# دهم (د-ه-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%87%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Dehem(dal, he): Dışardan içi görünmeyen sık ağaçlı orman veya bahçe demektir

- Harfler: د - ه - م
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مُدْهَامَّتَانِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%85/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AF%D9%92%D9%87%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%8E%D9%91%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90.md) | مُفْعَالَّتَانِ | İki yemyeşil | 1 | 1 | [55:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%85/ayet/55:64.md) |

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دهم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B1.md), [غشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md), [سود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [بيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B6.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Suya ve nîmete tam doymaktan ötürü yeşilliğin koyulaşıp siyaha çalması; aniden bürüyüp örten yoğun karartı |
| Çekirdek Özet 2 | Cennet bahçelerinin tükenmez canlılığını, sınırsız beslenmişliğini ve kemâl noktasındaki göz alıcı tazeliğini niteleme |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın veya nîmetin kemâl derecesine ulaştığında dışa vurduğu kesif, doymuş ve örtücü yoğunluk hali |
| Kritik Hata Riski | Kökün siyahlık vurgusunu cansızlık, kasvet veya karanlık sanarak ayetteki nîmet kemâlini ve tazeliğin zirvesini görememek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ده | Bir anda bürüyen, akıp dolan, şaşırtıcı ve karşı konulmaz bir yoğunlukla kaplayan hareket; bu çekirdek [دهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1.md) kökünde zamanın insanı kuşatan ezici akışında, [دهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%82.md) kökünde bardağın taşarcasına dolmasında, [دهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%86.md) kökünde nesnenin içine işleyen yumuşak ve akışkan sıvıda, [دهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%8A.md) kökünde ise aklı bürüyen ansızın gelişen musibette görülür | م | Akışkanlığı, toplanmayı ve kuşatıcı derinliği simgeleyen م harfi, kaplama ve dolma hareketine kesif bir hacim, renk koyuluğu ve bütünüyle içine alan bir derinlik katarak kökü suya ve renge doymuş siyahımsı yoğunluğa dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir mahalle veya alana aniden açılma, eşikten içeri girerek sahaya bütünüyle nüfuz etme hareketini başlatır |
| ه | kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Varlığın birdenbire ortaya çıkışını, heybetle belirmesini ve bakışları üzerine çeken canlılığını imler |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Çokluğu, derin su doygunluğunu, sıvı akışkanlığını ve kuşatıcı kütlesel birikimi temsil eder |
| دهم | Giriş yapan, birden beliren ve derin bir dolulukla her yeri kaplayan hareket | Eşikten taşarak ansızın sahayı dolduran ve suya kanmışlığın getirdiği kesif yoğunlukla her yönü bürüyen doygunluk ve örtücülük |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl hayatında ve atçılıkta katıksız yağız/kara renk; bol sulanma ve aşırı tazelik sebebiyle bir bitkinin ya da otlağın koyu yeşilden siyaha çalması; gecenin zifiri karanlığı ve ateşten kararmış yemek kazanı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî şimşeğin parlaklığını ve bürüdüğü gece karanlığını tasvir ederken kökün siyahlık ve bürüme anlamını şu beytiyle kaydetmiştir: أَمِنْكِ البَرْقُ أَرْقُبُهُ فَهَاجَا / فَبِتُّ إِخَالُهُ دُهْماً خِلاَجَا |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem lügatlerinde ordunun veya kalabalığın aniden baskın yapması دَهَمَتْهُمُ الخَيْلُ kalıbıyla, altı kararmış kazan ise دَهْمَاءُ ismiyle anılmıştır; ayrıca Kitâbü'l-ʿAyn içinde yer alan şu beyit kökün ansızın kaplayan kesif kalabalık mânasını pekiştirir: جَاءُوا بِدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهُومَا / فَجْرٍ كَأَنَّ فَوْقَهُ النُّجُومَا |

Kaynak: Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânü’l-Hüzeliyyîn.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde دهم kökü, öncelikle karanlık basması, aniden kuşatma, kütlesel kalabalık ve koyu renk semantik alanıyla ilişkilidir. Kökün İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerindeki doğrudan sesçil yansımaları sınırlı olmakla birlikte, güney kolunda (Arapça ve Güney Arabistan epigrafik izlerinde) özellikle koyuluk, karaltı ve bir şeyin aniden veya kütle halinde hücum etmesi ekseninde sabitleşmiştir. Kökün içindeki ده ikili tabanı, Sami dillerinde "şaşırtıcı, ansızın vuran, bürüyen kuvvet" kökleriyle (Aramice ve Süryanicedeki ezici kuvvet ve zaman çağrışımlarıyla) fonetik ve semantik bir akrabalık gösterir. Arapçada bu kök iki belirgin hatta dallanmıştır: Biri fiziksel optik düzlemde koyu yeşilin doymuşluktan ötürü siyaha dönmesi (klorofil ve su doygunluğu), diğeri ise dinamik düzlemde bir insan topluluğunun ya da atlı birliğin baskın yaparak sahayı karaltı halinde kaplamasıdır. Bu durum kökün Sami havzasında derin bir "yoğun karaltı ve kuşatıcı doluluk" matrisine dayandığını kanıtlar.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دهم ile [دهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%86.md) ve [دهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1.md) akrabalığı | İç bünyede yağ/su doygunluğu ([دهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%86.md)) ve her şeyi bürüyen zaman/kuşatıcı güç ([دهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1.md)) kavramlarıyla birleşerek kesif, yağlı ve doymuş bir siyah-yeşilliğe işaret eder | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arapça ortak matrisi | Kuzeybatı dillerinde kök izi zayıf kalırken Güney Sami zemininde koyu karaltı, yağız at ve sürülerin araziyi bürüyen kalabalığı mânasında ortaklaşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu üçlü dizilimin doğrudan ve güvenilir bir morfolojik soydaşı tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دهم | Anlamlı | Kararma, bürüme, suya doyma | Bol nîmet ve su sebebiyle koyu yeşilden siyaha çalma, aniden kaplama | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [دمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%87.md) | Anlamlı | Ezme, çiğneme, silip süpürme | Bir şeyi ayaklar altında çiğneyip düzlemek veya toprağı ezmek | Ters permütasyon; Kur'an'da geçmez |
| [هدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%85.md) | Anlamlı | Yıkma, çökertme, yerle bir etme | Ayakta duran bir yapıyı temelinden sarsıp aşağı indirme, yok etme | Ortak harfler, zıt hareket yönü; Kur'an'da geçer |
| [همد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF.md) | Anlamlı | Sönme, kuruma, hareketsiz kalma | Ateşin kül olup sönmesi, toprağın kuruyup bitkisiz ve hareketsiz kalması | دهم kökündeki canlı su doygunluğunun tam zıddı; Kur'an'da geçer |
| [مده](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%87.md) | Anlamlı | Övme, methetme, uzatma | Bir kimseyi yüzüne karşı methetme, mânayı yayma ve uzatma | [مدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AD.md) köküyle harf değişimi ilişkisi; Kur'an'da geçmez |
| [مهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF.md) | Anlamlı | Döşeme, hazırlama, elverişli kılma | Yeri yaşanabilir ve oturulabilir şekilde düzleyip hazır hale getirme | Karşı konulmaz kuşatma yerine düzenleyici serilme; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دهم | Merkez | Koyu yeşillik ve bürüyen doygunluk | Suya ve besine tam doygunluktan ötürü yeşilliğin siyaha yaklaşmasıdır | Aşırı nîmetten kaynaklanan kesif bir dirilik ve örtücülük bildirir |
| [خضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B1.md) | Komşu | Yeşillik ve tazelik | Rengin doğrudan yeşil tonunu bildirir; دهم gibi siyahımsı doygunluk aşamasını içermesi şart değildir | Bitkinin genel canlılık rengidir, kemâl derecesindeki koyulaşmayı şart koşmaz |
| [غشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) | Komşu | Kaplama ve bürüme | Bir şeyin üzerini örtüp görünmez kılma hareketidir; renkle doğrudan bağlı değildir | Mekânsal veya zihinsel bürümeyi anlatır, bitkisel doymuşluk taşımaz |
| [سود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%AF.md) | Komşu | Siyahlık ve hâkimiyet | Rengin bizatihi kendisini ve mutlak kararmayı bildirir | Salt siyahlıktır; دهم kökündeki su bolluğundan kaynaklanan parıltılı koyuluk nüansından uzaktır |
| [بيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B6.md) | Zıt | Beyazlık, açıklık ve aydınlık | Renkte açıklığı, parlak beyazlığı, örtünün açılıp aydınlanmasını ifade eder | Koyu karartının, gölgeli doygunluğun ve siyahımsı kesafetin karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دهم | Suya doymuş koyu yeşillik | Aşırı su, nîmet ve tazelik sebebiyle rengin siyaha çalması ve göz alıcı bir kesafet kazanması | Kesin |
| Latince | viridissimus, pullus | Simsiyah kesilmiş koyu yeşil | "Viridissimus" en koyu yeşili, "pullus" ise koyu-kara tonu verir; fakat su doygunluğunun getirdiği dirilik hissini tam kapsamaz | Güçlü |
| İngilizce | luxuriant dark-green, blackened with verdure | Aşırı yeşillikten kararmış | Aşırı klorofil ve sulanma neticesinde siyaha çalan zengin bitki örtüsünü ifade eder | Güçlü |
| Almanca | tiefdunkelgrün, üppig grünend | Çok koyu yeşil, gümrah | Bitki örtüsünün taşkın büyüme ve suyla kararmış yoğunluğunu açıklar | Güçlü |
| Fransızca | d'un vert très sombre, luxuriant | Çok koyu yeşil, taşkın canlılık | Suyun bolluğundan siyaha çalan yaprak ve bahçe dokusunu anlatır | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Arabic-English Lexicon, Georges Ausführliches Lateinisch-Deutsches Handwörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مُدْهَامَّتَانِ | Suya, nîmete ve tazeliğe doymuşluktan ötürü koyu yeşilden siyaha çalan iki cennet bahçesi | Âhirette alt derecedeki iki cennetin üstündeki iki yüce cennet bahçesini vasfeden eskatolojik mükâfat bağlamı (Rahmân [55:64](https://lisan.digital/tr/ayet/55:64.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ahvali ve cennet nîmetlerinin ebediyeti | Cennet nîmetlerinin eksilmeyen, solmayan ve sürekli kemâl üzere olan ontolojik doygunluğu | Cennetteki canlılığın çürüme taşımayan mutlak kemâli ve yetkinliği |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Fıkhî hüküm ve ahkâm sahasında kök ıstılahî bir terim olarak yer almaz | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Cennet tasvirleri ve lafızların belâgat tahlili | {مُدْهَامَّتَانِ} lafzındaki if'illâl (veya if'îlâl) vezninin renkteki ve vasıftaki aşırılığı (mübalağayı) göstermesi; yeşilin en kâmil halinin siyaha çalması | Bitkinin sulanma ve canlılıkta son noktaya erişmesiyle rengin kararması |
| Hadis | Fiten ve melâhim rivayetleri ile at tasvirleri | Karanlık fitnelerin bürümesini anlatan اَلدُّهَيْمَاءُ nitelemesi ve atların en hayırlısını anlatan yağız at (الأَدْهَم) vasfı | Karartıcı, bürüyücü felaket veya asil ve saf bir koyuluk |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Eskatolojik nîmet ve mükâfat | Kemâl derecesinde doymuşluk | İlahi lütfun sınırsızlığını ve nîmetin tazelikte zirveye ulaştığını hissettirme | Cennet bahçelerinin solgunluktan uzak, daimi ve gümrah bir canlılıkta olduğunu gösterir | Kesin |
| İlmi | Botanik ve klorofil yoğunluğu | Aşırı fotosentez ve su doyumu | Bitki hücresindeki sıvı basıncının ve pigment sıklığının maksimum seviyeye çıkması | Bitkiler suya ve minerale tam doyduğunda yaprak rengi açık yeşilden siyaha yaklaşan koyu yeşile döner | Güçlü |
| Siyasi | Toplumun ezici çoğunluğu | Sevad-ı âzam (büyük kitle) | Toplumsal gövdenin meşruiyet ve güç zeminini oluşturma | Klasik lügatte الدهماء lafzı avam ve halk kalabalığı demektir; siyasal istikrarı sağlayan kitle gücünü simgeler | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve kaynak bolluğu | Doygunluk ve atıl kapasitesizlik | Kaynakların eksiksiz beslenmesiyle hasılanın en yüksek verim düzeyine çıkması | Toprağın ve üretim faktörlerinin hiçbir kuraklık çekmeden tam kapasite ürün vermesi halidir | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doygunluk sınırı (saturation point) ve optik yoğunluk | Bir çözeltinin artık çözünen madde alamayacak denli dolması veya bir ortamın ışığı soğuracak ölçüde kütlesel partikül yoğunluğuna ulaşarak kararması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kültürel ve toplumsal yoğunlaşma (kemâl noktası) | Bir medeniyetin veya kurumun kaynak, nüfus ve tecrübe bakımından zirveye çıkarak tüm alanı kaplaması ve dış etkenlere karşı kendi iç yoğunluğunu koruması | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece alelade bir "yeşillik" veya kökteki siyahlık vurgusuna takılarak "karanlık ve kasvetli iki yer" olarak tercüme etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'ın bu kökü seçmesi, bahçelerin sıradan bir yeşillik değil, suyun ve nîmetin bolluğundan yaprakları siyahımsı bir koyuluğa bürünmüş nihai bir tazelik ve canlılık şaheseri olduğunu bildirmesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Rahmân suresindeki nîmet hiyerarşisinin kavranamaması; cennet tasvirinin sıradan bir tabiat manzarasına indirgenerek ilahi lütfun mükemmellik derecesinin gözden kaçırılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın tek bir kelimeyle (tek ayet olarak) müstakil bir tabiat ve nîmet zirvesini nasıl resmettiğini gösterir; Arap dilinde rengin kemâle erdiğinde zıddına yaklaşması inceliğini anlamayı sağlar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Rahmân suresindeki cennetlerin derecelendirilmesini ve müttakilere vadedilen bahçelerin fiziksel-estetik üstünlüğünü bildiren ayet grubunda belirleyicidir (Rahmân [55:62](https://lisan.digital/tr/ayet/55:62.md)-66) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yeşilliğin yalnızca açık ve parlak renkle övülebileceği zannını düzeltir; bitkide asıl verim, gümrahlık ve canlılık zirvesinin suya kanmışlıktan doğan koyu siyahımsı ton olduğunu öğretir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bitkinin ve toprağın suya tam kanması neticesinde yeşil rengin aşırı yoğunlaşarak siyaha çalması; aniden sahayı kaplayan kütlesel karaltı.
- Soyut anlam: Bir vasfın, nîmetin veya durumun kendi türündeki doygunluk ve kemâl noktasına erişerek zıddının sınırına yaklaşacak derecede kesifleşmesi.
- Sistematik karşılık: Sistemin iç dinamiklerinin (besin, su, enerji) en üst sınıra ulaşmasıyla ortaya çıkan kusursuz örtücülük ve tükenmez canlılık dengesi.
- LaTeX modeli: $$S(c, \rho) = \lim_{\rho \to \rho_{\max}} C(\rho) = K$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $c$ canlılık veya renk değişkenini, $\rho$ su ve besin yoğunluğunu temsil eder. Yoğunluk parametresi $\rho$, erişilebilecek en üst doygunluk seviyesi olan $\rho_{\max}$ değerine yaklaştıkça, sistemin dış görünümü olan renk fonksiyonu $C(\rho)$, klorofilin ve nîmetin kemâli olan koyu siyahımsı kararlılık durumuna ($K$) evrilir. Bu da cennet bahçelerinin aşırı dirilik ve su doygunluğu ile kazandığı nihai estetik kemâli simgeler.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%87%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Rahman 55:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%85/ayet/55:64.md) — مُدْهَامَّتَانِ

مُدْهَامَّتَانِ

Meal (IK): Koyu yeşildirler.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Dehem(dal, he): Dışardan içi görünmeyen sık ağaçlı orman veya bahçe demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والدال والميم معهما
ه د م،ه م د، د ه م، م ه د، د م ه، م د ه، هدم: الهَدْمُ: قلع المَدَر، أي البُيُوت.
والهِدْمُ: الخَلَقُ البالي. والجمعُ: أهدامٌ والهَدِمةُ: النّاقةُ الضَّبِعةُ الشَّديدةُ الضَّبَعَةِ إلى الفَحْل. تقول: هَدِمَتْ تَهْدَم هَدَماً. وقد هَدِمتْ هَدْمةً شديدةٌ.
ونابٌ مُتَهَدِّمةٌ، وعجوز مُتَهَدِّمة، أي: فانيةٌ هَرٍمَةُ.
همد: الهُمُودُ: المَوْتُ. كما هَمَدتْ. ثَمُود.
ورمادٌ هامِدٌ إذا تَغَيَّر وتَلَبَّد. وثَمَرَةٌ هامدةٌ، إذا اسْوَدَّت وعَفِنَتْ. وأرضٌ هامدةٌ: مُقْشَعِرَّةٌ لا نباتَ فيها إلا يبيسٌ مُتَحَطِّم.
والهامدُ من الشَّجَر: اليابسُ، ويُقال للهامِد: هَمِيد.
والإِهْمادُ: السُّرعة. والإِهمادُ: الإِقامةُ بالمكان .
دهم: الأَدْهَمُ: الأَسودُ، وبه دُهْمةٌ شَديدةٌ.
وادْهامَّ الزَّرْعُ، إذا علاهُ السَّوادُ رِيًّا.
والدَّهْمُ: الجماعةُ الكثيرةُ، ودَهَمونا، أي: جاءونا بِمَرَّةٍ جماعةً.
ودَهَمَهُمْ أمرٌ، أي: غَشِيَهم فاشياً، قال:
جاءوا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهوما
فَجْرٍ كأنَّ فوقَهُ النًّجُوما
والدَّهْماء: سَحْنةُ الرّجل. والدَّهماءُ: القِدْر. والدَّهماءُ: بَقْلةٌ، والدَّهماء: الجماعة من النّاس. والدُّهَيْمُ: الدّاهية.
مهد: المَهْدُ: الموضِع يُهَيَّأُ لينامَ فيه الصبَّيُّ.
والمِهاد اسمٌ أجمع من المَهْدِ، كالأرضِ جَعَلها الله مِهاداً للعِباد، وجَمْعُ المِهاد: مُهُدٌ، وثلاثةُ أًمْهِدةٍ.
ومَهَّدْتُ لنفسي خيراً، أي: هيّأتُهُ ووطَأتُهُ، قال:
وامتهدَ الغارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ
دمه: الدَّمَهُ: شِدّةُ حرِّ الرَّمْل، قال:
ظلّتْ على شُزُنٍ في دامِهٍ دَمِهٍ		كأنّه من أُوارِ الشّمس مَرْعونُ
أي: مغشّي عليها. وتقول: ادمَوْمَهَ الرَّمْلُ.
مده: المَدْهُ يضارعُ المَدْحَ، إلاّ أنّ المَدْهَ في نعت الجمال والهيئة، والمدح في كل شيء، قال رؤبة:
لله درُّ الغانيات المُدَّهِ
سَّبحْنَ واسترجَعْنَ من تألُّهي

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الدال** و**الميم** معهما
ه د م،ه م د، د ه م، م ه د، د م ه، م د ه، **هدم**: **الهَدْمُ**: **المَدَر**’i, yani **البُيُوت**’u söküp çıkarmaktır.
Ve **الهِدْمُ**: eskiyip yıpranmış olan. Ve çoğulu: **أهدامٌ**. Ve **الهَدِمةُ**: erkeğe karşı şiddetli **الضَّبِعة** sahibi **الضَّبِعةُ** dişi deve. Dersin ki: **هَدِمَتْ** **تَهْدَم** **هَدَماً**. Ve muhakkak **هَدِمتْ** şiddetli bir **هَدْمةً**.
Ve **نابٌ مُتَهَدِّمةٌ** ve **عجوز مُتَهَدِّمة**; yani: yok olup giden, ihtiyarlamış.

**همد**: **الهُمُودُ**: ölüm. Nitekim **هَمَدتْ**. **ثَمُود**.
Ve **رمادٌ هامِدٌ**; değişip topaklandığı zaman. Ve **ثَمَرَةٌ هامدةٌ**; kararıp çürüdüğü zaman. Ve **أرضٌ هامدةٌ**: ürpermiş; içinde kuru, kırılıp dökülen dışında bitki olmayan.
Ve ağaçtan **الهامدُ**: kuru olan; ve **الهامِد** için **هَمِيد** denilir.
Ve **الإِهْمادُ**: sürat. Ve **الإِهمادُ**: mekânda ikamet.

**دهم**: **الأَدْهَمُ**: siyah; ve onda şiddetli bir **دُهْمةٌ** vardır.
Ve **ادْهامَّ الزَّرْعُ**; sululuk sebebiyle üzerine siyahlık çıktığı zaman.
Ve **الدَّهْمُ**: çok kalabalık topluluk. Ve **دَهَمونا**; yani: bize bir defada topluluk hâlinde geldiler.
Ve **دَهَمَهُمْ** bir iş; yani: yayılıp taşarak onları kapladı. Dedi ki:
جاءوا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهوما
فَجْرٍ كأنَّ فوقَهُ النًّجُوما
Ve **الدَّهْماء**: adamın rengi. Ve **الدَّهماءُ**: kazan. Ve **الدَّهماءُ**: bir ot. Ve **الدَّهماء**: insanlardan topluluk. Ve **الدُّهَيْمُ**: musibet.

**مهد**: **المَهْدُ**: çocuğun içinde uyuması için hazırlanan yer.
Ve **المِهاد** **المَهْد**’den daha kapsamlı bir isimdir; tıpkı Allah’ın yeri kullar için **مِهاداً** kılması gibi. Ve **المِهاد**’ın çoğulu: **مُهُدٌ**; ve üç **أًمْهِدةٍ**.
Ve kendim için bir hayır **مَهَّدْتُ**; yani: onu hazırladım ve döşedim. Dedi ki:
وامتهدَ الغارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ

**دمه**: **الدَّمَهُ**: kumun sıcağının şiddeti. Dedi ki:
ظلّتْ على شُزُنٍ في دامِهٍ دَمِهٍ		كأنّه من أُوارِ الشّمس مَرْعونُ
Yani: üzerine örtülmüş. Ve dersin ki: **ادمَوْمَهَ** **الرَّمْلُ**.

**مده**: **المَدْهُ** **المَدْحَ**’a benzer; ancak **المَدْهَ** güzellik ve heyet vasfında olur, **المدح** ise her şeyde olur. Rü’be dedi ki:
لله درُّ الغانيات المُدَّهِ
سَّبحْنَ واسترجَعْنَ من تألُّهي

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

دَهِمهُمْ الأمر يَدْهَمُهُمْ. وقد دَهِمَتْهُمُ الخيل، قال أبو عبيدة: ودَهَمَتْهُمْ بالفتح لغةٌ. والدَهْمُ: العدد الكثير، والجمع الدُهومُ. وقال:
جئنا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُهوما
مَجْرٍ كأَنَّ فوقَه النُجوما
والدُهْمَةُ: السوادُ. يقال: فرسٌ أَدْهَمُ، وبعيرٌ أَدْهَمُ،وناقةٌ دَهْماءُ. وادْهَمَّ الفرسُ ادْهِماماً، أي صار أَدْهَمَ وادْهامَّ الشيء ادْهِماماً، أي اسوادَّ. قال تعالى: "مُدْهامَّتانِ"، أي سوداوان من شدَّة الخُضرة من الريِّ. والعرب تقولُ لكلِّ أخضر أسودُ. والدَهْماءُ: القِدْرُ. والوطأةُ الدَهْماءُ: القديمةُ. والدَهْماءُ: سَحْنةُ الرجل. والشاةُ الدَهْماءُ: الحمراءُ الخالصة الحمرة. ودُهْماءُ الناس: جماعتهم. والدُهَيْماءُ: تصغير الدَهْماءِ، وهي الداهية، سمِّيتْ بذلك لإظلامها. ويقال للقيد: الأدْهَمُ. والدُهَيْمُ وأمّ الدُهَيْمِ، من أسماء الدَواهي.

##### Türkçe

**دَهِمهُمْ** iş onları bastırdı/ansızın geldi; onu **يَدْهَمُهُمْ**.

Ve atlılar onları **دَهِمَتْهُمُ**. Ebû Ubeyde dedi: Ve **دَهَمَتْهُمْ** (fetha ile) bir dildir/lehçedir.

Ve **الدَهْمُ**: çok sayı; çoğulu **الدُهومُ**dur. Ve dedi:
جئنا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُهوما
مَجْرٍ كأَنَّ فوقَه النُجوما

Ve **الدُهْمَةُ**: siyahlık. Denir: **فرسٌ أَدْهَمُ** (siyah at), **وبعيرٌ أَدْهَمُ** (siyah deve), ve **ناقةٌ دَهْماءُ** (siyah dişi deve).

Ve at **ادْهَمَّ** olur, **ادْهِماماً**; yani **أَدْهَمَ** oldu. Ve şey **ادْهامَّ** olur, **ادْهِماماً**; yani karardı/siyahlaştı.

Yüce Allah dedi: "**مُدْهامَّتانِ**", yani sulamadan/bol sudan dolayı yeşilliğin şiddetinden iki siyah.

Ve Araplar her yeşile “siyah” derler.

Ve **الدَهْماءُ**: tencere/kazan.

Ve **الوطأةُ الدَهْماءُ**: eski olan.

Ve **الدَهْماءُ**: adamın ten rengi.

Ve **الشاةُ الدَهْماءُ**: katıksız kırmızı, kırmızanın hâlisi.

Ve **دُهْماءُ الناس**: onların topluluğu/cemaati.

Ve **الدُهَيْماءُ**: **الدَهْماءِ**’nin küçültmesi; ve o, musibettir/afet (dâhiye); karartmasından dolayı bununla adlandırılmıştır.

Ve bağa/kelepçeye **الأدْهَمُ** denir.

