# دهق (د-ه-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%87%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Dahik : İri hurma tanesi, dolgun veya dolu demektir

- Harfler: د - ه - ق
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [دِهَاقًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%82/siga/%D8%AF%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A7%D9%82%D9%8B%D8%A7.md) | فِعَالًا | Boşaltılıp doldurulan | 1 | 1 | [78:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%82/ayet/78:34.md) |

## Mücavir kökler — 1 mücavir (1 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [كأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Bitki suyu demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دهق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md), [ترع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%B9.md), [فيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6.md) |
| Zıt Kök | [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sıkıştırma, basınç uygulama ve bir kabı taşacak kertede ağzına kadar doldurma |
| Çekirdek Özet 2 | Cennet ikramında kadehin tam dolu, berrak, tazyikli ve kesintisiz akış hali |
| Çekirdek Özet 3 | Sistemin azami kapasite sınırında pürüzsüz, doyumlu ve sürekli bir akışla donatılması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca durağan bir hacimsel doluluk sayıp tazyik, saflık ve kesintisizlik boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ده | Ağırlıkla basma, kuşatma, çökme, örtme ve yoğunluk oluşturma; nitekim [دهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%85.md) kökünde karanlığın basması ve yeşilliğin koyulaşması, [دهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1.md) kökünde zamanın insanı kuşatıp aşındırması, [دهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%86.md) kökünde sıvının yüzeyi bütünüyle kaplaması, [دهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%8A.md) kökünde ise büyük hadisenin aniden çökmesi görülür. | ق | Sınır, tutma, sıkıştırma ve dökülme imgesi eklenerek çekirdekteki genel kuşatma ve baskı anlamı, bir hacmi çeperlerine kadar zorlayan basınçlı doluluğa ve şiddetle akmaya daraltılmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | İçeriye doğru yönelen akışkan hareket ve geçiş dinamiği |
| ه | kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Varlığın açığa çıkması, kabarması ve hacmin dışa doğru belirginleşmesi |
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Hacmin çeperine, en uç sınırına ulaşma ve toplanma hali |
| دهق | Kapıdan geçerek içeri yönelen akışın (د) kabarıp görünür hale gelmesi (ه) ve kabın sınır çeperlerine dayanarak tam toplanma oluşturması (ق); basınçlı dolum ve tazyikli akış. | Harf imgelerinin birleşimi, sıvının kabın sınırlarını sonuna kadar zorlayacak biçimde dolmasını veya aynı şiddetle boşalmasını resmeder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bacağı iki tahta arasına alıp sıkıştırma aleti olan mengene veya taşların harçsız olarak birbirine kenetlenip sıkışması; tazyikle boşaltma ve kabı ağzına kadar doldurma. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Hâtim et-Tâî, kaynayan kazandaki büyük et parçalarının tazyikle çalkalanıp dönmesini kökün katlamalı türeviyle tasvir eder: يُقَمِّصُ دَهْداقَ البَضيعِ كـأَنَّـهُ / رُؤوسُ قَطاً كُدْرٍ دقاقِ الحناجرِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ali'ye nispet edilen rivayette meninin şiddetle ve tazyikle atılmasını nitelemek üzere kullanılmıştır: نُطْفةً دِهاقاً وعَلَقةً مُحاقاً |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça دهق kökü, Sami dil ailesi içinde fiziksel bir kuvvet tatbik ederek sıkıştırma, basma, tazyik uygulama ve buna bağlı olarak bir nesneyi sınırına kadar doldurma veya basınçla boşaltma semantik alanında konumlanır. Kökün biliteral çekirdeğini oluşturan ده tabakası; ezme, bastırma, örtme ve ağırlık bindirme yönüyle diğer Sami dillerindeki itme ve sıkıştırma kökleriyle akrabalık taşır. Özellikle Kuzeybatı Sami grubunda, kökün gırtlak ünsüzü değişimiyle İbranice ve Aramicede d-h-q / דחק (sıkıştırmak, zorlamak, tazyik etmek, acele ettirmek) biçiminde karşılık bulduğu ve fiziksel basınç anlamını koruduğu gözlemlenir. Arapçada bu kök, hem sıkma aletini (دهق) hem de kabın kenarlarına baskı yapacak kertede doldurulmasını veya sıvının şiddetle dökülmesini ifade ederek zıt anlamları (ezdâd) bünyesinde barındıran zengin bir mecaza evrilmiştir.

Güven: Muhtemel

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sıkıştırma, basınç yapma, tazyikle dökme ve silme doldurma | Bacağı mengenede sıkıştırma eyleminden sıvının kaba basınçla dolmasına veya boşalmasına uzanan somut semantik gelişim | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Aramice ve İbranice d-h-q (דחק) kökü ile fonetik ve semantik örtüşme | İtme, sıkıştırma, baskı uygulama ve dar alana yüklenme eylemleriyle ortak kavramsal kökene dayanır | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında doğrulanmış geniş dilsel soydaş tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دهق | Anlamlı | Basınç uygulama, kabı ağzına kadar doldurma, şiddetle boşaltma | Hedef köktür; Nebe [78:34](https://lisan.digital/tr/ayet/78:34.md) ayetinde cennet kadehinin niteliği olarak yer alır. | Kur'an'da geçer |
| دقه | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez |
| [هدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%82.md) | Anlamlı | Parçalayıp yıkmak veya dikkatle dikilip bakmak | Tahdhîb'e göre müsta'meldir; yapının çökmesi veya bakışın hedefe kilitlenmesidir. | Kur'an'da geçmez |
| هقد | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez |
| قده | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez |
| [قهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%AF.md) | Anlamlı | Saf beyazlık ve parlaklık | Kitābü'l-ʿAyn ve Tahdhîb'de müsta'meldir; özellikle beyaz yaban ineği tasvirinde geçer. | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دهق | Merkez | Basınçlı doluluk ve tazyik | Kabın sınırlarına kadar basınçla dolması, berraklık ve ardışıklık | Doluluğun tazyik, kesintisizlik ve taşma noktasıyla birlikte sunulmasıdır |
| [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) | Komşu | Hacimsel doluluk | Boşluğun giderilmesi ve hacmin nesneyle bütünüyle kaplanması | Tazyik veya ardışıklık şartı aranmaksızın kabın iç hacminin dolmasıdır |
| [ترع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%B9.md) | Komşu | Taşma sınırında doluluk | Kabın kenar hizasına kadar sıvıyla yükselmesi | Kabın fiziksel ağız çizgisine ulaşmış olmayı doğrudan hedefler |
| [فيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6.md) | Komşu | Taşarak dökülme | Sıvının kabı aşarak etrafa akması ve yayılması | Kabın içindeki doluluktan ziyade sınırları aşıp dışarıya taşan harekettir |
| [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md) | Zıt | Boşalma ve tahliye | Kabın veya mekanın muhtevasından bütünüyle arınması | Doluluk, basınç ve akış dinamizminin tamamen sıfırlanması durumudur |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دهق | Ağzına kadar dolu, tazyikli, kesintisiz | Kabın sınırlarını zorlayan tam doluluk ve pürüzsüz akış | Kesin |
| Latince | plenus, redundans | Tam dolu, taşan, bolca dökülen | Fiziksel doluluk sınırını karşılar fakat ardışık sunum nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | brimful, brimming, overflowing | Silme dolu, ağzına kadar taşan | Kabın çeperine dayanan doluluğu verir; tazyikli boşalma ve saflık boyutunu kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | randvoll, übervoll | Ağzına kadar dolu, silme | Mekansal ve hacimsel sınır doluluğunu yansıtır; ritmik akışkanlığı içermez | Güçlü |
| Fransızca | plein à ras bord, débordant | Ağzına kadar dolu, taşkın | Fiziksel sınır doygunluğunu tam karşılar; içeceğin ardışık ikram boyutunu taşımaz | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دِهَاقًا | Ağzına kadar dolu, taşkın ve lezzetli kadeh | Cennet ehline sunulan içeceklerin eksiksiz doyumu ve zenginliği bağlamında (Nebe [78:34](https://lisan.digital/tr/ayet/78:34.md)) |
| دِهَاقًا | Kesintisiz ve ardı ardına sunulan ikram | Nimetin hiç kesintiye uğramadan, birbirini izleyen kadehlerle sunulması bağlamında (Nebe [78:34](https://lisan.digital/tr/ayet/78:34.md)) |
| دِهَاقًا | Tortusuz, süzülmüş ve berrak içecek | Maddi ve manevi hiçbir bulanıklık içermeyen saf kadeh ikramı bağlamında (Nebe [78:34](https://lisan.digital/tr/ayet/78:34.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret nimetlerinin cismanîliği ve hakikati | Cennetteki ikramların mecaz mı yoksa hakiki, doyurucu ve sonsuz bir lezzet mi olduğu | Nihai doyum, eksiksiz haz ve tükenmezlik |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kökün doğrudan bir fıkhi hükme veya ıstılaha mesnet teşkil eden kullanımı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Cennet kadehlerinin vasfı | Ayetteki nitelemenin doluluk mu, peş peşe sunum mu yoksa berraklık mı ifade ettiği tartışması | Çok katmanlı doluluk, saflık ve akışkanlık |
| Hadis | Nutfe ve hilkat bahsi | Hz. Ali rivayetinde döl suyunun rahme şiddet ve tazyikle dökülüşünün tasviri | Şiddetli tazyik, boşalma ve kuvvetli akış |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret mükafatı | Nihai doyum ve ikram kemali | İnsanın haz ve tatmin kapasitesini sınırına kadar doyurma | Cennet ehlinin arzularının eksiksiz, pürüzsüz ve sürekli karşılanması | Kesin |
| İlmi | Zihni idrak düzeyi | Tam kavrayış ve berraklık | Zihinde şüphe veya eksiklik bırakmayacak kesin bilgi dolumu | Hakikatin zihin kabını tereddütsüz ve tortusuz biçimde doldurması | Muhtemel |
| Siyasi | Kamu nimetlerinin dağıtımı | Bol ve kesintisiz paylaştırma | Toplumsal refah payının halka pürüzsüz ulaştırılması | Adaletin ve imkanların hiçbir zümre atlanmadan tam kapasite akıtılması | Muhtemel |
| İktisadi | Arz-talep ve tüketim döngüsü | Doyum noktası ve tam kapasite | Talebin kesintisiz ve yüksek bollukla tatmin edilmesi | Üretim çıktısının alıcıyı noksansız ve aralıksız biçimde doyurması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doygunluk ve hidrolik basınç (saturation and continuous throughput) | Bir hacmin taşıyabileceği azami akışkan miktarına basınç altında ulaşması ve sınırdan kesintisiz akış hali | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Zirve tatmin ve tam refah (peak fulfillment) | Bireyin veya topluluğun beklentilerinin hiçbir mahrumiyet hissi kalmaksızın sürekli ve bol biçimde karşılanması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadenin sadece durağan ve fiziksel bir «ağzına kadar dolu kadeh» tasvirine indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kadehin yalnızca hacimsel doluluğunu değil; içeceğin berraklığını, sunumun ardışıklığını ve tazyikli cömertliği bir arada içermesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cennet tasvirinin dinamik, canlı ve kesintisiz akış boyutunun kaybolup durağan bir nesne algısına dönüşmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da yalnızca bir defa kullanılmasına rağmen, cennet mükâfatındaki yetkinliği, doluluğu, saflığı ve kesintisiz ikram coşkusunu tek bir kelimede cem etmesi bakımından eşsiz bir ifade gücüne sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Nebe Suresi'nde takva sahiplerinin erişeceği nihai kurtuluş ve esenlik ikramlarını tasvir eden ayet grubunda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ahiret mükâfatının durağan, sınırlı ve tükenebilir bir nimet olduğu yönündeki eksik tahayyülü yıkarak, taşma derecesinde tam, saf ve aralıksız yenilenen bir lütuf olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kabın çeperlerini zorlayacak derecede tazyikle doldurulması, taşma sınırına gelmesi, mengene gibi iki nesne arasında sıkıştırılması ve sıvının kuvvetle akıtılması.
- Soyut anlam: Varlığın veya bilincin kapasite sınırına kadar pürüzsüz, tortusuz, aralıksız ve tam bir doyumla beslenmesi hali.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin giriş kanallarından gelen kaynağın, alıcı kapasiteyi hiçbir boşluk ve kesinti bırakmaksızın azami sınırda tutması ve dengeli bir taşkınlıkla sürdürmesi.
- LaTeX modeli: $$ \lim_{t \to t^*} V(t) = V_{\max} \quad \land \quad \frac{d\Phi}{dt} > 0 $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $V(t)$, zamana bağlı olarak dolan hacmi veya tatmin düzeyini; $V_{\max}$, kabın fiziksel ve kavramsal alabileceği azami sınırı (silme doluluk); $\frac{d\Phi}{dt} > 0$ ise akışın ve sunumun durağan olmayıp pozitif bir debiyle sürekli ve kesintisiz aktığını temsil eder. Model, hem sınır doluluğunu hem de dinamik sürekliliği matematiksel bir bütünlük içinde ifade eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%87%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Nebe 78:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%82/ayet/78:34.md) — دِهَاقًا

