# دهل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%87%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دهل

الدهل أهمله الجوهري، وقال ابن الأعرابي: الساعة يقال: مضى دهل من الليل: أي ساعة. وقال ابن السكيت: أي صدر منه، وأنشد:
  مضى من الليل دهل وهي واحدة                      كأنها طائر بـالـدو مـذعـور كذا رواه يعقوب، ورواه اللحياني بالذال، وهي نادرة. قال أبو عمرو: الدهل: الشيء اليسير. قال ابن الأعرابي: الداهل: المتحير قال الأزهري: أصله: داله. ودهلى، بالكسر: أعظم مدن الهند الإسلامية، لها عدة تواريخ مختصة بأحوالها وملوكها، وما امتازت به على غيرها من البلاد، وقد ذكرها ابن بطوطة في رحلته، وأوسع فيها الكلام. وهي على نهر جار كالنيل. والنسبة إليها دهلوي ودهلي، وقد انتسب إليها أكابر العلماء في كل فن قديما وحديثا، منهم سراج الدين عمر بن إسحاق الدهلوي، أحد أئمة الأصول. والسيد أصيل الدين عبد الرحمن بن قطب الدين حيدر بن علي بن أبي بكر الشيرازي الدهلوي، المحدث، المتوفي بكنبابت سنة 718. ووالده أحد الحفاظ، ولد بدهلى سنة 714. والشيخ قطب الدين بختيار بن أحمد ابن موسى الفرغاني الدهلوي، أحد مشايخنا المشهورين، المتوفي سنة....والشيخ نظام الدين محمد بن أحمد ابن دانيال الخالدي البداونى الدهلوي المتوفي سنة 725. والسيد نصير الدين محمود المعروف بسراج دهلى، المتوفي سنة 757. وسعيد بن عبد الله الدهلي البغدادي الحافظ، نزيل دمشق. سمع الكثير، وجمع وأفاد، واستدرك على الذهبي وغيره من الشيوخ. قال الحافظ: لقد لقيه جماعة من شيوخنا، ورأيت له وقعة بغداد، قد حررها، مات سنة 749. قلت: وهو نجم الدين أبو الخير، ويعرف بالجلال، وكان حنبليا. ومن المتأخرين الإمام المحدث أبو محمد عبد الحق بن سيف الدين البخاري الدهلوي، من كبار أئمة الحديث، شرح المشكاة، عربي وفارسي، ومدارج النبوة فارسي، ترجم فيه المواهب اللدنية، وأخبار الأخيار، وغيرها، ووفد إلى الحرمين، فأخذ عن الشهاب أحمد بن حجر المكي، وطبقته، كالشيخ عبد الوهاب المتقي، وملا علئ قاري، وغيرهما.
 ومما يستدرك عليه: قال الليث: لا دهل، بالنبطية: معناه: لا تخف، وأنشد للطرماح:

  فقلت له لا دهل ملقمل بعدما                      ملا نيفق التبان منه بعـاذر بعاذر: من العذرة. وأنشده الأزهري، ونسبه لبشار، وقال: دهل وقمل، ليسا من كلام العرب، إنما هما من كلام النبط، يسمون الجمل: قمل. وكصرد: دهل بن علي بن أحمد بن عبد الله بن دهل العدناني الحشيبري الغيثي، حدث عن علي بن محمد بن أبي بكر بن مطير الحكمي، وعبد الواحد بن محمد الحباك، ومحمد بن أحمد صاحب الحال. وألف حاشية على المنهاج سماها إفادة المحتاج، واجتمع به شيخ مشايخنا العلامة مصطفى بن فتح الله الحموي. وعبد العزيز بن أبي دهيل الخضري، كزبير، شاعر، ضبطه الرشاطي.

### Türkçe

**الدهل**: el-Cevherî onu ihmal etti. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الساعة** denilir: **مضى دهل من الليل**; yani bir saat. İbnü’s-Sikkît dedi ki: yani onun başı (ön kısmı) geçti; ve şu beyiti okudu:

  “Geceden **دهل** geçti; o bir tanedir,                      sanki **الدو**’da ürkütülmüş bir kuştur.”

Bunu Ya‘kūb böyle rivayet etti; el-Lihyânî onu **بالذال** ile rivayet etti; o nadirdir. Ebû ‘Amr dedi ki: **الدهل**: az şeydir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الداهل**: şaşkın/tereddüt içinde olan. el-Ezherî dedi ki: aslı: **داله**.