Ve **الدُهَيْمُ** ve **أمّ الدُهَيْمِ**, musibetlerin/afetlerin adlarındandır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه د م
هدم ، همد ، دهم ، دمه ، مهد ، مده : مستعملة .
هدم : قال الليث : الهَدْم : قَلْع المَدَر ، يعني البُيُوت ، وهو فِعْل مُجاوِز ، والفعل المطاوِع الانهدام ، وهو لازمٌ ، والهِدْم : الخَلَق البالي . وجمعُه أهدام .
وقال أبو عبيد : الهِدْم : الشيخُ الذي قد انحطَم مثل الهِمّ .
قال : وسمعتُ الأصمعي يقول للناقة إذا اشتدَّت ضَبَعَتُها وهو شَهْوَتُها للفَحْل : هَدِمَتْ تهْدَمُ هَدَماً فهي هَدِمة .
وقال الفراء : الهَدِمَة : الناقة التي تقع من شدَّة الضَّبَعَة ، وأنشد :
فيها هَدِيمُ ضَبعٍ هَوَّاسُ
وقال الليث : الناب المتهدِّمة ، والعجوز المتهدِّمة : الفانية الهَرِمة .
الحرَّاني عن ابن السكيت قال : الهَدَم : ما تهدَّم من البئر من نواحيها في جَوْفها ، وأنشد أبو زيد الأنصاري :
تمضي إذا زُجِرَتْ عن سَوْءةٍ قُدُماً
كأنها هَدَمٌ في الجَفْرِ مُنقاضُ
وفي الحديث ( أن أبا الهَيْثم بن التَّيِّهان قال لرسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) إن بيننا وبين القوم حبالاً ، ونحن قاطعوها فنخشى إنِ الله أعَزّكَ وأَظْهَرَك أن ترجِع إلى قومك . فتبسَّم النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ثم قال : بل بالدَمَ الدَمَ ، والهَدْمَ الهَدْم ، أنا منكم ، وأنتم مني ) .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : العَرَب تقول : دَمِي دَمُك ، وهَدمي هَدَمُك ، هكذا رواه بفتح الدال قال : وهذا في النُّصْرة والظلْم ، تقول : إن ظُلمتَ فقد ظُلِمتُ ، قال : وأنشدني العُقَيْليّ :
دماً طيِّباً با حبّذا أنتَ من دَمِ
وقال أبو عبيدة قولاً ثالثاً ، كان يقول : هو الهَدَمُ الهَدَمُ ، واللَّدَمُ اللّدَمُ : أي حُرمَتي مع حُرْمَتِكم ، وبيتي مع بَيْتِكم ، وأنشد :
ثمّ الْحَقِي بهَدَمي ولَدَمي
أي بأصلي ومَوْضِعي .
قال : وأصل الهَدَم ما انهَدَم . يقال : هدمْتُ البناء هَدْماً ، والمَهْدُوم هَدَمٌ ، وسُمِّيَ منزلُ الرجل هَدَماً لانهدامه .
وقال غيره : جاز أن يقال لقَبْر الرجل : هَدَمُه لأنه يُحفَر ثم يُرَدّ تُرابُه فيه ، فهو هَدَمُه ، فكأنه قال : مَقبَرِي مَقْبَرُكُم : أي لا أزال معكم حتى أموتَ عندكم .
وأخبرني المنذريّ عن أبي الهَيثم أنه قال : قولهم في الحلف : دَمِي دَمُك : إنْ قتلَني إنسانٌ طلبْتَ بدَمِي كما تطلُبُ بدم وليِّك :
أي ابن عمِّك وأخيك ، وهَدَمي هَدَمُك أي مَن هَدَم لي عِزّاً وشَرَفاً فقد هَدَمه منك ، وكلّ من قتَل لك وليّاً فكأنما قتلَ وَلِييِّ ، ومن أراد هَدْمك فقد قصدني بذلك .
قلت : ومن رواه الدَّمَ الدَّمَ والهَدْمَ الهَدْمَ فهو على قول الحليف : تطلُب بِدَمي وأنا أطلُب بدَمِك ، وما هَدَمْتَ من الدّماء هَدمْتُ : أي ما عفوْتَ عنه وأهْدَرْتَه فقد عفوتُ عنه وتركتُه .
ويقال : إنهم كانوا إذا احْتَلفوا قالوا : هَدْمِي هَدْمُك ودَمِي دمُك ، وترِثني وأَرِثُك ، ثم نسخ الله تعالى بآيات المواريثِ ما كانوا يشتَرطونه من الميراث في الحِلْف .
وقال ابن شميل : المَهْدومة : الرَّثيئة من اللَّبَن ؛ ورجل هَدِم : أحمَق مُخَنّث ، وأنشد أبو حاتم :
شفَيْتُ أبا المُخْتارِ من داءِ بَطْنه
بمهْدُومةٍ تُنبِي أُصولَ الشراسِفِ
قال : المهدُومة : هي الرثيئة .
وقال أبو عبيدة : قال شهاب : إذا حُلِب الحليبُ على الحَقِين جاءت رثيئةً مذكرةً طيِّبَةً ، لا فَلَقَ ، ولا مُمْذَقِرَّة ، سَمْهَجَة ليِّنَةً .
وقال أبو زيد : الهَدْمة : المطْرة الخفيفة . وأرضٌ مهدومةٌ : أي ممطورة .
وقال أبو سعيد : هَدَم فلانٌ ثوبَه ورَدَّمه : إذا رَقّعه .
رواه أبو تراب عنه .
وقال شمِر : قال أحمد بن الحَرِيش : الأهْدَمان : أن ينهار عليكَ بناءٌ أو تقع في بئر أو أُهْوِيَّة .
وفي الحديث : ( من هَدَمَ بُنْيان ربِّه فهو ملعون ) : أي من قتل النّفس المحرَّمة لأنها بُنْيان الله وتركيبُه .
دهم : قال الليث : الأدْهَم : الأسود ، وبه دُهْمة شَدِيدة ، وادْهامَّ الزَّرْعُ : إذا علاه السَّوادُ رِيّاً .
وقال الفرّاء فيما رَوَى عنه سَلَمة في قول الله جلّ وعزّ : ( تُكَذِّبَانِ ) ( الرَّحمان : 64 ) : يقول : خضراوان إلى السَّواد من الرِّيِّ .
وقال الزَّجّاج : المعنى أنهما خَضْراوان تَضرِب خُضرَتُهما إلى السّواد ، وكل نبْت أخضَرَ فتَمامُ خِصْبِه وريِّه أن يضرب إلى السَّواد .
وقال اللّيث : الدَّهْمُ : الجماعة الكثيرة . وقد دَهَمُونا : أي جاءونا بمَرَّةٍ جماعةً .
ودَهَمَهُم أمْرٌ : إذا غَشِيَهم فاشياً ، وأنشد :
جئنا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهُوما
وقال بعضهم الدَّهمة عند العرب : السَّواد ، وإنما قيل : للجَنّة : مُدْهامّةٌ : لشدّة خُضرتها . يقال : اسودّت الخُضرَة : أي اشتدّت ، ولما نزل قوله جلّ وعزّ : ( لِّلْبَشَرِ عَلَيْهَا تِسْعَةَ ) ( المدَّثِّر : 30 ) .
قال أبو جهل : ما تستطيعون يا معشر قريش وأنتم الدَّهْمُ أن يغلب كلّ عشرة منكم واحداً ؟ أي وأنتم العدد الكثير ، وسبق بعض العرب إلى عرفة ، فقال : اللهمَّ اغفر لي قبل أن يَدْهَمَك النّاس ،
وفي حديث آخر : من أراد أهل المدينة بدَهمٍ : أي بغائلة ، وأمر عظيم ، وجَيْشٌ دَهمٌ : أي كثير . وأتتكم الدَّهماء ، يقال : أراد الدَّهماء : السوداء المُظلمة ، ويقال : أراد بذلك الداهية يذهب إلى الدُّهيم : اسم ناقة .
وقال ابن السكّيت : يقال : دَهِمَهُم الأمرُ يَدْهَمُهُم ، ودَهِمتْهم الخيل .
قال : وقال أبو عُبَيْدة : ودَهَمَهُم يَدْهَمُهُم لغة .
وقال اللّيث : الدَّهْماء : الجَماعةُ من الناس .
أبو عُبيد ، عن الكسائيّ : يقال : دخَلتُ في خَمَرِ الناس : أي في جَماعتهم وكَثْرَتِهم ، وفي دَهْمَاء الناس أيضاً مثُلُه وأنشَد غيرُه :
فقَدْ ناكَ فِقْدَانَ الرَّبيع ولَيْتَنا
فَدَيْنَاك مِنْ دَهْمَائِنا بأُلُوفِ
وقال الليث : الدَّهماء القِدْرُ ، والدَّهْماء : سَحْنَةُ الرجل ، والدَّهْماء : بَقلْة
وقال ابن شُمَيل : الدَّهْماء : السَّوْداء من القُدُور ، وقد دَهَمتْها النارُ .
وقال حُذَيفَة وذكَر الفِتْنة فقال : أتَتْكم الدُّهَيْماء تَرْمِي بالنَّشفِ ثمّ التي تليها ترْمي بالرَّضْف .
قال أبو عُبَبْد : قوله : الدُّهَيْماء ترْمي بالنَّشْف نُراه أراد الدَّهماء فصغَّرها .
وقال شَمِر : أراد بالدَّهْمَاء السَّوْداء المُظْلِمة ، ومثله حديثه الآخر : لتكونَنَّ فيكُمْ أَرْبَعُ فِتَن : الرَّقْطاء ، والمُظْلِمة ، وكذا وكذا ، فالمظلِمة مِثلُ الدَّهْمَاء .
قال : وبعض النّاسِ يَذهَب بالدُّهَيْماء إلى الدُّهَيم ، وهي الداهية ، وقيل للدَّاهية : دُهَيم : أنَّ ناقةً كان يقال لها : الدُّهيْم ، غَزّا قومٌ من العَرَب قوماً فقُتِل مِنهم سَبْعَةُ إخْوَة فحُمِلُوا على الدُّهيْم ؛ فصارت مثلاً في كلّ داهية .
وقال شَمِر : سمعت ابن الأعرابيّ يَروِي عن المفضَّل أنّ هؤلاء بنو الزبّان بن مُجَالِد ، خرجوا في طلب إبلٍ لهم ، فلقِيَهم كثيف بنُ زهَير فضَرَب أعناقَهم ، ثم حَمَل رؤوسهم في جُوالق ، وعلَّقه في عُنُق ناقة يقال لها : الدُّهَيمُ ، وهي ناقة عَمرو بن الزّبان ، ثمّ خلاّها في الإبل ، فراحت على الزبّان ، فقال لمّا رأى الجُوالق : أظُنُّ بَنِيَّ صاروا بيض نعام ، ثمّ أَهْوَى بيَدِه فأَدخَلها الجُوالق ، فإذا رأسٌ ، فلما رآه قال : آخر البَزِّ على القَلُوص ، فذهَبَتْ مَثَلا ، وضَرَبت العربُ الدُّهيْمَ مَثَلاً في الشّرّ والدّاهية . وقال الراعي يَذكُر جَوْرَ السُّعاةِ :
كَتَبَ الدُّهيْمَ من العَداء لِمُسْرِفٍ
عَادٍ يريد مَخانَةً وغُلُولاَ
وقال الكميت :
أهْمَدانُ مَهْلاً لا يُصبِّح بيوتَكُمْ
بجُرْمكم حِملُ الدُّهيْم وما تَزبِى
وهذا البيت حُجَةٌ لما قاله المُفضَّل .
يقال : هَدمَه ودَهدَمَه بمعنًى واحد . قال العجاج :
وما سُؤالُ طَلَلٍ وأَرْسُمِ
والنُّؤي بعدَ عَهدِه المُدَهْدَمِ
يعني الحاجزَ حولَ البيت إذا تَهدَّم . وقال :
غيرُ ثلاثٍ في المحل صُيَّمِ
رَوَائمٍ وهُنَّ مِثلُ الدَّوْسَمِ
بَعْدَ البِلَى شِلْوَ الرَّمادِ الأدْهمِ
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : قال : الوَطْأة الدّهماء : الجديدة ، والوَطأة الغَبراء : الدّارسة ، وأنشد قول ذي الرّمة :
سِوَى وَطْأةٍ دَهماءَ من غير جَعْدةٍ
ثَنَى أُخْتَها في غَرْزِ كَبداء ضامرِ
وقال غيره : رَبعٌ أدْهَمُ : حديثُ العَهد بالحيّ النازِلِين به ، وأَرْبْعٌ دُهمٌ . وقال ذو الرمة أيضاً :
أَلِلأَربُعِ الدُّهم اللّواتي كأنها
بقيّةُ وَحْي في بطون الصّحائف
أبو عُبَيد ، عن أبي زيد : النعجة الدَّهماء : هي الحمراء الخالصة الحُمرة .
قال : وقال الأصمعيّ : إذا اشتدَّت وُرْقة البعير لا يخالِطُها شيء من البياض فهو أدْهمُ ، وناقةٌ دَهماء ، وفَرَسٌ أَدْهَمُ بَهيم : إذا كان أسود بَهيماً لاشِيَةَ فيه .
عَمرو ، عن أبيه : إذا كان القَيدُ من خَشَب فهو الأدْهم والفَلَقُ .
قال : والمُتَدهَّم ، والمُتَدَأَم والمُتدثِّر هو المحبُوس المأبون ، ويقال : ادهامَّ يَدْهامُّ فهو مُدهامٌّ ، وادْهَمَّ يَدهَمُّ فهو مُدَهَمٌّ ، وادهَوْهَمَ يَدهَوهمُ فهو مُدْهَوْهمٌ بمعنى واحد .
همد : قال شمِر : الأرض الهامدة : المُسْنِتَه قال : وهُمُودها ألاّ يكون فيها حَياةٌ ، ولا نَبتٌ ، ولا عُود ، ولم يُصِبْها مَطَر . والرَّمادُ الهامد : المُتلبِّد البالي بعضُه فوقَ بعض . وهمدتْ أصواتُهم : أي سكنتْ . وهمَد شجرُ الأرض : أي بَلِيَ وذَهب . وهمَد الثوبُ يَهمِدُ همُوداً ، وذلك من طُولِ الطّيّ ، تحسَبه صحيحاً ، فإذا مَسِسْتَه تَناثَرَ من البِلِي .
وقال ابن السكّيت : همِد الثَّوْبُ يَهمَدُ هَمَدا : إذا بَلِي .
وقال اللّيث : الهُمود : المَوْت ، كما همَدت ثَمُود ، ورَمادٌ هامِد : قد تَلبَّد وتغير .
أبو عُبَيد ، عن الأصمعي قال : خَمَدت النارُ : إذا سكن لهَبُها ، وهَمَدَت همُوداً : إذا طُفِئت البتّة ، فإذا صارت رَماداً قيل : هَبَا يَهبُو فهو هابٍ .
الليث : ثمرةٌ هامِدة : إذا اسودتْ وعَفِنَت ، وأرضٌ هامِدةٌ : مقشِعرَّةٌ لا نبات فيها إلاّ يَبِيسٌ مُتَحطِّم .
قال : والهامد من الشجر : اليابس . ويقال للهامد : هَميد . يقال : أخذنا المُصدِّقُ بالهميد : أي بما مات من الغَنم .
وقال ابن شُميل : الهَميد : المال المكتوبُ على الرَّجُل في الدِّيوان . فيقالُ : هاتوا صدقَتَه ، وقد ذهب المالُ : يقال : أخذَنا الساعِي بالهَمِيد .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ قال : الإهماد : السُّرعة في السَّير . والإهماد : الإقامة بالمكان . وأنشد في السُّرعة :
ما كان إلاّ طَلَق الإهماد
وأنشد في الإقامة :
لما رأَتني راضياً بالإهمادْ
كالكَّزِ المَرْبوطِ بين الأوتادْ
وهذا من باب الأضداد .
وقال ابن بُزُرج : أهمَدُوا في الطعام : أي اندفَعُوا فيه .
وقالوا : أهمَد الكلبُ : أي أحضَر .
مهد : قال الليث : المَهْدُ للصَّبيّ ، وكذلك الموْضِعُ يُهيّأ لينام فيه الصبي .
قال : والمِهاد اسم أجمَعُ من المَهْد ، كالأرض جَعَلَها الله مهاداً للعباد ، وجمعُ المِهاد مُهُد وثلاثة أَمهِدة ومنه قوله تعالى : ( عَمِلَ صَالِحاً ) ( الرُّوم : 44 ) أي يُوطِّئون ، وأصل المهد التَّوثير ، يقال : مَهَّدتُ لنَفسي ، ومهدت : أي جَعَلتُ مكاناً وطيئاً سهلاً ، ويقال : مَهَدْتُ لنفسي خيراً : أي هيَّأتُه ووطّأته . وقال أبو النجم :
وامتَهَدَ الغاربُ فِعْلَ الدُّمَّلِ
قلتُ : أصل المَهْد التوثير ، ويقال للفراش : مهادٌ لوَثارته .
وقال النضر : المُهْدة من الأرض : ما انخفض في سهولة واستواء .
وقال أبو زيد : يقال : ما امتَهَد فلانٌ عِنْدي يداً لم يُولِكَ نعمةً ولا مَعْروفاً .
ورَوَى ابن هانىء عنه : يقال ما امتَهَد فلان عندي مَهْد ذاك بفتح الميم وسكون الهاء . يقولها حين يُطْلب إليه المعروفُ بلا يَدٍ سلفتْ منه إليه ، ويقولُها أيضاً للمسيء إليه حين يَطلُب معروفه أو يُطْلَبُ له إليه .
مده : قال الليث : المَدْه يضارع المَدْحَ ، إلا أن المَدْه في نَعتِ الجَمَال والهيئة ، والمدح في كل شيء عامّ . قال رؤبة :
لله درّ الغانيات المُدَّهِ
وقال غيره : المَدْح والمَدْه واحد ، أُبدِلت الحاء هاء ويقال : فلان يتمدَّه بما ليس فيه ويتَمتَّه ، كأنه يطلُبُ بذلك مَدْحَه ، وأنشد ابن الأعرابي :
تَمَدَّهي ما شئتِ أن تمَدَّهِي
فلست موهَوْئِي ولا ما أَشْتَهِي
هَوْئِي : هَمِّي .
ورَوَى النضر عن الخليل بن أحمد أنه قال : مَدَهْتُه ، في وجهه ، ومَدَحْتُه ، إذا كان غائباً .
دمه : قال الليث : الدَّمَه : شِدّة حَرِّ الرَّمْلِ ، وأنشد :
ظَلَّتْ على شُزُنٍ في دامِهٍ دَمِهٍ
كأنه من أُوارِ الشَّمْس مَرعُونُ
قال : ويقال : ادْمَوْمَهَ الرَّمْل ولم أسمع دَمِه لغير الليث . ولا أعرف البيت الذي احتجّ به .

##### Türkçe

ه د م
**هدم** ، **همد** ، **دهم** ، **دمه** ، **مهد** ، **مده** : kullanımdadır.

**هدم** : Leys dedi ki: **الهَدْم**: **المَدَر**’i söküp çıkarmaktır; yani evler(inki). Ve o, geçişli bir fiildir; ona uyan fiil **الانهدام**’dır ve o, لازِم’dir. Ve **الهِدْم**: eskiyip yıpranmış olan(şey)dir. Çoğulu **أهدام**’dır.
Ebû Ubeyd dedi ki: **الهِدْم**: **الهِمّ** gibi parçalanıp çökmüş olan ihtiyardır.
Dedi ki: Asmaî’yi, dişi deve için—**ضَبَعَتُها**’sı, yani erkeğe olan şehveti şiddetlendiğinde—şöyle derken işittim: **هَدِمَتْ** **تهْدَمُ** **هَدَماً**; o hâlde o **هَدِمة**’dir.
Ferrâ dedi ki: **الهَدِمَة**: **الضَّبَعَة**’nın şiddetinden düşen dişi devedir. Ve şu beyti okudu:
فيها هَدِيمُ ضَبعٍ هَوَّاسُ
Leys dedi ki: **الناب المتهدِّمة** ve **العجوز المتهدِّمة**: yok olup giden, ihtiyarlamış(olan)dır.

Harrânî, İbn Sikkît’ten: dedi ki: **الهَدَم**: kuyunun iç boşluğunda, yanlarından yıkılıp dökülen şeydir. Ebû Zeyd el-Ensârî şu beyti okudu:
تمضي إذا زُجِرَتْ عن سَوْءةٍ قُدُماً
كأنها هَدَمٌ في الجَفْرِ مُنقاضُ

Hadiste: (Ebû’l-Heysem b. et-Teyyihân, Resûlullah’a (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) dedi ki: “Bizimle kavim arasında ipler vardır; biz onları koparacağız. Allah seni aziz kılıp üstün çıkarırsa, kavmine dönmenden korkarız.” Nebî (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) tebessüm etti, sonra dedi ki: “Bilakis, **بالدَمَ الدَمَ** ve **الهَدْمَ الهَدْم**; ben sizdenim, siz de benden.”)

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: dedi ki: Araplar der ki: **دَمِي دَمُك** ve **هَدمي هَدَمُك**. Böylece, **الدال**’ın fethasıyla rivayet etti. Dedi ki: Bu, nusret ve zulüm hususundadır; dersin ki: “Eğer sen zulme uğratılırsan, ben de zulme uğratılmış olurum.” Dedi ki: Ukaylî bana şu beyti okudu:
دماً طيِّباً با حبّذا أنتَ من دَمِ

Ebû Ubeyde üçüncü bir söz söyledi; derdi ki: o, **الهَدَمُ الهَدَمُ** ve **اللَّدَمُ اللّدَمُ**’dur: yani “hürmetim sizin hürmetinizle beraberdir; evim sizin evinizle beraberdir.” Ve şu beyti okudu:
ثمّ الْحَقِي بهَدَمي ولَدَمي
yani aslıma ve yerime.
Dedi ki: **الهَدَم**’ın aslı, yıkılmış olandır. Denir ki: **هدمْتُ** binayı **هَدْماً**; ve **المَهْدُوم** **هَدَم**’dır. Ve erkeğin meskeni, yıkılmasına nispetle **هَدَماً** diye adlandırıldı.

Başkası dedi ki: erkeğin kabri için **هَدَمُه** denmesi caizdir; çünkü kazılır, sonra toprağı onun içine geri döndürülür; o hâlde o, onun **هَدَمُه**’dur. Sanki şöyle dedi: “**مَقبَرِي مَقْبَرُكُم**”: yani sizin yanınızda ölene dek sizinle beraber olmaya devam edeceğim.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: dedi ki: yemin hususunda onların sözü: **دَمِي دَمُك**: “Eğer beni bir insan öldürürse, velînin kanını talep ettiğin gibi benim kanımı talep edersin” demektir; yani amcaoğlun ve kardeşin. Ve **هَدَمي هَدَمُك**: yani kim benim için bir izzet ve şerefi yıkarsa, onu senden yıkmış olur; ve kim senin için bir velîyi öldürürse, sanki benim velîmi öldürmüş gibidir; ve kim senin yıkımını isterse, bununla beni hedeflemiş olur.

Dedim ki: Kim onu **الدَّمَ الدَّمَ** ve **الهَدْمَ الهَدْمَ** diye rivayet ettiyse, o, yemin edenin sözü üzerinedir: “Sen benim kanımı talep edersin, ben de senin kanını talep ederim; ve kanlardan her neyi **هَدَمْتَ** ise ben de **هَدمْتُ**”: yani her neyi affedip boşa düşürdüysen, ben de onu affettim ve bıraktım.

Ve denir ki: onlar yeminleştiklerinde şöyle derlerdi: **هَدْمِي هَدْمُك** ve **دَمِي دمُك**; “bana mirasçı olursun, ben de sana mirasçı olurum.” Sonra Allah Teâlâ, miras âyetleriyle, yeminleşmede mirastan şart koştukları şeyi neshetti.

İbn Şümeyl dedi ki: **المَهْدومة**: sütten **الرَّثيئة**’dir. Ve **رجل هَدِم**: ahmak, muhannes. Ebû Hâtim şu beyti okudu:
شفَيْتُ أبا المُخْتارِ من داءِ بَطْنه
بمهْدُومةٍ تُنبِي أُصولَ الشراسِفِ
Dedi ki: **المهدُومة**: o, **الرثيئة**’dir.

Ebû Ubeyde dedi ki: Şihâb dedi: **الحليب** **الحَقِين** üzerine sağıldığında, **رثيئةً** olarak gelir; müzekker, hoş; ne **فَلَق** vardır, ne **مُمْذَقِرَّة**; **سَمْهَجَة** yumuşak.

Ebû Zeyd dedi ki: **الهَدْمة**: hafif yağmurdur. Ve **أرضٌ مهدومةٌ**: yani yağmur görmüş.

Ebû Saîd dedi ki: Falan, elbisesini **هَدَم** etti ve onu **رَدَّمه** etti: onu yamadığında.
Ebû Turâb onu ondan rivayet etti.

Şemir dedi ki: Ahmed b. el-Harîş dedi: **الأهْدَمان**: üzerine bir bina çökmesi yahut bir kuyuya ya da bir çukura düşmendir.

Hadiste: (Kim Rabb’inin binasını **هَدَمَ** ederse, o mel‘undur): yani haram kılınmış nefsi öldüren; çünkü o, Allah’ın binası ve terkibidir.

**دهم** : Leys dedi ki: **الأدْهَم**: siyah(olan)dır; onda şiddetli **دُهْمة** vardır. Ve **ادْهامَّ الزَّرْعُ**: sululuk sebebiyle üzerine siyahlık çıktığında.
Ferrâ, Seleme’nin kendisinden rivayet ettiği üzere, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: (**تُكَذِّبَانِ**) (er-Rahmân: 64): der ki: sululuktan siyaha çalan iki yeşil.
Zeccâc dedi ki: mânâ, ikisinin de yeşil olduğu; yeşilliklerinin siyaha vurmasıdır. Ve her bitki yeşerdiğinde, onun bereketinin ve sululuğunun tamamı, siyaha vurmasıdır.

Leys dedi ki: **الدَّهْمُ**: çok kalabalık topluluktur. Ve **دَهَمُونا**: yani bir defada topluluk hâlinde bize geldiler.
Ve **دَهَمَهُم أمْرٌ**: onlara yaygın biçimde musallat olduğunda. Ve şu beyti okudu:
جئنا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهُوما

Bazıları dedi ki: Araplar katında **الدَّهمة**: siyahlıktır. Ancak cennete **مُدْهامّةٌ** denildi: yeşilliğinin şiddetinden. Denir ki: **اسودّت الخُضرَة**: yani şiddetlendi. Ve Allah’ın (azze ve celle) sözü indiğinde: (**لِّلْبَشَرِ عَلَيْهَا تِسْعَةَ**) (el-Müddessir: 30).
Ebû Cehil dedi ki: “Ey Kureyş topluluğu, siz **الدَّهْمُ** iken, sizden her on kişinin bir kişiyi yenmesine güç yetiremez misiniz?” yani siz çok sayı iken. Ve bazı Araplar Arafat’a erken vardı ve dedi ki: “Allah’ım, insanlar sana **يَدْهَمَك** etmeden önce beni bağışla.”

Başka bir hadiste: “Kim Medine halkını **بدَهمٍ** ile isterse”: yani bir musibetle, büyük bir işle ve **جَيْشٌ دَهمٌ**: yani çok(olan) bir orduyla. Ve “Size **الدَّهماء** geldi.” Denir ki: **الدَّهماء** ile siyah, karanlık(olan) kastedildi. Ve denir ki: bununla, **الدُّهيم**’e giden dâhiye kastedildi; **الدُّهيم** bir dişi devenin adıdır.

İbn Sikkît dedi ki: denir ki: **دَهِمَهُم الأمرُ يَدْهَمُهُم**; ve **دَهِمتْهم الخيل**.
Dedi ki: Ebû Ubeyde dedi: **ودَهَمَهُم يَدْهَمُهُم** bir lehçedir.

Leys dedi ki: **الدَّهْماء**: insanlardan topluluktur.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: denir ki: **دخَلتُ في خَمَرِ الناس**: yani onların topluluğuna ve çokluğuna. Ve **في دَهْمَاء الناس** da bunun benzeridir. Başkası şu beyti okudu:
فقَدْ ناكَ فِقْدَانَ الرَّبيع ولَيْتَنا
فَدَيْنَاك مِنْ دَهْمَائِنا بأُلُوفِ

Leys dedi ki: **الدَّهماء**: tencere(= **القِدْر**)dir. Ve **الدَّهْماء**: erkeğin ten rengi(= **سَحْنَةُ الرجل**)dir. Ve **الدَّهْماء**: bir ottur(= **بَقلْة**).
İbn Şümeyl dedi ki: **الدَّهْماء**: tencerelerden siyah olanıdır; ve ateş onu **دَهَمتْها** etmiştir.

Huzeyfe fitneyi anıp dedi ki: “Size **الدُّهَيْماء** geldi; **النَّشف** ile atar; sonra onu izleyen, **الرَّضْف** ile atar.”
Ebû Ubeyd dedi ki: onun sözü “**الدُّهَيْماء** **ترْمي بالنَّشْف**” hakkında, onun **الدَّهماء**’yı kastettiğini, sonra onu küçülttüğünü görüyoruz.
Şemir dedi ki: **الدَّهْمَاء** ile siyah, karanlık(olan)ı kastetti. Ve bunun benzeri, onun diğer hadisi: “Elbette içinizde dört fitne olacak: **الرَّقْطاء** ve **المُظْلِمة** ve şöyle şöyle.”; **المظلِمة**, **الدَّهْمَاء** gibidir.
Dedi ki: insanların bir kısmı **الدُّهَيْماء**’yı **الدُّهَيم**’e götürür; o da dâhiyedir. Ve dâhiyeye **دُهَيم** denildi: çünkü bir deve vardı, ona **الدُّهيْم** denirdi. Araplardan bir kavim bir kavme baskın yaptı; onlardan yedi kardeş öldürüldü; **الدُّهيْم** üzerine yüklendiler; böylece her dâhiye için bir mesel oldu.

Şemir dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’yi, Mufaddal’dan rivayet ederken işittim: bunlar, Mücâlid b. Zebbân’ın oğullarıdır; kendilerine ait develeri aramak için çıktılar; onlara Kesîf b. Zuheyr rastladı ve boyunlarını vurdu; sonra başlarını bir çuvala koydu ve **الدُّهَيمُ** denilen bir dişi devenin boynuna astı; o, Amr b. ez-Zebbân’ın devesidir; sonra onu develerin içine saldı; o da Zebbân’a döndü. O, çuvalı görünce dedi ki: “Sanırım oğullarım devekuşu yumurtası oldular.” Sonra eliyle uzandı, çuvala soktu; bir de baş! Onu görünce dedi ki: “**آخر البَزِّ على القَلُوص**.” Böylece mesel oldu. Araplar **الدُّهيْم**’i şer ve dâhiye hususunda mesel getirdiler. Râ‘î, vergi toplayıcılarının zulmünü anarak dedi ki:
كَتَبَ الدُّهيْمَ من العَداء لِمُسْرِفٍ
عَادٍ يريد مَخانَةً وغُلُولاَ
Kümeyt dedi ki:
أهْمَدانُ مَهْلاً لا يُصبِّح بيوتَكُمْ
بجُرْمكم حِملُ الدُّهيْم وما تَزبِى
Ve bu beyit, Mufaddal’ın söylediğine hüccettir.

Denir ki: **هَدمَه** ve **دَهدَمَه** bir mânâdadır. Accâc dedi ki:
وما سُؤالُ طَلَلٍ وأَرْسُمِ
والنُّؤي بعدَ عَهدِه المُدَهْدَمِ
yani evin etrafındaki engel; yıkıldığında. Ve dedi ki:
غيرُ ثلاثٍ في المحل صُيَّمِ
رَوَائمٍ وهُنَّ مِثلُ الدَّوْسَمِ
بَعْدَ البِلَى شِلْوَ الرَّمادِ الأدْهمِ

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: dedi ki: **الوَطْأة الدّهماء**: yeni(olan)dır; **الوَطْأة الغَبراء**: eskimiş(olan)dır. Ve Zü’r-Rumme’nin sözünü okudu:
سِوَى وَطْأةٍ دَهماءَ من غير جَعْدةٍ
ثَنَى أُخْتَها في غَرْزِ كَبداء ضامرِ

Başkası dedi ki: **رَبعٌ أدْهَمُ**: oraya inen mahalle yeni(olan)dır. Ve **أَرْبْعٌ دُهمٌ**. Zü’r-Rumme ayrıca dedi ki:
أَلِلأَربُعِ الدُّهم اللّواتي كأنها
بقيّةُ وَحْي في بطون الصّحائف

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **النعجة الدَّهماء**: saf kırmızı olan koyundur.
Dedi ki: Asmaî dedi ki: devenin **وُرْقة**’sı şiddetlendiğinde, ona beyazdan hiçbir şey karışmazsa, o **أدْهم**’dır; ve **ناقةٌ دَهماء**. Ve **فَرَسٌ أَدْهَمُ بَهيم**: içinde hiçbir alaca(= **لاشِيَة**) bulunmayan koyu siyah olduğunda.

Amr, babasından: bağ(= **القَيد**) ağaçtan olursa, o **الأدْهم** ve **الفَلَق**’tır.
Dedi ki: **المُتَدهَّم** ve **المُتَدَأَم** ve **المُتدثِّر**: hapsedilmiş, ayıplanmış(= **المأبون**) olandır. Ve denir ki: **ادهامَّ يَدْهامُّ**; o hâlde o **مُدهامٌّ**’dur. Ve **ادْهَمَّ يَدهَمُّ**; o hâlde o **مُدَهَمٌّ**’dur. Ve **ادهَوْهَمَ يَدهَوهمُ**; o hâlde o **مُدْهَوْهمٌ**’dur; bir mânâda.

**همد** : Şemir dedi ki: **الأرض الهامدة**: kıtlığa uğramış(= **المُسْنِتَه**) olandır. Dedi ki: onun **هُمُودها**’sı, onda hayat, bitki ve dal olmaması; ve ona yağmur isabet etmemesidir. Ve **الرَّمادُ الهامد**: üst üste birikmiş, eskimiş, birbirinin üstünde(olan)dır. Ve **همدتْ أصواتُهم**: yani sustu. Ve **همَد شجرُ الأرض**: yani eskidi ve gitti. Ve **همَد الثوبُ يَهمِدُ همُوداً**: bu, uzun süre katlı durmaktan olur; onu sağlam sanırsın; sonra ona dokunduğunda, eskilikten dağılıp dökülür.
İbn Sikkît dedi ki: **همِد الثَّوْبُ يَهمَدُ هَمَدا**: eskidiğinde.
Leys dedi ki: **الهُمود**: ölümdür; nitekim Semûd **همَدت**. Ve **رَمادٌ هامِد**: birikmiş ve değişmiş(olan)dır.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: dedi ki: **خَمَدت النارُ**: alevi sakinleştiğinde. Ve **هَمَدَت همُوداً**: büsbütün söndüğünde. Artık kül olduğunda: **هَبَا يَهبُو**; o hâlde o **هابٍ**’dir, denir.

Leys: **ثمرةٌ هامِدة**: kararıp küflendiğinde. Ve **أرضٌ هامِدةٌ**: içinde ancak kırılıp dökülmüş kuru(= **يَبِيسٌ مُتَحطِّم**) dışında bitki olmayan, ürpermiş(= **مقشِعرَّةٌ**) (arazi).
Dedi ki: ağaçtan **الهامد**: kuru olandır. Ve **الهامد** için **هَميد** denir. Denir ki: **أخذنا المُصدِّقُ بالهميد**: yani koyundan ölmüş olanla.
İbn Şümeyl dedi ki: **الهَميد**: divanda adamın üzerine yazılmış maldır. Denir ki: “Onun sadakasını getirin”; mal gitmişken: “**أخذَنا الساعِي بالهَمِيد**” denir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: dedi ki: **الإهماد**: yürüyüşte sürattir. Ve **الإهماد**: yerde ikamet etmektir. Sürat hakkında şu beyit okundu:
ما كان إلاّ طَلَق الإهماد
İkamet hakkında da şu okundu:
لما رأَتني راضياً بالإهمادْ
كالكَّزِ المَرْبوطِ بين الأوتادْ
Ve bu, zıtlar باب’ındandır.

İbn Büzürc dedi ki: **أهمَدُوا في الطعام**: yani ona daldılar.
Ve dediler ki: **أهمَد الكلبُ**: yani hazır bulundu.

**مهد** : Leys dedi ki: **المَهْدُ** çocuk içindir; aynı şekilde, çocuğun uyuması için hazırlanan yer.
Dedi ki: **المِهاد** ismi, **المَهْد**’den daha kapsamlıdır; tıpkı Allah’ın yeri kullar için **مهاداً** kılması gibi. **المِهاد**’ın çoğulu **مُهُد** ve üç **أَمهِدة**’dir. Ve ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: (**عَمِلَ صَالِحاً**) (er-Rûm: 44): yani döşerler. Ve **المهد**’in aslı **التَّوثير**’dir. Denir ki: **مَهَّدتُ** kendim için; ve **مهدت**: yani yumuşak, kolay bir yer yaptım. Ve denir ki: **مَهَدْتُ لنفسي خيراً**: yani onu hazırladım ve döşedim. Ebû’n-Necm dedi ki:
وامتَهَدَ الغاربُ فِعْلَ الدُّمَّلِ
Dedim ki: **المَهْد**’in aslı **التوثير**’dir. Ve döşeğe, yumuşaklığından dolayı **مهادٌ** denir.
Nadr dedi ki: yerden **المُهْدة**: alçalıp yumuşaklık ve düzlük içinde olan yerdir.
Ebû Zeyd dedi ki: denir ki: “Falan, yanımda bir el **ما امتَهَد**”: bana ne bir nimet ne bir iyilikte bulundu.
İbn Hânî’ ondan rivayet etti: denir ki: “Falan, yanımda bunun beşiğini **ما امتَهَد**”; **الميم**’in fethası ve **الهاء**’nın sükûnu ile. Bunu, kendisinden önce bir eli olmaksızın kendisinden iyilik istenene söyler; ve kendisine kötülük edene de, onun iyiliğini istediğinde yahut onun lehine kendisinden istenildiğinde de söyler.

**مده** : Leys dedi ki: **المَدْه** **المَدْح**’a benzer; ancak **المَدْه**, güzellik ve heyet vasfındadır; **المدح** ise her şeyde geneldir. Rü’be dedi ki:
لله درّ الغانيات المُدَّهِ
Başkası dedi ki: **المَدْح** ve **المَدْه** birdir; **الحاء** **هاء**’ya بدل edilmiştir. Ve denir ki: falan, kendisinde olmayan şeyle **يتمدَّه** eder ve **يتَمتَّه** eder; sanki bununla övülmesini ister. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
تَمَدَّهي ما شئتِ أن تمَدَّهِي
فلست موهَوْئِي ولا ما أَشْتَهِي
**هَوْئِي**: **هَمِّي**.
Nadr, Halîl b. Ahmed’den rivayet etti: dedi ki: **مَدَهْتُه**; yüzüne karşı. Ve **مَدَحْتُه**: o gıyabında olduğunda.