وَكَأْسًا دِهَاقًا

Meal (IK): Ve dolu kaseler.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Dahik : İri hurma tanesi, dolgun veya dolu demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والقاف والدال معهما
ق ه د، د ه ق مستعملان فقط
قهد:
القَهْدُ: من أولاد الضأن يَضرِب إلى بياض. والجمعُ: قِهادٌ. وكذلك ولَدُ البَقَرةِ الوَحْشيّةِ. قال:
نقودُ جيادَهُنَّ ونَفْتـلـيهـا		ولا نَعدو التُّيُوسَ ولا القِهادا
دهق:
الدَّهَقُ: خشبتان يُغْمَزُ بهما السّاقُ، وآدّهَقْتِ الحجارةُ ادِّهاقاً، وهو شدّة تَلازُمِها، ودُخُولُ بعضِها في بعضٍ. قال:
ينصاح من جَبْلةٍ رَضْمٍ مُدَّهَقْ
وكأسٌ دِهاقْ: مَلْأَى. وأدقتها: شَدَدْتُ ملأَها.
والدَّهْدَقَةُ: دَوَرانُ البِضْع الكثير في القدر إذا غَلَتْ، تراها تعلو مرّةً وتسفلُ أخرى. قال حاتم طيء:
يُقَمِّصُ دَهْداقَ البَضيعِ كـأَنَّـهُ		رُؤوسُ قَطاً كُدْرٍ دقاقِ الحناجرِ

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **القاف** ve **الدال** onlarla birlikte

**ق ه د**, **د ه ق** yalnızca kullanılandır

**قهد**:
**القَهْدُ**: koyun yavrularından, beyazlığa vuran. Çoğulu: **قِهادٌ**. Yabanî ineğin yavrusu da böyledir. Dedi ki:
Onların atlarını süreriz ve onları bükeriz		ve ne tekeleri ne de **القِهادا** aşarız

**دهق**:
**الدَّهَقُ**: iki tahta; onlarla bacak sıkıştırılır. Ve taşlar **آدّهَقْتِ** **ادِّهاقاً**: bu, onların şiddetli bitişikliği ve bazısının bazısının içine girmesidir. Dedi ki:
**مُدَّهَقْ** sert bir yığınlıktan feryat eder

Ve **كأسٌ دِهاقْ**: dolu. Ve onu **أدقتها**: onun dolusunu sıktım.

Ve **الدَّهْدَقَةُ**: tencere kaynadığı zaman çokça et parçasının dönmesi; onu bir defa yükselir, başka bir defa alçalır görürsün. Hâtim Tayyi dedi ki:
Çok etin **دَهْداقَ**’ını sıçratır; sanki o		koyu renkli küçük boğazlı katar kuşlarının başlarıdır

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أَدْهَقْتُ الكأسَ: ملأتها. وكأسٌ دِهاقٌ، أي ممتلئةٌ. قال خِداشُ بن زهير:
أَتانا عامِرٌ يرجو قِرانافأَتْرَعْنا له كأساً دِهاقا
وأَدْهَقْتُ الماءَ، أي أفرغتُه إفراغاً شديداً. قال أبو عمرو: الدَهَقُ بالتحريك: ضربٌ من العَذاب وهو بالفارسية أَشْكَنْجَهْ. ودَهَقْتُ الشيءَ: كسرتُه وقطعتُه.

##### Türkçe

**أَدْهَقْتُ الكأسَ**: onu doldurdum. Ve **كأسٌ دِهاقٌ**, yani dolu. **خِداشُ بن زهير** dedi:
Bize **عامِرٌ** geldi, **قِرانا** umuyordu;
ona dolu bir **كأساً دِهاقا** doldurduk.

Ve **أَدْهَقْتُ الماءَ**, yani onu şiddetli bir boşaltmayla boşalttım. **أبو عمرو** dedi: harekeli olarak **الدَهَقُ**: azabın bir türüdür ve Farsçada **أَشْكَنْجَهْ**’dir. Ve **دَهَقْتُ الشيءَ**: onu kırdım ve kestim.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الهاء والقاف مع الدال
قهد ، دهق ، هدق : ( مستعملة )
قهد : قال الليث : القَهْدُ : من أوْلادِ الضّأْنِ يَضْرِبُ إلى البياض ، والجمع قِهَادٌ ، قال : ويقال أيضاً لِولَدِ البقرة الوحشية : قَهْدٌ ؛ وأنشد :
نَقُودُ جِيَادَهُنَّ وَنَفَتَلِيها
ولا نَعْدُو التُّيوسَ ولا القِهَادَا
وقال غيره : القِهَادُ : شاءٌ حجازية ؛ وأنشد الأصمعيّ :
أَتَبْكي أن يُسَاقَ القَهْدُ فيكم
فَمَنْ يَبْكي لأهلِ السَّاجِسِي
الساجسيَّة : غنم تكون بالجزيرة . شمر عن ابن شُميل : القَهْدُ : الصغير من البقر ، اللطيف الجسم . ويقال : القَهْدُ : القصيرُ الذّنَبِ ، قاله أبو عمرو . وقال المفضّل : قَهَدَ في مشيه : إذا قارب خَطْوَه ولم ينبسط في مشيه ، وهو من مشي القِصار . أبو عبيد : أَبْيَضُ يَقَقٌ وقَهْبٌ وقَهْدٌ ، وهو بمعنى واحد ؛ قال لبيد :
لِمُعَفَّرٍ قَهْدٍ تَنَازَعَ شِلْوَه
وصف بقرة وحشيّة أكل السبُع ولدَها فجعله قَهْداً لبياضه . ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : القَهْدُ : غنم سود تكون باليمن وهي الحَذَفُ . قال : والقَهْدُ : النَّرْجِسُ إذا كان جُنْبَذاً لم يتفتّح ، فإذا تفتح فهي التفاتيح والتّفاقيح والعيون .
دهق : قال الليث : الدّهَقُ : خشبَتان يُغْمَزُ بهما الساق . قال : وادّهقت الحجارة
ادهاقاً ؛ وهو شدَّةٌ تلازُمِها ، ودخول بعضها في بعض ؛ وأنشد :
يَنْصَاحُ من حَبْلَة رَضْمٌ مُدَّهِقْ
وقال الزّجَّاج في قول اللَّهِ جلّ وعزّ : ( ُ ) ( ِأَتْرَاباً وَكَأْساً دِهَاقاً ) ( النّبَإ : 34 ) قال : ملأى ، قال وجاء في التفسير أيضاً : صافية ؛ وأنشد :
يَلَذُّهُ بكأسِه الدهَاق
وقال غيره : أَدْهقْتُ الكَأْسَ إلى أَصْبَارِها ؛ أي : ملأْتُها إلى أعاليها . وقال الليث : أدْهقتها : شددت ملأها قال : والدَّهدقة : دَوَرَانُ البِضع الكثير في القِدْرِ إذا غَلَت ، تَراها تَعْلو مرة وتسفل أخرى ؛ وأنشد :
تَقَمُّصَ دَهْدَاقَ البَضِيعِ كأنّه
رُؤوسُ قَطاً كُدْرٍ دِقاقِ الحنَاجِرِ

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **القاف** ile **الدال**

**قهد** ، **دهق** ، **هدق** : (kullanılan)

**قهد** : **الليث** dedi: **القَهْدُ**: koyun yavrularından, beyazlığa vuran; çoğulu **قِهَادٌ**’dır. Dedi: Yabanî ineğin yavrusu için de **قَهْدٌ** denir; ve inşad etti:

Onların atlarını süreriz ve onları bükeriz
Ve ne tekeleri ne de **القِهَادَا**’yı aşarız

Başkası dedi: **القِهَادُ**: Hicazlı bir koyundur; ve **الأصمعيّ** inşad etti:

Sizde **القَهْدُ**’ün sevk edilmesine mi ağlıyorsun
Öyleyse **السَّاجِسِي** ehli için kim ağlar?

**الساجسيَّة**: Cezîre’de bulunan koyunlardır. **شمر**’in **ابن شُميل**’den (rivayeti): **القَهْدُ**: sığırın küçüğü, bedeni latif (ince yapılı) olan. Ve denir: **القَهْدُ**: kısa kuyruklu; bunu **أبو عمرو** söyledi. **المفضّل** dedi: Yürüyüşünde **قَهَدَ**: adımını yaklaştırdığı ve yürüyüşünde yayılmadığı zaman; bu, kısaların yürüyüşündendir. **أبو عبيد**: **أَبْيَضُ يَقَقٌ** ve **قَهْبٌ** ve **قَهْدٌ**; o, tek bir mânâdadır; **لبيد** dedi:

Beyazlığa bulanmış bir **قَهْدٍ** için, onun parçasını çekişti
(Yabanî bir ineği vasfetti; yırtıcı onun yavrusunu yemişti de, beyazlığından dolayı onu **قَهْداً** yaptı.) **ثعلب**’ın **ابن الأعرابيّ**’den (rivayeti) dedi: **القَهْدُ**: Yemen’de bulunan siyah koyunlardır; onlar **الحَذَفُ**’tur. Dedi: Ve **القَهْدُ**: **النَّرْجِسُ** (nergis), **جُنْبَذاً** olup açılmadığı zaman; açıldığı vakit ise **التفاتيح** ve **التّفاقيح** ve **العيون**’dur.

