# دهق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%87%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دهق

دهق الكأس، كجعله: ملأها نقله الأزهري. ودهق الماء: أفرغه إفراغا شديدا فهو إذا ضد، ومن الثاني: قول علي- رضي الله عنه-:  نطفة دهاقا وعلقة محاقا  أي: نطفة قد أفرغت إفراغا شديدا. كأدهقه فيهما يقال: أدهقت الكاس إلى أصبارها، أي: ملأتها إلى أعاليها، وقيل: شد ملأها. وأدهق الماء: أفرغه إفراغا شديدا. وقال ابن دريد : دهق لي دهقه من المال أي: أعطاني منه صدرا. ونقل الجوهري عن ابن الأعرابي: دهق فلانا: إذا ضربه. وكأس دهاق، ككتاب: ممتلئة مترعة، وهو قول الحسن، وبه فسر قوله تعالى:  وكأسا دهاقا  وعليه قول خداش بن زهير:
  أتانا عامر يرجو قرانا                      فأترعنا له كأسا دهاقا أو معناه: متتابعة على شاربيها، من الدهق الذي هو متابعة الشد، وهو قول مجاهد، والأول أعرف، قال ابن سيده: وأما صفتهم الكأس، وهي أنثى بالدهاق، ولفظه لفظ التذكير، فمن باب عدل ورضا، أعني أنه مصدر وصف به، وهو موضوع موضع إدهاق، وقد يجوز أن يكون من باب هجان ودلاص، إلا أنا لم نسمع كأسان دهاقان، قال: وإنما حمل سيبويه أن يجعل دلاصا وهجانا في حد الجمع تكسيرا لهجان ودلاص في حد الإفراد قولهم: هجانان ودلاصان، ولولا ذلك لحمله على باب رضا لأنه أكثر، فافهمه. وقال ابن دريد: ماء دهاق: كثير. وقال أيضا: الدهقان، بالكسر، وبالضم: التاجر، وسيأتي في باب النون قال سيبويه: إن جعلت دهقان في الدهق لم تصرفه، هكذا قال: من الدهق، قال: فلا أدري أقاله على أنه مقول، أم هو تمثيل منه لا لقظ مقول قال: والأغلب على ظني أنه مقول، وهم الدهاقنة، والدهاقين. والدهق، محركة: خشبتان يغمز بهما الساق كما في المحيط واللسان، ونقل الجوهري عن أبي عمرو: الدهق: نوع من العذاب فارسيته أشكنجه. ويقال: أدهقه إدهاقا: إذا أعجله. وقال الليث: ادهقت الحجارة، كافتعلت أي: تلازمت، ودخل بعضها في بعض مع كثرة. قال: والمدهق، على مفتعل: المكسر والمعتصر قال رؤبة:
  والمرو ذا المداح مضبوح الفلق
  ينصاح من جبلة رضم مدهـق وكل غلظ وشدة: جبلة ومما يستدرك عليه: الدهق: شدة الضغط. وأيضا: متابعة الشد. وقيل: كأس دهاق، أي: صافية ودهقه المطر: اشتد في بدنه، عن بن الأعرابي. والمدهق، كمعظم: المضيق.

### Türkçe

**دهق**: Kadehi **دهق** etti, **كجعله** gibi: onu doldurdu; bunu el-Ezherî nakletti. Ve suyu **دهق** etti: onu şiddetli bir boşaltmayla boşalttı; o hâlde o, zıddır. Ve ikinciden: Ali’nin -Allah ondan razı olsun- sözü:
**نطفة دهاقا وعلقة محاقا**
yani: şiddetli bir boşaltmayla boşaltılmış bir nutfe. **كأدهقه**: ikisinde de denir: “Kadehi **أدهقت** ettim, onun **أصبارها**’sına kadar”; yani: onu üstlerine kadar doldurdum; ve denildi: onun dolusunu sıkılaştırdı (iyice doldurdu). Ve suyu **أدهق** etti: onu şiddetli bir boşaltmayla boşalttı. İbn Düreyd dedi ki: “Maldan bana **دهق** etti, onun **دهقه**’sini”; yani: ondan bana bir **صدرا** verdi. Ve el-Cevherî, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti: “Falanı **دهق** etti”: onu dövdüğü zaman. Ve **كأس دهاق**، **ككتاب** gibi: dolu, ağzına kadar dolu; bu, el-Hasen’in sözüdür; ve onunla Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi: **وكأسا دهاقا**. Ve onun üzerine Hudâş b. Züheyr’in sözü:
أتانا عامر يرجو قرانا                      فأترعنا له كأسا دهاقا
Veya manası: içenlerine ardı ardına (gelmesi); şiddetin ardı ardına gelmesi olan **الدهق**’tan; bu, Mücâhid’in sözüdür. Ve birincisi daha bilinir. İbn Sîde dedi ki: Kadehi vasfetmeleri ise—o dişidir—**الدهاق** ile; ve onun lafzı, erkeklik lafzıdır; **عدل** ve **رضا** babındandır; yani o, kendisiyle vasfedilmiş bir masdardır; ve **إدهاق** yerine konulmuştur. Ve caiz olur ki **هجان** ve **دلاص** babından olsun; ancak biz “**كأسان دهاقان**” işitmedik. Dedi ki: Sîbeveyh’i, **دلاصا** ve **هجانا**’yı cem‘ haddinde, **هجان** ve **دلاص**’ın müfred haddinde kırık çoğul kılması, onların “**هجانان** ve **دلاصان**” demeleridir; ve eğer bu olmasaydı onu **رضا** babına hamlederdi; çünkü o daha çoktur; öyleyse onu anla. İbn Düreyd dedi ki: **ماء دهاق**: çok (bol). Ve yine dedi ki: **الدهقان**—kesre ile ve damme ile—tüccardır; ve **النون** babında gelecektir. Sîbeveyh dedi ki: Eğer **دهقان**’ı **الدهق**’ta kılarsan onu sarf etmezsin; böyle dedi: **الدهق**’tan. Dedi ki: Bilmiyorum, onu nakledilmiş (söylenmiş) olarak mı söyledi, yoksa ondan, nakledilmiş bir lafız olarak değil de bir temsil midir. Dedi ki: Zannımın galibi onun nakledilmiş olduğudur. Ve onlar **الدهاقنة** ve **الدهاقين**’dir. Ve **الدهق**—harekeli—**المحيط** ve **اللسان**’da olduğu üzere, baldırın onunla sıkıştırıldığı iki tahtadır. Ve el-Cevherî, Ebû Amr’dan nakletti: **الدهق**: bir azap türüdür; onun Farsçası **أشكنجه**’dir. Ve denir: onu **أدهقه إدهاقا** etti: onu acele ettirdiği zaman. Ve el-Leys dedi ki: Taşlar **ادهقت** etti, **كافتعلت** gibi; yani: çoklukla birbirine yapıştı ve bazısı bazısının içine girdi. Dedi ki: Ve **المدهق**—**على مفتعل** üzere—kıran ve sıkan (sıkıştıran)dır. Ru’be dedi ki:
والمرو ذا المداح مضبوح الفلق
ينصاح من جبلة رضم مدهـق
Ve her kalınlık ve şiddet: **جبلة**’dir. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الدهق**: sıkıştırmanın şiddeti. Ve ayrıca: şiddetin ardı ardına gelmesi. Ve denildi: **كأس دهاق**; yani: saf. Ve yağmur onu **دهقه** etti: onun bedeninde şiddetlendi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **المدهق**، **كمعظم** gibi: daraltılmış (sıkıştırılmış)tır.