**دمه** : Leys dedi ki: **الدَّمَه**: kumun hararetinin şiddetidir. Ve şu beyti okudu:
ظَلَّتْ على شُزُنٍ في دامِهٍ دَمِهٍ
كأنه من أُوارِ الشَّمْس مَرعُونُ
Dedi ki: ve denir ki: **ادْمَوْمَهَ الرَّمْل**; ve Leys’ten başkası için **دَمِه** işitmedim. Ve onun delil getirdiği beyti tanımıyorum.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والهاء وما يثلثهما)
  (دهي)  الدال والهاء والحرف المعتلّ يدلُّ على إصابة الشّيء بالشيء بما لا يَسُرُّ. يقال ما دَهَاه: أيْ ما أصابه. لا يقال ذلك إلاّ فيما يسوء. ودواهِي الدَّهر: ما أصابَ الإِنسانَ من عظائم نُوَبِه. والدَّهْي: النُّكْر وجَودةُ الرّأي؛ وهو من الباب؛ لأنَّه يُصِيب برأيه ما يريدُه.
  (دهر)  الدال والهاء والراء أصلٌ واحد، وهو الغَلَبة والقَهْر. وسُمِّي الدّهرُ دَهْراً لأنَّه يأتي على كلِّ شيءٍ ويَغلِبُه. فأمّا قولُ النبيّ صلى الله عليه وآله وسلم: "لا تسبُّوا الدَّهْرَ فإنَّ اللهَ هُوَ الدّهر"، فقال أبو عبيد: معناه أنّ العربَ كانوا إذا أصابتْهم المصائبُ قالوا: أبادَنَا الدّهرُ، وأتَى علينا الدّهر. وقد ذكروا ذلك في أشعارهم. قال عمرو الضُّبَعِيّ([1]):
رَمَتْنِي بناتُ الدَّهرِ من حيثُ لا أَرَى *** فكيفَ بمن يُرمَى وليس بِرَامِفلو أنَّنِي أُرمَى بنَبْلٍ تَقَيْتُها *** ولكنَّني أُرمَى بغير سهامِ  وقال آخر([2]):
فاستأثَرَ الدّهرُ الغَدَاةَ بهمْ *** والدّهرُ يرمِينِي وما أَرْمِييا دهرُ قد أكثَرْتَ فَجْعَتَنا *** بسَرَاتنا ووقَرْتَ في العَظْمِ([3])وسلَبْتَنَا ما لستَ تُعِْقبُنا *** يا دَهرُ ما أنصفْتَ في الحُكْمِ  فأعلَمَ رسولُ الله صلى الله عليه وآله وسلم، أن الذي يفعل ذلك بهم هو الله جلّ ثناؤُه، وأنّ الدّهرَ لا فِعلَ له، وأنّ مَن سَبَّ فاعِلَ ذلك فكأنّه قد سَبَّ ربّه، تبارك وتعالى عمّا يقول الظالمون عُلُوّاً كبيراً.
  وقد يحتمل قياساً أن يكون الدَّهرُ اسماً مأخوذاً من الفِعْل، وهو الغَلَبة، كما يقال رجل صَوْمٌ وفِطرٌ، فمعنى لا تسبُّوا الدَّهْرَ، أي الغالبَ الذي يقهركم ويغلِبُكم على أموركم.
  ويقال دَهْرٌ دَهِيرٌ، كما يقال أبدٌ أبِيدٌ. وفي كتاب العين: دَهَرَهُم أمْرٌ، أي نزَل بهم. ويقولون ما دَهْرِي كذا، أي ما همّتِي([4]). وهذا توسُّعٌ في التفسير، ومعناه ما أشغَلُ دهرِي به. فأمَّا الهمَّة فما تُسمَّى دهراً. والدَّهْوَرَة: جَمْع الشيء وقَذْفُه في مَهواةٍ؛ وهو قياس الباب.
  (دهس)  الدال والهاء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على لِين في مكان. فالدَّهْسُ: المكان الليِّن؛ وكذلك الدَّهَاس. والدُّهْسَة: لونٌ كلون الرَّمْل.
  (دهش)  الدال والهاء* والشين كلمةٌ واحدة لا يُقاس عليها. يقال دُهِشَ، إذا بُهِت، ودَهِشَ دَهَشاً.
  (دهق)  الدال والهاء والقاف يدلُّ على امتلاءٍ في مجيءٍ وذَهاب واضطراب. يقال أدْهَقْتُ الكأسَ: ملأتُها. قال الله تعالى: ﴿وَكَأْساً دِهَاقاً﴾ [النبأ 34]. والدَّهْدَقَةُ: دَوَرَان البَضْعة الكبيرة في القِدْر، تعلو مَرَّةً وتسفُل أخْرى.
  (دهك)  الدال والهاء والكاف ليس بشيءٍ. وذكر ابن دُريد دَهَكْتُ الشّيءَ أدْهَكُه، إذا سحقتَه([5]).
  (دهل)  الدال والهاء واللام ليس بشيءٍ. ويقولون: مَرَّ دَهْلٌ من اللَّيل، أي طائفة. ويقولون لا دَهْلَ، أي لا بأس. وهذه نَبَطِيَّةٌ لا معنَى لها([6]).
  (دهم)  الدال والهاء والميم أصلٌ يدلُّ على غِشيانِ الشّيء في ظلامٍ ثم يتفرّع فيستوي الظَّلامُ وغيرُه يقال مَرَّ دَهمٌ من اللَّيل، أي طائفةٌ. والدُّهمة: السَّواد. والدُّهَيْماءُ: تصغير الدَّهماء، وهي الدَّاهية، سُمِّيت بذلك لإظلامها.
  ومن الباب الدَّهْم: العدد الكثير. وادْهامَّ الزّرعُ، إذا عَلاه السَّوادُ رِيّاً. قال الله جلّ ثناؤُه في صِفة الجنَّتين: ﴿مُدْهَامَّتَانِ﴾ [الرحمن 64]، أي سَوداوانِ في رأي العَين، وذلك للرّيّ والخُضْرة. ودَهمَتْهم الخيلُ تدهَمُهم، إذا غَشِيَتْهُم. والدَّهماء: القِدْر.
  (دهن)  الدال والهاء والنون أصلٌ واحد يدلُّ على لِينٍ وسُهولةٍ وقِلَّة. من ذلك الدُّهْن. ويقال دَهَنْتُه أَدْهُنُه دَهْنا. والدِّهان: ما يُدْهَن به. قال الله عزّ وجلّ: ﴿فَكَانَتْ وَرْدَةً كالدِّهَانِ﴾ [الرحمن 37]. قالوا: هو دُرْدِيُّ الزَّيت. ويقال دَهَنَه بالعصا دَهْناً، إذا ضربَه بها ضرْباً خفيفاً.
  ومن الباب الإدهان، من المُداهَنَة، وهي المصانَعة. داهَنْتُ الرجُلَ، إذا واربْتَه وأظهرْت له خلاف ما تُضْمِرُ له([7])، وهو من الباب، كأنّه إذا فعل ذلك فهو يدهُنُه ويسكِّن منه. وأدْهَنْتُ إدهاناً: غَشَشْتُ، ومنه قولُه جلَّ ثناؤُه: ﴿وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ﴾ [القلم 9]. والمُدْهُنُ: ما يُجْعَل فيه الدُّهن، وهو أحد ما جاء على مُفْعُلٍ مما يُعْتَمَلُ وأَوَّلُه ميم. ومن التشبيه به المُدْهُن: نُقْرَةٌ في الجَبل يَستَنْقِعُ فيها الماء، ومن ذلك حديث النَّهديّ([8]): "نَشِفَ المُدْهُنُ، ويَبِسَ الجِعْثِنُ". والدَّهِينُ: الناقة القليلةُ الدَّرّ. ودهَنَ المطرُ الأرضَ: بَلَّها بَلاًّ يَسيراً. وبنو دُهْنٍ: حيٌّ من العرب، وإِليهم ينسب عَمَّارٌ الدُّهْنيّ. والدَّهْناء: موضعٌ، وهو رملٌ ليِّن، والنسبة إليها دَهناوِيٌّ. والله أعلم.
----------------------------------------------------------------------تت
([1]) في الأصل: "الضابع"، وإنما هو عمرو بن قميئة بن سعد بن مالك بن ضبيعة. انظر المعمرين 62، 89 ومعجم المرزباني 200 والخزانة (1: 338) حيث أنشد الشعر له.
([2]) هو الأعشى. انظر ملحقات ديوانه 258 واللسان (وقر).
([3]) في الأصل: "وقد قرت"، تحريف.
([4]) في المجمل وغيره: "ما همي"، ولكن هكذا ورد هنا وفيما يتلوه من التعقيب.
([5]) الجمهرة (2: 298).
([6]) كذا. وفي المجمل: "ولا دهل بالنبطية، أي لا تخف".
([7]) في الأصل: "خلاف ما يضمرونه".
([8]) هو طهفة بن أبي زهير النهدي. انظر النهاية لابن الأثير، وما سيأتي في مادة (رسل).
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **الهاء** ve ikisini üçleyen şeyler)

  (دهي)  **الدال** ve **الهاء** ve illetli harf, bir şeyin bir şeye, sevindirmeyen bir şeyle isabet etmesine delâlet eder. Denir: **ما دَهَاه**: yani, ona ne isabet etti. Bu, ancak kötü olan şeyde söylenir. Ve **ودواهِي الدَّهر**: insanın başına gelen büyük musibetlerdir. Ve **الدَّهْي**: inkâr (yadırganan şey) ve görüşün iyiliğidir; ve o, babdandır; çünkü görüşüyle istediğini isabet ettirir.

  (دهر)  **الدال** ve **الهاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da galebe ve kahırdır. Ve **الدّهر** “**دَهْراً**” diye adlandırıldı; çünkü her şeyin üzerine gelir ve ona galip gelir. Şu hâlde Nebî’nin صلى الله عليه وآله وسلم sözüne gelince: "لا تسبُّوا **الدَّهْرَ** فإنَّ اللهَ هُوَ **الدّهر**"، Ebû Ubeyd dedi: Bunun mânâsı, Arapların, musibetler onlara isabet ettiğinde: “Bizi **الدّهر** helâk etti” ve “**الدّهر** üzerimize geldi” demeleriydi. Bunu şiirlerinde zikretmişlerdir. Amr ed-Ḍubaʿî dedi([1]):

رَمَتْنِي بناتُ **الدَّهرِ** من حيثُ لا أَرَى *** فكيفَ بمن يُرمَى وليس بِرَامِ
فلو أنَّنِي أُرمَى بنَبْلٍ تَقَيْتُها *** ولكنَّني أُرمَى بغير سهامِ

  Ve bir başkası dedi([2]):

فاستأثَرَ **الدّهرُ** الغَدَاةَ بهمْ *** و**الدّهرُ** يرمِينِي وما أَرْمِي
يا **دهرُ** قد أكثَرْتَ فَجْعَتَنا *** بسَرَاتنا ووقَرْتَ في العَظْمِ([3])
وسلَبْتَنَا ما لستَ تُعِْقبُنا *** يا **دَهرُ** ما أنصفْتَ في الحُكْمِ

  Böylece Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, onlara bunu yapanın Allah جلّ ثناؤُه olduğunu, ve **الدّهر**’in fiili olmadığını, ve bunu yapanı sövenin sanki Rabbine sövmüş gibi olduğunu bildirdi; تبارك وتعالى, zalimlerin söylediklerinden yüce bir yücelikle münezzehtir.

  Ve kıyasça muhtemeldir ki **الدَّهر** fiilden alınmış bir isim olsun; o da galebedir; nitekim “رجل **صَوْمٌ** و**فِطرٌ**” denir; öyleyse “لا تسبُّوا **الدَّهْرَ**”ın mânâsı: sizi kahreden ve işlerinizde size galip gelen galip (olan) demektir.

  Ve denir: **دَهْرٌ دَهِيرٌ**, nitekim **أبدٌ أبِيدٌ** denir. Ve Kitâbu’l-ʿAyn’da: **دَهَرَهُم أمْرٌ**, yani onlara indi. Ve derler: **ما دَهْرِي كذا**, yani himmetim ne (şey)dir([4]). Bu, tefsirde bir genişletmedir; mânâsı: onunla meşgul ettiğim dehrim ne (şey)dir. Himmete gelince, ona **دهراً** denilmez. Ve **الدَّهْوَرَة**: bir şeyi toplamak ve onu bir uçuruma atmak; ve o, babın kıyasıdır.

  (دهس)  **الدال** ve **الهاء** ve **السين** tek bir asıldır; bir yerde yumuşaklığa delâlet eder. Öyleyse **الدَّهْسُ**: yumuşak yer; ve كذلك **الدَّهَاس**. Ve **الدُّهْسَة**: kum rengi gibi bir renktir.

  (دهش)  **الدال** ve **الهاء** ve **الشين** tek bir kelimedir; üzerine kıyas edilmez. Denir: **دُهِشَ**, hayrete düşürüldüğü zaman; ve **دَهِشَ دَهَشاً**.

  (دهق)  **الدال** ve **الهاء** ve **القاف**, geliş gidiş ve çalkantıda bir doluluğa delâlet eder. Denir: **أدْهَقْتُ الكأسَ**: onu doldurdum. Allah تعالى dedi: ﴿وَكَأْساً **دِهَاقاً**﴾ [النبأ 34]. Ve **الدَّهْدَقَةُ**: büyük et parçasının tencerede dönmesi; bir kere yükselir, başka bir kere alçalır.

  (دهك)  **الدال** ve **الهاء** ve **الكاف** bir şey değildir. İbn Düreyd, **دَهَكْتُ الشّيءَ أدْهَكُه**’yi zikretti; onu ezdiğin zaman([5]).

  (دهل)  **الدال** ve **الهاء** ve **اللام** bir şey değildir. Ve derler: **مَرَّ دَهْلٌ من اللَّيل**، yani bir taife. Ve derler: **لا دَهْلَ**، yani beis yok. Bu, Nabatîcedir; onun mânâsı yoktur([6]).

  (دهم)  **الدال** ve **الهاء** ve **الميم** bir asıldır; karanlıkta bir şeyin üstünü kaplamaya delâlet eder; sonra dallanır da karanlık ve başkası eşit olur. Denir: **مَرَّ دَهمٌ من اللَّيل**، yani bir taife. Ve **الدُّهمة**: siyahlık. Ve **الدُّهَيْماءُ**: **الدَّهماء**’ın küçültmesidir; o da **الدَّاهية**’dir; karartmasından dolayı bununla adlandırıldı.

  Ve babdandır **الدَّهْم**: çok sayı. Ve **ادْهامَّ الزّرعُ**, siyahlık sululuk sebebiyle onun üzerine çıktığı zaman. Allah جلّ ثناؤُه iki cennetin sıfatında dedi: ﴿**مُدْهَامَّتَانِ**﴾ [الرحمن 64]، yani gözün görüşünde iki siyah; bu da sululuk ve yeşilliktendir. Ve **دَهمَتْهم الخيلُ تدهَمُهم**, onları kapladığı zaman. Ve **الدَّهماء**: tencere.

  (دهن)  **الدال** ve **الهاء** ve **النون** tek bir asıldır; yumuşaklığa ve kolaylığa ve azlığa delâlet eder. Ondandır **الدُّهْن**. Ve denir: **دَهَنْتُه أَدْهُنُه دَهْنا**. Ve **الدِّهان**: onunla yağlanan şey. Allah عزّ وجلّ dedi: ﴿فَكَانَتْ وَرْدَةً ك**الدِّهَانِ**﴾ [الرحمن 37]. Dediler: o, zeytinin tortusudur. Ve denir: **دَهَنَه بالعصا دَهْناً**, onu onunla hafif bir vuruşla vurduğu zaman.

  Ve babdandır **الإدهان**, **المُداهَنَة**’dendir; o da idare etmedir. **داهَنْتُ الرجُلَ**, onunla yumuşak davrandığın ve ona içinden gizlediğinin hilâfını gösterdiğin zaman([7]); ve o, babdandır; sanki bunu yaptığında onu yağlıyor ve ondan (bir şeyi) yatıştırıyor gibidir. Ve **أدْهَنْتُ إدهاناً**: aldattım; ve ondandır O’nun جلَّ ثناؤُه sözü: ﴿وَدُّوا لَوْ **تُدْهِنُ** فَيُدْهِنُونَ﴾ [القلم 9]. Ve **المُدْهُنُ**: içine yağ konulan şeydir; ve o, kullanılan şeylerden, **مُفْعُلٍ** vezni üzere gelenlerden biridir ve evveli mîm’dir. Ve onunla teşbihten **المُدْهُن**: dağda bir oyuktur; içinde su birikir. Ve ondandır en-Nehdî’nin hadisi([8]): "**نَشِفَ المُدْهُنُ**، ويَبِسَ **الجِعْثِنُ**". Ve **الدَّهِينُ**: sütü az olan dişi deve. Ve **دهَنَ المطرُ الأرضَ**: onu az bir ıslatmayla ıslattı. Ve **بنو دُهْنٍ**: Araplardan bir haydır; ve onlara **عَمَّارٌ الدُّهْنيّ** nisbet edilir. Ve **الدَّهْناء**: bir yerdir; ve o, yumuşak kumdur; ona nisbet **دَهناوِيٌّ**’dir. Ve Allah daha iyi bilir.
----------------------------------------------------------------------تت
([1]) Asılda: "الضابع"; hâlbuki o, Amr b. Qumay’a b. Saʿd b. Mâlik b. Ḍubayʿa’dır. el-Muʿammerîn 62, 89 ve Muʿcemu’l-Marzubânî 200 ve el-Hizâne (1: 338)’e bak; orada şiir ona nisbetle okunmuştur.
([2]) O, el-Aʿşâ’dır. Dîvânının eklerine 258 ve Lisân’a (وقر) bak.
([3]) Asılda: "وقد قرت"; tahriftir.
([4]) el-Mucmel ve başkasında: "ما همي"; fakat burada ve onu takip eden taʿkîbde böyle vârid olmuştur.
([5]) el-Cumhara (2: 298).
([6]) Böyle. el-Mucmel’de: "ولا دهل بالنبطية، أي لا تخف".
([7]) Asılda: "خلاف ما يضمرونه".
([8]) O, Ṭahfa b. Ebî Zuhayr en-Nehdî’dir. İbnü’l-Esîr’in en-Nihâye’sine ve (رسل) maddesinde gelecek olana bak.
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الدهمة: سواد الليل، ويعبر بها عن سواد الفرس، وقد يعبر بها عن الخضرة الكاملة اللون، كما يعبر عن الدهمة بالخضرة إذا لم تكن كاملة اللون، وذلك لتقاربهما باللون. قال الله تعالى: ﴿مدهامتان﴾ [الرحمن/64]، ويناؤهما من الفعل مفعال، يقال: ادهام ادهيماما، قال الشاعر في وصف الليل:
*في ظل أخضر يدعو هامه البوم*
(الشطر تقدم في باب (خضر) ).

##### Türkçe

- **الدهمة**: gecenin karalığı; onunla atın karalığı da ifade edilir; onunla tam renkli yeşillik de ifade edilebilir; yine, renkçe birbirlerine yakınlıklarından dolayı, tam renkli değilse **الدهمة** hakkında yeşillikle de ifade edilir. Yüce Allah dedi: ﴿مدهامتان﴾ [الرحمن/64]; ikisinin türeyişi fiilden **مفعال** veznindendir; denir: **ادهام** **ادهيماما**. Şair gecenin vasfında dedi:
*في ظل أخضر يدعو هامه البوم*
(Şatr, (خضر) babında geçti.)

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ه م
ومن المجاز‏:‏ ادهامّت الروضة‏.‏
وأصابتهم الدهيماء وهي الداهية لظلمتها‏.‏
ونصبوا الدهمـاء وهي القدر‏.‏
وأصفقت على ذلك الدهماء‏.‏
كما قيل‏:‏ السواد الأعظم‏.‏
قال‏:‏ فقدناك فقدان الربيع وليتنا فديناك من دهمائنا بألوف

##### Türkçe

د ه م
Mecazdan: **ادهامّت الروضة**: çayır karardı.
Ve onlara **الدهيماء** isabet etti; o, karanlığından dolayı **الداهية**dir.
Ve **الدهمـاء**yı diktiler; o, kazandır.
Ve o **الدهماء** bunun üzerine kapandı.
Nitekim şöyle denildi: **السواد الأعظم**.
Dedi ki:
“Seni, baharın yitimi gibi yitirdik; keşke seni, **دهمائنا**dan binlerle fidye verseydik.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدُّهْمَةُ: السواد. والأَدْهَمُ: الأَسْود، يكون في الخيل والإبل وغيرهما، فَرس أَدْهَمُ وبعير أَدْهَمُ، قال أَبو ذؤيب:
أمِنْكِ البَرْقُ أرْقُبُهُ فهَاجَا،
فبتُّ إخالُهُ دُهْماً خِلاجَا؟
والعرب تقول: ملوك الخيل دُهْمُها، وقد ادْهامَّ، وبه دُهْمَةٌ شديدة. الجوهري: ادْهَمَّ الفرسُ إدْهِماماً أي صار أَدْهَمَ، وادْهامَّ الشيء ادْهيماماً أي اسوادّ، وادْهامَّ الزَّرْعُ: عَلاه السواد رِيّاً. وحديقةٌ دَهْماءُ مُدْهامَّةٌ: خضراء تَضْرِب إلى السواد من نَعْمَتِها ورِيِّها. وفي التنزيل العزيز: مُدْهامَّتان أي سوداوان من شدة الخضرة من الريِّ؛ يقول: خَضْراوانِ إلى السواد من الرِّيّ، وقال الزجاج: يعني أنهما خَضْراوان تَضْرِب خُضْرتُهما إلى السواد، وكل نبت أَخضر فتَمامُ خِصْبِهِ ورِيِّهِ أن يَضْرِبَ إلى السواد. والدُّهْمةُ عند العرب: السواد، وإنما قيل للجَنَّة مُدْهامَّة لشدة خضرتها. يقال: اسودَّت الخضرة أي اشتدَّت. وفي حديث قُسٍّ: ورَوْضة مُدْهامَّة أي شديدة الخضرة المتناهية فيها كأَنها سوداء لشدة خضرتها، والعرب تقول لكل أَخضر أسْودُ، وسميت قُرَى العراق سواداً لكثرة خضرتها؛ وأَنشد ابن الأَعرابي في صفة نخل:
دُهْماً كأَنَّ الليل في زُهَائِها،
لا تَرْهَبُ الذِّئْبَ على أَطْلائها
يعني أنها خُضْرٌ إلى السواد من الرِّيّ، وأن اجتماعها يُرِي شُخوصَها سوداً وزُهاؤها شخوصها، وأَطلاؤها أولادها، يعني فُسْلانَها، لأنها نخل لا إبِلٌ. والأدْهَمُ: القيد لسواده، وهي الأَداهِمُ، كسَّروه تكسير الأَسماء وإن كان في الأَصل صفة لأَنه غلب غَلَبةَ الاسم؛ قال جرير: هو القَيْنُ وابن القَيْنِ، لا قَيْنَ مثلُهُ
لبَطْحِ المَساحي، أو لِجَدْلِ الأَداهِمِ
أبو عمرو: إذا كان القَيدُ من خَشب فهو الأَدْهَمُ والفَلَقُ. الجوهري: يقال للقيد الأَدْهَمُ؛ وقال:
أوعَدَني، بالسِّجنِ والأَداهِمِ،
رِجْلي، ورِجْلي شََثْنَةُ المَناسِمِ
والدُّهْمَةُ من ألوان الإبل: أن تشتد الوُرْقَةُ حتى يذهب البياضُ. بَعِيرٌ أَدْهَمُ وناقة دَهْماءُ إذا اشتدت وُرْقَتُهُ حتى ذهب البياض الذي فيه، فإن زاد على ذلك حتى اشتد السوادُ فهو جَوْنٌ، وقيل: الأَدْهمُ من الإبل نحو الأصفر إلا أنه أقلُّ سواداً، وقالوا: لا آتيك ما حَنَّت الدَّهْماء؛ عن اللحياني، وقال: هي النَّاقة، لم يزد على ذلك؛ وقال ابن سيده: وعندي أنه من الدُّهْمَةِ التي هي هذا اللون، قال الأصمعي: إذا اشتدت وُرْقَةُ البعير لا يخالطها شيء من البياض فهو أدْهَمُ. وناقة دَهْماءُ وفرس أَدْهَمُ بَهِيمٌ إذا كان أَسود لا شِيَةَ فيه. والوطأَةُ الدَّهْماءُ: الجديدة، والغَبْراءُ: الدارِسَةُ؛ قال ذو الرُّمَّة:
سِوَى وَطْأَةٍ دَهْماءَ، من غير جَعْدَةٍ،
ثَنَى أُخْتَها عن غَرْزِ كَبْداء ضامِرِ
أَراد غير جَعْدَة. وقال الأصمعي: أثَرٌ أدْهَمُ جَديد، وأثر أَغْبرُ قَديم دارِسٌ. وقال غيره: أثرٌ أَدْهَمُ قديم دارِس. قال: الوَطْأَة الدَّهْماءُ القديمة، والحمراء الجديدة، فهو على هذا من الأضداد؛ قال: وفي كلِّ أَرْضٍ جِئْتَها أنت واجدٌ
بها أَثَراً منها جَديداً وأَدْهَمَا
والدَّهْماءُ: ليلة تسع وعشرين. والدُّهْمُ ثلاث ليال من الشهر لأنها دُهْمٌ. وفي حديث عليّ، عليه السلام: لم يمنع ضَوْءَ نُورِها ادْهِمامُ سَجْفِ الليل المظلمِ؛ الادْهِمامُ: مصدر ادْهَمَّ أي اسودّ. والادْهِيمامُ: مصدر ادْهامَّ كالاحْمرار والاحْمِيرار في احْمَرَّ واحْمارَّ. والدَّهْماء من الضأْنِ: الحمراءُ الخالصة الحُمْرةِ. الليث: الدَّهْمُ الجماعة الكثيرة. وقد دَهَمُونا أي جاؤونا بمرة جماعة. ودَهَمَهُمْ أمرٌ إذا غشيهم فاشِياً؛ وأنشد:
جِئْنا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهُومَا
وفي حديث بعض العرب وسَبَقَ إلى عرفات: اللهم اغفر لي من قبل أن يَدْهَمَك الناسُ أي يكثروا عليك؛ قال ابن الأثير: ومثل هذا لا يجوز أن يُسْتَعْمَلَ في الدعاء إلاَّ لمن يقول بغير تَكَلُّفٍ. الأزهري: ولما نزل قوله تعالى: عليها تِسْعَةَ عَشَرَ؛ قال أبو جهل: ما تستطيعون يا مَعشر قُرَيْشٍ، وأنتم الدَّهْمُ، أن يَغْلِبَ كلُّ عشرة منكم واحداً منهم أي وأنتم العدد الكثير؛ وجيش دَهْمٌ أي كثير. وجاءهم دَهْمٌ من الناس أي كثير. والدَّهْمُ: العدد الكثير. ومنه الحديث: محمد في الدَّهْمِ بهذا القَوْر، وحديث بَشير بن سَعْد: فأَدركه الدَّهْمُ عند الليل، والجمع الدُّهوم؛ وقال:جئْنا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهُوما
مَجْرٍ، كأَنَّ فوقَهُ النُّجوما
ودَهِمُوهُمْ ودَهَمُوهُمْ يَدْهَمُونَهُمْ دَهْماً: غَشُوهُمْ؛ قال بِشْرُ بن أبي خازِمٍ:
فَدَهَمْتُهُمْ دَهْماً بكل طِمِرَّةٍ
ومُقَطِّعٍ حَلَقَ الرِّحالَة مِرْجَمِ
وكل ما غشيك فقد دَهَمَكَ ودَهِمَكَ دَهْماً؛ أنشد ثعلب لأبي محمد الحَذْلَمِيِّ:
يا سعدُ عَمَّ الماءَ وِرْدٌ يَدْهَمُهْ،
يوم تَلاقَى شاؤُه ونَعَمُهْ
ابن السكيت: دَهِمَهم الأمر يَدْهَمُهُمْ ودَهِمَتْهم الخيل، قال: وقال أبو عبيدة ودَهَمَهُمْ، بالفتح، يَدْهَمُهُمْ لغة.
وأتتكم الدُّهَيْماءُ؛ يقال: أَراد بالدُّهَيماء السوداء المظلمة، ويقال: أراد بذلك الداهية يذهب إلى الدُّهَيْمِ اسم ناقة، وفي حديث حُذَيْفَةَ: وذكر الفتنة فقال أتتكم الدُّهَيْماءُ تَرْمي بالنَّشَفِ ثم التي تليها ترمي بالرَّضْفِ؛ وفي حديث آخر: حتى ذكرَ فتنة الأَحْلاس ثم فتنة الدُّهَيْماءِ؛ قال أبو عبيدة: قوله الدُّهَيْماءُ نراه أَراد الدَّهْماء فصَغَّرها، قال شمر: أراد بالدَّهْماء الفتنة السوداء المظلمة والتصغير فيها للتعظيم، ومنه حديثه الآخر: لتكونَنَّ فيكم أربع فِتَنٍ: الرَّقْطاءُ والمظْلِمةُ وكذا وكذا؛ فالمُظْلِمةُ مثل الدَّهْماءِ، قال: وبعض الناس يذهب بالدُّهَيْماء إلى الدُّهَيْمِ وهي الداهية، وقيل للداهية دُهَيْمٌ أَن ناقة كان يقال لها الدُّهَيْمُ، وغزا قوم من العرب قوماً فَقُتِلَ منهم سبعة إخْوة فحُمِلوا على الدُّهَيْمِ، فصارت مثلاً في كل داهيةٍ. قال شمر: وسمعت ابن الأعرابي يروي عن المُفَضَّل أن هؤلاء بنو الزَّبَّان ابن مُجالِدٍ، خرجوا في طلب إبل لهم فلقيهم كثيف ابن زُهَيْرٍ، فضرب أَعناقهم ثم حمل رؤوسهم في جُوالِقٍ وعَلَّقه في عُنق ناقة يقال لها الدُّهَيْمُ، وهي ناقة عمرو بن الزَّبَّان، ثم خَلاّها في الإبل فراحت على الزَّبَّان فقال لما رأى الجُوالِقَ: أَظن بَنِيَّ صادوا بيض نَعام، ثم أهوى بيده فأَدخلها في الجُوالِقِ فإذا رَأْسٌ، فلما رآه قال: آخِرُ البَزِّ على القَلُوصِ، فذهبت مثلاً، وقيل: أَثقل من حِمْل الدُّهَيْمِ وأَشأَم من الدُّهَيْمِ؛ وقيل في الدُّهَيمِ: اسم ناقة غزا عليها ستة إخوة فقُتِلُوا عن آخرهم وحُمِلوا عليها حتى رجعت بهم، فصارت مثلاً في كل داهية، وضربت العرب الدُّهَيْمَ مثلاً في الشر والداهية؛ وقال الراعي يذكر جَوْرَ السعاة: كتبَ الدُّهَيْمُ من العَداءِ لِمُسْرِفٍ
عادٍ، يُريدُ مَخانةً وغُلولا
وقال الكميت:
أَهَمْدانُ مَهْلاً لا يُصَبِّح بُيوتَكمْ
بِجُرْمِكُمُ حِمْلُ الدُّهَيْمِ، وما تََزْبي
وهذا البيت حجة لما قاله المفضّل.
والدَّهْماء: الجماعة من الناس. الكسائي: يقال دَخَلْتُ في خَمَرِ الناس أي في جماعتهم وكثرتهم، وفي دَهْماء الناس أَيضاً مثله؛ وقال: فَقَدْناك فِقْدانَ الربِيع، وليْتَنا
فَدَيْناكَ، من دَهْمائِنا، بأُلوفِ
وما أدري أيُّ الدَّهْمِ هو وأَيُّ دَهْمِ الله هو أَي أيّ خَلْقِ الله. والدَّهْماءُ: العدد الكثير. ودَهْماءُ الناس: جماعتهم وكثرتهم. والدُّهَيْماءُ، تصغير الدَّهْماء: الداهية، سميت بذلك لإظْلامِها، والدُّهَيْم أُمّ الدُّهَيْمِ الدَّواهي، وفي المحكم: الداهية. وفي الحديث: من أَراد أهل المدينة بدَهْمٍ أي بغائلة من أمر عظيم يَدْهَمُهُمْ أي يَفْجَؤُهُمْ. ويقال: هَدَمَهُ ودَهْدَمَه بمعنى واحد؛ قال العجاج: وما سُؤالُ طَلَلٍ وأَرْسُمِ
والنُّؤْيِ، بَعْدَ عَهْدِهِ المُدَهْدَم
يعني الحاجز حول البيت إذا تهدم؛ وقال:
غير ثَلاثٍ في المَحَلِّ صُيَّمِ
رَوائم، وهُنَّ مثل الرُّؤَّمِ،
بعد البِلى، شِبْه الرَّمادِ الأَدْهَمِ
ورَبْعٌ أَدْهَمُ: حديث العهد بالحَيِّ، وأَرْبُعٌ دُهْمٌ؛ وقال ذو الرمة أيضاً:
ألِلأَرْبُعِ الدُّهْمِ اللَّواتي كأَنَّها
بَقِيَّةُ وَحْيٍ في بُطونِ الصَّحائف؟
الأزهري: المُتَدَهَّمُ والمُتَدَأّمُ والمُتَدَثِّرُ هو المَجْبوسُ المأْبونُ. والدَّهْماءُ: القِدْرُ. ابن شميل: الدَّهْماء السوداء من القُدور، وقد دَهَّمَتْها النارُ. والدَّهْماء: سَحْنَةُ الرجل. وفَعَلَ به ما أَدْهَمَهُ أي ساءَه وأَرْغَمَهُ؛ عن ثعلب. والدَّهْماءُ: عُشْبَة ذات ورق وقُضُبٍ كأنها القَرْنُوَةُ، ولها نَوْرَةٌ حمراء يُدْبَغُ بها، ومَنْبِتُها قِفافُ الرمل.
وقد سَمَّوْا داهِماً ودُهَيْماً ودُهْماناً. والدُّهَيْم: اسم ناقة، وقد تقدم ذكرها. ودُهْمان: بطن من هُذَيْلٍ؛ قال صَخْرُ الغَيِّ: ورَهْط دُهْمانَ ورَهْطُ عادِيَهْ
والأَدْهَمُ: فرس عَنْتَرَةَ بن مُعاوية
(* المشهور أنه عنترة بن شدّاد)
، صفة غالبة.