**دهق** : **الليث** dedi: **الدّهَقُ**: bacağın sıkıldığı iki tahta. Dedi: Ve taşlar **وادّهقت** (birbirine) **ادهاقاً**; o, onların sıkı bir şekilde birbirine bitişmesi ve bazısının bazısına girmesidir; ve inşad etti:

Bir ipten, sıkıştırılmış bir taş, **مُدَّهِقْ** olarak ses çıkarır

**الزّجَّاج** Allah’ın, azîz ve celîl, şu sözü hakkında: ( ) ( **أَتْرَاباً وَكَأْساً دِهَاقاً** ) ( **النّبَإ** : 34 ) dedi: dolu. Dedi: Tefsirde de ayrıca: duru (saf) olarak geldi; ve inşad etti:

Onu, dolu kadehiyle lezzetli bulur

Başkası dedi: Kadehi, onun **أَصْبَارِها**’sına kadar **أَدْهقْتُ**; yani: onu üstlerine kadar doldurdum. **الليث** dedi: Onu **أدْهقتها**: dolusunu sımsıkı yaptım. Dedi: Ve **الدَّهدقة**: tencere kaynadığı zaman, tenceredeki çokça et parçasının dönmesidir; onu bir kere yükselir, başka bir kere alçalır görürsün; ve inşad etti:

Çok etin **دَهْدَاقَ**’ını giyinip büründü; sanki o,
Boğazları ince, esmer yaban güvercinlerinin başlarıdır

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والهاء وما يثلثهما)
  (دهي)  الدال والهاء والحرف المعتلّ يدلُّ على إصابة الشّيء بالشيء بما لا يَسُرُّ. يقال ما دَهَاه: أيْ ما أصابه. لا يقال ذلك إلاّ فيما يسوء. ودواهِي الدَّهر: ما أصابَ الإِنسانَ من عظائم نُوَبِه. والدَّهْي: النُّكْر وجَودةُ الرّأي؛ وهو من الباب؛ لأنَّه يُصِيب برأيه ما يريدُه.
  (دهر)  الدال والهاء والراء أصلٌ واحد، وهو الغَلَبة والقَهْر. وسُمِّي الدّهرُ دَهْراً لأنَّه يأتي على كلِّ شيءٍ ويَغلِبُه. فأمّا قولُ النبيّ صلى الله عليه وآله وسلم: "لا تسبُّوا الدَّهْرَ فإنَّ اللهَ هُوَ الدّهر"، فقال أبو عبيد: معناه أنّ العربَ كانوا إذا أصابتْهم المصائبُ قالوا: أبادَنَا الدّهرُ، وأتَى علينا الدّهر. وقد ذكروا ذلك في أشعارهم. قال عمرو الضُّبَعِيّ([1]):
رَمَتْنِي بناتُ الدَّهرِ من حيثُ لا أَرَى *** فكيفَ بمن يُرمَى وليس بِرَامِفلو أنَّنِي أُرمَى بنَبْلٍ تَقَيْتُها *** ولكنَّني أُرمَى بغير سهامِ  وقال آخر([2]):
فاستأثَرَ الدّهرُ الغَدَاةَ بهمْ *** والدّهرُ يرمِينِي وما أَرْمِييا دهرُ قد أكثَرْتَ فَجْعَتَنا *** بسَرَاتنا ووقَرْتَ في العَظْمِ([3])وسلَبْتَنَا ما لستَ تُعِْقبُنا *** يا دَهرُ ما أنصفْتَ في الحُكْمِ  فأعلَمَ رسولُ الله صلى الله عليه وآله وسلم، أن الذي يفعل ذلك بهم هو الله جلّ ثناؤُه، وأنّ الدّهرَ لا فِعلَ له، وأنّ مَن سَبَّ فاعِلَ ذلك فكأنّه قد سَبَّ ربّه، تبارك وتعالى عمّا يقول الظالمون عُلُوّاً كبيراً.
  وقد يحتمل قياساً أن يكون الدَّهرُ اسماً مأخوذاً من الفِعْل، وهو الغَلَبة، كما يقال رجل صَوْمٌ وفِطرٌ، فمعنى لا تسبُّوا الدَّهْرَ، أي الغالبَ الذي يقهركم ويغلِبُكم على أموركم.
  ويقال دَهْرٌ دَهِيرٌ، كما يقال أبدٌ أبِيدٌ. وفي كتاب العين: دَهَرَهُم أمْرٌ، أي نزَل بهم. ويقولون ما دَهْرِي كذا، أي ما همّتِي([4]). وهذا توسُّعٌ في التفسير، ومعناه ما أشغَلُ دهرِي به. فأمَّا الهمَّة فما تُسمَّى دهراً. والدَّهْوَرَة: جَمْع الشيء وقَذْفُه في مَهواةٍ؛ وهو قياس الباب.
  (دهس)  الدال والهاء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على لِين في مكان. فالدَّهْسُ: المكان الليِّن؛ وكذلك الدَّهَاس. والدُّهْسَة: لونٌ كلون الرَّمْل.
  (دهش)  الدال والهاء* والشين كلمةٌ واحدة لا يُقاس عليها. يقال دُهِشَ، إذا بُهِت، ودَهِشَ دَهَشاً.
  (دهق)  الدال والهاء والقاف يدلُّ على امتلاءٍ في مجيءٍ وذَهاب واضطراب. يقال أدْهَقْتُ الكأسَ: ملأتُها. قال الله تعالى: ﴿وَكَأْساً دِهَاقاً﴾ [النبأ 34]. والدَّهْدَقَةُ: دَوَرَان البَضْعة الكبيرة في القِدْر، تعلو مَرَّةً وتسفُل أخْرى.
  (دهك)  الدال والهاء والكاف ليس بشيءٍ. وذكر ابن دُريد دَهَكْتُ الشّيءَ أدْهَكُه، إذا سحقتَه([5]).
  (دهل)  الدال والهاء واللام ليس بشيءٍ. ويقولون: مَرَّ دَهْلٌ من اللَّيل، أي طائفة. ويقولون لا دَهْلَ، أي لا بأس. وهذه نَبَطِيَّةٌ لا معنَى لها([6]).
  (دهم)  الدال والهاء والميم أصلٌ يدلُّ على غِشيانِ الشّيء في ظلامٍ ثم يتفرّع فيستوي الظَّلامُ وغيرُه يقال مَرَّ دَهمٌ من اللَّيل، أي طائفةٌ. والدُّهمة: السَّواد. والدُّهَيْماءُ: تصغير الدَّهماء، وهي الدَّاهية، سُمِّيت بذلك لإظلامها.
  ومن الباب الدَّهْم: العدد الكثير. وادْهامَّ الزّرعُ، إذا عَلاه السَّوادُ رِيّاً. قال الله جلّ ثناؤُه في صِفة الجنَّتين: ﴿مُدْهَامَّتَانِ﴾ [الرحمن 64]، أي سَوداوانِ في رأي العَين، وذلك للرّيّ والخُضْرة. ودَهمَتْهم الخيلُ تدهَمُهم، إذا غَشِيَتْهُم. والدَّهماء: القِدْر.
  (دهن)  الدال والهاء والنون أصلٌ واحد يدلُّ على لِينٍ وسُهولةٍ وقِلَّة. من ذلك الدُّهْن. ويقال دَهَنْتُه أَدْهُنُه دَهْنا. والدِّهان: ما يُدْهَن به. قال الله عزّ وجلّ: ﴿فَكَانَتْ وَرْدَةً كالدِّهَانِ﴾ [الرحمن 37]. قالوا: هو دُرْدِيُّ الزَّيت. ويقال دَهَنَه بالعصا دَهْناً، إذا ضربَه بها ضرْباً خفيفاً.
  ومن الباب الإدهان، من المُداهَنَة، وهي المصانَعة. داهَنْتُ الرجُلَ، إذا واربْتَه وأظهرْت له خلاف ما تُضْمِرُ له([7])، وهو من الباب، كأنّه إذا فعل ذلك فهو يدهُنُه ويسكِّن منه. وأدْهَنْتُ إدهاناً: غَشَشْتُ، ومنه قولُه جلَّ ثناؤُه: ﴿وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ﴾ [القلم 9]. والمُدْهُنُ: ما يُجْعَل فيه الدُّهن، وهو أحد ما جاء على مُفْعُلٍ مما يُعْتَمَلُ وأَوَّلُه ميم. ومن التشبيه به المُدْهُن: نُقْرَةٌ في الجَبل يَستَنْقِعُ فيها الماء، ومن ذلك حديث النَّهديّ([8]): "نَشِفَ المُدْهُنُ، ويَبِسَ الجِعْثِنُ". والدَّهِينُ: الناقة القليلةُ الدَّرّ. ودهَنَ المطرُ الأرضَ: بَلَّها بَلاًّ يَسيراً. وبنو دُهْنٍ: حيٌّ من العرب، وإِليهم ينسب عَمَّارٌ الدُّهْنيّ. والدَّهْناء: موضعٌ، وهو رملٌ ليِّن، والنسبة إليها دَهناوِيٌّ. والله أعلم.
----------------------------------------------------------------------تت
([1]) في الأصل: "الضابع"، وإنما هو عمرو بن قميئة بن سعد بن مالك بن ضبيعة. انظر المعمرين 62، 89 ومعجم المرزباني 200 والخزانة (1: 338) حيث أنشد الشعر له.
([2]) هو الأعشى. انظر ملحقات ديوانه 258 واللسان (وقر).
([3]) في الأصل: "وقد قرت"، تحريف.
([4]) في المجمل وغيره: "ما همي"، ولكن هكذا ورد هنا وفيما يتلوه من التعقيب.
([5]) الجمهرة (2: 298).
([6]) كذا. وفي المجمل: "ولا دهل بالنبطية، أي لا تخف".
([7]) في الأصل: "خلاف ما يضمرونه".
([8]) هو طهفة بن أبي زهير النهدي. انظر النهاية لابن الأثير، وما سيأتي في مادة (رسل).
ـ