**دهلى**, kesre ile: Hind’in İslâmî şehirlerinin en büyüğüdür; onun hâlleri ve kralları hakkında, ve diğer beldelere karşı onunla temayüz ettiği şeyler hakkında, kendisine mahsus birkaç tarih vardır. İbn Battûta onu seyahatnamesinde zikretti ve onda sözü genişletti. O, Nil gibi akan bir nehir üzerindedir. Ona nisbet: **دهلوي** ve **دهلي**’dir. Eskiden ve yeni her فن’da büyük âlimler ona nisbet etmişlerdir; onlardan: usûl imamlarından biri olan Sirâcüddîn ‘Umer b. İshâk **الدهلوي**. Ve muhaddis, 718 senesinde Kenbâbât’ta vefat eden es-Seyyid Asîlüddîn ‘Abdurrahmân b. Kutbüddîn Haydar b. ‘Alî b. Ebî Bekr eş-Şîrâzî **الدهلوي**. Ve babası hâfızlardan biridir; 714 senesinde **بدهلى**’de doğdu. Ve şeyh Kutbüddîn Bahtiyâr b. Ahmed b. Mûsâ el-Ferğânî **الدهلوي**, meşhur şeyhlerimizden biri; … senesinde vefat eden. Ve 725 senesinde vefat eden şeyh Nizâmüddîn Muhammed b. Ahmed b. Dâniyâl el-Hâlidî el-Bedâvûnî **الدهلوي**. Ve 757 senesinde vefat eden, Sirâc **دهلى** diye bilinen es-Seyyid Nasîrüddîn Mahmûd. Ve Şam’da ikamet eden hâfız Sa‘îd b. ‘Abdillâh **الدهلي** el-Bağdâdî. Çokça işitti; derledi ve fayda verdi; Zehebî ve diğer şeyhler üzerine istidrâk yaptı. Hâfız dedi ki: Şeyhlerimizden bir cemaat onunla karşılaştı; onun Bağdat vak‘asını gördüm, onu tahkik etmişti; 749 senesinde öldü. Ben dedim ki: o, Necmüddîn Ebü’l-Hayr’dır; **بالجلال** diye bilinir; Hanbelî idi.

Müteahhirlerden: büyük hadis imamlarından olan imam muhaddis Ebû Muhammed ‘Abdülhak b. Seyfüddîn el-Buhârî **الدهلوي**; **المشكاة**’yi şerh etti, Arapça ve Farsça; ve **مدارج النبوة** Farsçadır; onda **المواهب اللدنية**’yi tercüme etti; ve **أخبار الأخيار** ve başkaları; ve Haremeyn’e geldi; Şihâb Ahmed b. Hacer el-Mekkî’den ve onun tabakasından, şeyh ‘Abdülvehhâb el-Müttakî ve Mollâ ‘Alî Kârî ve başkaları gibi, aldı.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: el-Leys dedi ki: **لا دهل**, Nabatîce: manası: korkma; ve et-Tırimmâh’a ait olarak şu beyiti okudu:

  “Ona dedim: **لا دهل**; **ملقمل**’den sonra,                      ondan **التبان**’ın **نيفق**’ini **بعاذر** ile doldurdu.”

**بعاذر**: **العذرة**’dendir. el-Ezherî onu okudu ve onu Beşşâr’a nisbet etti; ve dedi ki: **دهل** ve **قمل**, Arapların كلام’ından değildir; ancak onlar Nabatların كلام’ındandır; deveye **قمل** derler.

Ve **كصرد**: **دهل** b. ‘Alî b. Ahmed b. ‘Abdillâh b. **دهل** el-‘Adnânî el-Haşîberî el-Ğaysî; ‘Alî b. Muhammed b. Ebî Bekr b. Mutayr el-Hakemî’den, ve ‘Abdülvâhid b. Muhammed el-Habbâk’tan, ve Muhammed b. Ahmed sâhibü’l-hâl’den hadis rivayet etti. **المنهاج** üzerine bir hâşiye telif etti; ona **إفادة المحتاج** adını verdi. Şeyhlerimizin şeyhi, allâme Mustafâ b. Fethullâh el-Hamevî onunla görüştü. Ve ‘Abdül‘azîz b. Ebî **دهيل** el-Hudrî, **كزبير**, şair; onu er-Reşâtî ضبط etti.