##### Türkçe

**الدُّهْمَةُ**: siyahlık. Ve **الأَدْهَمُ**: siyah; atlarda ve develerde ve başkalarında olur; **فَرس أَدْهَمُ** ve **بعير أَدْهَمُ**. Ebû Züeyb dedi ki:
أمِنْكِ البَرْقُ أرْقُبُهُ فهَاجَا،
فبتُّ إخالُهُ دُهْماً خِلاجَا؟
Ve Araplar der ki: atların kralları onların **دُهْمُ** olanlarıdır; ve **ادْهامَّ** olmuştur; ve onda şiddetli bir **دُهْمَةٌ** vardır.

Cevherî: **ادْهَمَّ الفرسُ إدْهِماماً** yani **أَدْهَمَ** oldu; ve **ادْهامَّ الشيء ادْهيماماً** yani karardı; ve **ادْهامَّ الزَّرْعُ**: sululuk sebebiyle siyahlık onu kapladı. Ve **حديقةٌ دَهْماءُ مُدْهامَّةٌ**: yumuşaklığı ve sululuğu sebebiyle siyahlığa çalan yeşil.

Ve aziz tenzilde: **مُدْهامَّتان** yani sululuktan yeşilliğin şiddetinden iki siyah; der ki: sululuktan siyahlığa çalan iki yeşil; ve Zeccâc dedi ki: yani ikisi, yeşillikleri siyahlığa çalan iki yeşildir; ve her yeşil bitkinin, bereketinin ve sululuğunun tamamı, siyahlığa çalmasıdır. Ve **الدُّهْمةُ** Arapların yanında: siyahlık; ve cennete, yeşilliğinin şiddetinden dolayı **مُدْهامَّة** denmiştir. Denir ki: **اسودَّت الخضرة** yani şiddetlendi. Ve **قُسٍّ** hadîsinde: **ورَوْضة مُدْهامَّة** yani yeşilliği şiddetli, onda nihayete varmış; sanki yeşilliğinin şiddetinden siyah gibidir; ve Araplar her yeşile “siyah” der; Irak köyleri, yeşilliğinin çokluğundan dolayı **سواداً** diye adlandırıldı; ve İbnü’l-A‘râbî hurma ağacının vasfında inşad etti:
دُهْماً كأَنَّ الليل في زُهَائِها،
لا تَرْهَبُ الذِّئْبَ على أَطْلائها
Yani sululuktan siyahlığa çalan yeşildir; ve onların toplanması, şahıslarını siyah gösterir; ve **زُهاؤها** onun şahıslarıdır; ve **أَطلاؤها** onun yavrularıdır; yani **فُسْلانَها**; çünkü o hurmadır, deve değil.

Ve **الأدْهَمُ**: siyahlığından dolayı bukağı; onun çoğulu **الأَداهِمُ**dur; onu, isimlerin kırmasıyla kırdılar; aslında sıfat olsa da, isim galebesiyle galip geldi; Cerîr dedi ki:
هو القَيْنُ وابن القَيْنِ، لا قَيْنَ مثلُهُ
لبَطْحِ المَساحي، أو لِجَدْلِ الأَداهِمِ
Ebû Amr: eğer bukağı ağaçtan ise o **الأَدْهَمُ** ve **الفَلَقُ**tur. Cevherî: bukağıya **الأَدْهَمُ** denir; ve dedi ki:
أوعَدَني، بالسِّجنِ والأَداهِمِ،
رِجْلي، ورِجْلي شََثْنَةُ المَناسِمِ

Ve **الدُّهْمَةُ** develerin renklerinden: **الوُرْقَةُ** şiddetlenip beyazlık gidince. **بَعِيرٌ أَدْهَمُ** ve **ناقة دَهْماءُ**: **وُرْقَتُهُ** şiddetlenip içindeki beyazlık gidince; eğer bunun üstüne artar da siyahlık şiddetlenirse o **جَوْنٌ**dur. Ve denildi ki: develerden **الأَدْهمُ**, sarıya yakın; ancak daha az siyahlıktır. Ve dediler ki: “Sana gelmem, **الدَّهْماء** böğürdükçe”; Lihyânî’den; ve dedi ki: o, dişi devedir; bunun üstüne bir şey artırmadı. İbn Sîde dedi ki: bende, bunun bu renk olan **الدُّهْمَةِ**den olduğu kanaati vardır. Asma‘î dedi ki: devenin **وُرْقَةُ** şiddetlenir de ona beyazlıktan hiçbir şey karışmazsa o **أدْهَمُ**dur. Ve **ناقة دَهْماءُ** ve **فرس أَدْهَمُ بَهِيمٌ**: eğer siyah olup onda hiçbir **شِيَةَ** yoksa.

Ve **الوطأَةُ الدَّهْماءُ**: yeni; ve **الغَبْراءُ**: eskiyip silinmiş; Zü’r-Rumme dedi ki:
سِوَى وَطْأَةٍ دَهْماءَ، من غير جَعْدَةٍ،
ثَنَى أُخْتَها عن غَرْزِ كَبْداء ضامِرِ
**غير جَعْدَة**yi kastetti. Asma‘î dedi ki: **أثَرٌ أدْهَمُ**: yeni; ve **أثر أَغْبرُ**: eski, silinmiş. Başkası dedi ki: **أثرٌ أَدْهَمُ**: eski, silinmiş. Dedi ki: **الوَطْأَة الدَّهْماءُ** eskidir; ve **الحمراء** yenidir; bu durumda o, zıt anlamlılardandır; dedi ki:
وفي كلِّ أَرْضٍ جِئْتَها أنت واجدٌ
بها أَثَراً منها جَديداً وأَدْهَمَا

Ve **الدَّهْماءُ**: yirmi dokuzuncu gece. Ve **الدُّهْمُ** ayın üç gecesidir; çünkü onlar **دُهْمٌ**dur. Ali’nin, عليه السلام, hadîsinde: onun nurunun ışığını, karanlık gecenin perdesinin **ادْهِمامُ**u engellemedi; **الادْهِمامُ**: **ادْهَمَّ**ın masdarıdır; yani karardı. Ve **الادْهِيمامُ**: **ادْهامَّ**ın masdarıdır; tıpkı **الاحْمرار** ve **الاحْمِيرار**ın, **احْمَرَّ** ve **احْمارَّ**da olduğu gibi.

Ve **الدَّهْماء** koyundan: saf kızıllıkta olan kırmızı. Leys: **الدَّهْمُ** çok kalabalık topluluktur. Ve **دَهَمُونا**: yani bir defada topluluk hâlinde bize geldiler. Ve **دَهَمَهُمْ أمرٌ**: eğer onları yayılıp kaplarsa; ve inşad etti:
جِئْنا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهُومَا

Ve bazı Arapların hadîsinde, Arafat’a öne geçti: “Allah’ım, insanlar sana **يَدْهَمَك** etmeden önce beni bağışla”; yani sana karşı çoğalsınlar; İbnü’l-Esîr dedi ki: bunun gibisi, ancak tekellüfsüz söyleyen kimse için duada kullanılabilir. Ezherî: “Üzerinde **تِسْعَةَ عَشَرَ** vardır” sözü inince; Ebû Cehil dedi ki: “Ey Kureyş topluluğu, siz **الدَّهْمُ** iken, sizden her on kişinin onlardan birini yenmesine gücünüz yetmez mi?” yani siz çok sayı iken; ve **جيش دَهْمٌ**: yani çok. Ve onlara insanlardan **دَهْمٌ** geldi: yani çok.

Ve **الدَّهْمُ**: çok sayı. Ondan hadîs: “Muhammed bu çukurda **الدَّهْمِ** içindedir”; ve Beşîr b. Sa‘d hadîsi: “Gece vaktinde ona **الدَّهْمُ** yetişti”; çoğulu **الدُّهوم**dur; ve dedi ki:
جئْنا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهُوما
مَجْرٍ، كأَنَّ فوقَهُ النُّجوما

Ve **دَهِمُوهُمْ** ve **دَهَمُوهُمْ يَدْهَمُونَهُمْ دَهْماً**: onları bastılar; Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki:
فَدَهَمْتُهُمْ دَهْماً بكل طِمِرَّةٍ
ومُقَطِّعٍ حَلَقَ الرِّحالَة مِرْجَمِ
Ve seni kaplayan her şey, seni **دَهَمَكَ** ve **دَهِمَكَ دَهْماً** etmiştir; Sa‘leb, Ebû Muhammed el-Hazlemî için inşad etti:
يا سعدُ عَمَّ الماءَ وِرْدٌ يَدْهَمُهْ،
يوم تَلاقَى شاؤُه ونَعَمُهْ

İbnü’s-Sikkît: **دَهِمَهم الأمر يَدْهَمُهُمْ** ve **دَهِمَتْهم الخيل**. Dedi ki: Ebû Ubeyde de “**دَهَمَهُمْ**” (fetha ile) “**يَدْهَمُهُمْ**” bir lehçedir dedi.

Ve “**وأتتكم الدُّهَيْماءُ**”; denir ki: **الدُّهَيماء** ile karanlık siyahı kastetti; ve denir ki: bununla, **الدُّهَيْمِ**e gider; o, bir dişi devenin adıdır; ve Huzeyfe hadîsinde: fitneyi andı da dedi ki: “**أتتكم الدُّهَيْماءُ**; **بالنَّشَفِ** atar, sonra onu izleyen **بالرَّضْفِ** atar.” Ve başka bir hadîste: **فتنة الأَحْلاس**ı, sonra **فتنة الدُّهَيْماءِ**yı zikredinceye kadar. Ebû Ubeyde dedi ki: **الدُّهَيْماءُ** sözünde, onun **الدَّهْماء**yı kastettiğini, sonra onu küçülttüğünü görüyoruz. Şemr dedi ki: **الدَّهْماء** ile karanlık siyah fitneyi kastetti; ve küçültme onda, büyütmek içindir. Ondan onun diğer hadîsi: “Sizde mutlaka dört fitne olacak: **الرَّقْطاءُ** ve **المظْلِمةُ** ve şöyle şöyle”; **المُظْلِمةُ**, **الدَّهْماءِ** gibidir. Dedi ki: insanların bir kısmı **الدُّهَيْماء**yı **الدُّهَيْمِ**e götürür; o da dâhiyedir. Ve dâhiyeye **دُهَيْمٌ** denildi; çünkü **الدُّهَيْمُ** denilen bir deve vardı; Araplardan bir kavim bir kavme akın etti de onlardan yedi kardeş öldürüldü; **الدُّهَيْمِ** üzerine yüklendiler; böylece her dâhiyede bir mesel oldu. Şemr dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’yi, Müfaddal’dan rivayet ederken işittim: bunlar, Mücâlid’in oğlu Zebbân’ın oğullarıdır; kendilerine ait develeri aramak için çıktılar; onlara Kesîf b. Züheyr rastladı; boyunlarını vurdu; sonra başlarını bir **جُوالِقٍ** içinde taşıdı ve onu **الدُّهَيْمُ** denilen bir devenin boynuna astı; o, Amr b. Zebbân’ın devesidir; sonra onu develerin içine salıverdi; o da Zebbân’a döndü; **جُوالِقَ**ı görünce dedi ki: “Sanırım oğullarım devekuşu yumurtası avladılar”; sonra eliyle uzandı, elini **الجُوالِقِ**a soktu; bir de bakarsa bir baş; onu görünce dedi ki: “**آخِرُ البَزِّ على القَلُوصِ**”; böylece mesel oldu. Ve denildi ki: “**أَثقل من حِمْل الدُّهَيْمِ**” ve “**أَشأَم من الدُّهَيْمِ**”. Ve **الدُّهَيمِ** hakkında denildi: altı kardeşin üzerinde gazaya çıktığı bir devenin adıdır; hepsi sonuncusuna kadar öldürüldü; onun üzerine yüklendiler; o da onlarla geri döndü; böylece her dâhiyede bir mesel oldu. Araplar **الدُّهَيْمَ**i şer ve dâhiye için mesel yaptılar. Râ‘î, sâ‘îlerin zulmünü anarak dedi ki:
كتبَ الدُّهَيْمُ من العَداءِ لِمُسْرِفٍ
عادٍ، يُريدُ مَخانةً وغُلولا
Ve Kümeyt dedi ki:
أَهَمْدانُ مَهْلاً لا يُصَبِّح بُيوتَكمْ
بِجُرْمِكُمُ حِمْلُ الدُّهَيْمِ، وما تََزْبي
Ve bu beyit, Müfaddal’ın söylediğine delildir.

Ve **الدَّهْماء**: insanlardan topluluk. Kisâî: “İnsanların **خَمَرِ**ine girdim” denir; yani onların topluluğuna ve çokluğuna; ve **دَهْماء الناس** içinde de aynısıdır. Ve dedi ki:
فَقَدْناك فِقْدانَ الربِيع، وليْتَنا
فَدَيْناكَ، من دَهْمائِنا، بأُلوفِ
Ve bilmem, hangi **الدَّهْم** odur ve hangi “Allah’ın **دَهْمِ**”idir; yani Allah’ın hangi yaratığıdır.

Ve **الدَّهْماءُ**: çok sayı. Ve **دَهْماءُ الناس**: onların topluluğu ve çokluğu. Ve **الدُّهَيْماءُ**, **الدَّهْماء**nın küçültmesi: dâhiye; karanlığından dolayı böyle adlandırıldı. Ve **الدُّهَيْم**: **أُمّ الدُّهَيْمِ**; dâhiyeler. Ve **المحكم**de: dâhiye. Ve hadîste: “Kim Medine ehline **بدَهْمٍ** ile (yani büyük bir işten bir musibetle) kastederse, onları **يَدْهَمُهُمْ**” yani onları ansızın basar. Ve denir ki: **هَدَمَهُ** ve **دَهْدَمَه** bir mânâdadır; ‘Accâc dedi ki:
وما سُؤالُ طَلَلٍ وأَرْسُمِ
والنُّؤْيِ، بَعْدَ عَهْدِهِ المُدَهْدَم
Yani evin etrafındaki engel, yıkılınca. Ve dedi ki:
غير ثَلاثٍ في المَحَلِّ صُيَّمِ
رَوائم، وهُنَّ مثل الرُّؤَّمِ،
بعد البِلى، شِبْه الرَّمادِ الأَدْهَمِ

Ve **رَبْعٌ أَدْهَمُ**: obayla yeni ahitli; ve **أَرْبُعٌ دُهْمٌ**. Ve Zü’r-Rumme yine dedi ki:
ألِلأَرْبُعِ الدُّهْمِ اللَّواتي كأَنَّها
بَقِيَّةُ وَحْيٍ في بُطونِ الصَّحائف؟

Ezherî: **المُتَدَهَّمُ** ve **المُتَدَأّمُ** ve **المُتَدَثِّرُ**: **المَجْبوسُ المأْبونُ**dur. Ve **الدَّهْماءُ**: tencere. İbn Şümeyl: **الدَّهْماء** tencerelerden siyah olanıdır; ateş onu **دَهَّمَتْ**. Ve **الدَّهْماء**: adamın siması. Ve “ona, onu **أَدْهَمَهُ** olan şeyi yaptı” yani onu kötüledi ve onu zelil etti; Sa‘leb’den. Ve **الدَّهْماءُ**: yaprak ve dalları olan bir ottur; sanki **القَرْنُوَةُ** gibidir; ve onun kırmızı bir çiçeği vardır; onunla tabaklanır; ve bitiş yeri kumun tepeleridir.

Ve **داهِماً** ve **دُهَيْماً** ve **دُهْماناً** diye adlandırdılar. Ve **الدُّهَيْم**: bir devenin adıdır; onun zikri geçti. Ve **دُهْمان**: Hüzeyl’den bir batındır; Sahrü’l-Gayy dedi ki:
ورَهْط دُهْمانَ ورَهْطُ عادِيَهْ
Ve **الأَدْهَمُ**: Muâviye b. Antara’nın atı; galip bir sıfattır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ه م * * دَهِمَهُم * الأمر غشيهم وبابه فهم وكذا دهمتهم الخيل و * دَهَمَهم * بفتح الهاء لغة و * الدُّهْمةُ * السواد يقال فرس * أدْهَمُ * وبعير أدهم وناقة * دَهْماءُ * و * ادْهَامَّ * الشيء * ادْهِيمَاماً * أي اسود وقال الله تعالى ﴿مدهامتان﴾ أي سوداوان من شدة الخضرة من الري والعرب تقول لكل أخضر أسود وسميت قرى العراق سوادا لكثرة خضرتها والشاة * الدَّهْماءُ * الحمراء الخالصة الحمرة ويقال للقيد * الأَدْهَمُ

##### Türkçe

* د ه م * **دَهِمَهُم** iş: onları bürüdü; ve babı **فهم**’dir; yine bunun gibi: atlar onları bastı; ve **دَهَمَهم** ( **الهاء**’nın fethiyle) bir lugattır. Ve **الدُّهْمةُ**: siyahlık; denir ki: **أدْهَمُ** at; ve **أدهم** deve; ve **دَهْماءُ** dişi deve. Ve **ادْهَامَّ** şey **ادْهِيمَاماً**: yani karardı. Ve Allah Teâlâ dedi ki: ﴿مدهامتان﴾ yani: iki siyah; sulamadan (dolayı) şiddetli yeşillikten. Ve Araplar her yeşile siyah derler. Ve Irak köyleri, yeşilliğinin çokluğundan dolayı **سواد** diye adlandırıldı. Ve koyun **الدَّهْماءُ**: katıksız kırmızı, hâlis kırmızıdır. Ve bukağıya **الأَدْهَمُ** denir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( الدُّهْمَةُ ، بالضَّمّ : السَّواد ، | والأَدْهَم : الأَسْوَدُ ) يَكونُ في الخَيْل | والإِبِل وغَيْرِهِما ، فَرسٌ أَدْهَمُ وَبَعِيرٌ | أَدْهَمُ ، والعرب تَقُولُ : مُلوكُ | الخَيْل : دُهْمُها . | | ( و ) الأَدْهَمُ : ( الجَدِيدُ من الآثارِ ) ، | والأَغْبَرُ القَدِيمُ الدَّارِس منها ، هذا | قَولُ الأَصْمَعِيّ . ( و ) قال غَيْرُه : | الأَدهَمُ أيضاً : ( القَدِيم الدَّارِسُ ) ، | وعلى هذا فَهُو ( ضِدٌّ ) ، ومنه قَولُ | الشَّاعر : | % ( وفي كُلِّ أَرْضٍ جِئْتَها أَنْت واجِدٌ % | بها أَثراً منها جَدِيداً وَأدْهَمَا ) % | | ( و ) الأَدْهَمُ ( من البَعِير : الشَّدِيدُ | الوُرْقَة حتى يَذْهَب البَياضُ ) الذي | فيه فإن زَادَ على ذلك حتى اشتَدَّ | السّوادُ فهو جَوْنٌ نقله الجَوْهَرِيّ . | وقيل : الأدهَمُ من الإِبل : نَحْو | الأصفر إِلاَّ أنه أقلُّ سَواداً . وقال | الأصمعِيّ : إذا اشتَدَّت وُرقَةُ البعير | لا يُخالِطُها شيءٌ من البَياضِ فهو | أَدْهَمُ ، ( وهي دَهْماءُ ) ، وفَرَسٌ | أَدْهَم : بَهِيمٌ إذا كان أَسودَ لا شِيَةَ | فيه ، وقالوا : لا آتِيكَ ما حَنَّت | الدَّهْماءُ ، عن اللِّحْيانيّ ، وقال : | هِي النَّاقَةُ ، ولم يَزِدْ على ذلك . قال | اْبنُ سِيدَه : وَعِنْدِي أَنَّه من الدُّهْمَة |

| التي هي هذا اللَّون أي : اشْتِداد | الوُرْقَة . | | ( وقد ادهَمَّ الفَرَسُ ادْهِماماً : صار | أَدْهَم ، وادْهَامَّ الشيءُ ادْهِيمَاماً : | اسوَدَّ ) ، كذا في الصّحاح . وسيَأْتي | الكَلامُ عليه في آخِرِ التَّرْكِيب . | | ( و ) الأَدْهَمُ : ( القَيْدُ ) لِسَوادِه ، | وقَيَّدَه أبو عَمْرو بالخَشَب ( ج : | أَداهِمُ ) ، كَسَّروه تَكْسِيرَ الأَسماء وإن | كان في الأَصْل صِفَةً ، لأنه غَلَب | غَلَبَة الاسْم ، قال جَرِير : | % ( هو القَيْنُ واْبنُ القَيْن لا قَيْنَ مِثلُه % | لبَطْحِ المَساحِي أو لِجَدْلِ الأَداهمِ ) % | وأنشد الجوهري للعديل بن | الفَرْخ : | % ( أَوعَدَنِي بالسِّجن والأَداهِمِ % | رِجْلِي ورِجْلِي شَثْنَةُ المَناسِمِ ) % | | ( و ) الأَدْهَمُ : أسماءُ أفراس ، منها | ( فَرسُ هاشِم بنِ حَرْمَلة المُرِّي ، | و ) فرسُ ( عَنْتَرة بنِ شَدَّادٍ العَبْسِيّ . | و ) فَرسُ ( مُعاوِيَةَ بنِ مِردَاس | السُّلَمِيّ ، و ) فرسٌ ( آخرُ لِبَنِي بُجَيْر | اْبنِ عَبَّاد ) ، وهي صِفَة غَالِبَةٌ . | | ( و ) الدُّهَامُ ( كَغُرابٍ : الأَسْود ، و ) أيضا : ( فَحْلٌ من الإبل ) نُسِبَت إليه | الإِبلُ الدُّهامِيَّة . | | ( و ) من المَجاز : نَصَبُوا ( الدَّهْماء ) | أي : ( القِدْرَ ) كما في الأَساس | والصَّحاح ، وقَيَّدَها اْبنُ شُمَيْل | بالسَّوْداء . ( و ) الوَطْأَة الدَّهْماء : | ( القَدِيمَة ) والحَمْراء الجَدِيدة ، كذا | نَصّ الجَوْهَرِيّ ، وقال غَيرُه : الوَطْأَة | الدَّهْماءُ الجَدِيدَة والغَبْراء الدَّارِسَة . | قُلتُ : فهو إِذَن من الأَضْداد ، قال | ذُو الرُّمَّة : | % ( سِوَى وَطْأةٍ دَهْماءَ من غَيرِ جَعْدَةٍ % | ثَنَى أُخْتَها عن غَرْزِ كَبْداء ضَامِرِ ) % |

| | ( و ) الدَّهْماءُ ( من الضَّأْن ) : الحَمْراء | ( الخَالِصة الحُمْرَة ) ، كما في | المُحْكَم ، وفي الصّحاح : والشَّاةُ | الدَّهْماءُ : الحَمْراءُ الخَالِصَةُ الحُمْرَة . | | ( و ) الدَّهْماءُ : ( العَدَدُ الكَثِير ، و ) | أيضاً : ( جَماعةُ النَّاس ) كما في | الصّحاح ، زادَ غيرُه : وَكَثْرَتُهم . قال | الكٍ سائِيُّ : يقال : دَخَلتُ في خَمَر | النَّاسِ أي : في جَمَاعَتِهم وَكَثْرتِهم ، | وفي دَهْماءِ النَّاس أيضاً مِثْلَه ، وقال : | % ( فَقَدْنَاكَ فِقْدانَ الرَّبِيع ولَيْتَنَا % | فَدَيْنَاك من دَهْمائِنا بأُلُوفِ ) % | | وقال الزَمَخْشَرِيّ : الدَّهْماء : | السَّوادُ الأَعظم ، وهو مجاز . | | الدَّهْماءُ : ( سَحْنَةُ الرَّجُل ) ، نَقَلَه | الجَوْهَرِيّ . | | ( و ) الدَّهْماءُ : ( عُشْبَة عَرِيضَة ) ذَاتُ | وَرَق وقُضُبٍ كأنها القَرْنُوَةُ ولها نَوْرة | حمراء ( يُدْبَغ بها ) ، وَمَنْبِتُها قِفافُ | الرّمل . | | ( و ) الدَّهْمَاءُ : ( فَرَسُ مَعْقِل بنِ | عَامِر ) ، صِفَةٌ غالِبَة . ( و ) أيضاً : | فَرَس ( حُباشَةَ الكِنَانِيّ ) . | | ( و ) الدَّهْمَاءُ : ( لَيْلَةَ تِسْعٍ وعِشْرِين ) | لِسَوادِها . | | ( والدُّهْم ، بالضَّم : ثَلاثُ لَيالٍ من | الشَّهْر ) ؛ لأنها سُودٌ ، وَكَأَنه جَمْع | الدَّهْماء . | | ( و ) يُقالُ : فَعَل به ما ( أَدْهَمَه ) أي : | ( ساءَه ) وَأَرْغَمَه ، عن ثَعْلَب . | | ( ودَهَمَك ، كَسَمِع وَمَنَع ) أي : | ( غَشِيَك ) ، ونصّ الجوهريّ : | دَهِمَهم الأمر : هَمَّهَم ، وقد | دَهِمَتْهُم الخَيْلُ . قال أَبو عُبَيْدة : | ودَهَمتْهم بالفَتْح لغة . ونَقَل شيخُنا | عن اْبن القُوطِيّة في الأَفْعال أنّ | اللُّغَتَين إِنما هما في دَهِمت الخَيلُ ، | وأما دَهِمَك الأمر فبِالكَسْر فقط . |

| انتَهَى . قلت : وعِبارةُ الجوهريّ قد | تُومِئ إلى ذلك وليس بِقَوِيّ ، فقد | قال ثَعْلَب : كل ما غَشِيك فقد | دَهَمَك ودَهِمَك ، وأنشدَ لأبي مُحمَّد | الحَذْلَمِيّ : | % ( يا سَعْدُ عَمَّ المَاءَ وِرْدٌ يَدْهَمُهْ % ) % | % ( يوم تَلاقَى شَاؤُه وَنَعمُهْ % ) % | | وقال بِشْر : | % ( فدهَمْتُهُم دَهْماً بكل طِمِرَّةٍ % | ومُقَطِّعٍ حَلَقَ الرِّحَالَة مِرْجَمِ ) % | | ( و ) يُقال : ما أَدْرِي ( أَيُّ الدُّهْمِ هُو ، | وَأَيُّ دُهْم الله هُوَ أَيْ ) : أَيُّ الخَلْق | هو ، و ( أَيّ خَلْق الله هو ) . | | ( و ) الدُّهَيْمُ ( كَزُبَيْرٍ : الدَّاهِيَةُ ) | لظُلْمَتِها ( كَأمِّ الدُّهَيْم ) ، وهي من | كُنَاهَا . وفي الصّحاحِ : الدُّهَيْماء | تَصْغِير الدَّهْماء ، وهي الدّاهِيَة ، | سُمِّيت بذلك لإظْلامِها . والدُّهَيْمُ : | من أَسماءِ الدَّواهِي . | | ( و ) الدُّهَيْمُ : ( الأَحْمَقُ ) . | | ( و ) أيضاً : اسم ( نَاقَة عَمْرِو بنِ | الزَّبّان ) بنِ مُجالِد ( الذُّهْلِيّ قُتِل | هو وإِخْوَتُه ) ، وكانوا خَرَجُوا في | طَلَب إِبل لهم فَلَقِيهم كُثَيْف بنُ | زُهَير ، فضَرَب أعناقَهم ، ( وحُمِلَت | رُؤُوسَهم ) في جُوالق ، وعُلِّقَت | ( عَلَيْها ) في عُنُقِها ، ثم خُلِّيت | الإِبلُ ، فراحَت على الزَّبّان فقال لمَّا | رأى الجُوالِقَ : أظنُّ بَنِيَّ صَادُوا | بَيْض نَعام ، ثم أَهْوَى بِيَدِه فَأَدْخَلَها | في الجُوالِق فإذا رَأْسٌ ، لَمَّا رآه قال : |   آخِرُ البَزِّ على القَلُوصِ   فَذَهبت | مَثَلاً ، ( فَقِيلَ ) :   أَثْقَلُ من حِمْل |

| الدُّهِيْم   ، و   ( أَشْأَمُ ) من الدُّهَيْم   | نقَله شَمِر . قال سَمِعْتُ اْبنَ | الأَعرابيّ يروي عن المُفَضَّل | هكذا ، قُلتُ : وقولُ الكُمَيت حُجَّة | له وهو قَولُه : | % ( أَهْمدانُ مَهْلاً لا يُصبِّح بُيُوتَكم % | بجُرْمِكُمُ حِمْلٌ الدُّهَيْم وما تَزْبِي ) % | | وقيل : غزا قومٌ من العَرَب قوماً ، | فقُتِل منهم سَبْعَةُ إِخوة ، فَحُمِلُوا على | الدُّهَيْم ، فصار مَثَلاً في كُلّ داهِيَة . | | ( ودَهَّمَت النَّارُ القِدْرَ تَدْهِيماً : | سَوَّدَتْها ) ، عن اْبنِ شُمَيْل . | | ( و ) قال الأزهَرِيُّ : ( المُتَدَهَّم ) | و ( المُتَدَأَّمُ ) والمُتَدَثِّر هو | المَجْبُوسُ المَأْبونُ . | | ( وَكَزُبَيْر : ثَوابَةُ بنُ دُهَيْم ) ، عن أَبِي | مُحَمَّد الدارِميّ ، ( والقَاسِم بنُ دُهَيْم ) | البَيْهَقِيّ رَحَل إِلى عبد الرزاق | ( مُحَدِّثان ) . واْبنُ الأَخِير مُحَمَّدُ بنُ | القَاسِم ، رَوَى عنه يَعْقُوبُ بنُ محمد | الفَقَيه شَيْخ الحاكم . ( وكَغُراب | وَأَحْمَد وعُثْمان أَسماء ) ، ومن الثَّاني | وَالِدُ الإِمامِ الزَّاهِد إِبراهيمَ بنِ أَدْهَم | الحَنْظَلِيّ ، رضي الله عنه ، وَنَفَعَنا به . | | ( و ) من المجاز : ( حَدِيقَةٌ دَهْماءُ | ومُدْهَامَّةٌ ) أي : ( خَضْراء تَضْربُ إلى | السَّوادِ نَعْمَةً ورِيًّا ، وقد ادهامَّ | الزَّرعُ : عَلاهُ السَّوادُ رِيًّا ، ( ومنه ) | قَولُه تَعالى : ! 2 \< مدهامتان > 2 ! أي : | سَوْدَاوَان من شِدَّةِ الخُضْرة من | الرِّيّ . يقول : خَضْرَاوَان إلى | السَّوادِ من الرِّيّ ، وقال الزّجاجُ : | أي تَضْرِب خُضْرَتُهما إلى السَّواد ، | وكُلُّ نَبتْ خَضِر فَتَمام خِصْبِهِ ورِيّه | أن يَضْرِب إلى السَّواد . والدُّهْمَةُ | عند العَرَب : السَّواد ، وإنما قيل | للجَنّة مُدْهَامَّة لشِدَّة خُضْرَتِها . | يقال : اسوَدَّتْ الخُضْرة أي : |

| اشتَدَّت ، وفي حَدِيث قُسّ : |   ورَوْضَة مُدْهَامَّة   أي : شَدِيدَةُ | الخُضْرة المُتَنَاهِية فيها كَأَنَّها سَوداءُ | لِشِدَّة خُضْرَتِها ، والعربُ تَقولُ لكُلّ | أخْضَرَ : أَسودَ ، وَسُمِّيت قُرَى | العِراق سَواداً لكثرة خُضْرَتِها . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَك عَلَيْه : | | الدَّهْمُ : الجَماعةُ الكَثِيرة والجَمْع | الدُّهُوم ، قاله اللّيثُ . وَأَنْشَد : | % ( جِئْنا بِدَهْم يَدْهَم الدُّهُوما % | مَجْرٍ كأنَّ فَوْقَه النُّجُومَا ) % | | وهو في الصّحاح كَذلِكَ ، ولكِنّه | قال : العَدَدُ الكَثِير ، ومِثلُه في | التَّهْذِيب . ومنه قولُ أَبي جَهْل :   ما | تَسْتَطِيعُون يا مَعْشَر قُرَيْش وأنتم | الدَّهْم أن يَغْلِب كُلُّ عَشْرة منكم | وَاحِداً منهم   . قالَه لَمَّا نَزل قَولُه | تَعَالى : ! 2 \< عليها تسعة عشر > 2 ! . | | وجاء دَهْمٌ من النّاس أي : كَثِير . | وفي الحَدِيثِ :   مُحَمّد في الدَّهْم | بهذا القوز   . وفي حَدِيثٍ آخر | لبَشِير بنِ سَعْد :   فأدرَكَه الدَّهْمُ | عند اللَّيل   . ويقال : أَتَتْكُم الدَّهْماءُ | أي : الدَّاهِيَة السَّوداء المُظْلِمَة . وفي | حَدِيثِ حُذَيْفَة وذَكَر الفِتْنَة فقال : |   أَتتكُم الدُّهَيْماءُ تَرمِي بالنَّشَف ، ثم | التي تَلِيها ترمي بالرَّضْفِ   قال | شَمِر : أراد بها الفِتْنَة السَّوداءَ | المُظْلِمَة ، والتَّصْغِير للتَّعْظِيم وبَعضُ | النّاسِ يذهَبُ بالدُّهَيْماء إلى الدُّهَيْم | وهي الدَّاهِيَة . والدُّهْم : الغائِلَةُ . | ومنه الحَدِيثُ :   من أَرادَ أَهْلَ | المَدِينة بِدَهْم   أي : بِغَائِلةٍ من أَمْر | عَظِيم يَدْهَمُهم أي : يَفْجَؤُهم . |

| | ورماد أَدْهَمُ : أَسْودُ . قال الراجِزُ : | % ( غير ثَلاثٍ في المَحَلّ صُيَّمِ % ) % | % ( روائم وهُنَّ مثل الرُؤَّمِ % ) % | % ( بعد البِلَى شِبْه الرَّمادِ الأَدْهَم % ) % | | ورَبْع أَدْهَم : حَدِيثُ العَهْد | بالحَيّ ، وَأَربُعٌ دُهْم ، قال ذو الرُّمَّة : | % ( أَلِلأربُعِ الدُّهم اللّواتِي كأنها % | بَقِيَّةُ وَحْيٍ في بُطونِ الصَّحائِفِ ) % | | وقد سَمُّوا دَاهِماً . | | وبنو دُهْمانَ ، كَعُثْمانَ : بَطْن من | هُذَيْل ، قال صَخْر الغَيّ : | % ( وَرَهْطُ دُهْمانَ وَرَهْطُ عادِيَهْ % ) % | | قُلتُ : وهم بنو دُهْمانَ بنِ سَعْد بنِ | مَالِك بنِ ثَوْر بن طابِخَةَ بن لِحْيان بنِ | هُذَيْل . وفي جُهَيْنَة دُهْمانُ بنُ مالِك | اْبنِ عَدِيّ بَطْن ، منهم عَبْدُ الله بنُ عَبْدِ | اْبنِ عَوْف وهو الصَّحابِيّ رضي الله | تعالى عنه ، وهو القائِلُ بَيْنَ يَدَيْه | [ & ] في صَفّ | القتال : | % ( أنا اْبنُ دَهْمانَ وَعَوفٌ جدّي % ) % | % ( إِنَّا إِذا عُدَّت بَنُو مَعَدِّ % ) % | % ( نُعَدُّ في جُمْهُورِها الأَشَدِّ % ) % | | وفي أَشْجَع : دُهْمانُ بنُ نَعار بنِ | سُبَيْع بن بَكْر بن أَشْجَع ، وَوَلدُه | المُعَمَّر نَصْر بنُ دُهْمان الذي قيل فيه : | % ( ونَصْرُ بنُ دُهْمانَ الهُنَيْدةَ عاشَهَا % | وسَبْعِين عاماً ثم قُوِّم فانْصاتَا ) % | | % ( وعادَ سَوادُ الرأسِ بعد ابْيِضَاضِه % | وراجَعَه شَرْخُ الشَّباب الذي فَاتَا ) % | | ومن وَلَدِه : جاريةُ بنُ جَمِيل بنِ | نُشْبَة بن قُرْط بن مُرَّة بنِ نَصْر بنِ | دُهْمان ، شَهِد بَدْراً . |

| | وفي قَيْس عَيْلان : دُهْمانُ بنُ عَوْف | اْبنِ سَعْدِ بن ذُبْيان بَطْن من بَنِي مُرَّة بنِ | عَوْف . ودُهْمانُ بنُ عَيْلان أخو قَيْس ، | وهم أَهْلُ بَيْت من قَيْس يُقال لهم : بنو | نَعَامةَ . | | وفي هَوَازن : دُهْمَانُ بنُ نَصْرِ بنِ | مُعَاوِيةَ بنِ بَكْر بنِ هَوَازِن . | | وفي الأزد : دُهْمانُ بنُ نَصْرِ بنِ | زَهْرانَ ، ودُهْمانُ بنُ مُنْهِب بنِ | دَوْس بنِ عَدْنَان بن زَهْران ، منهم : | عَمْرُو بنُ حُمَمَةَ الدَّوْسِيّ الذي تقدَّم | ذِكرُه في   ق ر ع   ، وبهذا تَعْلَم أن | قولَ الهَجَريّ : دُهْمانُ : نصر | وأشجع ولَيْسَ في العَرَب غيرهما ، | غير وَجِيه . |