##### Türkçe

( **باب الدال والهاء وما يثلثهما** )
  (دهي)  **الدال** ve **الهاء** ve illetli harf, bir şeyin bir şeye, sevindirmeyen bir şeyle isabet etmesine delâlet eder. “**ما دَهَاه**” denir: yani “ona ne isabet etti”. Bu, ancak kötü olan şeylerde söylenir. Ve “**ودواهِي الدَّهر**”: insanın başına gelen büyük musibetlerdir. Ve “**الدَّهْي**”: yadırganan şey ve görüşün iyiliğidir; o, babdandır; çünkü görüşüyle istediğini isabet ettirir.
  (دهر)  **الدال** ve **الهاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da galebe ve kahırdır. Ve **الدّهر** “**دَهْراً**” diye adlandırıldı; çünkü her şeyin üzerine gelir ve ona galip gelir. Amma Peygamber’in صلى الله عليه وآله وسلم sözü: “**لا تسبُّوا الدَّهْرَ فإنَّ اللهَ هُوَ الدّهر**”, Ebû Ubeyd dedi ki: manası, Araplar musibetler kendilerine isabet ettiğinde “**أبادَنَا الدّهرُ**” ve “**وأتَى علينا الدّهر**” derlerdi. Bunu şiirlerinde de zikretmişlerdir. Amr ed-Dubâ‘î dedi([1]):
رَمَتْنِي بناتُ الدَّهرِ من حيثُ لا أَرَى *** فكيفَ بمن يُرمَى وليس بِرَامِفلو أنَّنِي أُرمَى بنَبْلٍ تَقَيْتُها *** ولكنَّني أُرمَى بغير سهامِ
  Ve bir başkası dedi([2]):
فاستأثَرَ الدّهرُ الغَدَاةَ بهمْ *** والدّهرُ يرمِينِي وما أَرْمِييا دهرُ قد أكثَرْتَ فَجْعَتَنا *** بسَرَاتنا ووقَرْتَ في العَظْمِ([3])وسلَبْتَنَا ما لستَ تُعِْقبُنا *** يا دَهرُ ما أنصفْتَ في الحُكْمِ
  Böylece Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, bunu onlara yapanın Allah جلّ ثناؤُه olduğunu, **الدّهر**’in fiili olmadığını, bunu yapanı sövenin sanki Rabbine sövmüş gibi olduğunu bildirdi; تبارك وتعالى, zalimlerin söylediklerinden büyük bir yücelikle münezzehtir.
  Kıyas yoluyla, **الدَّهر**’in fiilden alınmış bir isim olması da muhtemeldir; o da galebedir; nitekim “**رجل صَوْمٌ وفِطرٌ**” denir. O hâlde “**لا تسبُّوا الدَّهْرَ**”ın manası: sizi kahreden ve işlerinize karşı size galip gelen galibe sövmeyin, demektir.
  Ve “**دَهْرٌ دَهِيرٌ**” denir; nitekim “**أبدٌ أبِيدٌ**” denir. Ve Kitâbü’l-‘Ayn’da: “**دَهَرَهُم أمْرٌ**”, yani onlara indi. Ve “**ما دَهْرِي كذا**” derler; yani “benim himmetim değil([4])”. Bu, tefsirde bir genişletmedir; manası: vaktimi onunla ne meşgul ederim. Amma himmet, “**دهراً**” diye adlandırılmaz. Ve “**الدَّهْوَرَة**”: bir şeyi toplamak ve onu bir uçuruma atmak; bu, babın kıyasıdır.
  (دهس)  **الدال** ve **الهاء** ve **السين** tek bir asıldır; bir yerde yumuşaklığa delâlet eder. O hâlde “**الدَّهْسُ**”: yumuşak yer; “**الدَّهَاس**” da böyledir. Ve “**الدُّهْسَة**”: kum rengi gibi bir renktir.
  (دهش)  **الدال** ve **الهاء** ve **الشين** tek bir kelimedir; ona kıyas edilmez. “**دُهِشَ**” denir; şaşırıp kalınca. Ve “**دَهِشَ دَهَشاً**”.
  (دهق)  **الدال** ve **الهاء** ve **القاف**, geliş gidiş ve çalkantı içinde bir doluluğa delâlet eder. “**أدْهَقْتُ الكأسَ**” denir: onu doldurdum. Allah تعالى dedi ki: ﴿**وَكَأْساً دِهَاقاً**﴾ [النبأ 34]. Ve “**الدَّهْدَقَةُ**”: büyük et parçasının tencerede dönmesidir; bir defa yükselir, başka bir defa alçalır.
  (دهك)  **الدال** ve **الهاء** ve **الكاف** bir şey değildir. İbn Düreyd “**دَهَكْتُ الشّيءَ أدْهَكُه**”i zikretti; onu ezip ufaladığında([5]).
  (دهل)  **الدال** ve **الهاء** ve **اللام** bir şey değildir. Ve derler ki: “**مَرَّ دَهْلٌ من اللَّيل**”, yani bir taife. Ve derler ki: “**لا دَهْلَ**”, yani beis yok. Bu Nabatîcedir; manası yoktur([6]).
  (دهم)  **الدال** ve **الهاء** ve **الميم** bir asıldır; karanlıkta bir şeyin üstünü kaplamaya delâlet eder; sonra dallanır da karanlık ve başkası eşit olur. “**مَرَّ دَهمٌ من اللَّيل**” denir; yani bir taife. Ve “**الدُّهمة**”: siyahlıktır. Ve “**الدُّهَيْماءُ**”: **الدَّهماء**’ın küçültmesidir; o da **الدَّاهية**’dir; karartmasından dolayı böyle adlandırıldı.
  Babdandır: “**الدَّهْم**”: çok sayı. Ve “**ادْهامَّ الزّرعُ**”, siyahlık sululuk sebebiyle onun üzerine çıktığında. Allah جلّ ثناؤُه iki cennetin sıfatında dedi ki: ﴿**مُدْهَامَّتَانِ**﴾ [الرحمن 64], yani gözün görüşünde iki siyah; bu, sululuk ve yeşilliktendir. Ve “**دَهمَتْهم الخيلُ تدهَمُهم**”, onları kapladığında. Ve “**الدَّهماء**”: tenceredir.
  (دهن)  **الدال** ve **الهاء** ve **النون** tek bir asıldır; yumuşaklığa ve kolaylığa ve azlığa delâlet eder. Ondan: **الدُّهْن**. Ve “**دَهَنْتُه أَدْهُنُه دَهْنا**” denir. Ve “**الدِّهان**”: onunla yağlanan şeydir. Allah عزّ وجلّ dedi ki: ﴿**فَكَانَتْ وَرْدَةً كالدِّهَانِ**﴾ [الرحمن 37]. Dediler ki: o, zeytinyağının tortusudur. Ve “**دَهَنَه بالعصا دَهْناً**” denir; onu onunla hafif bir vuruşla vurduğunda.
  Babdandır: **الإدهان**, **المُداهَنَة**’dendir; o da idareciliktir. “**داهَنْتُ الرجُلَ**” (denir); onunla gevşek davrandığında ve ona, ona içinden gizlediğinin tersini gösterdiğinde([7]); o, babdandır; sanki bunu yaptığında onu yağlıyor ve ondan (bir şeyi) yatıştırıyor gibidir. Ve “**أدْهَنْتُ إدهاناً**”: aldattım; ondan, جلَّ ثناؤُه’nun sözü: ﴿**وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ**﴾ [القلم 9]. Ve “**المُدْهُنُ**”: içine yağ konulan şeydir; bu, kullanılan şeylerden ve başı **ميم** olanlardan **مُفْعُل** vezninde gelenlerden biridir. Ve onunla teşbihten: **المُدْهُن**: dağda bir oyuktur; içinde su birikir. Ve bundan Nehdî’nin hadisi([8]): “**نَشِفَ المُدْهُنُ، ويَبِسَ الجِعْثِنُ**”. Ve “**الدَّهِينُ**”: sütü az olan dişi devedir. Ve “**دهَنَ المطرُ الأرضَ**”: onu az bir ıslatmayla ıslattı. Ve “**بنو دُهْنٍ**”: Araplardan bir kabiledir; Ammâr ed-Duhnî onlara nisbet edilir. Ve “**الدَّهْناء**”: bir yerdir; o, yumuşak kumdur; ona nisbet “**دَهناوِيٌّ**”dir. Ve Allah daha iyi bilir.
----------------------------------------------------------------------تت
([1]) Asılda: “**الضابع**”; hâlbuki o, Amr b. Kumey’e b. Sa‘d b. Mâlik b. Dubay‘a’dır. el-Mu‘ammerîn 62, 89 ve Mu‘cemü’l-Merzubânî 200 ve el-Hizâne (1: 338)’e bak; orada şiiri ona nisbetle okudu.
([2]) O, el-A‘şâ’dır. Dîvânının zeyllerine 258 ve Lisân’a (**وقر**) bak.
([3]) Asılda: “**وقد قرت**”; tahriftir.
([4]) el-Mücmel ve başkasında: “**ما همي**”; fakat burada ve onu izleyen ta‘kîbde böyle vârid olmuştur.
([5]) el-Cemhere (2: 298).
([6]) Böyle. el-Mücmel’de: “**ولا دهل بالنبطية، أي لا تخف**”.
([7]) Asılda: “**خلاف ما يضمرونه**”.
([8]) O, Tuhfe b. Ebî Zuheyr en-Nehdî’dir. İbnü’l-Esîr’in en-Nihâye’sine ve (رسل) maddesinde gelecek olana bak.
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%82/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿وكأسا دهاقا﴾ [النبأ/34]، أي: مفعمة، ويقال أدهقت الكأس فدهق، ودهق لي من المال دهقة، كقولك: قبض قبضة.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿وكأسا دهاقا﴾ [النبأ/34]; yani: dolu (ağzına kadar). Ve denilir: **أدهقت الكأس**; böylece **دهق**. Ve bana maldan bir **دهقة** **دهق** etti; senin “bir **قبضة** kabzetti” demen gibi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ه ق
أدهق الكأس وكأس دهاق‏.‏
وغمز ساقه بالدهق‏.‏
وتقول‏:‏ عنقه في وهق ورجله في دهق‏.‏

##### Türkçe

د ه ق
**أدهق**: kadehi doldurdu; ve **كأس دهاق**: dolu kadeh.
Ve **غمز**: onun baldırını **بالدهق** ile sıktı.
Ve dersin ki: boynu **في وهق**’tadır ve ayağı **في دهق**’tadır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّهْقُ: شدّة الضَّغْط. والدهْق أيضاً: مُتابعة الشدّ. ودَهَق الماءَ وأدْهَقه: أفْرَغه إفراغاً شديداً. وفي حديث علي، رضي الله عنه: نُطْفةً دِهاقاً وعَلَقةً مُحاقاً أي نطفة قد أفْرغت إفراغاً شديداً، من قولهم أدْهَقْت الماء أفْرَغته إفراغاً شديداً، فهو إذاً من الأَضداد. وأدهق الكأسَ: شدَّ ملأَها. وكأسٌ دِهاق: مُتْرعة ممتلئة. وفي التنزيل: وكأساً دِهاقاً، قيل: مَلأَى؛ وقال خِداش بن زُهير:
أتانا عامرٌ يَرْجُو قِرانا،
ويقال: أدْهَقْتُ الكأْسَ إلى أصْبارها أي ملأْتها إلى أعالِيها. وفي التهذيب: دهقْت الكأْس أي ملأْتها، وقيل: معنى قوله دِهاقاً مُتتابعة على شارِبِيها من الدهْق الذي هو متابعة الشدّ، والأَوّل أعرف، وقيل: دِهاقاً صافيةً؛ وأنشد:
يَلَذُّه بكَأْسِه الدِّهاق
قال ابن سيده: وأمّا صِفَتُهم الكأْسَ وهي أنثى بالدِّهاق ولفظه لفظ التذكير فمن باب عَدْل ورِضا. أعني أنه مصدر وصف به وهو موضوع موضع إدهاق، وقد كان يجوز أن يكون من باب هِجانٍ ودِلاصٍ إلا أَنا لم نسمع كأْسان دِهاقانِ؛ قال: وإنما حمل سيبويه أن يجعل دِلاصاً وهجاناً في حد الجمع تكسيراً لهِجانٍ ودِلاص في حدّ الإفراد قولُهم هِجانانِ ودِلاصانِ، ولولا ذلك لحمله على باب رِضاً لأنه أكثر، فافهمه. ودَهَقَ لي من المال دَهْقةً: أعطاني منه صَدْراً.
والدَّهَقُ: خشبتان يُغْمَزُ بهما السّاق. وادَّهَقَتِ الحجارة: اشتدّ تَلازُبها ودخل بعضُها في بعض مع كثرة؛ وأنشد الأَزهري:
يَنصاحُ مِن جِبْلةِ رَضْمٍ مُدَّهِقْ
والدِّهْقانُ والدُّهقان: التاجر، فارسي معرّب. قال سيبويه: إن جعلت دِهقان من الدَّهْق لم تصرفه. هكذا قال من الدهق، قال: فلا أدري أقاله على أنه مقول أم هو تمثيل منه لا لفظ معقول، قال: والأَغلب على ظني أنه مقول وهم الدَّهاقِنةُ والدَّهاقِين؛ قال:
إذا شِئتُ غَنَّتْني دَهاقِينُ قَرْيةٍ،
وصَنَّاجةٌ تَحْدُو على كل مَنْسِم
وقبله:
ألا أبْلِغا الحَسْناء أن حَلِيلَها،
بِمَيْسانٍ، يُسْقى من زُجاجٍ وحَنْتَمِ
وبعده:
لعَلَّ أميرَ المُؤمِنينَ يَسُوءُه
تَنادُمنا بالجَوْسَقِ المُتَهَدِّمِ
إذا كنتَ ندْماني فبالأَكبَرِ اسْقِني،
ولا تَسْقِني بالأَصْغَرِ المُتَثَلِّمِ
يعني بأمير المؤمنين عمر بن الخطاب، رضي الله عنه، لأنه هو الذي ولاّه. والدَّهَقُ، بالتحريك: ضرب من العذاب، وهو بالفارسية «أَشْكَنْجَه». ودَهَقْت الشيءَ: كسَرْته وقطَعْته، وكذلك دَهْدَقْتَه؛ وأنشد الحُجْر بن خالد أحد بني قيس بن ثَعْلبةَ:
نُدَهْدِقُ بَضْعَ اللَّحْمِ للباعِ والنَّدى،
وبَعْضُهم تَغْلي بِذَمٍّ مَناقِعُهْ
ونحلب ضِرْسَ الضَّيْفِ فينا، إذا شَتا،
سَدِيفَ السَّنامِ تَشْتَرِيهِ أصابِعُهْ
المَناقِعُ: القُدور الصغار، واحدها مَنْقَع، ومَنْقَعة؛ وأنشد ابن بري لأَبي النجم:
قدِ اسْتَحلُّو القتْلَ فاقْتُلْ وادْهَقِ
والدَّهْدَقة: دَوَرانُ البِضَعِ الكثير في القِدر إذا غلت تراها تَعلُو مرَّة وتَسْفُل أخرى؛ وأنشد:
تَقَمَّصَ دَهْداقَ البَضِيعِ، كأنَّه
رُؤُوسُ قَطاً كُدْرٍ دِقاقٍ الحَناجِر