##### Türkçe

( **الدُّهْمَةُ** , ötre ile: siyahlık,
ve **الأَدْهَم**: siyah olan) atlarda, develerde ve ikisi dışındakilerde olur; **فَرسٌ أَدْهَمُ** ve **بَعِيرٌ أَدْهَمُ**. Araplar der ki: atların kralları: onların **دُهْمُها**’sıdır.

( Ve ) **الأَدْهَمُ**: (izlerden yenisi)dir; **الأَغْبَرُ** ise onlardan eski, silinmiş olandır; bu, **الأَصْمَعِيّ**’nin sözüdür. ( Ve ) başkası dedi ki: **الأَدهَمُ** ayrıca: (eski, silinmiş)tir; buna göre o (zıt)tır. Ondan şairin sözü:
% ( Ve her bir yere ki geldin, sen bulucusun %
orada ondan bir izi: yeni ve **أدْهَم** ) %

( Ve ) **الأَدْهَمُ** (deveden: beyazlık onda bulunan gidinceye kadar kül renginin şiddetlisi)dir; eğer bunun üzerine artar da siyahlık şiddetlenirse o **جَوْنٌ**dur; bunu **الجَوْهَرِيّ** nakletti. Ve denildi: **الأدهَمُ** develerden: sarı gibi, ancak daha az siyahlıkla. **الأصمعِيّ** dedi: devenin kül rengi şiddetlenip ona beyazlıktan hiçbir şey karışmazsa o **أَدْهَمُ**dur, (ve o **دَهْماءُ**dır). Ve **فَرَسٌ أَدْهَم**: eğer siyah olup onda hiçbir alaca yoksa, kapkara olandır. Ve dediler: **الدَّهْماءُ** kişneyinceye kadar sana gelmem; **اللِّحْيانيّ**’den. Ve dedi: o, dişi devedir; bunun üzerine bir şey artırmadı. **اْبنُ سِيدَه** dedi: ve benim yanımda o, bu renk olan **الدُّهْمَة**’dendir; yani: kül renginin şiddetlenmesi.

( Ve gerçekten ) **ادهَمَّ الفَرَسُ ادْهِماماً**: **أَدْهَم** oldu; ve **ادْهَامَّ الشيءُ ادْهِيمَاماً**: karardı; **الصّحاح**’ta böyle. Terkibin sonunda onun üzerine söz gelecektir.

( Ve ) **الأَدْهَمُ**: (bağ)dır; siyahlığı sebebiyle. Ebû **عَمْرو** onu ağaçla kayıtladı. (Çoğulu: **أَداهِمُ**) onu isimlerin kırması gibi kırdılar; aslında sıfat olsa da, çünkü isim galebesiyle galip oldu. **جَرِير** dedi:
% ( O demircidir ve demircinin oğludur; onun gibisi demirci yoktur %
kazmaların düzlenmesi yahut **الأَداهم**’in bükülmesi için ) %
Ve **الجوهري** **العديل بن الفَرْخ**’tan okudu:
% ( Beni zindanla ve **الأَداهِم** ile tehdit etti %
ayağım; ve ayağım, toynakları kalın ) %

( Ve ) **الأَدْهَمُ**: atların adlarıdır; onlardan: ( **فَرسُ هاشِم بنِ حَرْمَلة المُرِّي** ,
ve ) ( **عَنْتَرة بنِ شَدَّادٍ العَبْسِيّ** )’nin atı.
( Ve ) ( **مُعاوِيَةَ بنِ مِردَاس السُّلَمِيّ** )’nin atı, ( ve ) ( **آخرُ لِبَنِي بُجَيْر اْبنِ عَبَّاد** ) için başka bir at; ve o, galip bir sıfattır.

( Ve ) **الدُّهَامُ** ( **كَغُرابٍ** : siyah olan, ve ) ayrıca: (develerden bir erkek deve)dir; ona nispetle develer **الدُّهامِيَّة** diye nispet edildi.

( Ve ) mecazdan: **الدَّهْماء**’yı diktiler; yani: (kazan)ı; **الأَساس** ve **الصَّحاح**’ta olduğu gibi. **اْبنُ شُمَيْل** onu siyah ile kayıtladı. ( Ve ) **الوَطْأَة الدَّهْماء**: (eski)dir; **الحَمْراء** ise yeni; **الجَوْهَرِيّ**’nin nassı böyledir. Başkası dedi: **الوَطْأَة الدَّهْماءُ** yeni, **الغَبْراء** silinmiş olandır. Dedim: o hâlde o, zıtlardandır. **ذُو الرُّمَّة** dedi:
% ( Kıvırcık olmayan bir **وَطْأةٍ دَهْماءَ** dışında %
zayıf bir kısrağın böğrünün çakılışından kız kardeşini çevirdi ) %

( Ve ) **الدَّهْماءُ** (koyundan): kırmızı olan, (katıksız kırmızılık)tır; **المُحْكَم**’da olduğu gibi. **الصّحاح**’ta: ve **الشَّاةُ الدَّهْماءُ**: katıksız kırmızılık olan kırmızı olandır.

( Ve ) **الدَّهْماءُ**: (çok sayı)dır; ( ve ) ayrıca: (insan topluluğu)dur; **الصّحاح**’ta olduğu gibi. Başkası artırdı: ve onların çokluğu. **الكٍ سائِيُّ** dedi: denir: insanların **خَمَر**’ine girdim; yani: onların topluluğuna ve çokluğuna; ve insanların **دَهْماءِ**’sında da bunun gibidir. Ve dedi:
% ( Seni kaybettik; baharın kaybı gibi; keşke biz %
seni **دَهْمائِنا**’dan binlerle fidye verseydik ) %

Ve **الزَمَخْشَرِيّ** dedi: **الدَّهْماء**: en büyük siyahlıktır; ve o mecazdır.

**الدَّهْماءُ**: (adamın ten rengi)dir; onu **الجَوْهَرِيّ** nakletti.

( Ve ) **الدَّهْماءُ**: (geniş bir ot)tur; yaprak ve dallara sahip; sanki o **القَرْنُوَةُ**’dur; ve onun kırmızı bir çiçeği vardır (onunla tabaklanılır); ve bitiş yeri kumun tepeleridir.

( Ve ) **الدَّهْمَاءُ**: ( **مَعْقِل بنِ عَامِر** ’in atı)dır; galip bir sıfattır. ( Ve ) ayrıca: ( **حُباشَةَ الكِنَانِيّ** )’nin atı.

( Ve ) **الدَّهْمَاءُ**: (yirmi dokuzuncu gece)dir; siyahlığı sebebiyle.

( Ve **الدُّهْم** , ötre ile: ayın üç gecesi)dir; çünkü onlar siyahtır; ve sanki **الدَّهْماء**’nın çoğuludur.

( Ve ) denir: onunla, onu ( **أَدْهَمَه** ) yaptığı şeyi yaptı; yani: (onu kötü etti) ve onu zorladı; **ثَعْلَب**’den.

( Ve **دَهَمَك** , **كَسَمِع وَمَنَع** ) yani: (seni bastı/kapladı). **الجوهريّ**’nin nassı: **دَهِمَهم الأمر**: onları kaygılandırdı; ve gerçekten **دَهِمَتْهُم الخَيْلُ**. **أَبو عُبَيْدة** dedi: ve **دَهَمتْهم** fetha ile bir dildir. Şeyhimiz, **اْبن القُوطِيّة**’den **الأَفْعال**’da nakletti ki iki dil ancak **دَهِمت الخَيلُ**’dedir; ama **دَهِمَك الأمر** ise yalnız kesre iledir.

Bitti. Dedim: **الجوهريّ**’nin ibaresi buna işaret edebilir; fakat güçlü değildir. Nitekim **ثَعْلَب** dedi: sana her ne bastıysa, gerçekten **دَهَمَك** ve **دَهِمَك**. Ve **أبي مُحمَّد الحَذْلَمِيّ** için okudu:
% ( Ey سعد, suyu bir sürü kapladı ) %
% ( koyunu ve davarı karşılaştığı gün ) %

Ve **بِشْر** dedi:
% ( Onlara her bir çevik atla ve %
eyer halkalarını kesen, taşlayanla, bir basışla bastım ) %

( Ve ) denir: bilmiyorum ( **أَيُّ الدُّهْمِ هُو ، وَأَيُّ دُهْم الله هُوَ أَيْ** ): hangi yaratık o; ve (hangi Allah’ın yaratığı o).

( Ve ) **الدُّهَيْمُ** ( **كَزُبَيْرٍ** : felaket)tir; karanlığı sebebiyle ( **كَأمِّ الدُّهَيْم** ) gibi; ve o, onun künyelerindendir. **الصّحاح**’ta: **الدُّهَيْماء** , **الدَّهْماء**’nın küçültmesidir; ve o felakettir; kararması sebebiyle bununla adlandırıldı. Ve **الدُّهَيْمُ**: felaketlerin adlarındandır.

( Ve ) **الدُّهَيْمُ**: (ahmak)tır.

( Ve ) ayrıca: ( **نَاقَة عَمْرِو بنِ الزَّبّان** )’ın adıdır; **مُجالِد** oğlu ( **الذُّهْلِيّ** ; o ve kardeşleri öldürüldü). Ve onlar, kendilerine ait develeri aramak için çıkmışlardı; derken **كُثَيْف بنُ زُهَير** onlara rastladı; böylece boyunlarını vurdu; (başları taşındı) bir çuval içinde; ve (onun üzerine) onun boynunda asıldı; sonra develer salıverildi; böylece **الزَّبّان**’a döndüler. O, çuvalı görünce dedi: sanırım oğullarım devekuşu yumurtası avladı. Sonra eliyle uzandı, onu çuvala soktu; bir de baş! Onu görünce dedi:
  **آخِرُ البَزِّ على القَلُوصِ**
böylece mesel oldu. (Böylece denildi): **أَثْقَلُ من حِمْل**

**الدُّهِيْم** ve ( **أَشْأَمُ** ) **الدُّهَيْم**’den (daha uğursuzdur); bunu Şَمِر nakletti. Dedi: اْبنَ الأَعرابيّ’yi المُفَضَّل’den şöyle rivayet ederken işittim; böyle. Dedim ki: الكُمَيت’in sözü onun için hüccettir; o da onun sözüdür:
% ( أَهْمدانُ مَهْلاً لا يُصبِّح بُيُوتَكم %
بجُرْمِكُمُ حِمْلٌ الدُّهَيْم وما تَزْبِي ) %

Ve denildi ki: Araplardan bir kavim bir kavme gazâ etti; onlardan yedi kardeş öldürüldü; böylece **الدُّهَيْم** üzerine taşındılar; böylece her **داهِيَة** içinde bir mesel oldu.

( **ودَهَّمَت النَّارُ القِدْرَ تَدْهِيماً** : onu kararttı ), اْبنِ شُمَيْل’den.

Ve الأزهَرِيّ dedi: ( **المُتَدَهَّم** ) ve ( **المُتَدَأَّمُ** ) ve **المُتَدَثِّر**; o, **المَجْبُوسُ المَأْبونُ**’dur.

( Ve **كَزُبَيْر**: **ثَوابَةُ بنُ دُهَيْم** ), أَبِي مُحَمَّد الدارِميّ’den; ( ve **القَاسِم بنُ دُهَيْم** ) البَيْهَقِيّ, عبد الرزاق’a yolculuk etti; ( ikisi de **مُحَدِّثان**dır ). Ve اْبنُ الأَخِير **مُحَمَّدُ بنُ القَاسِم**; ondan **يَعْقُوبُ بنُ محمد الفَقَيه** rivayet etti; الحاكم’in şeyhi. ( Ve **كَغُراب** ve **وَأَحْمَد** ve **عُثْمان** isimlerdir ); ve ikinciden, zâhid imam **إِبراهيمَ بنِ أَدْهَم الحَنْظَلِيّ**’nin babasıdır; Allah ondan razı olsun; ve bizi onunla faydalandırsın.

Ve mecazdan: ( **حَدِيقَةٌ دَهْماءُ ومُدْهَامَّةٌ** ) yani: ( siyaha çalan yeşil; yumuşaklık ve sululuk (sebebiyle); ve ekin **ادهامَّ** etti: sululukla siyahlık onu kapladı; ( ve ondan ) Yüce’nin sözü: ! 2 \< **مدهامتان** > 2 ! yani: sululuktan yeşilliğin şiddetinden iki siyah. Der ki: sululuktan siyaha (çalan) iki yeşil. Ve الزّجاجُ dedi: yani ikisinin yeşilliği siyaha çalar; ve her yeşil bitkinin, bereketinin ve sululuğunun tamamı, siyaha çalmasıdır. Ve **الدُّهْمَةُ** Araplar katında: siyahlıktır; ancak cennete, yeşilliğinin şiddetinden dolayı **مُدْهَامَّة** denildi. Denir: yeşillik karardı; yani:

şiddetlendi. Ve قُسّ hadîsinde:
**ورَوْضَة مُدْهَامَّة**
yani: yeşilliği şiddetli, onda nihayete varmış; sanki yeşilliğinin şiddetinden siyah gibidir. Ve Araplar her yeşile “siyah” der. Ve Irak köyleri, yeşilliğinin çokluğundan dolayı **سَواداً** diye adlandırıldı.

[ ] Ve kendisine istidrâk olunanlardandır:

**الدَّهْم**: çok topluluk; çoğulu **الدُّهُوم**; bunu اللّيث söyledi. Ve inşâd etti:
% ( جِئْنا بِدَهْم يَدْهَم الدُّهُوما %
مَجْرٍ كأنَّ فَوْقَه النُّجُومَا ) %

Ve o, **الصّحاح**’ta da böyledir; fakat o dedi ki: çok sayı; ve benzeri **التَّهْذِيب**’dedir. Ve ondan, أَبي جَهْل’in sözü: “Ey قُرَيْش topluluğu! Siz **الدَّهْم** iken, sizden her on kişinin onlardan bir kişiyi yenmesine güç yetiremezsiniz.” Bunu, Yüce’nin sözü indiğinde söyledi: ! 2 \< عليها تسعة عشر > 2 ! .

Ve “insanlardan **دَهْمٌ** geldi” yani: çok. Ve hadîste: “**مُحَمّد** bu tümsekte **الدَّهْم** içindedir.” Ve başka bir hadîste, بَشِير بنِ سَعْد için: “Gece yanında iken ona **الدَّهْمُ** yetişti.” Ve denir: “Size **الدَّهْماءُ** geldi” yani: karanlık, siyah musibet. Ve حُذَيْفَة hadîsinde, fitneyi zikretti de dedi ki: “Size **الدُّهَيْماءُ** geldi; kuruyla atar; sonra onu izleyen, taşla atar.” Şَمِر dedi: onunla karanlık, siyah fitneyi kastetti; ve küçültme, büyütme içindir. Ve insanların bir kısmı **الدُّهَيْماء**’yı **الدُّهَيْم**’e götürür; o da musibettir. Ve **الدُّهْم**: âfettir. Ve ondan hadîs: “Kim Medine halkını **بِدَهْم** ile isterse” yani: onları ansızın basan büyük bir işten bir âfetle; yani: onları ansızın yakalar.

Ve **رماد أَدْهَمُ**: siyah. Râciz dedi:
% ( غير ثَلاثٍ في المَحَلّ صُيَّمِ % ) %
% ( روائم وهُنَّ مثل الرُؤَّمِ % ) %
% ( بعد البِلَى شِبْه الرَّمادِ الأَدْهَم % ) %

Ve **رَبْع أَدْهَم**: obayla yeni ahitli (yakın zamanda konaklanmış) yer; ve **أَربُعٌ دُهْم**. ذو الرُّمَّة dedi:
% ( أَلِلأربُعِ الدُّهم اللّواتِي كأنها %
بَقِيَّةُ وَحْيٍ في بُطونِ الصَّحائِفِ ) %

Ve **دَاهِماً** diye adlandırdılar.

Ve **بنو دُهْمانَ**، **كَعُثْمانَ**: هُذَيْل’den bir batın. صَخْر الغَيّ dedi:
% ( وَرَهْطُ دُهْمانَ وَرَهْطُ عادِيَهْ % ) %

Dedim ki: onlar **بنو دُهْمانَ بنِ سَعْد بنِ مَالِك بنِ ثَوْر بن طابِخَةَ بن لِحْيان بنِ هُذَيْل**’dir. Ve جُهَيْنَة’de **دُهْمانُ بنُ مالِك اْبنِ عَدِيّ** bir batındır; onlardan **عَبْدُ الله بنُ عَبْدِ اْبنِ عَوْف** vardır; o sahâbîdir, Allah Teâlâ ondan razı olsun; ve o, onun huzurunda, savaş safında söyleyendir:
% ( أنا اْبنُ دَهْمانَ وَعَوفٌ جدّي % ) %
% ( إِنَّا إِذا عُدَّت بَنُو مَعَدِّ % ) %
% ( نُعَدُّ في جُمْهُورِها الأَشَدِّ % ) %

Ve أَشْجَع’da: **دُهْمانُ بنُ نَعار بنِ سُبَيْع بن بَكْر بن أَشْجَع**; ve onun evladı, hakkında şöyle denilen, uzun ömürlü **نَصْر بنُ دُهْمان**’dır:
% ( ونَصْرُ بنُ دُهْمانَ الهُنَيْدةَ عاشَهَا %
وسَبْعِين عاماً ثم قُوِّم فانْصاتَا ) %
% ( وعادَ سَوادُ الرأسِ بعد ابْيِضَاضِه %
وراجَعَه شَرْخُ الشَّباب الذي فَاتَا ) %

Ve onun evladından: **جاريةُ بنُ جَمِيل بنِ نُشْبَة بن قُرْط بن مُرَّة بنِ نَصْر بنِ دُهْمان**; Bedir’e şahit oldu.

Ve قَيْس عَيْلان’da: **دُهْمانُ بنُ عَوْف اْبنِ سَعْدِ بن ذُبْيان**، **بَنِي مُرَّة بنِ عَوْف**’tan bir batın. Ve **دُهْمانُ بنُ عَيْلان**، قَيْس’in kardeşidir; ve onlar قَيْس’ten bir ev halkıdır; onlara **بنو نَعَامةَ** denir.

Ve هَوَازن’da: **دُهْمَانُ بنُ نَصْرِ بنِ مُعَاوِيةَ بنِ بَكْر بنِ هَوَازِن**.

Ve الأزد’da: **دُهْمانُ بنُ نَصْرِ بنِ زَهْرانَ**; ve **دُهْمانُ بنُ مُنْهِب بنِ دَوْس بنِ عَدْنَان بن زَهْران**; onlardan: daha önce **ق ر ع** içinde zikri geçmiş olan **عَمْرُو بنُ حُمَمَةَ الدَّوْسِيّ**. Ve bununla bilirsin ki, الهَجَريّ’nin sözü: “**دُهْمانُ**: نصر ve أَشْجَع’dır; Araplarda bu ikisinden başkası yoktur” sözü, yerinde değildir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَهِمَهُمْ
1 دَهِمَهُمْ أدهم دهم دهمهم (S, Msb) and دَهَمَهُمْ, (Msb,) aor. دَهَمَ , (S, Msb,) inf. n. دَهْمٌ, (TA,) It (an event, S, Msb) came upon them, or happened to them, suddenly, unexpectedly, without their being aware of it, or without any previous cause; surprised them; took them by surprise, or unawares: (Msb:) or دَهَمَكَ and دَهَمَكَ, aor. دَهَمَ , it (anything) came upon thee so as to overwhelm thee, or cover thee, or as a thing that overwhelmed thee, or covered thee. (Th, K.) And دَهِمَتْهُمُ الخَيْلُ [The horsemen came upon them suddenly, &c.]: and AO says that دَهَمَتْهُم is a dial. var. thereof. (S.) See also دَهْمٌ, below.

دَهَّمَتِ النَّارُ القِدْرَ
2 دَهَّمَتِ النَّارُ القِدْرَ دهمت النار القدر , inf. n. تَدْهِيمٌ, The fire blackened the cooking-pot. (ISh, K.)

ادهمهُ
4 ادهمهُ أدهم أدهمه ادهمه ادهمة دهم It (an action done to him, Th, TA) displeased, grieved, or vexed, him, (Th, K,) and angered him. (Th, TA.)

5 تَدَهَّمَ [تدهّم is said by Golius, as on the authority of the K, to be syn. with تدام (meaning تدأّم); but app. on no other ground than that of his finding it there said that المُتَدَهَّمُ is syn. with المُتَدَأَّمُ.]

ادهمّ
9 ادهمّ أد أدهم اـد اـدهم ادهم دهم ودى ٱدهم آد آدهم , inf. n. اِدْهِمَامٌ, He (a horse) became أَدْهَم, (S, K,) i. e. black. (S, * K, * TA.) And ↓ ادهامّ, inf. n. اِدْهِمَامٌ, It (a thing) was, or became, black. (S, K.) [Hence,] الزَّرْعُ ↓ ادهامّ The seedproduce [became of a dark green colour, or] was overspread with blackness, by reason of abundance of moisture, or irrigation. (JK, TA.) And in like manner, الرَّوْضَةُ ↓ ادهامّت and ادهمّت [The meadow became of a dark green colour, &c.]. (JK.) And الخُضْرَةُ ↓ ادهامّت The greenness became intense [so as to appear blackish, or so as to appear black when viewed from a distance]. (TA.)

ادهامّ
11 ادهامّ ادهام : see the next preceding paragraph, in four places.

دَهْمٌ
دَهْمٌ أدهم دهم A malicious, or mischievous, or grievous, act, by which one takes others unawares, or by surprise. (TA from a trad.) -A2- Also, (S, TA,) or ↓ دُهْمٌ, (JK, and so in one place in the TA,) A numerous company: (Lth, JK, TA:) or a multitude: pl.دُهُومٌ. (S.) A rلjiz says,
جِئْنَا بِدَهْمٍ يَدْهَمُ
مَجْرٍ كَأَنَّ فَوْقَهُ النُّجُومَا
[We came with a numerous company that would overwhelm the other numerous companies; a great army, as though the stars were above it]. (S, TA.) [See also دَهْمَآءُ, voce أَدْهَمُ.] And one says, هُوَ ↓ مَاأَدْرَى أَىُّ الدُّهْمِ, and اللّٰهِ هُوَ ↓ أَىُّ دُهْمِ, (JK, K, TA,) or اىّ الدَّهْمِ هو, and اىّ دَهْمِ اللّٰه هو, (so in the CK and in my MS. copy of the K,) i. e. I know not what one of the creation, or of mankind, he is, and what one of the creatures of God he is. (K, * TA.)

دُهْمٌ
دُهْمٌ أدهم دهم : see the next preceding paragraph, in three places. ― -b2- Also pl. of أَدْهَمُ [q. v.]. (TA.)

دُهْمَةٌ
دُهْمَةٌ أدهم دهم دهمه دهمة Blackness: (JK, S, Msb, K:) and a deep ash-colour [without any tinge of white: see أَدْهَمُ]. (ISd, TA.) -A2- Also A brown ewe (نَعْجَةٌ حَمْرَآءُ): [see also دَهْمَآءُ, voce أَدْهَمُ:] and sing. of دُهَمٌ signifying a certain sort [or breed] of sheep or goats. (JK. [But I do not find either of these two significations in any other lexicon.])

الدَّهْمَانُ
الدَّهْمَانُ الدهمان The night: opposed to الوَضَّاحُ meaning “ the day. ” (L in art. وضح.) [Hence,] ثِنْىُ دَهْمَانَ The prayer of nightfall: opposed to بِكْرُ الوَضَّاحِ meaning “the prayer of morning.” (L and K in that art.: but in the CK and in a MS. copy of the K, instead of دَهْمَانَ we find دُهْمانَ.)

دُهَامٌ
دُهَامٌ دهام : see أَدْهَمُ: ― -b2- and see دُهَامِيَّةٌ.

الدُّهَيْمِ
الدُّهَيْمِ الدهيم Calamity, or misfortune; (JK, S, K;) as also أُمُّ الدُّهَيْمِ; (S, K;) and ↓ الدُّهَيْمَآءُ, (JK, S,) dim. of الدَّهْمَآءُ [fem. of الأَدْهَمُ], so called because of its darkness: (S, TA:) or الدَّهَيْمَآءُ signifies black, dark, trial or conflict and faction or sedition or the like; and the dim. form is used to denote enhancement: (Sh, TA:) and ↓ الدَّهْمَآءُ signifies black, dark, calamity or misfortunes: (TA:) calamity, or misfortune, is termed الدُّهَيْمُ because of its darkness: (TA:) or, originally, (S,) this was the name of the she-camel of 'Amr Ibn-Ez-Zebbلn Edh-Dhuhlee, who was slain, with his brothers, and their heads were put upon her, (S, K, TA,) in sacks hung upon her neck, and she returned to Ez-Zebbلn: (TA:) whence the saying, أَثْقَلُ مِنْ حِمْلِ الدُّهَيْمِ [Heavier than the burden of Ed-Duheym]: (S:) and أَشْأَمُ مِنَ الدُّهَيْمِ [More unlucky than Ed-Duheym]: (S, K, TA:) or, as some say, seven brothers were slain in a warring and plundering expedition, and were put upon Ed-Duheym; and hence the name became proverbial as applied to any calamity or misfortune. (TA.) -A2- دُهَيْمٌ also signifies Foolish, or stupid. (K.)

اـِبِلٌ دُهَامِيَّةٌ
اـِبِلٌ دُهَامِيَّةٌ ابل دهاميه ابل دهامية Certain camels: so called in relation to ↓ الدُّهَامُ, the name of a certain stallion-camel. (TA.)

الدُّهَيْمَآءُ
الدُّهَيْمَآءُ الدهيمآء : see الدُّهَيْمُ.

أَدْهَمُ
أَدْهَمُ ذ Black; (JK, S, * Mgh, Msb, * K;) as also ↓ دُهَامٌ: (K:) the former is applied in this sense to a horse, (S, * Mgh, Msb, * TA,) and to a camel, &c.: (TA:) or, applied to a camel, of a deep ashcolour without any tinge of white; (As, S, Msb, K;) when of a deeper hue, so as to be very black, he is termed جَوْنٌ: (S:) or, as some say, applied to a camel, like أَصْفَرُ, [in this case meaning black with some intermixture of yellow,] but less black: (TA:) fem. دَهْمَآءُ; which, when applied to a sheep (S, M, Msb, K) or goat, (S, Msb,) means of a pure or an unmixed brown colour (خَالِصَةُ الحُمْرَةِ): (S, M, Msb, K:) pl. دُهْمٌ. (TA.) The Arabs say, مُلُوكُ الخَيْلِ دُهْمُهَا [The kings of horses are the black thereof]. (TA.) And فَرَسٌ أَدْهَمُ بَهِيمٌ A black horse in which is no intermixture of colours. (TA.) And لَا آتِيكَ مَا حَنَّتِ الدَّهْمَآءُ [I will not come to thee as long as she (among the camels) that is of a deep ash-colour without any tinge of white reiterates her yearning cry after her young one; meaning, ever]. (Lh, TA.) And رَمَادٌ أَدْهَمُ Black ashes. (TA.) ― -b2- حَدِيقَةٌ دَهْمَآءُ and ↓ مُدْهَامَّةٌ (tropical:) [A walled garden] green inclining to black. (K.) Hence, (K,) ↓ مُدْهَامَّتَانِ, (S, K,) in the Kur [lv. 64], (S, TA,) [Two gardens (جَنَّتَانِ)] of which the greenness inclines to blackness; for every green plant, when its abundance and its moisture, or irrigation, are complete, inclines to blackness: (Zj, TA:) or black by reason of intense greenness arising from abundant moisture, or irrigation; and everything that is green (أَخْضَر) the Arabs term أَسْوَدُ. (S, TA.) ― -b3- رَبْعٌ أَدْهَمُ [A place of alighting or abode] recently occupied by the tribe; [because blackened by their fires &c.:] pl. أَرْبُعٌ دُهْمٌ. (TA.) And أَثَرٌ أَدْهَمُ A new, or recent, mark, trace, or vestige: (As, K:) and أَغْيَرُ means one that is “old, becoming effaced:” (As, TA:) and the former means also old, becoming effaced; (K;) as some explain it; (TA;) thus having two contr. significations. (K.) And وَطْأَةٌ دَهْمَآءُ A new, or recent, footstep, or footprint: and غَبْرَآءُ means “becoming effaced:” or the former means one that is becoming effaced, because it has become obscure to him who seeks it; (JK;) or an old footstep, or footprint: and حَمْرَآءُ means one that is “new, or recent.” (S.) [See also أَغْبَرُ.] ― -b4- الدَّهْمَآءُ also signifies (tropical:) The cooking-pot: (JK, S, A, K:) or the black cooking-pot: (ISh, TA:) and the old cooking-pot. (K. [But it is implied in the TA that this last meaning is a mistake, occasioned by an omission; and that, instead of القِدْرُ وَالقَدِيمَةُ, (in the CK القِدْرُ القَدِيمَةُ,) we should read, القِدْرُ وَالوَطْأَةُ الدَّهْمَآءُ القَدِيمَةُ, explained above. Accord. to Golius, on the authority of a gloss in the KL, أَبُو الأَدْهَمِ signifies The great cooking-pot in which a whole sheep is cooked at once.]) ― -b5- And The twenty-ninth night of the [lunar] month: (JK, K:) because of its blackness. (TA.) And [the pl.] الدُّهْمُ Three nights of the [lunar] month [during which is the change of the moon]: (K:) because they are black. (TA.) ― -b6- See also الدُّهَيْمُ. ― -b7- [Used as a subst.,] أَدْهَمُ signifies also A shackle or fetter, or a pair of shackles or fetters; syn. قَيْدٌ: (S, K:) because of the blackness thereof: accord. to AA, of wood: (TA:) or a heavy shackle or fetter or a pair of shackles or fetters: syn. أَدَاهِمُ: (S, K:) because of the blackform of pl., which is proper to substs., because the quality of a subst. is predominant in it. (TA.) ― -b8- And [the fem.] دَهْمَآءُ signifies (assumed tropical:) A multitude, or large number: (K:) and (assumed tropical:) a company of men; (Ks, S, K; *) and multitude thereof: (Ks, TA:) or (tropical:) the generality, the common mass, or the main part [thereof]: (Z, TA:) or (assumed tropical:) the commonalty, or common people. (Mbr, Har p. 671.) [See also دَهْمٌ.] -A2- Also, دَهْمَآءُ, The aspect, appearance, mien, guise, or garb, of a man. (JK, S, * K.) -A3- And الدَّهْمَآءُ A certain herb, or tree, green, and broad in the leaves; (JK;) or a certain broad herb, (K,) having leaves and twigs, resembling the قَرْنُوَة; (TA;) with which one tans. (JK, K.)

مُدْهَامَّةٌ
مُدْهَامَّةٌ مدهامه مدهامة : see the next preceding paragraph, in two places.

مُتَدَهَّمٌ
مُتَدَهَّمٌ متدهم A catamite; i. q. مَأْبُونٌ and مِثْفَرٌ and مِثْفَارٌ (AA, TA in the present art. and in art. دثر,) and مُتَدَأَّمٌ. (K, TA.)

##### Türkçe

**دَهِمَهُمْ**
1 **دَهِمَهُمْ** (S, Msb) ve **دَهَمَهُمْ**, (Msb,) muzârîsi **دَهَمَ**, (S, Msb,) mastarı **دَهْمٌ**, (TA,) O (bir olay, S, Msb) onların üzerine ansızın, beklenmedik bir şekilde, onun farkında olmaksızın yahut önceki bir sebep olmaksızın geldi; onları şaşırttı; onları gafil avladı, yahut habersiz yakaladı: (Msb:) yahut **دَهَمَكَ** ve **دَهَمَكَ**, muzârîsi **دَهَمَ**, o (herhangi bir şey) seni bastıracak yahut seni örtecek şekilde, yahut seni bastıran yahut örten bir şey olarak, senin üzerine geldi. (Th, K.) Ve **دَهِمَتْهُمُ الخَيْلُ** [Atlılar onların üzerine ansızın geldi, vb.]: ve AO, **دَهَمَتْهُم**’un bunun bir lehçe varyantı olduğunu söyler. (S.) Aşağıda **دَهْمٌ**’a da bak.

**دَهَّمَتِ النَّارُ القِدْرَ**
2 **دَهَّمَتِ النَّارُ القِدْرَ** , mastarı **تَدْهِيمٌ**, Ateş, pişirme kabını kararttı. (ISh, K.)

**ادهمهُ**
4 **ادهمهُ** O (ona yapılan bir fiil, Th, TA) onu hoşnutsuz etti, kederlendirdi yahut bezdirdi, (Th, K,) ve onu öfkelendirdi. (Th, TA.)

5 **تَدَهَّمَ** [**تدهّم**’in, K’nin otoritesine dayanarak, Golius tarafından **تدام** (yani **تدأّم** anlamında) ile eşanlamlı olduğu söylenir; fakat görünüşe göre, onu orada **المُتَدَهَّمُ**’un **المُتَدَأَّمُ** ile eşanlamlı olduğu söylenmiş bulmasından başka bir temele dayanmaz.]

**ادهمّ**
9 **ادهمّ**, mastarı **اِدْهِمَامٌ**, O (bir at) **أَدْهَم** oldu, (S, K,) yani siyah. (S, * K, * TA.) Ve ↓ **ادهامّ**, mastarı **اِدْهِمَامٌ**, O (bir şey) siyah idi, yahut siyah oldu. (S, K.) [Bundan dolayı,] **الزَّرْعُ** ↓ **ادهامّ** Tohum mahsulü [koyu yeşil bir renge döndü, yahut] nemin bolluğu yahut sulama sebebiyle karalıkla kaplandı. (JK, TA.) Ve aynı şekilde, **الرَّوْضَةُ** ↓ **ادهامّت** ve **ادهمّت** [Çayır koyu yeşil bir renge döndü, vb.]. (JK.) Ve **الخُضْرَةُ** ↓ **ادهامّت** Yeşillik şiddetlendi [öyle ki karamsı göründü, yahut uzaktan bakıldığında siyah göründü]. (TA.)

**ادهامّ**
11 **ادهامّ**: bir önceki paragrafta dört yerde geçen yere bak.

**دَهْمٌ**
**دَهْمٌ** Kişinin başkalarını gafil avlayarak yahut ansızın yakalayarak yaptığı kötü niyetli, yahut muzır, yahut ağır bir fiil. (TA bir hadisten.) -A2- Ayrıca, (S, TA,) yahut ↓ **دُهْمٌ**, (JK, ve TA’da bir yerde de böyledir,) Kalabalık bir topluluk: (Lth, JK, TA:) yahut bir yığın: çoğulu **دُهُومٌ**. (S.) Bir recez şairi der ki,
جِئْنَا بِدَهْمٍ يَدْهَمُ
مَجْرٍ كَأَنَّ فَوْقَهُ النُّجُومَا
[Biz, öteki kalabalıkları bastıracak bir kalabalıkla geldik; büyük bir ordu; sanki yıldızlar onun üstündeymiş gibi]. (S, TA.) [Ayrıca **دَهْمَآءُ**’a, **أَدْهَمُ** maddesinde bak.] Ve şöyle denir: **هُوَ** ↓ **مَاأَدْرَى أَىُّ الدُّهْمِ**, ve **اللّٰهِ هُوَ** ↓ **أَىُّ دُهْمِ**, (JK, K, TA,) yahut **اىّ الدَّهْمِ هو**, ve **اىّ دَهْمِ اللّٰه هو**, (CK’de ve K’nin bende bulunan yazma nüshasında böyledir,) yani: Ben onun yaratılmışlardan yahut insanlardan hangisi olduğunu bilmem; ve Allah’ın mahlûkatından hangisi olduğunu bilmem. (K, * TA.)

**دُهْمٌ**
**دُهْمٌ**: bir önceki paragrafta üç yerde geçen yere bak. ― -b2- Ayrıca **أَدْهَمُ**’un çoğuludur [ona bak]. (TA.)

**دُهْمَةٌ**
**دُهْمَةٌ** Karalık: (JK, S, Msb, K:) ve derin kül rengi [hiçbir beyazlık karışımı olmaksızın: **أَدْهَمُ**’a bak]. (ISd, TA.) -A2- Ayrıca kahverengi bir koyun ( **نَعْجَةٌ حَمْرَآءُ** ): [ayrıca **دَهْمَآءُ**’a, **أَدْهَمُ** maddesinde bak:] ve belirli bir tür [yahut ırk] koyun yahut keçi anlamındaki **دُهَمٌ**’un tekilidir. (JK. [Fakat bu iki anlamın hiçbirini başka bir sözlükte bulmuyorum.])

**الدَّهْمَانُ**
**الدَّهْمَانُ** Gece: “gündüz” anlamındaki **الوَضَّاحُ**’a karşıttır. (L, **وضح** maddesinde.) [Bundan dolayı,] **ثِنْىُ دَهْمَانَ** Akşam namazı: “sabah namazı” anlamındaki **بِكْرُ الوَضَّاحِ**’a karşıttır. (L ve K o maddede: fakat CK’de ve K’nin bir yazma nüshasında **دَهْمَانَ** yerine **دُهْمانَ** buluruz.)

**دُهَامٌ**
**دُهَامٌ**: **أَدْهَمُ**’a bak: ― -b2- ve **دُهَامِيَّةٌ**’ye de bak.

**الدُّهَيْمِ**
**الدُّهَيْمِ** Felâket, yahut musibet; (JK, S, K;) bunun gibi **أُمُّ الدُّهَيْمِ**; (S, K;) ve ↓ **الدُّهَيْمَآءُ**, (JK, S,) **الدَّهْمَآءُ**’un küçültmesi [**الأَدْهَمُ**’un müennesi], karanlığından dolayı böyle adlandırılmıştır: (S, TA:) yahut **الدَّهَيْمَآءُ** siyah, karanlık, fitne yahut çatışma ve hizipleşme yahut fesat yahut benzeri anlamına gelir; ve küçültme kalıbı artırmayı ifade etmek için kullanılır: (Sh, TA:) ve ↓ **الدَّهْمَآءُ** siyah, karanlık, felâket yahut musibetler anlamına gelir: (TA:) felâket yahut musibete, karanlığından dolayı **الدُّهَيْمُ** denir: (TA:) yahut, aslında, (S,) bu, 'Amr İbn-Ez-Zebbân Edh-Dhuhlee’nin dişi devesinin adı idi; o, kardeşleriyle birlikte öldürüldü ve onların başları onun üzerine konuldu, (S, K, TA,) boynuna asılmış çuvallar içinde, ve o, Ez-Zebbân’a döndü: (TA:) buradan şu söz: **أَثْقَلُ مِنْ حِمْلِ الدُّهَيْمِ** [Ed-Duheym’in yükünden daha ağır]: (S:) ve **أَشْأَمُ مِنَ الدُّهَيْمِ** [Ed-Duheym’den daha uğursuz]: (S, K, TA:) yahut, bazılarına göre, yedi kardeş bir savaş ve yağma seferinde öldürüldü ve Ed-Duheym’in üzerine konuldu; böylece ad, her felâket yahut musibete uygulanarak darbımesel oldu. (TA.) -A2- **دُهَيْمٌ** ayrıca ahmak, yahut budala anlamına gelir. (K.)

**اـِبِلٌ دُهَامِيَّةٌ**
**اـِبِلٌ دُهَامِيَّةٌ** Bazı develer: ↓ **الدُّهَامُ** ile ilişki kurularak böyle adlandırılmıştır; o, belirli bir erkek devenin adıdır. (TA.)

**الدُّهَيْمَآءُ**
**الدُّهَيْمَآءُ**: **الدُّهَيْمُ**’e bak.

**أَدْهَمُ**
**أَدْهَمُ** Siyah; (JK, S, * Mgh, Msb, * K;) bunun gibi ↓ **دُهَامٌ**: (K:) birincisi bu anlamda ata, (S, * Mgh, Msb, * TA,) ve deveye, vb. uygulanır: (TA:) yahut, deveye uygulandığında, hiçbir beyazlık karışımı olmaksızın derin kül rengi; (As, S, Msb, K;) daha koyu olup çok siyah olunca ona **جَوْنٌ** denir: (S:) yahut, bazılarına göre, deveye uygulandığında, **أَصْفَرُ** gibidir, [bu durumda sarının bir miktar karışmasıyla siyah demektir,] fakat daha az siyahtır: (TA:) müennesi **دَهْمَآءُ**; bu, koyuna (S, M, Msb, K) yahut keçiye, (S, Msb,) uygulandığında, saf yahut karışıksız kahverengi ( **خَالِصَةُ الحُمْرَةِ** ) demektir: (S, M, Msb, K:) çoğulu **دُهْمٌ**. (TA.) Araplar der ki: **مُلُوكُ الخَيْلِ دُهْمُهَا** [Atların kralları onların siyahlarıdır]. (TA.) Ve **فَرَسٌ أَدْهَمُ بَهِيمٌ** Renklerin karışımı bulunmayan siyah bir at. (TA.) Ve **لَا آتِيكَ مَا حَنَّتِ الدَّهْمَآءُ** [Derin kül renginde olup hiçbir beyazlık karışımı olmayan (develerden) dişi, yavrusuna özlem sesini yineledikçe sana gelmeyeceğim; yani, asla]. (Lh, TA.) Ve **رَمَادٌ أَدْهَمُ** Siyah kül. (TA.) ― -b2- **حَدِيقَةٌ دَهْمَآءُ** ve ↓ **مُدْهَامَّةٌ** (mecaz:) [Duvarla çevrili bir bahçe] siyaha meyleden yeşil. (K.) Bundan dolayı, (K,) ↓ **مُدْهَامَّتَانِ**, (S, K,) Kur’ân’da [64. sûre], (S, TA,) [iki bahçe (**جَنَّتَانِ**)] ki onların yeşilliği karalığa meyleder; zira her yeşil bitki, bolluğu ve nemi yahut sulaması tamam olunca karalığa meyleder: (Zj, TA:) yahut bol nem yahut sulamadan doğan şiddetli yeşillik sebebiyle siyah; ve yeşil olan her şeye (**أَخْضَر**) Araplar **أَسْوَدُ** der. (S, TA.) ― -b3- **رَبْعٌ أَدْهَمُ** [Konaklama yahut ikamet yeri] kabile tarafından yakın zamanda meskûn; [çünkü onların ateşleri vb. ile kararmış:] çoğulu **أَرْبُعٌ دُهْمٌ**. (TA.) Ve **أَثَرٌ أَدْهَمُ** Yeni yahut yakın bir iz, eser, yahut kalıntı: (As, K:) ve **أَغْيَرُ** “eski, silinmekte olan” demektir: (As, TA:) ve birincisi, bazılarınca açıkladığı üzere, (TA,) “eski, silinmekte olan” anlamına da gelir; (K;) böylece iki zıt anlam taşır. (K.) Ve **وَطْأَةٌ دَهْمَآءُ** Yeni yahut yakın bir ayak izi: ve **غَبْرَآءُ** “silinmekte olan” demektir: yahut birincisi, onu arayana göre belirsizleştiği için, silinmekte olan bir ayak izi demektir; (JK;) yahut eski bir ayak izi: ve **حَمْرَآءُ** “yeni yahut yakın” olan demektir. (S.) [Ayrıca **أَغْبَرُ**’a bak.] ― -b4- **الدَّهْمَآءُ** ayrıca (mecaz:) Pişirme kabı demektir: (JK, S, A, K:) yahut siyah pişirme kabı: (ISh, TA:) ve eski pişirme kabı. (K. [Fakat TA’da, bu son anlamın, bir düşme sebebiyle bir hata olduğu ima edilir; ve **القِدْرُ وَالقَدِيمَةُ**, (CK’de **القِدْرُ القَدِيمَةُ**,) yerine, yukarıda açıklanan **القِدْرُ وَالوَطْأَةُ الدَّهْمَآءُ القَدِيمَةُ** okunması gerektiği belirtilir. Golius’a göre, KL’deki bir haşiyenin otoritesine dayanarak, **أَبُو الأَدْهَمِ** bir koyunun tamamının bir defada pişirildiği büyük pişirme kabı demektir.]) ― -b5- Ve [kamerî] ayın yirmi dokuzuncu gecesi: (JK, K:) karalığından dolayı. (TA.) Ve [çoğul] **الدُّهْمُ** [kamerî] ayın üç gecesi [ayın değişimi sırasında olan]: (K:) siyah oldukları için. (TA.) ― -b6- **الدُّهَيْمُ**’e de bak. ― -b7- [İsim olarak kullanıldığında,] **أَدْهَمُ** ayrıca bir pranga yahut kelepçe, yahut bir çift pranga yahut kelepçe demektir; eşanlamlısı **قَيْدٌ**: (S, K:) onun karalığından dolayı: AA’ya göre, ağaçtan: (TA:) yahut ağır bir pranga yahut kelepçe yahut bir çift pranga yahut kelepçe: eşanlamlısı **أَدَاهِمُ**: (S, K:) çoğul kalıbının siyah biçiminden dolayı; bu, isimlere mahsustur; çünkü isimlik vasfı onda baskındır. (TA.) ― -b8- Ve [müennesi] **دَهْمَآءُ** (varsayılan mecaz:) Çokluk, yahut büyük sayı demektir: (K:) ve (varsayılan mecaz:) bir erkekler topluluğu; (Ks, S, K; *) ve onun çokluğu: (Ks, TA:) yahut (mecaz:) umum, avam kütlesi, yahut ana kısım [onun]: (Z, TA:) yahut (varsayılan mecaz:) avam, yahut halk. (Mbr, Har s. 671.) [Ayrıca **دَهْمٌ**’a bak.] -A2- Ayrıca, **دَهْمَآءُ**, bir adamın görünüşü, görünümü, siması, kılığı, yahut giysisi. (JK, S, * K.) -A3- Ve **الدَّهْمَآءُ** belirli bir ot, yahut ağaç; yeşil ve yaprakları geniş; (JK;) yahut belirli bir geniş ot, (K,) yaprakları ve dalları olan, **قَرْنُوَة**’ye benzeyen; (TA;) onunla tabaklama yapılır. (JK, K.)

**مُدْهَامَّةٌ**
**مُدْهَامَّةٌ**: bir önceki paragrafta iki yerde geçen yere bak.

**مُتَدَهَّمٌ**
**مُتَدَهَّمٌ** Bir oğlancı; **مَأْبُونٌ** ve **مِثْفَرٌ** ve **مِثْفَارٌ** ile aynı (AA, TA bu maddede ve **دثر** maddesinde,) ve **مُتَدَأَّمٌ**. (K, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَهَِمَ
دَهَِمَ A ( n. ac. دَهْم 1 ),
a.  Came upon unexpectedly.

دَهَّمَ
دَهَّمَ II ,
a.  Blackened.

أَدْهَمَ
أَدْهَمَ IV ,
a.  Vexed, grieved.

اِدْهَمَّ
اِدْهَمَّ IX ,
a.  Was black or dark green.

دَهْم
دَهْم 1 , ( pl. دُهُوْم 27 ),
a.  Multitude, host-

دُهْم
دُهْم 3 ,
a.  Last three nights of a lunar month.

دُهْمَة
دُهْمَة 3t ,
a.  Blackness.

أَدْهَمُ
أَدْهَمُ 14 , ( pl. دُهْم 3 ),
a.  Black or dark green.

دَهْمَآءُ
دَهْمَآءُ 42 ,
a.  Cooking-pot blackened by the fire.

b.  Last night of a lunar month.

c.  Blackened ( traces of an encampment ).

d.  Very verdant ( garden ).

e.  Multitude or mass of people.

دُهْمُوْث
دُهْمُوْث
a.  Generous.

دَهْمَسْت
دَهْمَسْت ,  دَهْمَشْت P. ,
a.  Laurel ( tree ).

##### Türkçe

**دَهَِمَ**
**دَهَِمَ** A (mastarı **دَهْم** 1),
a. Beklenmedik bir şekilde üzerine geldi.

**دَهَّمَ**
**دَهَّمَ** II,
a. Kararttı.

**أَدْهَمَ**
**أَدْهَمَ** IV,
a. Kederlendirdi, üzdü.

**اِدْهَمَّ**
**اِدْهَمَّ** IX,
a. Siyah veya koyu yeşil oldu.

**دَهْم**
**دَهْم** 1, (çoğulu **دُهُوْم** 27),
a. Kalabalık, ordu-

**دُهْم**
**دُهْم** 3,
a. Kamerî bir ayın son üç gecesi.

**دُهْمَة**
**دُهْمَة** 3t,
a. Siyahlık.

**أَدْهَمُ**
**أَدْهَمُ** 14, (çoğulu **دُهْم** 3),
a. Siyah veya koyu yeşil.

**دَهْمَآءُ**
**دَهْمَآءُ** 42,
a. Ateş tarafından karartılmış yemek pişirme kabı.

b. Kamerî bir ayın son gecesi.

c. Kararmış (bir konaklama yerinin izleri).

d. Pek yeşil (bahçe).

e. İnsanların kalabalığı veya yığını.

**دُهْمُوْث**
**دُهْمُوْث**
a. Cömert.

**دَهْمَسْت**
**دَهْمَسْت**, **دَهْمَشْت** P.,
a. Defne (ağaç).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

دهم
دَهِمَ - يَدْهَمُ (دَهَمَ - يَدْهَمُ) - أَدْهَمَ - يُدْهِمُ - مُدْهَم - مُدْهَامّ - مُدْهَامّة - مُدْهامَّتان
دَهِمَ - يَدْهَمُ (دَهَمَ - يَدْهَمُ) + كائن أو شيء أو أمر + كائناً أو شيئاً: يتغلغل فيه: يدخل فيه بخفاء وينتشر بكثرة وتشعب فيغشاه ويفشي فيه: يتحرك نحو كائن آخر بحركة مفاجئة من جهة ومتخفياً مستعيناً بالعتمة أو بساتر أسود من جهة أخرى، فيدخل عليه وينتشر فيه من غيرأن يتركه يشعر بقدومه وحركته
أَدْهَمَ - يُدْهِمُ + كائن + شيئاً + في كائن أو شيء آخر: على وزن " افعل" من " دَهِمَ - يَدْهَمُ ": جعله " يَدْهَمُ ": جعل الشيء يتداخل في كائن آخر بشكل خفي ومستتر وغير ظاهر، فلا تتبين حدود الفصل بينهما
مُدْهَم: اسم مفعول صفة مشبهة من " أدْهَمَ - يُدْهِمُ ": الشيء الذي أدخل في آخر من غير أن يظهر الحد الفاصل بينهما
مُدْهَامّ: حال من " مُدْهَم ": بشكل متداخل ومتصل من غير حدود فصل واضحة مؤنث
مُدْهَامّة: مؤنث " مُدْهامّ "
مُدْهَامَّتان: مثنى " مُدْهَامّة "
جنتان مدهامتان: جنتان متداخلتان من حيث اتصال الخضرة وكثافتها
ملاحظة : في التعبير العامي الشائع يستخدم لفظ " دهم " بمعنى جاءه على حين غفلة بدون توقع وبدون أن يتركه يشعر بقدومه، كما لو أنه غافله بالقدوم ليلاً أو بطريقة لا يراه فيها أثناء قدومه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الدخول والولوج من مكان خارج شيء إلى مكان داخل شيء"، وهي:
دَخَلَ - يَدْخُلُ، وَلَجَ - يَلِجُ، غَاصَ - يَغُوْصُ، وَقَبَ - يَقِبُ، دَهِمَ - يَدْهَمُ (دَهَمَ - يَدْهَمُ)، عَسْعَسَ - يُعَسْعِسُ (عَسَّ - يَعُسُّ)