##### Türkçe

**الدَّهْقُ**: baskının şiddeti. Ve **الدهْق** ayrıca: şiddetin peş peşe gelmesi. Ve **دَهَقَ** suyu ve **أدْهَقه**: onu çok şiddetli bir boşaltmayla boşalttı. Ali’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun:
**نُطْفةً دِهاقاً وعَلَقةً مُحاقاً** yani: çok şiddetli bir boşaltmayla boşaltılmış bir nutfe; onların “**أدْهَقْت الماء**” sözünden: “onu çok şiddetli bir boşaltmayla boşalttım”; o hâlde o, zıt anlamlılardan olur. Ve **أدهق الكأسَ**: onun dolusunu sıktı (iyice doldurdu). Ve **كأسٌ دِهاق**: ağzına kadar dolu, dopdolu. Ve tenzîlde:
**وكأساً دِهاقاً**; denildi ki: dolu; ve Hıdâş b. Züheyr dedi:
أتانا عامرٌ يَرْجُو قِرانا،
Ve denilir: **أدْهَقْتُ الكأْسَ إلى أصْبارها** yani onu üstlerine kadar doldurdum. Ve **التهذيب**’de: “**دهقْت الكأْس**” yani onu doldurdum; ve denildi ki: onun “**دِهاقاً**” sözünün mânası, **الدهْق**’tan olan “şiddetin peş peşe gelmesi” sebebiyle, içenlerine peş peşe (gelmesi)dir; birincisi daha bilinir; ve denildi ki: **دِهاقاً** (yani) berrak; ve okudu:
يَلَذُّه بكَأْسِه الدِّهاق
İbn Sîde dedi: Onların kadehi—ki o dişildir—**الدِّهاق** ile nitelemelerine gelince, onun lafzı erkeklik lafzıdır; bu, **عَدْل** ve **رِضا** babındandır. Yani: o, kendisiyle vasfedilmiş bir mastardır ve **إدهاق** yerinde konulmuştur; ve **هِجانٍ** ve **دِلاصٍ** babından olması câiz idi; ancak biz “**كأْسان دِهاقانِ**” işitmedik; dedi: Sîbeveyh’i **دِلاصاً** ve **هجاناً**’ı cem‘ haddinde, **هِجانٍ** ve **دِلاص**’ın tekil haddinde kırık çoğul kılmaya sevk eden, onların “**هِجانانِ** ve **دِلاصانِ**” sözüdür; bu olmasaydı onu **رِضاً** babına hamlederdi; çünkü o daha çoktur; öyleyse onu anla. Ve **دَهَقَ** bana maldan bir **دَهْقةً**: ondan bana bir baş (pay) verdi.

Ve **الدَّهَقُ**: bacağın onunla sıkıştırıldığı iki tahta. Ve **ادَّهَقَتِ الحجارة**: birbirlerine yapışmaları şiddetlendi ve çoklukla bir kısmı bir kısmının içine girdi; Ezherî okudu:
يَنصاحُ مِن جِبْلةِ رَضْمٍ مُدَّهِقْ
Ve **الدِّهْقانُ** ve **الدُّهقان**: tüccar; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır. Sîbeveyh dedi: Eğer **دِهقان**’ı **الدَّهْق**’tan kılarsan onu tenvinle çekimlemezsin. İşte böyle dedi, **الدهق**’tan; dedi: Bilmiyorum, onu nakledilmiş (bir söz) olarak mı söyledi, yoksa ondan, anlaşılır bir lafız olmayan bir temsil midir; dedi: Ve zannımın galibi, onun nakledilmiş olduğudur; ve onlar **الدَّهاقِنةُ** ve **الدَّهاقِين**’dir; dedi:
إذا شِئتُ غَنَّتْني دَهاقِينُ قَرْيةٍ،
وصَنَّاجةٌ تَحْدُو على كل مَنْسِم
Ve ondan önce:
ألا أبْلِغا الحَسْناء أن حَلِيلَها،
بِمَيْسانٍ، يُسْقى من زُجاجٍ وحَنْتَمِ
Ve ondan sonra:
لعَلَّ أميرَ المُؤمِنينَ يَسُوءُه
تَنادُمنا بالجَوْسَقِ المُتَهَدِّمِ
إذا كنتَ ندْماني فبالأَكبَرِ اسْقِني،
ولا تَسْقِني بالأَصْغَرِ المُتَثَلِّمِ
**أمير المؤمنين** ile Ömer b. el-Hattâb’ı, Allah ondan razı olsun, kastediyor; çünkü onu tayin eden odur.

Ve **الدَّهَقُ**—harekeli olarak—: azabın bir türü; ve o Farsçada “أَشْكَنْجَه”dir. Ve **دَهَقْت الشيءَ**: onu kırdım ve kestim; aynı şekilde **دَهْدَقْتَه** de (böyledir); Kays b. Sa‘lebe oğullarından Hucur b. Hâlid okudu:
نُدَهْدِقُ بَضْعَ اللَّحْمِ للباعِ والنَّدى،
وبَعْضُهم تَغْلي بِذَمٍّ مَناقِعُهْ
ونحلب ضِرْسَ الضَّيْفِ فينا، إذا شَتا،
سَدِيفَ السَّنامِ تَشْتَرِيهِ أصابِعُهْ
**المَناقِعُ**: küçük tencereler; bir tanesi **مَنْقَع** ve **مَنْقَعة**’dır; ve İbn Berrî, Ebû’n-Necm için okudu:
قدِ اسْتَحلُّو القتْلَ فاقْتُلْ وادْهَقِ
Ve **الدَّهْدَقة**: tencerede kaynadığı zaman çok et parçalarının dönmesi; onu bir defa yükselir, başka bir defa alçalır görürsün; ve okudu:
تَقَمَّصَ دَهْداقَ البَضِيعِ، كأنَّه
رُؤُوسُ قَطاً كُدْرٍ دِقاقٍ الحَناجِر

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ه ق * * أدْهَقَ * الكأس ملأها وكأس * دِهَاقٌ * ممتلئة و * الدَّهْمَقَةُ * لين الطعام وطيبه ورقته ومنه حديث عمر رضي الله عنه ﴿لو شئت أن * يُدَهْمَقَ * لي لفعلت ولكن الله عاب قوما فقال أذهبتم طيباتكم في حياتكم الدنيا واستمتعتم بها﴾

##### Türkçe

* د ه ق * * **أدْهَقَ** * kadehi doldurdu; ve kadeh * **دِهَاقٌ** *: dolu; ve * **الدَّهْمَقَةُ** *: yemeğin yumuşaklığı, hoşluğu ve inceliği. Ondan, Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisi: ﴿“İsteseydim benim için * **يُدَهْمَقَ** * edilirdi, elbette yapardım; fakat Allah bir kavmi ayıpladı da şöyle dedi: ‘Dünya hayatınızda temiz şeylerinizi giderdiniz ve onlarla faydalandınız.’﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

دهق الكأس، كجعله: ملأها نقله الأزهري. ودهق الماء: أفرغه إفراغا شديدا فهو إذا ضد، ومن الثاني: قول علي- رضي الله عنه-:  نطفة دهاقا وعلقة محاقا  أي: نطفة قد أفرغت إفراغا شديدا. كأدهقه فيهما يقال: أدهقت الكاس إلى أصبارها، أي: ملأتها إلى أعاليها، وقيل: شد ملأها. وأدهق الماء: أفرغه إفراغا شديدا. وقال ابن دريد : دهق لي دهقه من المال أي: أعطاني منه صدرا. ونقل الجوهري عن ابن الأعرابي: دهق فلانا: إذا ضربه. وكأس دهاق، ككتاب: ممتلئة مترعة، وهو قول الحسن، وبه فسر قوله تعالى:  وكأسا دهاقا  وعليه قول خداش بن زهير:
  أتانا عامر يرجو قرانا                      فأترعنا له كأسا دهاقا أو معناه: متتابعة على شاربيها، من الدهق الذي هو متابعة الشد، وهو قول مجاهد، والأول أعرف، قال ابن سيده: وأما صفتهم الكأس، وهي أنثى بالدهاق، ولفظه لفظ التذكير، فمن باب عدل ورضا، أعني أنه مصدر وصف به، وهو موضوع موضع إدهاق، وقد يجوز أن يكون من باب هجان ودلاص، إلا أنا لم نسمع كأسان دهاقان، قال: وإنما حمل سيبويه أن يجعل دلاصا وهجانا في حد الجمع تكسيرا لهجان ودلاص في حد الإفراد قولهم: هجانان ودلاصان، ولولا ذلك لحمله على باب رضا لأنه أكثر، فافهمه. وقال ابن دريد: ماء دهاق: كثير. وقال أيضا: الدهقان، بالكسر، وبالضم: التاجر، وسيأتي في باب النون قال سيبويه: إن جعلت دهقان في الدهق لم تصرفه، هكذا قال: من الدهق، قال: فلا أدري أقاله على أنه مقول، أم هو تمثيل منه لا لقظ مقول قال: والأغلب على ظني أنه مقول، وهم الدهاقنة، والدهاقين. والدهق، محركة: خشبتان يغمز بهما الساق كما في المحيط واللسان، ونقل الجوهري عن أبي عمرو: الدهق: نوع من العذاب فارسيته أشكنجه. ويقال: أدهقه إدهاقا: إذا أعجله. وقال الليث: ادهقت الحجارة، كافتعلت أي: تلازمت، ودخل بعضها في بعض مع كثرة. قال: والمدهق، على مفتعل: المكسر والمعتصر قال رؤبة:
  والمرو ذا المداح مضبوح الفلق
  ينصاح من جبلة رضم مدهـق وكل غلظ وشدة: جبلة ومما يستدرك عليه: الدهق: شدة الضغط. وأيضا: متابعة الشد. وقيل: كأس دهاق، أي: صافية ودهقه المطر: اشتد في بدنه، عن بن الأعرابي. والمدهق، كمعظم: المضيق.

##### Türkçe

**دهق**: Kadehi **دهق** etti, **كجعله** gibi: onu doldurdu; bunu el-Ezherî nakletti. Ve suyu **دهق** etti: onu şiddetli bir boşaltmayla boşalttı; o hâlde o, zıddır. Ve ikinciden: Ali’nin -Allah ondan razı olsun- sözü:
**نطفة دهاقا وعلقة محاقا**
yani: şiddetli bir boşaltmayla boşaltılmış bir nutfe. **كأدهقه**: ikisinde de denir: “Kadehi **أدهقت** ettim, onun **أصبارها**’sına kadar”; yani: onu üstlerine kadar doldurdum; ve denildi: onun dolusunu sıkılaştırdı (iyice doldurdu). Ve suyu **أدهق** etti: onu şiddetli bir boşaltmayla boşalttı. İbn Düreyd dedi ki: “Maldan bana **دهق** etti, onun **دهقه**’sini”; yani: ondan bana bir **صدرا** verdi. Ve el-Cevherî, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti: “Falanı **دهق** etti”: onu dövdüğü zaman. Ve **كأس دهاق**، **ككتاب** gibi: dolu, ağzına kadar dolu; bu, el-Hasen’in sözüdür; ve onunla Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi: **وكأسا دهاقا**. Ve onun üzerine Hudâş b. Züheyr’in sözü:
أتانا عامر يرجو قرانا                      فأترعنا له كأسا دهاقا
Veya manası: içenlerine ardı ardına (gelmesi); şiddetin ardı ardına gelmesi olan **الدهق**’tan; bu, Mücâhid’in sözüdür. Ve birincisi daha bilinir. İbn Sîde dedi ki: Kadehi vasfetmeleri ise—o dişidir—**الدهاق** ile; ve onun lafzı, erkeklik lafzıdır; **عدل** ve **رضا** babındandır; yani o, kendisiyle vasfedilmiş bir masdardır; ve **إدهاق** yerine konulmuştur. Ve caiz olur ki **هجان** ve **دلاص** babından olsun; ancak biz “**كأسان دهاقان**” işitmedik. Dedi ki: Sîbeveyh’i, **دلاصا** ve **هجانا**’yı cem‘ haddinde, **هجان** ve **دلاص**’ın müfred haddinde kırık çoğul kılması, onların “**هجانان** ve **دلاصان**” demeleridir; ve eğer bu olmasaydı onu **رضا** babına hamlederdi; çünkü o daha çoktur; öyleyse onu anla. İbn Düreyd dedi ki: **ماء دهاق**: çok (bol). Ve yine dedi ki: **الدهقان**—kesre ile ve damme ile—tüccardır; ve **النون** babında gelecektir. Sîbeveyh dedi ki: Eğer **دهقان**’ı **الدهق**’ta kılarsan onu sarf etmezsin; böyle dedi: **الدهق**’tan. Dedi ki: Bilmiyorum, onu nakledilmiş (söylenmiş) olarak mı söyledi, yoksa ondan, nakledilmiş bir lafız olarak değil de bir temsil midir. Dedi ki: Zannımın galibi onun nakledilmiş olduğudur. Ve onlar **الدهاقنة** ve **الدهاقين**’dir. Ve **الدهق**—harekeli—**المحيط** ve **اللسان**’da olduğu üzere, baldırın onunla sıkıştırıldığı iki tahtadır. Ve el-Cevherî, Ebû Amr’dan nakletti: **الدهق**: bir azap türüdür; onun Farsçası **أشكنجه**’dir. Ve denir: onu **أدهقه إدهاقا** etti: onu acele ettirdiği zaman. Ve el-Leys dedi ki: Taşlar **ادهقت** etti, **كافتعلت** gibi; yani: çoklukla birbirine yapıştı ve bazısı bazısının içine girdi. Dedi ki: Ve **المدهق**—**على مفتعل** üzere—kıran ve sıkan (sıkıştıran)dır. Ru’be dedi ki:
والمرو ذا المداح مضبوح الفلق
ينصاح من جبلة رضم مدهـق
Ve her kalınlık ve şiddet: **جبلة**’dir. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الدهق**: sıkıştırmanın şiddeti. Ve ayrıca: şiddetin ardı ardına gelmesi. Ve denildi: **كأس دهاق**; yani: saf. Ve yağmur onu **دهقه** etti: onun bedeninde şiddetlendi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **المدهق**، **كمعظم** gibi: daraltılmış (sıkıştırılmış)tır.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَهَقَ
دَهَقَ A ( n. ac. دَهْق 1 ),
a.  Filled to overflowing.