مدهامتان
	﴿مدهامتان(64)﴾ الرحمن
مختار الصحاح
● [دهم] د ه م: دَهِمَهُم الأمر غشيهم وبابه فهم وكذا دهمتهم الخيل و دَهَمَهم بفتح الهاء لغة و الدُّهْمةُ السواد يقال فرس أدْهَمُ وبعير أدهم وناقة دَهْماءُ و ادْهَامَّ الشيء ادْهِيمَاماً أي اسود وقال الله تعالى ﴿مدهامتان﴾ أي سوداوان من شدة الخضرة من الري والعرب تقول لكل أخضر أسود وسميت قرى العراق سوادا لكثرة خضرتها والشاة الدَّهْماءُ الحمراء الخالصة الحمرة ويقال للقيد الأَدْهَمُ
معجم الفرائد القرآنية
د هـ م
"مُدهَامَّتان" في قوله تعالى "مُدْهَامَّتَانِ " (64) الرحمن .
مدهامتان: أي خضراوان شديدتا الري، أي غلب عليهما لون السواد . والدهمة أصلها سواد الليل .
الراغب
دهم
- الدهمة: سواد الليل، ويعبر بها عن سواد الفرس، وقد يعبر بها عن الخضرة الكاملة اللون، كما يعبر عن الدهمة بالخضرة إذا لم تكن كاملة اللون، وذلك لتقاربهما باللون. قال الله تعالى: }مدهامتان{ [الرحمن/64]، ويناؤهما من الفعل مفعال، يقال: ادهام ادهيماما، قال الشاعر في وصف الليل:
- 161 - في ظل أخضر يدعو هامه البوم
(الشطر تقدم في باب (خضر) ).
ملخص اللسان
1.     ودَهِمُوهُمْ ودَهَمُوهُمْ يَدْهَمُونَهُمْ دَهْماً: غَشُوهُمْ؛وقد دَهَمُونا أي جاؤونا بمرة جماعة.ودَهَمَهُمْ أمرٌ إذا غشيهم فاشِياً؛
2.     من قبل أن يَدْهَمَك الناسُ أي يكثروا عليك؛ الدَّهْمُ الجماعة الكثيرة.
3.     وجيش دَهْمٌ أي كثير. وجاءهم دَهْمٌ من الناس أي كثير. والدَّهْمُ: العدد الكثير ،
4.     والدَّهْماء: الجماعة من الناس.
5.     وما أدري أيُّ الدَّهْمِ هو وأَيُّ دَهْمِ الله هو أَي أيّ خَلْقِ الله.والدَّهْماءُ: العدد الكثير. ودَهْماءُ الناس: جماعتهم وكثرتهم.
6.      ورَوْضة مُدْهامَّة أي شديدة الخضرة المتناهية فيها كأَنها سوداء لشدة خضرتها ، مُدْهامَّتان أي سوداوان من شدة الخضرة من الريِّ ، وادْهامَّ الزَّرْعُ: عَلاه السواد رِيّاً
7.     الدُّهْمَةُ: السواد. والأَدْهَمُ: الأَسْود، يكون في الخيل والإبل وغيرهما ، وقد ادْهامَّ، وبه دُهْمَةٌ شديدة.ادْهَمَّ الفرسُ إدْهِماماً أي صار أَدْهَمَ، وادْهامَّ الشيء ادْهيماماً أي اسوادّ،والدُّهَيْماءُ، تصغير الدَّهْماء: الداهية، سميت بذلك لإظْلامِها، والدَّهْماءُ: ليلة تسع وعشرين. والدُّهْمُ ثلاث ليال من الشهر لأنها دُهْمٌ.
8.     والدَّهْماء: سَحْنَةُ الرجل. وفَعَلَ به ما أَدْهَمَهُ أي ساءَه وأَرْغَمَهُ؛
9.     أثرٌ أَدْهَمُ قديم دارِس. قال: الوَطْأَة الدَّهْماءُ القديمة، والحمراء الجديدة، فهو على هذا من الأضداد؛
لسان العرب
● - دهم: الدُّهْمَةُ: السواد. والأَدْهَمُ: الأَسْود، يكون في الخيل والإبل      وغيرهما، فَرس أَدْهَمُ وبعير أَدْهَمُ، قال أَبو ذؤيب:      أمِنْكِ البَرْقُ أرْقُبُهُ فهَاجَا،      فبتُّ إخالُهُ دُهْماً خِلاجَا؟      والعرب تقول: ملوك الخيل دُهْمُها، وقد ادْهامَّ، وبه دُهْمَةٌ شديدة.      الجوهري: ادْهَمَّ الفرسُ إدْهِماماً أي صار أَدْهَمَ، وادْهامَّ الشيء      ادْهيماماً أي اسوادّ، وادْهامَّ الزَّرْعُ: عَلاه السواد رِيّاً. وحديقةٌ      دَهْماءُ مُدْهامَّةٌ: خضراء تَضْرِب إلى السواد من نَعْمَتِها ورِيِّها.      وفي التنزيل العزيز: مُدْهامَّتان أي سوداوان من شدة الخضرة من الريِّ؛      يقول: خَضْراوانِ إلى السواد من الرِّيّ، وقال الزجاج: يعني أنهما      خَضْراوان تَضْرِب خُضْرتُهما إلى السواد، وكل نبت أَخضر فتَمامُ خِصْبِهِ      ورِيِّهِ أن يَضْرِبَ إلى السواد. والدُّهْمةُ عند العرب: السواد، وإنما قيل      للجَنَّة مُدْهامَّة لشدة خضرتها. يقال: اسودَّت الخضرة أي اشتدَّت. وفي      حديث قُسٍّ: ورَوْضة مُدْهامَّة أي شديدة الخضرة المتناهية فيها كأَنها      سوداء لشدة خضرتها، والعرب تقول لكل أَخضر أسْودُ، وسميت قُرَى العراق      سواداً لكثرة خضرتها؛ وأَنشد ابن الأَعرابي في صفة نخل:      دُهْماً كأَنَّ الليل في زُهَائِها،      لا تَرْهَبُ الذِّئْبَ على أَطْلائها      يعني أنها خُضْرٌ إلى السواد من الرِّيّ، وأن اجتماعها يُرِي شُخوصَها      سوداً وزُهاؤها شخوصها، وأَطلاؤها أولادها، يعني فُسْلانَها، لأنها نخل لا      إبِلٌ. والأدْهَمُ: القيد لسواده، وهي الأَداهِمُ، كسَّروه تكسير      الأَسماء وإن كان في الأَصل صفة لأَنه غلب غَلَبةَ الاسم؛ قال جرير:      هو القَيْنُ وابن القَيْنِ، لا قَيْنَ مثلُهُ      لبَطْحِ المَساحي، أو لِجَدْلِ الأَداهِمِ      أبو عمرو: إذا كان القَيدُ من خَشب فهو الأَدْهَمُ والفَلَقُ. الجوهري:      يقال للقيد الأَدْهَمُ؛ وقال:      أوعَدَني، بالسِّجنِ والأَداهِمِ،      رِجْلي، ورِجْلي شََثْنَةُ المَناسِمِ      والدُّهْمَةُ من ألوان الإبل: أن تشتد الوُرْقَةُ حتى يذهب البياضُ.      بَعِيرٌ أَدْهَمُ وناقة دَهْماءُ إذا اشتدت وُرْقَتُهُ حتى ذهب البياض الذي      فيه، فإن زاد على ذلك حتى اشتد السوادُ فهو جَوْنٌ، وقيل: الأَدْهمُ من      الإبل نحو الأصفر إلا أنه أقلُّ سواداً، وقالوا: لا آتيك ما حَنَّت      الدَّهْماء؛ عن اللحياني، وقال: هي النَّاقة، لم يزد على ذلك؛ وقال ابن سيده:      وعندي أنه من الدُّهْمَةِ التي هي هذا اللون، قال الأصمعي: إذا اشتدت      وُرْقَةُ البعير لا يخالطها شيء من البياض فهو أدْهَمُ. وناقة دَهْماءُ وفرس      أَدْهَمُ بَهِيمٌ إذا كان أَسود لا شِيَةَ فيه. والوطأَةُ الدَّهْماءُ:      الجديدة، والغَبْراءُ: الدارِسَةُ؛ قال ذو الرُّمَّة:      سِوَى وَطْأَةٍ دَهْماءَ، من غير جَعْدَةٍ،      ثَنَى أُخْتَها عن غَرْزِ كَبْداء ضامِرِ      أَراد غير جَعْدَة. وقال الأصمعي: أثَرٌ أدْهَمُ جَديد، وأثر أَغْبرُ      قَديم دارِسٌ. وقال غيره: أثرٌ أَدْهَمُ قديم دارِس. قال: الوَطْأَة      الدَّهْماءُ القديمة، والحمراء الجديدة، فهو على هذا من الأضداد؛ قال:      وفي كلِّ أَرْضٍ جِئْتَها أنت واجدٌ      بها أَثَراً منها جَديداً وأَدْهَمَا      والدَّهْماءُ: ليلة تسع وعشرين. والدُّهْمُ ثلاث ليال من الشهر لأنها      دُهْمٌ. وفي حديث عليّ، عليه السلام: لم يمنع ضَوْءَ نُورِها ادْهِمامُ      سَجْفِ الليل المظلمِ؛ الادْهِمامُ: مصدر ادْهَمَّ أي اسودّ. والادْهِيمامُ:      مصدر ادْهامَّ كالاحْمرار والاحْمِيرار في احْمَرَّ واحْمارَّ.      والدَّهْماء من الضأْنِ: الحمراءُ الخالصة الحُمْرةِ. الليث: الدَّهْمُ الجماعة      الكثيرة. وقد دَهَمُونا أي جاؤونا بمرة جماعة. ودَهَمَهُمْ أمرٌ إذا غشيهم      فاشِياً؛ وأنشد:      جِئْنا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهُومَا      وفي حديث بعض العرب وسَبَقَ إلى عرفات: اللهم اغفر لي من قبل أن      يَدْهَمَك الناسُ أي يكثروا عليك؛ قال ابن الأثير: ومثل هذا لا يجوز أن      يُسْتَعْمَلَ في الدعاء إلاَّ لمن يقول بغير تَكَلُّفٍ. الأزهري: ولما نزل قوله      تعالى: عليها تِسْعَةَ عَشَرَ؛ قال أبو جهل: ما تستطيعون يا مَعشر      قُرَيْشٍ، وأنتم الدَّهْمُ، أن يَغْلِبَ كلُّ عشرة منكم واحداً منهم أي وأنتم      العدد الكثير؛ وجيش دَهْمٌ أي كثير. وجاءهم دَهْمٌ من الناس أي كثير.      والدَّهْمُ: العدد الكثير. ومنه الحديث: محمد في الدَّهْمِ بهذا القَوْر،      وحديث بَشير بن سَعْد: فأَدركه الدَّهْمُ عند الليل، والجمع الدُّهوم؛      وقال:جئْنا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهُوما      مَجْرٍ، كأَنَّ فوقَهُ النُّجوما      ودَهِمُوهُمْ ودَهَمُوهُمْ يَدْهَمُونَهُمْ دَهْماً: غَشُوهُمْ؛ قال      بِشْرُ بن أبي خازِمٍ:      فَدَهَمْتُهُمْ دَهْماً بكل طِمِرَّةٍ      ومُقَطِّعٍ حَلَقَ الرِّحالَة مِرْجَمِ      وكل ما غشيك فقد دَهَمَكَ ودَهِمَكَ دَهْماً؛ أنشد ثعلب لأبي محمد      الحَذْلَمِيِّ:      يا سعدُ عَمَّ الماءَ وِرْدٌ يَدْهَمُهْ،      يوم تَلاقَى شاؤُه ونَعَمُهْ      ابن السكيت: دَهِمَهم الأمر يَدْهَمُهُمْ ودَهِمَتْهم الخيل، قال: وقال      أبو عبيدة ودَهَمَهُمْ، بالفتح، يَدْهَمُهُمْ لغة.      وأتتكم الدُّهَيْماءُ؛ يقال: أَراد بالدُّهَيماء السوداء المظلمة،      ويقال: أراد بذلك الداهية يذهب إلى الدُّهَيْمِ اسم ناقة، وفي حديث      حُذَيْفَةَ: وذكر الفتنة فقال أتتكم الدُّهَيْماءُ تَرْمي بالنَّشَفِ ثم التي تليها      ترمي بالرَّضْفِ؛ وفي حديث آخر: حتى ذكرَ فتنة الأَحْلاس ثم فتنة      الدُّهَيْماءِ؛ قال أبو عبيدة: قوله الدُّهَيْماءُ نراه أَراد الدَّهْماء      فصَغَّرها، قال شمر: أراد بالدَّهْماء الفتنة السوداء المظلمة والتصغير فيها      للتعظيم، ومنه حديثه الآخر: لتكونَنَّ فيكم أربع فِتَنٍ: الرَّقْطاءُ      والمظْلِمةُ وكذا وكذا؛ فالمُظْلِمةُ مثل الدَّهْماءِ، قال: وبعض الناس يذهب      بالدُّهَيْماء إلى الدُّهَيْمِ وهي الداهية، وقيل للداهية دُهَيْمٌ أَن      ناقة كان يقال لها الدُّهَيْمُ، وغزا قوم من العرب قوماً فَقُتِلَ منهم      سبعة إخْوة فحُمِلوا على الدُّهَيْمِ، فصارت مثلاً في كل داهيةٍ. قال شمر:      وسمعت ابن الأعرابي يروي عن المُفَضَّل أن هؤلاء بنو الزَّبَّان ابن      مُجالِدٍ، خرجوا في طلب إبل لهم فلقيهم كثيف ابن زُهَيْرٍ، فضرب أَعناقهم ثم      حمل رؤوسهم في جُوالِقٍ وعَلَّقه في عُنق ناقة يقال لها الدُّهَيْمُ،      وهي ناقة عمرو بن الزَّبَّان، ثم خَلاّها في الإبل فراحت على الزَّبَّان      فقال لما رأى الجُوالِقَ: أَظن بَنِيَّ صادوا بيض نَعام، ثم أهوى بيده      فأَدخلها في الجُوالِقِ فإذا رَأْسٌ، فلما رآه قال: آخِرُ البَزِّ على      القَلُوصِ، فذهبت مثلاً، وقيل: أَثقل من حِمْل الدُّهَيْمِ وأَشأَم من      الدُّهَيْمِ؛ وقيل في الدُّهَيمِ: اسم ناقة غزا عليها ستة إخوة فقُتِلُوا عن      آخرهم وحُمِلوا عليها حتى رجعت بهم، فصارت مثلاً في كل داهية، وضربت العرب      الدُّهَيْمَ مثلاً في الشر والداهية؛ وقال الراعي يذكر جَوْرَ السعاة:      كتبَ الدُّهَيْمُ من العَداءِ لِمُسْرِفٍ      عادٍ، يُريدُ مَخانةً وغُلولا      وقال الكميت:      أَهَمْدانُ مَهْلاً لا يُصَبِّح بُيوتَكمْ      بِجُرْمِكُمُ حِمْلُ الدُّهَيْمِ، وما تََزْبي      وهذا البيت حجة لما قاله المفضّل.      والدَّهْماء: الجماعة من الناس. الكسائي: يقال دَخَلْتُ في خَمَرِ الناس      أي في جماعتهم وكثرتهم، وفي دَهْماء الناس أَيضاً مثله؛ وقال:      فَقَدْناك فِقْدانَ الربِيع، وليْتَنا      فَدَيْناكَ، من دَهْمائِنا، بأُلوفِ      وما أدري أيُّ الدَّهْمِ هو وأَيُّ دَهْمِ الله هو أَي أيّ خَلْقِ الله.      والدَّهْماءُ: العدد الكثير. ودَهْماءُ الناس: جماعتهم وكثرتهم.      والدُّهَيْماءُ، تصغير الدَّهْماء: الداهية، سميت بذلك لإظْلامِها، والدُّهَيْم      أُمّ الدُّهَيْمِ الدَّواهي، وفي المحكم: الداهية. وفي الحديث: من أَراد      أهل المدينة بدَهْمٍ أي بغائلة من أمر عظيم يَدْهَمُهُمْ أي      يَفْجَؤُهُمْ. ويقال: هَدَمَهُ ودَهْدَمَه بمعنى واحد؛ قال العجاج:      وما سُؤالُ طَلَلٍ وأَرْسُمِ      والنُّؤْيِ، بَعْدَ عَهْدِهِ المُدَهْدَم      يعني الحاجز حول البيت إذا تهدم؛ وقال:      غير ثَلاثٍ في المَحَلِّ صُيَّمِ      رَوائم، وهُنَّ مثل الرُّؤَّمِ،      بعد البِلى، شِبْه الرَّمادِ الأَدْهَمِ      ورَبْعٌ أَدْهَمُ: حديث العهد بالحَيِّ، وأَرْبُعٌ دُهْمٌ؛ وقال ذو      الرمة أيضاً:      ألِلأَرْبُعِ الدُّهْمِ اللَّواتي كأَنَّها      بَقِيَّةُ وَحْيٍ في بُطونِ الصَّحائف؟      الأزهري: المُتَدَهَّمُ والمُتَدَأّمُ والمُتَدَثِّرُ هو المَجْبوسُ      المأْبونُ. والدَّهْماءُ: القِدْرُ. ابن شميل: الدَّهْماء السوداء من      القُدور، وقد دَهَّمَتْها النارُ. والدَّهْماء: سَحْنَةُ الرجل. وفَعَلَ به ما      أَدْهَمَهُ أي ساءَه وأَرْغَمَهُ؛ عن ثعلب. والدَّهْماءُ: عُشْبَة ذات      ورق وقُضُبٍ كأنها القَرْنُوَةُ، ولها نَوْرَةٌ حمراء يُدْبَغُ بها،      ومَنْبِتُها قِفافُ الرمل.      وقد سَمَّوْا داهِماً ودُهَيْماً ودُهْماناً. والدُّهَيْم: اسم ناقة،      وقد تقدم ذكرها. ودُهْمان: بطن من هُذَيْلٍ؛ قال صَخْرُ الغَيِّ:      ورَهْط دُهْمانَ ورَهْطُ عادِيَهْ      والأَدْهَمُ: فرس عَنْتَرَةَ بن مُعاوية      (* المشهور أنه عنترة بن شدّاد)      ، صفة غالبة.
مقاييس اللغة:
(دهم)  الدال والهاء والميم أصلٌ يدلُّ على غِشيانِ الشّيء في ظلامٍ ثم يتفرّع فيستوي الظَّلامُ وغيرُه يقال مَرَّ دَهمٌ من اللَّيل، أي طائفةٌ. والدُّهمة: السَّواد. والدُّهَيْماءُ: تصغير الدَّهماء، وهي الدَّاهية، سُمِّيت بذلك لإظلامها.
ومن الباب الدَّهْم: العدد الكثير. وادْهامَّ الزّرعُ، إذا عَلاه السَّوادُ رِيّاً. قال الله جلّ ثناؤُه في صِفة الجنَّتين: ﴿مُدْهَامَّتَانِ﴾ [الرحمن 64]، أي سَوداوانِ في رأي العَين، وذلك للرّيّ والخُضْرة. ودَهمَتْهم الخيلُ تدهَمُهم، إذا غَشِيَتْهُم. والدَّهماء: القِدْر.
القاموس المحيط:
الدُّهْمَةُ، بالضم السوادُ. والْأَدْهَمُ الْأَسْوَدُ، والجديدُ من الآثارِ، والقديمُ الدارِسُ، ضِدٌّ،
و من البعيرِ: الشديدُ الوُرْقةِ حتى يَذْهَبَ البياضُ، وهي دَهْماءُ. وقد ادْهَمَّ الفَرَسُ ادْهِماماً: صارَ أدْهَمَ. وادْهامَّ الشيءُ ادْهِيماماً: اسْودَّ، والقَيْدُ ج: أداهِمُ، وفَرَسُ هِشامِ بنِ حَرْمَلَةَ المُرِّيِّ، وعَنْتَرَةَ بنِ شدَّادٍ العَبْسِيِّ، ومُعاوِيةَ بنِ مِرْداسٍ السُّلَمِيِّ، وآخَرُ لبَني بُجَيْرِ بنِ عُبَادٍ. وكغرابٍ: الْأَسْوَدُ، وفَحْلٌ من الإِبِلِ. والدَّهْماءُ: القِدْرُ، والقَديمةُ، و من الضأْنِ: الخالصةُ الحُمْرَةِ، والعَدَدُ الكثيرُ، وجماعةُ الناسِ، وسَحْنةُ الرجُلِ، وعُشْبةٌ عَرِيضةٌ يُدْبَغُ بها، وفَرَسُ مَعْقِلِ بنِ عامِرٍ وحُباشَةَ الكِنانِيِّ، وليلَةُ تِسْعٍ وعِشْرينَ. والدُّهْمُ، بالضم: ثلاثُ لَيالٍ من الشَّهْرِ. وأدْهَمَهُ: ساءَه.
ودَهِمَكَ، كسَمِعَ ومَنَعَ: غَشِيَكَ. وأيُّ الدُّهْمِ هو، وأيُّ دُهْمِ اللهِ هو، أيْ: أيُّ خَلْقِ اللهِ هو. وكزُبَيْرٍ: الداهِيةُ، كأُمِّ الدُّهَيْمِ، والأحْمَقُ، وناقَةُ عَمْرِو بنِ الرَّيَّانِ الذُّهْلِيِّ، قُتِلَ هو وإخْوتُهُ، وحُمِلَتْ رُؤُوسُهُم عليها، فقيلَ: " أشْأَمُ من الدُّهَيْمِ " . ودَهَّمَتِ النارُ القِدْرَ تَدْهِيماً: سَوَّدَتْها.
والمُتَدَهَّمُ: المُتَدَأَّمُ. وكزُبَيْرٍ: ثَوابَةُ بنُ دُهَيْمٍ، والقاسمُ بنُ دُهَيْمٍ: مُحدِّثانِ. وكغرابٍ وأحمدَ وعُثمانَ: أسماءٌ. وحَديقَةٌ دَهْماءُ ومُدْهامَّةٌ: خَضْراءُ تَضْرِبُ إلى السَّوادِ نَعْمَةً ورِيّاً، ومنه: " مُدْهامَّتانِ " .
تاج العروس:
( الدهمة بالضم السواد والادهم الاسود ) يكون في الخيل والابل وغيرهما فرس أدهم وبعير أدهم والعرب تقول ملوك الخيل دهمها ( و ) الادهم ( الجديد من الآثار ) والا غبر القديم الدارس منها هذا قول الاصمعي ( و ) قال غيره الادهم أيضا ( القديم الدارس ) وعلى هذا فهو ( ضد ) ومنه قول الشاعر
وفي كل أرض جئتها أنت واجد * بها أثرا منها جديدا وأدهما ( و ) الادهم ( من البعير الشديد الورقة حتى يذهب البياض ) الذى فيه فان زاد على ذلك حتى اشتد السواد فهو جون نقله الجوهرى وقيل الادهم من الابل نحو الاصفر الا انه أقل سواد أو قال الاصمعي إذا اشتدت ورقة البعير لا يخالطها شئ من البياض فهو أدهم ( وهى دهماء ) وفرس أدهم بهيم إذا كان أسود لاشية فيه وقالوا لا آتيك ما حنت الدهماء عن اللحيانى وقال هي الناقة ولم يزد على ذلك قال ابن سيده وعندي انه من الدهمة التى هي هذا اللون أي اشتداد الورقة ( وقد ادهم الفرس ادهما ما صار أدهم وادهام الشئ ادهيما ما اسود ) كذا في الصحاح وسيأتى الكلام عليه في آخر التركيب ( و ) الادهم ( القيد ) لسواده وقيده أبو عمر وبالخشب ( ج أداهم ) كسروه تكسير الاسماء وان كان في الاصل صفة انه غلب غلبة الاسم قال جرير هو القين وابن القين لا قين مثله * لبطح المساحى أو لجدل الاداهم وأنشد الجوهرى للعديل بن الفرخ أو عدني بالسجن والاداهم * رجلى ورجلي شثنة المناسم ( و ) الادهم أسماء أفراس منها ( فرس هاشم بن حرملة المرى و ) فرس ( عنترة بن شداد العبسى و ) فرس ( معاوية بن مرداس السلمى و ) فرس ( آخر لبنى بحير بن عباد ) وهى صفة غالبة ( و ) الدهام ( كغراب الاسود و ) أيضا ( فحل من الابل ) نسبت إليه الابل الدهامية ( و ) من المجاز نصبوا ( الدهماء ) أي ( القدر ) كما في الاساس والصحاح وقيدها ابن شميل بالسوداء ( و ) الوطأة الدهماء ( القديمة ) والحمراء الجديدة كذا نص الجوهرى وقال غيره الوطأة الدهماء الجديدة والغبراء الدارسة * قلت فهو اذن من الاضداد قال ذو الرمة سوى وطأة دهماء من غير جعدة * ثنى أختها عن غرز كبداء ضامر
( و ) الدهماء ( من الضأن ) الحمراء ( الخالصة احمرة ) كما في المحكم وفي الصحاح والشاة الدهماء الحمراء الخالصة الحمرة ( و ) الدهماء ( العدد الكثير و ) أيضا ( جماعة الناس ) كما في الصحاح زاد غيره وكثرتهم وقال الكسائي يقال دخلت في خمر الناس أي في جماعتهم وكثرتهم وفي دهماء الناس أيضا مثله وقال فقد ناك فقدان الربيع وليتنا * فديناك من دهمائنا بألوف وقال الزمخشري الدهماء السواد الاعظم وهو مجاز ( و ) الدهماء ( سحنة الرجل ) نقله الجوهرى ( و ) الدهماء ( عشبة عريضة ) ذات ورق وقضب كأنها القرنوة ولها نورة حمراء ( يدبغ بها ) ومنبتها قفاف الرمل ( و ) الدهماء ( فرس معقل بن عامر ) صفة غالبة ( و ) أيضا فرس ( حباشة الكنانى و ) الدهماء ( ليلة تسع وعشرين ) لسوادها ( والدهم بالضم ثلاث ليال من الشهر ) لانها سود وكأنه جمع الدهماء ( و ) يقال فعل به ما ( أدهمه ) أي ( ساءه ) وأرغمه عن ثعلب ( ودهمك كسمع ومنع ) أي ( غشيك ) ونص الجوهرى دهمهم الامر همهم وقد دهمتهم الخيل قال أبو عبيدة ودهمتهم بالفتح لغة ونقل شيخنا عن ابن القوطية في الافعال أن اللغتين انما هما في دهمت الخيل وأما دهمك الامر فبالكسر فقط انتهى * قلت وعبارة الجوهرى قد تومئ إلى ذلك وليس نقول فقد قال ثعلب كل ما غشيك فقد دهمك ودهمك وأنشد لابي محمد الحذلمى يا سعد عم الماء ورد يدهمه * يوم تلاقى شأوه ونعمه وقال بشر فدهمتهم دهماء بكل طمرة * ومقطع حلق الرجالة مرجم ( و ) يقال ما أدرى ( أي الدهم هو وأى دهم الله هو أي ) أي الخلق هو و ( أي خلق الله هو و ) الدهيم ( كزبير الداهية ) لظلمتها ( كأم الدهيم ) وهى من كناها وفي الصحاح الدهيماء تصغير الدهماء وهى الداهية سميت بذلك لا ظلامها والدهيم وأم الدهيم من أسماء الدواهي ( و ) الدهيم ( الاحمق و ) أيضا اسم ( ناقة عمرو بن الريان ) بن مجالد ( الذهلى قتل هو واخوته ) وكانوا خرجوا في طلب ابل لهم فلقيهم كثيف بن زهير فضرب أعناقهم ( وحملت رؤسهم ) في جوالق وعلقت ( عليها ) في عنقها ثم خليت الابل فراحت على الريان فقال لما رأى الجوالق أظن بنى صاد وابيض نعام ثم أهوى بيده فأدخلها في الجوالق فإذا رأس لما رآه قال آخر البز على القوص فذهبت مثلا ( فقيل ) أثقل من حمل الدهمى و ( أشأم من الدهيم ) نقله شمر قال سمعت ابن الاعرابي يروى عن المفضل هكذا * قلت وقول الكميت حجة له وهو قوله أهمدان مهلا لا يصبح بيوتكم * بجرمكم حمل الدهيم وما تزبى وقيل غزا قوم من العرب قوما فقتل منهم سبعة اخوة فحملوا على الدهيم فصار مثلا في كل داهية ( ودهمت النار القدر تدهيما سودتها ) عن ابن شميل ( و ) قال الازهرى ( المتدهم ) و ( المتدأم ) والمتدثر هو المجبوس المأبون ( وكزبير ثوابة بن دهيم ) عن أبى محمد الدارمي ( والقاسم بن دهيم ) البيهقى رحل إلى عبد الرزاق ( محدثان ) وابن الاخير محمد بن القاسم روى عنه يعقوب بن محمد الفقيه شيخ الحاكم ( وكغراب وأحمد وعثمان أسماء ) ومن الثاني والد الامام الزاهد ابراهيم بن أدهم الحنظلي رضى الله عنه ونفعنا به ( و ) من
المجاز ( حديقة دهماء ومدهامة ) أي ( خضراء تضرب إلى السواد نعمة وريا ) وقدادهام الزرع علاه السوادريا ( ومنه ) قوله تعالى ( مدهامتان ) أي سوداوان من شدة الخضرة من الرى يقول خضراوان إلى السواد من الرى وقال الزجاج أي تضرب خضرتهما إلى السواد وكل نبت خضر فتمام خصبه وريه أن يضرب إلى السواد والدهمة عند العرب السواد وانما قيل للجنة مدهامة لشدة خضرتها يقال اسودت الخضرة أي اشتدت وفي حديث قس وروضة مدهامة أي شديدة الحضرة المتناهية فيها كأنها سوداء لشدة خضرتها والعرب تقول لكل أخضر أسود وسميت قرى العراق سواد الكثرة خضرتها * ومما يستدرك عليه الدهم الجماعة الكثيرة والجمع الدهوم قاله الليث وأنشد جئنا بدهم يدهم الدهوما * مجر كان فوقه النجوما وهو في الصحاح كذلك ولكنه قال العدد الكثير ومثله في التهذيب ومنه قول أبى جهل ما تستطيعون يا معشر قريش وأنتم الدهم أن يغلب كل عشرة منكم واحدا منهم قاله لما نزل قوله تعالى عليها تسعة عشر وجاء دهم من الناس أي كثير وفي الحديث محمد في الدهم بهذا القورو في حديث آخر لبشير بن سعد فأدركه الدهم عند الليل ويقال أتتكم الدهماء أي الداهية السوداء المظلمة وفي حديث حذيفة وذكر الفتنة فقال أتتكم الدهيماء ترمى بالنشف ثم التى تليها ترمى بالرضف قال شمر أراد بها الفتنة السوداء المظلمة والتصغير للتعظيم وبعض الناس يذهب بالدهيماء إلى الدهيم وهى الداهية والدهم الغائلة ومنه الحديث من أراد أهل المدينة بدهم أي بغائلة من أمر عظيم يدهمهم أي يفجؤهم ورماد أدهم أسود قال الراجز غير ثلاث في المحل صيم * روائم وهن مثل الرؤم * بعد البلى شبه الرماد الادهم وربع أدهم حديث العهد بالحى وأربع دهم قال ذو الرمة أللاربع الدهم اللواتى كأنها * بقية وحى في بطون الصحائف وقد سموا داهما وبنو دهمان كعثمان بطن من هذيل قال صخر الغى * ورهط دهمان ورهط عاديه * قلت وهم بنو دهمان بن سعد بن مالك بن ثور بن طابخة بن لحيان بن هذيل وفي جهينة دهمان بن مالك بن عدى بطن منهم عبد الله بن عبد بن عوف وهو الصحابي رضى الله تعالى عنه وهو القائل بين يديه صلى الله عليه وسلم في صف القتال
أنا ابن دهمان وعوف جدى * أنا إذا عدت بنو معد * نعد في جمهورها الاشد وفي أشجع دهمان بن نعار بن سبيع بن بكر بن أشجع وولده المعمر نصر بن دهمان الذى قيل فيه ونصر بن دهمان الهنيدة عاشها * وسبعين عاما ثم قوم فانصاتا وعاد سواد الرأس بعد ابيضاضة * وراجعه شرخ الشباب الذى فاتا ومن ولده جارية بن جميل بن نشبة بن قرط بن مرة بن نصر بن دهمان شهد بدرا وفي قيس عيلان دهمان بن عوف بن سعد بن ذبيان بطن من بنى مرة بن عوف ودهمان بن عيلان أخو قيس وهم أهل بيت من قيس يقال لهم بنو نعامة وفي هوازن دهمان بن نصر بن معاوية بن بكر بن هوازن وفي الازد دهمان بن نصر بن زهران ودهمان بن منهب بن دوس بن عدثان بن زهران منهم عمرو بن حممة الدوسى الذى تقدم ذكره في ق ر ع وبهذا تعلم أن قول الهجرى دهمان نصر وأشجع وليس في العرب غيرهما وغير وجيه

##### Türkçe

دهم
**دَهِمَ** - **يَدْهَمُ** (**دَهَمَ** - **يَدْهَمُ**) - **أَدْهَمَ** - **يُدْهِمُ** - **مُدْهَم** - **مُدْهَامّ** - **مُدْهَامّة** - **مُدْهامَّتان**
Perşembe, 10 Şubat/Şubat 2011 12:12 yazar: Administrator
**دَهِمَ** - **يَدْهَمُ** (**دَهَمَ** - **يَدْهَمُ**) + bir varlık veya şey veya iş + bir varlığı veya şeyi: onun içine nüfuz eder: gizlice onun içine girer ve çokluk ve dallanıp budaklanma ile yayılır; onu kaplar ve onun içinde yayar: başka bir varlığa bir yönden ani bir hareketle, diğer yönden de karanlıktan yahut siyah bir örtüden yararlanarak gizlenmiş halde doğru hareket eder; böylece onun üzerine girer ve, gelişini ve hareketini ona hissettirmeksizin, onun içinde yayılır.

**أَدْهَمَ** - **يُدْهِمُ** + bir varlık + bir şeyi + başka bir varlıkta veya şeyde: **دَهِمَ** - **يَدْهَمُ**’dan “**افعل**” vezninde: onu “**يَدْهَمُ**” kıldı: şeyi, gizli, örtülü ve görünür olmayan bir biçimde başka bir varlığın içine iç içe soktu; böylece ikisi arasındaki ayırma sınırları seçilmez.

**مُدْهَم**: **أَدْهَمَ** - **يُدْهِمُ**’dan mef‘ûl ismi, müşebbehe sıfat: ikisi arasında ayırıcı sınır görünmeksizin bir başkasının içine sokulmuş olan şey.

**مُدْهَامّ**: **مُدْهَم**’dan hâl: açık ayırma sınırları olmaksızın iç içe ve bitişik bir şekilde; müennes.

**مُدْهَامّة**: **مُدْهامّ**’ın müennesi.

**مُدْهَامَّتان**: **مُدْهَامّة**’nin tesniyesi.

**جنتان مدهامتان**: yeşilliğin bağlantısı ve yoğunluğu bakımından iç içe iki cennet.

Not: yaygın halkî ifadede **دهم** lafzı, ona ansızın, beklenti olmaksızın ve gelişini ona hissettirmeksizin geldi anlamında kullanılır; sanki onu geceleyin gelmekle yahut geliş esnasında onu görmediği bir yolla gafil avlamış gibi.

Ve lafız, “bir şeyin dışındaki bir yerden bir şeyin içindeki bir yere girme ve nüfuz etme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**دَخَلَ** - **يَدْخُلُ**، **وَلَجَ** - **يَلِجُ**، **غَاصَ** - **يَغُوْصُ**، **وَقَبَ** - **يَقِبُ**، **دَهِمَ** - **يَدْهَمُ** (**دَهَمَ** - **يَدْهَمُ**)، **عَسْعَسَ** - **يُعَسْعِسُ** (**عَسَّ** - **يَعُسُّ**)

مدهامتان
﴿**مدهامتان(64)**﴾ **الرحمن**

مختار الصحاح
● [**دهم**] د ه م: **دَهِمَهُم** iş onları kapladı; ve onun bâbı **فهم**’dir; bunun gibi **دهمتهم** atlar; ve **دَهَمَهم** (هاء’nın fethasıyla) bir lehçedir. Ve **الدُّهْمةُ** siyahlıktır; denir: **فرس أدْهَمُ** ve **بعير أدهم** ve **ناقة دَهْماءُ**. Ve **ادْهَامَّ** şey **ادْهِيمَاماً**: yani karardı. Ve Allah Teâlâ dedi: ﴿**مدهامتان**﴾ yani sulamadan dolayı yeşilliğin şiddetinden iki siyah. Ve Araplar her siyahımsı yeşile “siyah” derler. Ve Irak köylerine, yeşilliğinin çokluğundan dolayı “**سوادا**” adı verildi. Ve **الشاة الدَّهْماءُ**: katıksız kırmızı, saf kırmızıdır. Ve **القيد الأَدْهَمُ** için de denir.

معجم الفرائد القرآنية
د هـ م
“**مُدهَامَّتان**” onun sözü olan “**مُدْهَامَّتَانِ**” (64) **الرحمن**’da.
**مدهامتان**: yani iki yeşil, sulaması şiddetli; yani siyahlık rengi ikisine galip geldi. Ve **الدهمة**’nin aslı gecenin siyahlığıdır.

الراغب
دهم
- **الدهمة**: gecenin siyahlığıdır; onunla atın siyahlığı ifade edilir; onunla tam renk yeşillik de ifade edilebilir; nitekim, tam renkli değilse, **الدهمة** ile yeşillik ifade edildiği gibi; bu, renkçe birbirlerine yakınlıklarından dolayıdır. Allah Teâlâ dedi: }**مدهامتان**{ [**الرحمن/64**]؛ ve ikisinin binası fiilden **مفعال** üzerinedir; denir: **ادهام ادهيماما**. Şair, gecenin vasfında dedi:
- 161 -
في ظل أخضر يدعو هامه البوم
(mısra, (خضر) bâbında geçti).

ملخص اللسان
1. **ودَهِمُوهُمْ** ve **ودَهَمُوهُمْ** **يَدْهَمُونَهُمْ** **دَهْماً**: onları bastılar/kapladılar; ve **قد دَهَمُونا**: yani bir defada topluca bize geldiler. Ve **ودَهَمَهُمْ** bir iş: eğer onları kaplarsa, yayılıcı olarak.
2. **من قبل أن يَدْهَمَك الناسُ**: yani insanlar sana karşı çoğalmadan önce; **الدَّهْمُ** çok kalabalık topluluktur.
3. Ve **وجيش دَهْمٌ**: yani çok. Ve **وجاءهم دَهْمٌ من الناس**: yani çok. Ve **الدَّهْمُ**: çok sayı.
4. Ve **الدَّهْماء**: insanlardan topluluk.
5. Ve bilmiyorum **أيُّ الدَّهْمِ هو** ve **وأَيُّ دَهْمِ الله هو**: yani Allah’ın hangi yaratığıdır. Ve **الدَّهْماءُ**: çok sayı. Ve **ودَهْماءُ الناس**: onların topluluğu ve çokluğu.
6. Ve **ورَوْضة مُدْهامَّة**: yani yeşilliği şiddetli, onda nihayete varmış; sanki yeşilliğinin şiddetinden dolayı siyahmış gibi. **مُدْهامَّتان**: yani sulamadan dolayı yeşilliğin şiddetinden iki siyah. Ve **وادْهامَّ الزَّرْعُ**: sulanmış olarak siyahlık onu kapladı.
7. **الدُّهْمَةُ**: siyahlık. Ve **الأَدْهَمُ**: siyah; atlarda, develerde ve başkalarında olur. Ve **وقد ادْهامَّ**; ve onda şiddetli bir **دُهْمَةٌ** vardır. **ادْهَمَّ الفرسُ إدْهِماماً**: yani **أَدْهَمَ** oldu. Ve **وادْهامَّ الشيء ادْهيماماً**: yani karardı. Ve **الدُّهَيْماءُ**: **الدَّهْماء**’nın tasğîri: musibet; karanlığından dolayı böyle adlandırıldı. Ve **الدَّهْماءُ**: yirmi dokuzuncu gece. Ve **الدُّهْمُ** ayın üç gecesidir; çünkü onlar **دُهْمٌ**’dur.
8. Ve **الدَّهْماء**: adamın siması/çehresi. Ve onunla **وفَعَلَ به ما أَدْهَمَهُ**: yani onu kötüledi ve onu zorladı.
9. **أثرٌ أَدْهَمُ**: eski, silinmiş. Dedi: **الوَطْأَة الدَّهْماءُ** eskidir; ve **والحمراء** yenidir; o halde bu, zıt anlamlılardandır.

لسان العرب

● - دهم: **الدُّهْمَةُ**: siyahlık. Ve **الأَدْهَمُ**: siyah; atlarda ve develerde ve başkalarında olur; **فَرس أَدْهَمُ** ve **بعير أَدْهَمُ**. Ebû Züeyb dedi ki:
     “Senden mi şimşeği gözetliyorum da (beni) heyecana sevk etti,
     Böylece geceyi, onu **دُهْماً** (kapkara) bir çalkantı sanarak geçirdim?”
     Ve Araplar der ki: “Atların kralları onların **دُهْمُها**’sıdır (kapkara olanlarıdır).” Ve **ادْهامَّ** olmuştur; onda şiddetli bir **دُهْمَةٌ** vardır.
     Cevherî: **ادْهَمَّ** at, **إدْهِماماً**; yani **أَدْهَمَ** oldu. Ve **ادْهامَّ** şey, **ادْهيماماً**; yani karardı. Ve **ادْهامَّ الزَّرْعُ**: sululuktan üzerine siyahlık çıktı. Ve **حديقةٌ دَهْماءُ مُدْهامَّةٌ**: yumuşaklığı ve sululuğundan siyahlığa çalan yeşil.
     Aziz tenzilde: **مُدْهامَّتان**; yani sululuktan yeşilliğin şiddetinden iki siyah; der ki: sululuktan siyahlığa (yakın) iki yeşil. Ve Zeccâc dedi ki: yani ikisi, yeşillikleri siyahlığa çalan iki yeşildir; ve her yeşil bitki: onun bereketinin ve sululuğunun tamamı, siyahlığa çalmasıdır. Ve **الدُّهْمةُ** Arapların yanında: siyahlıktır; ancak cennete, yeşilliğinin şiddetinden dolayı **مُدْهامَّة** denilmiştir. Denir ki: “Yeşillik karardı”; yani şiddetlendi. Ve **قُسٍّ** hadîsinde: “Ve **رَوْضة مُدْهامَّة**”; yani yeşilliği şiddetli, onda son dereceye varmış; sanki yeşilliğinin şiddetinden siyah gibidir. Ve Araplar her yeşile “siyah” derler. Irak köyleri, yeşilliğinin çokluğundan **سواداً** diye adlandırıldı. İbnü’l-A‘râbî hurma ağacı vasfında inşad etti:
     “**دُهْماً**; sanki gecedir onun **زُهَائِها**’sında,
     Onun **أَطْلائها**’sı üzerinde kurttan korkmaz.”
     Yani sululuktan siyahlığa (yakın) yeşildir; ve onların toplanması, gövdelerini siyah gösterir. Ve **زُهاؤها**: onun gövdeleridir. Ve **أَطلاؤها**: onun yavrularıdır; yani onun fidanlarıdır; çünkü o hurmadır, deve değil.
     Ve **الأدْهَمُ**: siyahlığından dolayı bukağıdır; çoğulu **الأَداهِمُ**’dir; onu, aslında sıfat olduğu hâlde isimlerin çoğulu gibi çoğullaştırdılar; çünkü isim gibi galip geldi. Cerîr dedi ki:
     “O demircidir ve demircinin oğludur; onun gibisi demirci yoktur,
     Kazmaların düzlenmesi için yahut **الأَداهِمِ**’in örülmesi için.”
     Ebû Amr: Bukağı ağaçtan olursa o **الأَدْهَمُ** ve **الفَلَقُ**’tur. Cevherî: bukağıya **الأَدْهَمُ** denir; ve dedi ki:
     “Beni hapishane ile ve **الأَداهِمِ** ile tehdit etti;
     Ayağım (için); hâlbuki ayağım, toynakları serttir.”
     Ve **الدُّهْمَةُ** develerin renklerindendir: **الوُرْقَةُ**’nın şiddetlenip beyazlığın gitmesidir. **بَعِيرٌ أَدْهَمُ** ve **ناقة دَهْماءُ**: onun **وُرْقَتُهُ** şiddetlenip içindeki beyazlık gidince; eğer bunun üstüne artar da siyahlık şiddetlenirse o **جَوْنٌ**’dur. Ve denildi ki: develerden **الأَدْهمُ**, sarıya yakın; ancak daha az siyahlıdır. Ve dediler ki: “**لا آتيك ما حَنَّت الدَّهْماء**”; Lihyânî’den. Ve dedi ki: o, dişi devedir; bunun üstüne bir şey artırmadı. İbn Sîde dedi ki: bende ise o, bu renk olan **الدُّهْمَةِ**’dendir. Asma‘î dedi ki: devenin **وُرْقَةُ**’sı şiddetlenir de ona beyazlıktan hiçbir şey karışmazsa o **أدْهَمُ**’dur. Ve **ناقة دَهْماءُ** ve **فرس أَدْهَمُ بَهِيمٌ**: eğer siyah olup onda **شِيَةَ** yoksa.
     Ve **الوطأَةُ الدَّهْماءُ**: yeni; ve **الغَبْراءُ**: eskimiş. Zü’r-Rumme dedi ki:
     “Sadece **وَطْأَةٍ دَهْماءَ**; **جَعْدَةٍ** olmaksızın,
     Zayıf bir **كَبْداء**’nın kazığından onun kızkardeşini çevirdi.”
     **جَعْدَة** olmaksızın istedi. Asma‘î dedi ki: **أثَرٌ أدْهَمُ** yeni; ve **أثر أَغْبرُ** eski, eskimiş. Başkası dedi ki: **أثرٌ أَدْهَمُ** eski, eskimiş. Dedi ki: **الوَطْأَة الدَّهْماءُ** eski; ve **الحمراء** yeni; bu hâle göre o, zıt anlamlılardandır. Dedi ki:
     “Her geldiğin yerde sen mutlaka bulursun,
     Orada ondan bir iz; yeni ve **أَدْهَمَا**.”
     Ve **الدَّهْماءُ**: yirmi dokuzuncu gece. Ve **الدُّهْمُ** ayın üç gecesidir; çünkü onlar **دُهْمٌ**’dur. Ali’nin (a.s.) hadîsinde: “Onun nurunun ışığını, karanlık gecenin perdesinin **ادْهِمامُ**’u engellemedi.” **الادْهِمامُ**: **ادْهَمَّ**’ın masdarıdır; yani karardı. Ve **الادْهِيمامُ**: **ادْهامَّ**’ın masdarıdır; **احْمرار** ve **احْمِيرار** gibi; **احْمَرَّ** ve **احْمارَّ**’da.
     Ve koyundan **الدَّهْماء**: katıksız kızıllıkta olan kırmızı.
     Leys: **الدَّهْمُ** çok kalabalık topluluktur. Ve **دَهَمُونا**: yani bir defada topluluk hâlinde bize geldiler. Ve **دَهَمَهُمْ** bir iş: eğer onları yaygın biçimde kaplarsa. Ve inşad etti:
     “Bir **دَهْمٍ** ile geldik; **الدُّهُومَا**’yı basar.”
     Ve bazı Arapların hadîsinde, Arafat’a öne geçti: “Allah’ım, insanlar seni **يَدْهَمَك** etmeden önce beni bağışla”; yani üzerine çoğalmadan önce. İbnü’l-Esîr dedi ki: bunun benzeri, ancak tekellüfsüz söyleyen kimse için duada kullanılabilir.
     Ezherî: Yüce Allah’ın “**عليها تِسْعَةَ عَشَرَ**” sözü inince Ebû Cehil dedi ki: “Ey Kureyş topluluğu, siz **الدَّهْمُ** iken (çok kalabalık iken), her onunuzun onlardan birini yenmesine gücünüz yetmez mi?” yani siz çok sayı iken. Ve **جيش دَهْمٌ**: yani çok. Ve onlara insanlardan bir **دَهْمٌ** geldi: yani çok. Ve **الدَّهْمُ**: çok sayı. Ve ondan hadîs: “Muhammed, bu çukurda **الدَّهْمِ** içindedir.” Ve Beşîr b. Sa‘d hadîsi: “Gece yanında iken ona **الدَّهْمُ** yetişti.” Çoğulu **الدُّهوم**. Ve dedi ki:
     “Bir **دَهْمٍ** ile geldik; **الدُّهُوما**’yı basar,
     Akıp giden; sanki üstünde yıldızlar var.”
     Ve **دَهِمُوهُمْ** ve **دَهَمُوهُمْ**: **يَدْهَمُونَهُمْ دَهْماً**; onları bastılar. Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki:
     “Onları **دَهْماً** bastım; her bir **طِمِرَّةٍ** ile,
     Ve eyer halkasını parçalayan, taşlayan bir (at) ile.”
     Ve seni kaplayan her şey, seni **دَهَمَكَ** ve **دَهِمَكَ** ile **دَهْماً** (bastı). Sa‘leb, Ebû Muhammed el-Hazlemî için inşad etti:
     “Ey Sa‘d! Su yayıldı; bir **وِرْدٌ** onu **يَدْهَمُهْ**,
     Onun koyunu ve davarı karşılaştığı gün.”
     İbnü’s-Sikkît: **دَهِمَهم** iş, onları **يَدْهَمُهُمْ**; ve atlar onları **دَهِمَتْهم**. Dedi ki: Ebû Ubeyde dedi: ve **دَهَمَهُمْ**, fetha ile, **يَدْهَمُهُمْ** bir lehçedir.
     Ve “**أتتكم الدُّهَيْماءُ**”; denir ki: **الدُّهَيماء** ile karanlık siyahı kastetti. Ve denir ki: bununla belâyı kastetti; **الدُّهَيْمِ**’e gider; bir dişi devenin adıdır. Ve Huzeyfe hadîsinde: fitneyi andı da dedi ki: “**أتتكم الدُّهَيْماءُ**; **بالنَّشَفِ** atar; sonra onu izleyen, **بالرَّضْفِ** atar.” Ve başka bir hadîste: “**فتنة الأَحْلاس** sonra **فتنة الدُّهَيْماءِ**” diye anıncaya kadar. Ebû Ubeyde dedi ki: **الدُّهَيْماءُ** sözüyle, **الدَّهْماء**’yı kastettiğini görüyoruz; onu küçülttü. Şemr dedi ki: **الدَّهْماء** ile karanlık siyah fitneyi kastetti; küçültme onda büyütme içindir. Ve ondan onun diğer hadîsi: “Sizde mutlaka dört fitne olacak: **الرَّقْطاءُ** ve **المظْلِمةُ** ve şöyle şöyle”; **المُظْلِمةُ**, **الدَّهْماءِ** gibidir. Dedi ki: bazı insanlar **الدُّهَيْماء**’yı **الدُّهَيْمِ**’e götürür; o belâdır. Ve belâya **دُهَيْمٌ** denildi; çünkü **الدُّهَيْمُ** denilen bir dişi deve vardı. Araplardan bir kavim, bir kavme baskın yaptı da onlardan yedi kardeş öldürüldü; **الدُّهَيْمِ** üzerine yüklendiler; böylece her belâda bir mesel oldu. Şemr dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’nin, Müfaddal’dan rivayet ettiğini işittim: bunlar, Mücâlid’in oğlu Zebbân’ın oğullarıdır; kendilerine ait develeri aramak için çıktılar; Kesîf b. Züheyr onlara rastladı; boyunlarını vurdu; sonra başlarını bir çuval içinde taşıdı ve **الدُّهَيْمُ** denilen bir dişi devenin boynuna astı,

Ve o, Amr b. **الزَّبَّان**’ın devesidir; sonra onu develerin içine saldı; derken **الزَّبَّان**’ın üzerine gitti. O da **الجُوالِقَ**’ı görünce dedi ki: “Sanırım oğullarım devekuşu yumurtası avladılar.” Sonra eliyle aşağı uzandı da onu **الجُوالِقِ**’ın içine soktu; bir de bakınca bir baş! Onu görünce dedi ki: “**القَلُوصِ** üzerindeki **البَزِّ**’in sonu!” Böylece darbımesel oldu. Ve denildi ki: **حِمْل الدُّهَيْمِ**’den daha ağır ve **الدُّهَيْمِ**’den daha uğursuz. Ve **الدُّهَيمِ** hakkında denildi ki: Üzerinde altı kardeşin gazaya çıktığı bir devenin adıdır; hepsi sonuncusuna kadar öldürüldü ve onun üzerine yüklendiler; ta ki onları taşıyarak geri dönünceye kadar. Böylece her musibette darbımesel oldu; Araplar **الدُّهَيْمَ**’i şer ve musibet hakkında darbımesel yaptılar. Ve **الراعي** vergi toplayıcılarının zulmünü anarak dedi ki:
كتبَ **الدُّهَيْمُ** من العَداءِ لِمُسْرِفٍ
عادٍ، يُريدُ مَخانةً وغُلولا

Ve **الكميت** dedi ki:
أَهَمْدانُ مَهْلاً لا يُصَبِّح بُيوتَكمْ
بِجُرْمِكُمُ **حِمْلُ الدُّهَيْمِ**، وما تََزْبي

Ve bu beyit, **المفضّل**’in söylediğine delildir.

Ve **الدَّهْماء**: insanlardan topluluk. **الكسائي**: “İnsanların **خَمَرِ**’ine girdim” denir; yani onların topluluğuna ve çokluğuna; ve “insanların **دَهْماء**’ına” da aynı şekilde. Ve dedi ki:
فَقَدْناك فِقْدانَ الربِيع، وليْتَنا
فَدَيْناكَ، من **دَهْمائِنا**، بأُلوفِ

Ve ben bilmiyorum, **الدَّهْمِ**’in hangisi olduğunu ve **دَهْمِ الله**’ın hangisi olduğunu; yani Allah’ın yaratıklarının hangisi olduğunu.

Ve **الدَّهْماءُ**: çok sayı. Ve insanların **دَهْماءُ**’ı: onların topluluğu ve çokluğu.

Ve **الدُّهَيْماءُ** — **الدَّهْماء**’ın küçültmesi —: musibet; karanlığı sebebiyle böyle adlandırılmıştır. Ve **الدُّهَيْم**: musibetlerin anası olan **أُمّ الدُّهَيْمِ**. Ve **المحكم**’de: musibet. Ve hadiste: “Kim Medine halkını bir **دَهْمٍ** ile (yani büyük bir işten bir felaketle) isterse” — “onlara **يَدْهَمُهُمْ**” yani “onları ansızın basar.” Ve “**هَدَمَهُ**” ve “**دَهْدَمَه**” bir mânâdadır. **العجاج** dedi ki:
وما سُؤالُ طَلَلٍ وأَرْسُمِ
والنُّؤْيِ، بَعْدَ عَهْدِهِ المُدَهْدَم

Yani evin etrafındaki engel, yıkıldığı zaman. Ve dedi ki:
غير ثَلاثٍ في المَحَلِّ صُيَّمِ
رَوائم، وهُنَّ مثل الرُّؤَّمِ،
بعد البِلى، شِبْه الرَّمادِ الأَدْهَمِ

Ve **رَبْعٌ أَدْهَمُ**: obayla yeni ahitli (yakın zamanda konaklanmış) yer; ve **أَرْبُعٌ دُهْمٌ**. Ve **ذو الرمة** de dedi ki:
ألِلأَرْبُعِ **الدُّهْمِ** اللَّواتي كأَنَّها
بَقِيَّةُ وَحْيٍ في بُطونِ الصَّحائف؟

**الأزهري**: **المُتَدَهَّمُ** ve **المُتَدَأّمُ** ve **المُتَدَثِّرُ**; o, **المَجْبوسُ المأْبونُ**’dur. Ve **الدَّهْماءُ**: kazan. **ابن شميل**: **الدَّهْماء**; kazanlardan siyah olanıdır; ateş onu **دَهَّمَتْها** (karartmıştır). Ve **الدَّهْماء**: adamın çehresi/ten rengi. Ve onunla, onu **أَدْهَمَهُ** (yani onu kötüledi ve onu zelil etti) olan şeyi yaptı; **ثعلب**’den. Ve **الدَّهْماءُ**: yaprak ve dalları olan bir ottur; sanki **القَرْنُوَةُ** gibidir; onunla tabaklanan kırmızı bir çiçeği vardır; bitiş yeri kumun yüksekçe yerleridir.

Ve **داهِماً** ve **دُهَيْماً** ve **دُهْماناً** diye adlandırdılar. Ve **الدُّهَيْم**: bir devenin adıdır; onun zikri geçti. Ve **دُهْمان**: **هُذَيْل**’den bir koldur; **صَخْرُ الغَيِّ** dedi ki:
ورَهْط **دُهْمانَ** ورَهْطُ عادِيَهْ

Ve **الأَدْهَمُ**: **عَنْتَرَةَ بن مُعاوية**’nin atı; baskın bir sıfattır.

مقاييس اللغة:
(**دهم**)  **الدال** ve **الهاء** ve **الميم**; karanlıkta bir şeyin kaplamasına delâlet eden bir asıldır; sonra dallanır da karanlık ve başkası eşit olur. Denir ki: **مَرَّ دَهمٌ من اللَّيل**, yani bir taife. Ve **الدُّهمة**: siyahlık. Ve **الدُّهَيْماءُ**: **الدَّهماء**’nın küçültmesi; o da **الدَّاهية**’dir; karartmasından dolayı bununla adlandırılmıştır.
Ve bâbdan: **الدَّهْم**: çok sayı. Ve **ادْهامَّ الزّرعُ**, eğer sululuk sebebiyle siyahlık onu kapladıysa. Allah, yüce senaı, iki cennetin sıfatında dedi: ﴿**مُدْهَامَّتَانِ**﴾ [الرحمن 64], yani gözün görüşünde iki siyah; bu, sululuk ve yeşillik sebebiyledir. Ve **دَهمَتْهم الخيلُ تدهَمُهم**, eğer onları kapladıysa. Ve **الدَّهماء**: kazan.

القاموس المحيط:
**الدُّهْمَةُ**, zamme ile: siyahlık. Ve **الْأَدْهَمُ**: siyah; ve izlerden yeni olan; ve eski, silinmiş olan; zıttır.
Ve deveden: beyazlık gidinceye kadar şiddetli **الوُرْقةِ** olan; o **دَهْماءُ**’dır. Ve **ادْهَمَّ الفَرَسُ ادْهِماماً**: **أدْهَمَ** oldu. Ve **ادْهامَّ الشيءُ ادْهِيماماً**: karardı. Ve **القَيْدُ**’un çoğulu: **أداهِمُ**. Ve **فَرَسُ هِشامِ بنِ حَرْمَلَةَ المُرِّيِّ**’nin, ve **عَنْتَرَةَ بنِ شدَّادٍ العَبْسِيِّ**’nin, ve **مُعاوِيةَ بنِ مِرْداسٍ السُّلَمِيِّ**’nin (atı); ve **لبَني بُجَيْرِ بنِ عُبَادٍ** için başka bir (at). Ve **كغرابٍ**: siyah; ve develerden bir aygır. Ve **الدَّهْماءُ**: kazan; ve eski olan; ve koyundan: katıksız kırmızılık; ve çok sayı; ve insanların cemaati; ve erkeğin rengi; ve onunla tabaklanan geniş bir ot; ve **فَرَسُ مَعْقِلِ بنِ عامِرٍ**’in ve **حُباشَةَ الكِنانِيِّ**’nin (atı); ve yirmi dokuzuncu gece. Ve **الدُّهْمُ**, zamme ile: aydan üç gece. Ve **أدْهَمَهُ**: onu kötü etti.
Ve **دَهِمَكَ**, **كسَمِعَ ومَنَعَ**: seni kapladı. Ve **وأيُّ الدُّهْمِ هو** ve **وأيُّ دُهْمِ اللهِ هو**, yani: Allah’ın hangi yaratığıdır o. Ve **كزُبَيْرٍ**: musibet; **كأُمِّ الدُّهَيْمِ** gibi; ve ahmak; ve **ناقَةُ عَمْرِو بنِ الرَّيَّانِ الذُّهْلِيِّ**; o ve kardeşleri öldürüldü, başları onun üzerinde taşındı; bunun üzerine denildi ki: "**أشْأَمُ من الدُّهَيْمِ**". Ve **دَهَّمَتِ النارُ القِدْرَ تَدْهِيماً**: onu kararttı.
Ve **المُتَدَهَّمُ**: **المُتَدَأَّمُ**. Ve **كزُبَيْرٍ**: **ثَوابَةُ بنُ دُهَيْمٍ** ve **القاسمُ بنُ دُهَيْمٍ**: iki muhaddis. Ve **كغرابٍ** ve **أحمدَ** ve **عُثمانَ**: isimler. Ve **حَديقَةٌ دَهْماءُ** ve **مُدْهامَّةٌ**: siyahlığa vuran yeşil; yumuşaklık ve sululuk (sebebiyle); ve ondan: "**مُدْهامَّتانِ**".

تاج العروس:
( **الدهمة بالضم السواد والادهم الاسود** ) atlarda ve develerde ve başkalarında olur: **فرس أدهم** ve **بعير أدهم**. Ve Araplar der ki: **ملوك الخيل دهمها**. ( Ve ) **الادهم** ( izlerden yeni olan ) ve **الا غبر** onlardan eski, silinmiş olan; bu, **الاصمعي**’nin sözüdür. ( Ve ) başkası dedi: **الادهم** ayrıca ( eski, silinmiş olan )dır; ve buna göre o ( zıttır ). Ve ondan şairin sözü:
وفي كل أرض جئتها أنت واجد * بها أثرا منها جديدا وأدهما
( Ve ) **الادهم** ( deveden, içindeki beyazlık gidinceye kadar şiddetli **الورقة** olan )dır; onda bundan fazla olup siyahlık şiddetlenirse o **جون**’dur; onu **الجوهرى** nakletti. Ve denildi ki: **الادهم** develerden, sarı gibi; ancak daha az siyahlık; yahut **الاصمعي** dedi: devenin **ورقة**’si şiddetlenip ona beyazlıktan hiçbir şey karışmazsa o **أدهم**’dir. ( Ve o **دهماء**’dır ). Ve **فرس أدهم بهيم**: eğer onda hiçbir alaca olmaksızın siyah ise. Ve dediler: **لا آتيك ما حنت الدهماء**; **عن اللحيانى**. Ve o, dişi devedir, dedi; bunun üzerine bir şey artırmadı. **ابن سيده** dedi: ve benim yanımda o, bu renk olan **الدهمة**’dendir; yani **الورقة**’nin şiddetlenmesi. ( Ve **ادهم الفرس ادهما ما صار أدهم وادهام الشئ ادهيما ما اسود** ) **الصحاح**’ta böyledir; ve onun hakkında söz, terkibin sonunda gelecektir. ( Ve ) **الادهم** ( bağ )dır; siyahlığından dolayı. Ve onu **أبو عمر** kaydetti; ve ağaçla. ( **ج أداهم** ) isimlerin kırmasıyla kırdılar; aslında sıfat olsa da, ismin galebesiyle galip geldi. **جرير** dedi:
هو القين وابن القين لا قين مثله * لبطح المساحى أو لجدل الاداهم
Ve **الجوهرى**, **للعديل بن الفرخ**’tan rivayet etti:
أو عدني بالسجن والاداهم * رجلى ورجلي شثنة المناسم
( Ve ) **الادهم**; atların isimleridir; onlardan: ( **فرس هاشم بن حرملة المرى** ve ) ( **فرس عنترة بن شداد العبسى** ve ) ( **فرس معاوية بن مرداس السلمى** ve ) ( **فرس آخر لبنى بحير بن عباد** ); ve o, galip bir sıfattır. ( Ve ) **الدهام** ( **كغراب**: siyah ) ve ayrıca ( develerden aygır ). Ona nispetle **الابل الدهامية**. ( Ve ) mecazdan: ( **الدهماء** )yı, yani ( kazan )ı, **الاساس** ve **الصحاح**’ta olduğu gibi, diktiler; ve onu **ابن شميل** siyah olanla kayıtladı. ( Ve ) **الوطأة الدهماء** ( eski )dir; ve kırmızı yeni; **الجوهرى**’nin nassı böyledir. Ve başkası dedi: **الوطأة الدهماء** yeni, ve **الغبراء** silinmiş. * Dedim ki: o hâlde o, zıtlardandır. **ذو الرمة** dedi:
سوى وطأة دهماء من غير جعدة * ثنى أختها عن غرز كبداء ضامر

( و ) **الدهماء** ( **من الضأن** ) kırmızı olan ( **الخالصة احمرة** ), **المحكم**’da ve **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve **الشاة الدهماء** saf kırmızılığı olan kırmızı (koyun).

( و ) **الدهماء** ( çok sayı ) ve ( و ) ayrıca ( **جماعة الناس** ), **الصحاح**’ta olduğu gibi; başkası şunu ekledi: ve onların çokluğu. **الكسائي** dedi: “**خمر الناس**” içine girdim denir; yani onların cemaatine ve çokluğuna. Ve **دهماء الناس**’ta da bunun benzeri vardır. Ve dedi:
فقد ناك فقدان الربيع وليتنا * فديناك من دهمائنا بألوف

Ve **الزمخشري** dedi: **الدهماء** “en büyük karaltı/kalabalık”tır; ve bu mecazdır.

( و ) **الدهماء** ( adamın ten rengi ), bunu **الجوهرى** nakletti.

( و ) **الدهماء** ( geniş bir ot ); yaprak ve sürgün sahibi; sanki o **القرنوة** gibidir; ve onun kırmızı bir çiçeği vardır; ( onunla tabaklanır ); ve onun bittiği yer kumun düz tepeleridir.

( و ) **الدهماء** ( **معقل بن عامر**’in atı ); baskın bir sıfat.

( و ) ayrıca ( **حباشة الكنانى**’nin ) bir atı.

( و ) **الدهماء** ( yirmi dokuzuncu gece ); karalığından dolayı. ( **والدهم بالضم ثلاث ليال من الشهر** ); çünkü onlar karadır; ve sanki **الدهماء**’nın çoğulu gibidir.

( و ) denir: onunla, ( **أدهمه** ) olanı yaptı; yani ( **ساءه** ) onu kötü etti; ve onu zorladı; **ثعلب**’den.

( **ودهمك كسمع ومنع** ): yani ( **غشيك** ) seni bastı/kapladı. **الجوهرى**’nin nassı: **دهمهم الامر** onları kaygılandırdı; ve **الخيل** onları bastı. **أبو عبيدة** dedi: **ودهمتهم** fetha ile (söylemek) bir lehçedir. Şeyhimiz, **ابن القوطية**’den **الافعال**’de nakletti ki iki lehçe ancak **دهمت الخيل**’dedir; ama **دهمك الامر** ise yalnız kesre iledir; bitti.

* Dedim: **الجوهرى**’nin ibaresi buna işaret edebilir; fakat “deriz” değil; çünkü **ثعلب** dedi: “Seni kaplayan her şey, muhakkak **دهمك** ve **دهمك** olmuştur.” Ve **أبي محمد الحذلمى**’ye ait şu beyti okudu:
يا سعد عم الماء ورد يدهمه * يوم تلاقى شأوه ونعمه

Ve **بشر** dedi:
فدهمتهم دهماء بكل طمرة * ومقطع حلق الرجالة مرجم

( و ) denir: bilmiyorum ( **أي الدهم هو وأى دهم الله هو أي** ) yani hangi yaratık o? ve ( **أي خلق الله هو** ).

( و ) **الدهيم** ( **كزبير**: karanlık belâ ); karanlığından dolayı; ( **كأم الدهيم** ) gibi; ve o, onun künyelerindendir. **الصحاح**’ta: **الدهيماء** **الدهماء**’nın küçültmesidir; ve o belâdır; karalığından dolayı böyle adlandırılmıştır. Ve **الدهيم** ve **أم الدهيم** belâların adlarındandır.

( و ) **الدهيم** ( ahmak ) ve ( و ) ayrıca bir isimdir: ( **ناقة عمرو بن الريان** ) **بن مجالد** ( **الذهلى قتل هو واخوته** ); ve onlar, kendilerine ait develeri aramak için çıkmışlardı; derken **كثيف بن زهير** onlara rastladı da boyunlarını vurdu. ( **وحملت رؤسهم** ) bir **جوالق** içinde taşındı ve ( **عليها** ) onun boynuna asıldı; sonra develer salıverildi; derken **الريان**’a döndüler. O, **الجوالق**’ı görünce dedi: “Sanırım **بنى صاد** ve beyaz devekuşu.” Sonra eliyle aşağı uzandı da elini **الجوالق**’a soktu; bir baş gördü; onu görünce dedi: “**آخر البز على القوص**”; böylece darb-ı mesel oldu.

( **فقيل** ): “**حمل الدهمى**’dan daha ağır” ve “**الدهيم**’den daha uğursuz”; bunu **شمر** nakletti. Dedi: **ابن الاعرابي**’yi, **المفضل**’den böyle rivayet ederken işittim.

* Dedim: **الكميت**’in sözü onun için delildir; o da şudur:
أهمدان مهلا لا يصبح بيوتكم * بجرمكم حمل الدهيم وما تزبى

Ve denildi: Araplardan bir kavim bir kavme gazâ etti; onlardan yedi kardeşi öldürdü; sonra onlar **الدهيم** üzerine yüklendiler; böylece her belâda darb-ı mesel oldu.

( **ودهمت النار القدر تدهيما سودتها** ): ateş tencereyi **تدهيما** ile yaptı; onu kararttı; **ابن شميل**’den.

( و ) **الازهرى** dedi: **المتدهم** ve **المتدأم** ve **المتدثر**; o, **المجبوس المأبون**’dur.

( **وكزبير ثوابة بن دهيم** ) **أبى محمد الدارمي**’den.

( **والقاسم بن دهيم** ) **البيهقى**; **عبد الرزاق**’a yolculuk etti; ( ikisi de muhaddistir ). Ve sonuncunun oğlu **محمد بن القاسم**; ondan **يعقوب بن محمد الفقيه** rivayet etti; **الحاكم**’ın şeyhidir.

( **وكغراب وأحمد وعثمان أسماء** ); ve ikincisinden: zâhid imam **ابراهيم بن أدهم الحنظلي**’nin babası; Allah ondan razı olsun ve bizi onunla faydalandırsın.

( و ) mecazdan: ( **حديقة دهماء ومدهامة** ); yani ( karaya çalan yeşil; nimet ve sululuk ). Ve **قدادهام الزرع**: karalık ve sululuk onu kapladı/üstüne çöktü.

( **ومنه** ) Yüce Allah’ın sözü: ( **مدهامتان** ); yani sululuktan ötürü yeşilliğin şiddetinden dolayı iki kara; “sululuktan ötürü karaya çalan iki yeşil” der. Ve **الزجاج** dedi: yani ikisinin yeşilliği karaya çalar. Ve her yeşil bitki: onun bereketinin ve sululuğunun tamamı, karaya çalmasıdır. Ve Araplar katında **الدهمة** karalıktır. Cennete **مدهامة** denmesi ancak yeşilliğinin şiddetindendir. “Yeşillik karardı” denir; yani şiddetlendi. Ve **قس** hadîsinde: “**وروضة مدهامة**”; yani yeşilliği şiddetli, onda nihayete varmış; sanki yeşilliğinin şiddetinden dolayı karadır. Ve Araplar her yeşile “kara” der. Irak köyleri, yeşilliğinin çokluğundan dolayı “**سواد**” diye adlandırıldı.

* Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الدهم** çok kalabalık cemaat; çoğulu **الدهوم**; bunu **الليث** söyledi. Ve şu beyti okudu:
جئنا بدهم يدهم الدهوما * مجر كان فوقه النجوما

Ve o, **الصحاح**’ta da böyledir; fakat o “çok sayı” dedi. Ve bunun benzeri **التهذيب**’dedir. Ve ondan **أبى جهل**’in sözü: “Ey **قريش** topluluğu, siz **الدهم** iken, sizden her on kişinin onlardan bir kişiyi yenmesine güç yetiremez misiniz?”; bunu, Yüce Allah’ın “**عليها تسعة عشر**” sözü inince söyledi. Ve “insanlardan **دهم** geldi” denir; yani çok. Ve hadîste: “**محمد في الدهم**” bu **القورو** ile. Ve başka bir hadîste, **لبشير بن سعد** için: “Gece vaktinde **الدهم** ona yetişti.” Ve denir: “Size **الدهماء** geldi”; yani karanlık, kapkara belâ. Ve **حذيفة** hadîsinde: fitneyi andı da dedi: “Size **الدهيماء** geldi; **بالنشف** ile atar; sonra onu izleyen, **بالرضف** ile atar.” **شمر** dedi: bununla karanlık, kapkara fitneyi kastetti; ve küçültme, büyütmek içindir. Ve bazı insanlar **الدهيماء**’yı **الدهيم**’e götürür; ve o belâdır. Ve **الدهم** **الغائلة**’dir. Ondan hadîs: “Kim Medine halkını **بدهم** ile isterse”; yani büyük bir işten bir **غائلة** ile; **يدهمهم**: yani onları ansızın basar. Ve **رماد أدهم**: kara kül. **الراجز** dedi:
غير ثلاث في المحل صيم * روائم وهن مثل الرؤم * بعد البلى شبه الرماد الادهم

Ve **ربع أدهم**: mahalle yeni (ayrılmış) bir konak yeri; ve **أربع دهم**. **ذو الرمة** dedi:
أللاربع الدهم اللواتى كأنها * بقية وحى في بطون الصحائف

Ve **داهما** diye adlandırdılar; ve **بنو دهمان** ( **كعثمان** ): **هذيل**’den bir batın. **صخر الغى** dedi:
ورهط دهمان ورهط عاديه

* Dedim: Onlar, **بنو دهمان بن سعد بن مالك بن ثور بن طابخة بن لحيان بن هذيل**’dir. Ve **جهينة**’de: **دهمان بن مالك بن عدى**; onlardan bir batın; onlardan **عبد الله بن عبد بن عوف**; o sahâbîdir; Allah Teâlâ ondan razı olsun. Ve o, onun huzurunda—sallallahu aleyhi ve sellem—savaş safında söyleyendir:
أنا ابن دهمان وعوف جدى * أنا إذا عدت بنو معد * نعد في جمهورها الاشد

Ve **أشجع**’da: **دهمان بن نعار بن سبيع بن بكر بن أشجع**; ve onun evladı: muammer **نصر بن دهمان**; hakkında şöyle denilendir:
ونصر بن دهمان الهنيدة عاشها * وسبعين عاما ثم قوم فانصاتا
وعاد سواد الرأس بعد ابيضاضة * وراجعه شرخ الشباب الذى فاتا

Ve onun evladından: **جارية بن جميل بن نشبة بن قرط بن مرة بن نصر بن دهمان**; Bedir’e katıldı. Ve **قيس عيلان**’da: **دهمان بن عوف بن سعد بن ذبيان**; **بنى مرة بن عوف**’tan bir batın. Ve **دهمان بن عيلان**: **قيس**’in kardeşi; ve onlar, **قيس**’ten bir ev halkıdır; onlara **بنو نعامة** denir. Ve **هوازن**’da: **دهمان بن نصر بن معاوية بن بكر بن هوازن**. Ve **الازد**’de: **دهمان بن نصر بن زهران**; ve **دهمان بن منهب بن دوس بن عدثان بن زهران**; onlardan, **عمرو بن حممة الدوسى**; onun zikri **ق ر ع**’da geçti. Ve bununla bilirsin ki **الهجرى**’nin sözü: “**دهمان**: **نصر** ve **أشجع**; ve Araplarda bu ikisinden başkası yoktur” uygun değildir.