b.  Emptied.

c.  Broke, smashed.

أَدْهَقَ
أَدْهَقَ IV ,
a.  see I .

دَهَق
دَهَق 4 ,
a.  Instrument of torture.

دِهَاْق
دِهَاْق 23 ,
a.  Full ( cup ).

##### Türkçe

دَهَقَ
دَهَقَ A ( mastar, isim-i amel: **دَهْق** 1 ),
a. Taşacak derecede doldurdu.

b. Boşalttı.

c. Kırdı, parçaladı.

أَدْهَقَ
أَدْهَقَ IV ,
a. I’e bak.

دَهَق
دَهَق 4 ,
a. İşkence aleti.

دِهَاْق
دِهَاْق 23 ,
a. Dolu (kadeh).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

دهق
دَهَقَ - يَدْهَقُ - دَهِق - دِهَاق
دَهَقَ - يَدْهَقُ + االشيء وخاصة الماء أو السائل: بنصب بقوة وضغط عال وحركة اضطرابية شديدة: يفور ويبقبق ويرغي ويطف بفقاعات الغاز المضغوط: مثل ماء الأنابيب أو ماء المشروبات الغازية أو ماء السوائل الرغوية
دَهِق: على وزن " فـَعـِل": اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " دَهَقَ - يَدْهَقُ "
دِهَاق: على وزن " فـِعال " حال من " دَهِق ": بشكل "دَهِق ": بشكل مضغوط وفوار ورغوي مفعم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة السوائل والجوامد تحت ضغطٍ عالٍ، وتداخلها مع الهواء والغازات"، وهي:
ثَارَ - يَثُوْرُ، قَمْطَرَ - يُقَمْطِرُ، نَضَخَ - يَنْضَخُ، دَهَقَ - يَدْهَقُ، فَارَ - يَفُوْرُ، زّبَدَ - يَزْبِدُ
دهاقاً
 	﴿إن للمتقين مفازا(31)حدائق وأعنابا(32)وكواعب أترابا(33) وكأسا دهاقا(34)لا يسمعون فيها لغوا ولا كذابا(35)﴾ النبأ
جاء في التفسير : دهاق: جمع " دَهِق ": ممتلئة صافية - مترعة مملوءة - متتابعة، دهقت الشيء: كسرته وقطعته
مختار الصحاح
● [دهق] د ه ق: أدْهَقَ الكأس ملأها وكأس دِهَاقٌ ممتلئة و الدَّهْمَقَةُ لين الطعام وطيبه ورقته ومنه حديث عمر رضي الله عنه ﴿لو شئت أن يُدَهْمَقَ لي لفعلت ولكن الله عاب قوما فقال أذهبتم طيباتكم في حياتكم الدنيا واستمتعتم بها﴾
معجم الفرائد القرآنية
د هـ ق
"دِهَاقاً" في قوله تعالى "وَكَأْساً دِهَاقاً "(34) النبأ .
دِهاقا : ملأى، مفعمة.
الراغب
دهق
- قال تعالى: }وكأسا دهاقا{ [النبأ/34]، أي: مفعمة، ويقال أدهقت الكأس فدهق، ودهق لي من المال دهقة، كقولك: قبض قبضة.
ملخص اللسان
1.     الدَّهْقُ: شدّة الضَّغْط. - وادَّهَقَتِ الحجارة: اشتدّ  تَلازُبها ودخل بعضُها في بعض مع كثرة
2.     ودَهَقْت الشيءَ: كسَرْته وقطَعْته، وكذلك دَهْدَقْتَه
3.     والدهْق أيضاً: مُتابعة الشدّ. - معنى قوله دِهاقاً مُتتابعة على    شارِبِيها من الدهْق الذي هو متابعة الشدّ،
4.     ودَهَق الماءَ وأدْهَقه: أفْرَغه إفراغاً شديداً.
5.     نُطْفةً دِهاقاً وعَلَقةً مُحاقاً أي نطفة قد أفْرغت إفراغاً شديداً، من    قولهم أدْهَقْت الماء أفْرَغته إفراغاً شديداً،
6.     وأدهق الكأسَ: شدَّ ملأَها.
7.     وكأسٌ دِهاق: مُتْرعة ممتلئة. وفي التنزيل:    وكأساً دِهاقاً، قيل: مَلأَى
8.     والدَّهْدَقة: دَوَرانُ البِضَعِ الكثير في القِدر إذا غلت تراها تَعلُو مرَّة وتَسْفُل أخرى؛
9. دِهاقاً    صافيةً؛
10.                        ودَهَقَ لي من المال دَهْقةً:    أعطاني منه صَدْراً.
11.                        والدَّهَقُ: خشبتان يُغْمَزُ بهما السّاق.
12.                        ؛والدِّهْقانُ والدُّهقان: التاجر، فارسي معرّب
13.                        وهم الدَّهاقِنةُ والدَّهاقِين؛
14.                        والدَّهَقُ، بالتحريك: ضرب من العذاب، وهو بالفارسية «أَشْكَنْجَه».
لسان العرب
● - دهق: الدَّهْقُ: شدّة الضَّغْط. والدهْق أيضاً: مُتابعة الشدّ. ودَهَق    الماءَ وأدْهَقه: أفْرَغه إفراغاً شديداً. وفي حديث علي، رضي الله عنه:    نُطْفةً دِهاقاً وعَلَقةً مُحاقاً أي نطفة قد أفْرغت إفراغاً شديداً، من    قولهم أدْهَقْت الماء أفْرَغته إفراغاً شديداً، فهو إذاً من الأَضداد.    وأدهق الكأسَ: شدَّ ملأَها. وكأسٌ دِهاق: مُتْرعة ممتلئة. وفي التنزيل:    وكأساً دِهاقاً، قيل: مَلأَى؛ وقال خِداش بن زُهير:    أتانا عامرٌ يَرْجُو قِرانا،    ويقال: أدْهَقْتُ الكأْسَ إلى أصْبارها أي ملأْتها إلى أعالِيها. وفي    التهذيب: دهقْت الكأْس أي ملأْتها، وقيل: معنى قوله دِهاقاً مُتتابعة على    شارِبِيها من الدهْق الذي هو متابعة الشدّ، والأَوّل أعرف، وقيل: دِهاقاً    صافيةً؛ وأنشد:    يَلَذُّه بكَأْسِه الدِّهاق    قال ابن سيده: وأمّا صِفَتُهم الكأْسَ وهي أنثى بالدِّهاق ولفظه لفظ    التذكير فمن باب عَدْل ورِضا. أعني أنه مصدر وصف به وهو موضوع موضع إدهاق،    وقد كان يجوز أن يكون من باب هِجانٍ ودِلاصٍ إلا أَنا لم نسمع كأْسان    دِهاقانِ؛ قال: وإنما حمل سيبويه أن يجعل دِلاصاً وهجاناً في حد الجمع    تكسيراً لهِجانٍ ودِلاص في حدّ الإفراد قولُهم هِجانانِ ودِلاصانِ، ولولا ذلك    لحمله على باب رِضاً لأنه أكثر، فافهمه. ودَهَقَ لي من المال دَهْقةً:    أعطاني منه صَدْراً.    والدَّهَقُ: خشبتان يُغْمَزُ بهما السّاق. وادَّهَقَتِ الحجارة: اشتدّ    تَلازُبها ودخل بعضُها في بعض مع كثرة؛ وأنشد الأَزهري:    يَنصاحُ مِن جِبْلةِ رَضْمٍ مُدَّهِقْ    والدِّهْقانُ والدُّهقان: التاجر، فارسي معرّب. قال سيبويه: إن جعلت    دِهقان من الدَّهْق لم تصرفه. هكذا قال من الدهق، قال: فلا أدري أقاله على    أنه مقول أم هو تمثيل منه لا لفظ معقول، قال: والأَغلب على ظني أنه مقول    وهم الدَّهاقِنةُ والدَّهاقِين؛ قال:    إذا شِئتُ غَنَّتْني دَهاقِينُ قَرْيةٍ،    وصَنَّاجةٌ تَحْدُو على كل مَنْسِم    وقبله:    ألا أبْلِغا الحَسْناء أن حَلِيلَها،    بِمَيْسانٍ، يُسْقى من زُجاجٍ وحَنْتَمِ    وبعده:    لعَلَّ أميرَ المُؤمِنينَ يَسُوءُه    تَنادُمنا بالجَوْسَقِ المُتَهَدِّمِ    إذا كنتَ ندْماني فبالأَكبَرِ اسْقِني،    ولا تَسْقِني بالأَصْغَرِ المُتَثَلِّمِ    يعني بأمير المؤمنين عمر بن الخطاب، رضي الله عنه، لأنه هو الذي ولاّه.    والدَّهَقُ، بالتحريك: ضرب من العذاب، وهو بالفارسية «أَشْكَنْجَه».    ودَهَقْت الشيءَ: كسَرْته وقطَعْته، وكذلك دَهْدَقْتَه؛ وأنشد الحُجْر    بن خالد أحد بني قيس بن ثَعْلبةَ:    نُدَهْدِقُ بَضْعَ اللَّحْمِ للباعِ والنَّدى،    وبَعْضُهم تَغْلي بِذَمٍّ مَناقِعُهْ    ونحلب ضِرْسَ الضَّيْفِ فينا، إذا شَتا،    سَدِيفَ السَّنامِ تَشْتَرِيهِ أصابِعُهْ    المَناقِعُ: القُدور الصغار، واحدها مَنْقَع، ومَنْقَعة؛ وأنشد ابن بري    لأَبي النجم:    قدِ اسْتَحلُّو القتْلَ فاقْتُلْ وادْهَقِ    والدَّهْدَقة: دَوَرانُ البِضَعِ الكثير في القِدر إذا غلت تراها تَعلُو    مرَّة وتَسْفُل أخرى؛ وأنشد:    تَقَمَّصَ دَهْداقَ البَضِيعِ، كأنَّه    رُؤُوسُ قَطاً كُدْرٍ دِقاقٍ الحَناجِر
مقاييس اللغة:
(دهق)  الدال والهاء والقاف يدلُّ على امتلاءٍ في مجيءٍ وذَهاب واضطراب. يقال أدْهَقْتُ الكأسَ: ملأتُها. قال الله تعالى: ﴿وَكَأْساً دِهَاقاً﴾ [النبأ 34]. والدَّهْدَقَةُ: دَوَرَان البَضْعة الكبيرة في القِدْر، تعلو مَرَّةً وتسفُل أخْرى.
القاموس المحيط:
دَهَقَ الكأسَ، كجَعَلَهُ مَلأَها، و الماءَ أفْرَغَه إِفْراغاً شَديداً، ضِدٌّ، كأَدْهَقَه فيهما، و لي دَهْقَةً من المال أعْطاني منه صَدْراً، و الشيءَ كسَرَهُ وقَطَعَهُ، أو غَمَزَهُ شَديداً، و فلاناً ضَرَبَهُ.
وكأسٌ دِهاقٌ، ككِتابٍ: مُمْتَلِئَةٌ، أو مُتَتابِعَةٌ. وماءٌ دِهاقٌ: كثيرٌ. والدُِّهْقانُ، بالكسرِ، وبالضم: في باب النونِ. والدَّهَقُ، مُحرَّكةً: خَشَبَتانِ يُغْمَزُ بهما الساقُ، فارِسِيَّتُه: أشْكَنْجَه. وأدْهَقَه: أعْجَلَهُ.
وادَّهَقَتِ الحِجارَةُ، كافْتَعَلَتْ: تَلازَمَتْ ودَخَلَ بعضُها في بعضٍ. والمُدَّهَقُ، على مُفْتَعَلٍ: المُكَسَّرُ والمُعْتَصَرُ.
تاج العروس:
دهق
دَهَقَ الكَأسَ كجَعَلَه : مَلأها نقَلَه الأزْهَرِيُّ . ودَهَقَ الماءَ : أَفْرَغَه إِفْراغاً شَدِيداً فهو إِذاً ضِدُّ ومن الثانِي : قولُ عَلِي - رضِيَ اللهُ عنه - : " نُطْفَةً دِهاقاً وعَلَقَةً مُحاقاً " أَي : نُطْفَةً قد أفْرِغَتْ إِفراغاً شَدِيداً . كأدْهَقَه فِيهما يُقالُ : أدْهَقْتُ الكَاسَ إِلى أَصبارِها أي : مَلأتُها إِلى أعالِيها وقِيلَ : شَدَّ مَلأها . وأَدْهَقَ الماءَ : أفْرَغّه إفراغاً شَدِيداً . وقالَ ابنُ دُرَيْدٍ : دَهَقَ لِي دَهْقَهًّ من المالِ أَي : أعْطانِي منه صَدْرًا . ونَقَل الجَوْهَرِي عن ابْنِ الأعْرابِيِّ : دَهَقَ فُلاناً : إِذا ضَرَبَهُ . وكَأسٌ دِهاقٌ ككِتابٍ : مُمْتَّلئَةٌ مُتْرَعةٌ وهو قَولُ الحَسَن وبه فَسِّرَ قَوْلَهُ تَعالَى : " وكأْساً دِهاقاً " وعليه قولُ خِداشِ بنِ زُهَيْرٍ :
أتانا عامِرٌ يَرْجُو قِرانَا ... فأَترَعْنا له كَأساً دِهاقَا أَو مَعْناه : مُتَتابِعَةٌ على شارِبِيها من الدُّهْقِ الَّذِي هو مُتابَعَةُ الشدِّ وهو قولُ مُجاهِدِ والأَوَّلُ أَعْرفُ قال ابنُ سِيدَه : وأَمّا صِفَتُهم الكَأسَ وهي أُنْثى بالدِّهاقِ ولفظُه لفظُ التَّذكِير فمن باب عَدْلِ ورِضًا أَعني أَنّه مَصْدَرٌ وُصِفَ بهِ وهو مَوْضُوع مَوْضِعَ إِدْهاق وقد يجوزُ أنْ يكونَ من باب هِجانٍ ودِلاصٍ إلاّ أَنّا لم نَسْمَعْ كأسان دِهاقانِ قالَ : وإِنَّما حَمَل سِيبَوَيْهِ أَن يَجْعَلَ دِلاصاً وهِجاناً في حَدِّ الجمْع تَكْسِيرًا لهِجانٍ ودِلاص في حَدِّ الإِفرادِ قولُهم : هِجانانِ ودِلاصان ولولا ذلِك لحَمَلَه على بابِ رِضًا لأنَّه أَكثَرُ فافْهَمْه . وقالَ ابنُ دُرَيْد : ماءٌ دِهاقٌ : كَثِير . وقالَ أَيْضاً : الدِّهْقانُ بالكَسْرِ وبالضمِّ : التاجِر وسَيأتيِ في بابِ النونِ قالَ سيبَوَيْهِ : إِنْ جَعَلْتُ دِهْقانَ في الدَّهْقِ لم تَصْرِفْه هكذا قالَ : من الدَّهْقِِ قال : فلا أَدْرِي أَقالَه على أَنّه مَقُولٌ أَم هو تَمْثِيلٌ منه لا لَقظٌ مَقُولٌ قال : والأغْلَبُ على ظَنِّي أَنه مَقُولٌ وهم الدَّهاقِنَةُ والدَّهاقِينُ . والدَّهَقُ محرَّكَةً : خَشَبَتان يُغْمَزُ بهما السّاقُ كما في المُحيطِ واللًّسانِ ونَقَل الجَوْهَرِيُّ عن أَبِي عَمرٍو : الدَّهَقُ : نَوْع من العَذابِ فارِسِيَّتُه أَشْكَنْجَه . ويُقال : أدْهَقَهُ إدْهاقاً : إذا أَعْجَلَه . وقالَ اللُّيْثُ : ادهقَت الحِجارَةُ كافْتَعَلَت أَي : تَلازمَت ودَخَلَ بعضُها في بَعْضِ مع كَثرة . قالَ : والمُدَّهَقُ على مُفتَعَلٍ : المُكَسرُ والمُعتَصَرُ قال رُؤْبَة :
" والمَرْوَ ذا المَّدّاح مَضبُوحَ الفِلَق
" يَنْصاحُ مِنْ جَبْلَةِ رَضْمٍ مُدَّهَقْ وكُل غِلَظِ وشِدَّة : جَبْلَةٌ ومما يُستدرَكُ عليه : الدَّهْقُ : شِدَّةُ الضغْطِ . وأَيْضاً : مُتابَعَةُ الشَّدِّ . وقِيلَ : كَأْسٌ دِهاقٌ أَي : صافِيَةٌ ودَهَقَهَ المَطَرُ : اشْتَدَّ في بَدْنِه عن بنِ الأعْرابِيَ . والمُدَهَّقُ كمُعَظَّم : المُضَيَّقُ

##### Türkçe

دهق
**دَهَقَ** - **يَدْهَقُ** - **دَهِق** - **دِهَاق**
**دَهَقَ** - **يَدْهَقُ** + şey, özellikle su veya sıvı: kuvvetle fışkırtmak ve yüksek basınç ve şiddetli çalkantılı hareket ile: kaynar, fokur fokur eder, köpürür ve sıkıştırılmış gaz kabarcıklarıyla taşar: boru suyu veya gazlı içeceklerin suyu veya köpüklü sıvıların suyu gibi.
**دَهِق**: “فـَعـِل” vezninde: **دَهَقَ - يَدْهَقُ**’tan mübalağa ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe.
**دِهَاق**: “فـِعال” vezninde, **دَهِق**’ten hâl: “**دَهِق**” şeklinde: sıkıştırılmış, kaynayan ve köpüklü, dopdolu bir şekilde.
Ve lafız, “yüksek basınç altında sıvıların ve katıların hareketi ve onların hava ve gazlarla iç içe girmesi” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**ثَارَ - يَثُوْرُ**، **قَمْطَرَ - يُقَمْطِرُ**، **نَضَخَ - يَنْضَخُ**، **دَهَقَ - يَدْهَقُ**، **فَارَ - يَفُوْرُ**، **زّبَدَ - يَزْبِدُ**

**دهاقاً**
﴿Şüphesiz takvâ sahipleri için bir kurtuluş vardır(31) bahçeler ve üzümler(32) ve yaşıt göğüsleri tomurcuklanmış kızlar(33) ve **دهاقا** bir kadeh(34) orada ne boş söz işitirler ne de yalan(35)﴾ en-Nebe’

Tefsirde geldi: **دهاق**: “**دَهِق**”in çoğulu: dolu, berrak - ağzına kadar dolu - peş peşe; **دهقت** şeyi: onu kırdım ve kestim.

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**دهق**] د ه ق: **أدْهَقَ** kadehi: onu doldurdu; ve **كأس دِهَاقٌ**: dolu; ve **الدَّهْمَقَةُ**: yemeğin yumuşaklığı, lezzeti ve inceliği; bundan Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisi: ﴿İsteseydim benim için mutlaka **يُدَهْمَقَ** edilirdi; fakat Allah bir kavmi ayıpladı da şöyle dedi: Dünya hayatınızda güzelliklerinizi giderdiniz ve onlarla zevk sürdünüz﴾.

Mu‘cemü’l-Ferâid el-Kur’âniyye
د هـ ق
“**دِهَاقاً**” O’nun sözü olan “**وَكَأْساً دِهَاقاً**”(34) en-Nebe’ içinde.
**دِهاقا**: dolu, dopdolu.

er-Râgıb
**دهق**
- Allah Teâlâ dedi: }**وكأسا دهاقا**{ [en-Nebe’/34], yani: dopdolu; ve denir: **أدهقت** kadehi, böylece **دهق**; ve maldan bana **دهقة** kadar **دهق** etti; senin “bir avuç tuttun” demen gibi.

Mulahhasü’l-Lisân
1. **الدَّهْقُ**: basıncın şiddeti. - Ve taşlar **ادَّهَقَت**: birbirine yapışmaları şiddetlendi ve çoklukla bir kısmı bir kısmının içine girdi.
2. Ve **دَهَقْت** şeyi: onu kırdım ve kestim; aynı şekilde **دَهْدَقْتَه**.
3. Ve **الدهْق** ayrıca: şiddetin peş peşe gelmesi. - “**دِهاقاً**” sözünün manası: **الدهْق**’tan, yani şiddetin peş peşe gelmesinden dolayı, içenlerine peş peşe gelen.
4. **دَهَق** suyu ve **أدْهَقه**: onu şiddetli bir boşaltmayla boşalttı.
5. “**نُطْفةً دِهاقاً** ve **عَلَقةً مُحاقاً**” yani: şiddetli bir boşaltmayla boşaltılmış bir nutfe; onların “**أدْهَقْت** suyu: onu şiddetli bir boşaltmayla boşalttım” sözünden.
6. Ve **أدهق** kadehi: onun dolmasını sıkılaştırdı.
7. Ve **كأسٌ دِهاق**: ağzına kadar dolu, dolu. Tenzîlde: **وكأساً دِهاقاً**; denildi: dolu.
8. Ve **الدَّهْدَقة**: tencere kaynadığında çok et parçasının dönmesi; onu bir defa yükselir, başka bir defa alçalır görürsün.
9. **دِهاقاً**: berrak.
10. Ve maldan bana **دَهْقةً** kadar **دَهَقَ** etti: ondan bana bir pay verdi.
11. Ve **الدَّهَقُ**: bacağın sıkıştırıldığı iki tahta.
12. Ve **الدِّهْقانُ** ve **الدُّهقان**: tüccar; Farsça muarreb.
13. Ve onlar **الدَّهاقِنةُ** ve **الدَّهاقِين**dir.
14. Ve **الدَّهَقُ** (harekeli): bir çeşit azap; Farsçada «**أَشْكَنْجَه**»dir.

Lisânü’l-‘Arab
● - **دهق**: **الدَّهْقُ**: basıncın şiddeti. Ve **الدهْق** ayrıca: şiddetin peş peşe gelmesi. Ve **دَهَق** suyu ve **أدْهَقه**: onu şiddetli bir boşaltmayla boşalttı. Ali’nin (Allah ondan razı olsun) hadisinde: “**نُطْفةً دِهاقاً وعَلَقةً مُحاقاً**” yani: şiddetli bir boşaltmayla boşaltılmış bir nutfe; onların “**أدْهَقْت** suyu: onu şiddetli bir boşaltmayla boşalttım” sözünden; o hâlde o, zıt anlamlılardandır. Ve **أدهق** kadehi: onun dolmasını sıkılaştırdı. Ve **كأسٌ دِهاق**: ağzına kadar dolu, dolu. Tenzîlde: **وكأساً دِهاقاً**; denildi: dolu; ve Hıdâş b. Züheyr dedi:
أتانا عامرٌ يَرْجُو قِرانا،
ويقال: **أدْهَقْتُ** kadehi **إلى أصْبارها**: yani onu üstlerine kadar doldurdum. Ve Tehzîb’de: **دهقْت** kadehi: yani onu doldurdum; ve denildi: “**دِهاقاً**” sözünün manası: **الدهْق**’tan, yani şiddetin peş peşe gelmesinden dolayı, içenlerine peş peşe gelen; birincisi daha bilinir. Ve denildi: **دِهاقاً**: berrak; ve şu okundu:
يَلَذُّه بكَأْسِه الدِّهاق
İbn Sîde dedi: Kadehi (o dişildir) **الدِّهاق** ile nitelemelerine gelince, lafzı müzekker lafzıdır; bu, **عَدْل** ve **رِضا** babındandır; yani o, kendisiyle vasfedilmiş bir masdardır ve **إدهاق** yerinde konulmuştur; ve **هِجانٍ** ve **دِلاصٍ** babından olması caizdi; ancak biz “**كأْسان دِهاقانِ**” işitmedik. Dedi: Sîbeveyh’i **دِلاصاً** ve **هِجاناً**ı cem‘ haddinde, ifrad haddindeki **هِجانٍ** ve **دِلاص**ın kırık çoğulu yapmaya sevk eden, onların “**هِجانانِ** ve **دِلاصانِ**” sözüdür; olmasaydı onu **رِضاً** babına hamlederdi; çünkü o daha çoktur; onu anla. Ve maldan bana **دَهْقةً** kadar **دَهَقَ** etti: ondan bana bir pay verdi. Ve **الدَّهَقُ**: bacağın sıkıştırıldığı iki tahta. Ve taşlar **ادَّهَقَت**: çoklukla birbirine yapışmaları şiddetlendi ve bir kısmı bir kısmının içine girdi; Ezherî şu beyti okudu:
يَنصاحُ مِن جِبْلةِ رَضْمٍ مُدَّهِقْ
Ve **الدِّهْقانُ** ve **الدُّهقان**: tüccar; Farsça muarreb. Sîbeveyh dedi: Eğer **دِهقان**ı **الدَّهْق**tan yaparsan onu tenvinle çekmezsin. Böyle dedi: **الدهق**tan; dedi: Bunu, söylenmiş bir söz olarak mı söyledi yoksa ondan, söylenmiş bir lafız olmayan bir temsil midir, bilmiyorum; dedi: Zannımın galibi, onun söylenmiş olduğudur; ve onlar **الدَّهاقِنةُ** ve **الدَّهاقِين**dir; dedi:
إذا شِئتُ غَنَّتْني دَهاقِينُ قَرْيةٍ،
وصَنَّاجةٌ تَحْدُو على كل مَنْسِم
Ve ondan önce:
ألا أبْلِغا الحَسْناء أن حَلِيلَها،
بِمَيْسانٍ، يُسْقى من زُجاجٍ وحَنْتَمِ
Ve ondan sonra:
لعَلَّ أميرَ المُؤمِنينَ يَسُوءُه
تَنادُمنا بالجَوْسَقِ المُتَهَدِّمِ
إذا كنتَ ندْماني فبالأَكبَرِ اسْقِني،
ولا تَسْقِني بالأَصْغَرِ المُتَثَلِّمِ
“Emîrü’l-mü’minîn” ile Ömer b. el-Hattâb’ı (Allah ondan razı olsun) kastediyor; çünkü onu o tayin etmişti. Ve **الدَّهَقُ** (harekeli): bir çeşit azap; Farsçada «**أَشْكَنْجَه**»dir. Ve **دَهَقْت** şeyi: onu kırdım ve kestim; aynı şekilde **دَهْدَقْتَه**; Hucur b. Hâlid, Benî Kays b. Sa‘lebe’den biri, şu beyti okudu:
نُدَهْدِقُ بَضْعَ اللَّحْمِ للباعِ والنَّدى،
وبَعْضُهم تَغْلي بِذَمٍّ مَناقِعُهْ
ونحلب ضِرْسَ الضَّيْفِ فينا، إذا شَتا،
سَدِيفَ السَّنامِ تَشْتَرِيهِ أصابِعُهْ
**المَناقِعُ**: küçük tencereler; tekili **مَنْقَع** ve **مَنْقَعة**. Ve İbn Berrî, Ebû’n-Necm için şu beyti okudu:
قدِ اسْتَحلُّو القتْلَ فاقْتُلْ وادْهَقِ
Ve **الدَّهْدَقة**: tencere kaynadığında büyük et parçasının dönmesi; onu bir defa yükselir, başka bir defa alçalır görürsün; ve şu okundu:
تَقَمَّصَ دَهْداقَ البَضِيعِ، كأنَّه
رُؤُوسُ قَطاً كُدْرٍ دِقاقٍ الحَناجِر

Maqâyîsü’l-Luğa:
(**دهق**) **الدال** ve **الهاء** ve **القاف**, geliş gidiş ve çalkantı içinde bir doluluğa delâlet eder. Denir: **أدْهَقْتُ** kadehi: onu doldurdum. Allah Teâlâ dedi: ﴿**وَكَأْساً دِهَاقاً**﴾ [en-Nebe’ 34]. Ve **الدَّهْدَقَةُ**: tencerede büyük et parçasının dönmesi; bir defa yükselir, başka bir defa alçalır.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**دَهَقَ** kadehi, **جَعَلَهُ** gibi: onu doldurdu; ve suyu: onu şiddetli bir boşaltmayla boşalttı; zıddır; ikisinde de **أَدْهَقَه** gibi; ve maldan bana **دَهْقَةً**: ondan bana bir pay verdi; ve şeyi: onu kırdı ve kesti; yahut onu şiddetle sıktı; ve falanı: onu dövdü.
Ve **كأسٌ دِهاقٌ**, **كِتابٍ** gibi: dolu; yahut peş peşe. Ve **ماءٌ دِهاقٌ**: çok. Ve **الدُِّهْقانُ**, kesre ile ve damme ile: **النون** babında. Ve **الدَّهَقُ**, harekeli: bacağın sıkıştırıldığı iki tahta; onun Farsçası: **أشْكَنْجَه**. Ve **أدْهَقَه**: onu acele ettirdi.
Ve taşlar **ادَّهَقَتِ**، **افْتَعَلَتْ** gibi: birbirine yapıştı ve bir kısmı bir kısmının içine girdi. Ve **المُدَّهَقُ**, **مُفْتَعَلٍ** üzere: kırılmış ve sıkılmış olan.

Tâcü’l-‘Arûs:
**دهق**
**دَهَقَ** kadehi, **جَعَلَهُ** gibi: onu doldurdu; Ezherî onu nakletti. Ve **دَهَقَ** suyu: onu şiddetli bir boşaltmayla boşalttı; o hâlde zıddır. İkincidendir: Ali’nin (Allah ondan razı olsun) sözü: “**نُطْفَةً دِهاقاً وعَلَقَةً مُحاقاً**” yani: şiddetli bir boşaltmayla boşaltılmış bir nutfe. İkisinde de **أدْهَقَه** gibi. Denilir: **أدْهَقْتُ** kadehi **إِلى أَصبارِها**: yani onu üstlerine kadar doldurdum. Ve denildi: onun dolmasını sıkılaştırdı. Ve **أَدْهَقَ** suyu: onu şiddetli bir boşaltmayla boşalttı. İbn Düreyd dedi: Maldan bana **دَهْقَهًّ** kadar **دَهَقَ**: yani ondan bana bir pay verdi. Ve Cevherî, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti: **دَهَقَ** falanı: onu dövdüğü zaman. Ve **كَأسٌ دِهاقٌ**، **كِتابٍ** gibi: dolu, ağzına kadar dolu; bu, Hasan’ın sözüdür ve onunla Allah Teâlâ’nın “**وكأْساً دِهاقاً**” sözü tefsir edilmiştir; ve buna Hıdâş b. Züheyr’in sözü delildir:
أتانا عامِرٌ يَرْجُو قِرانَا ... فأَترَعْنا له كَأساً دِهاقَا
Yahut manası: **الدُّهْق**tan, yani şiddetin peş peşe gelmesinden dolayı, içenlerine peş peşe gelen; bu, Mücâhid’in sözüdür; birincisi daha bilinir. İbn Sîde dedi: Kadehi (o dişildir) **الدِّهاق** ile nitelemelerine gelince, lafzı müzekker lafzıdır; bu, **عَدْل** ve **رِضًا** babındandır; yani o, kendisiyle vasfedilmiş bir masdardır ve **إِدْهاق** yerinde konulmuştur. Ve **هِجانٍ** ve **دِلاصٍ** babından olması caiz olurdu; ancak biz “**كأسان دِهاقانِ**” işitmedik. Dedi: Sîbeveyh’i **دِلاصاً** ve **هِجاناً**ı cem‘ haddinde, ifrad haddindeki **هِجانٍ** ve **دِلاص**ın kırık çoğulu yapmaya sevk eden, onların “**هِجانانِ** ve **دِلاصان**” sözüdür; olmasaydı onu **رِضًا** babına hamlederdi; çünkü o daha çoktur; onu anla. İbn Düreyd dedi: **ماءٌ دِهاقٌ**: çok. Yine dedi: **الدِّهْقانُ** kesre ile ve damme ile: tüccar; **النون** babında gelecektir. Sîbeveyh dedi: Eğer **دِهْقان**ı **الدَّهْقِ** içinde yaparsam onu çekmem; böyle dedi: **الدَّهْقِ**’ten; dedi: Bunu, söylenmiş bir söz olarak mı söyledi yoksa ondan, söylenmiş bir lafız olmayan bir temsil midir, bilmiyorum; dedi: Zannımın galibi, onun söylenmiş olduğudur; ve onlar **الدَّهاقِنَةُ** ve **الدَّهاقِينُ**dir. Ve **الدَّهَقُ** harekeli: bacağın sıkıştırıldığı iki tahta; **المُحيط** ve **اللًّسان**da olduğu gibi. Ve Cevherî, Ebû Amr’dan nakletti: **الدَّهَقُ**: bir çeşit azap; onun Farsçası **أَشْكَنْجَه**dir. Ve denilir: **أدْهَقَهُ إدْهاقاً**: onu acele ettirdiği zaman. Leys dedi: taşlar **ادهقَت**، **افْتَعَلَت** gibi: yani çoklukla birbirine yapıştı ve bir kısmı bir kısmının içine girdi. Dedi: ve **المُدَّهَقُ** **مُفتَعَلٍ** üzere: kırılmış ve sıkılmış olan. Ru’be dedi:
" والمَرْوَ ذا المَّدّاح مَضبُوحَ الفِلَق
" يَنْصاحُ مِنْ جَبْلَةِ رَضْمٍ مُدَّهَقْ
Ve her kalınlık ve şiddet: **جَبْلَةٌ**dur. Ve üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الدَّهْقُ**: basıncın şiddeti. Ve ayrıca: şiddetin peş peşe gelmesi. Ve denildi: **كَأْسٌ دِهاقٌ** yani: berrak. Ve yağmur onu **دَهَقَهَ**: İbnü’l-A‘râbî’den, bedeninde şiddetlendi. Ve **المُدَهَّقُ**، **مُعَظَّم** gibi: daraltılmış olan.
