# دهي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%87%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دهي

: ( ى ( *!الدَّهْيُ ) ، بالفتْحِ ، ( *!والدَّهاءُ ) ، كسَحابٍ .
قالَ الجوهرِيُّ : الهَمْزةُ فيه مُنْقلبَةٌ مِن الياءِ لا مِن الواوِ ؛ ( النُّكْرُ وجَوْدَةُ الرَّأْي ) .
يقالُ : رجُلٌ *!داهِيَةٌ بَيِّنُ *!الدَّهْي *!والدَّهاء ؛ كما في الصِّحاحِ .
( و ) *!الدَّهْيُ : ( الأَدَبُ .
( ورجُلٌ *!داهٍ *!وداهِيَةٌ ) : أَي مُنْكَرٌ بَصِيرٌ بالأُمُورِ ؛ ( ج *!دُهاةٌ *!ودَهُونَ ) ، فداهٍ مِن قوْمٍ دُهاةٍ ، كقاضٍ وقُضاةٍ ؛ ودَهٍ من *!دَهِينَ كعَمِينَ .
( وقد *!دَهِيَ ، كرَضِيَ ) ، *!يَدْهَى ( *!دَهْياً *!ودَهاءً *!ودَهاءَةً .
( *!وتَدَهَّى : فَعَلَ فِعْلَ *!الدُّهاةِ ) ؛ نَقَلَهُ ابنُ سِيدَه .
( *!ودَهاهُ *!دَهْياً *!ودَهَّاهُ ) بالتَّشْديدِ كما هو مَضْبوُطٌ هكذا :
( نَسَبَه إلى *!الدَّهاءِ ) .
والذي في المُحْكَم والتكملَةِ :

*!دَهَيْتُه *!ودَهَوْتُه نَسَبْتُه إلى *!الدَّهاء وليس فيه *!التَّدْهِيَة ، فتأَمِّل ذلك .
( أَو عابَهُ وتَنَقَّصَه ، أَو أَصابَه *!بداهِيَةٍ ، وهي الأمْرُ العَظيمُ ) ، والجَمْعُ *!الدَّواهِي .
وفي الصِّحاحِ : *!دَواهِي الدَّهْر : ما يُصِيبُ النَّاسَ مِن عَظِيمِ نُوَبِه .
( *!والدَّهِيُّ ، كغَنِيَ : العاقِلُ ) ؛ عن أَبي عَمْرو ؛ ( ج *!أَدْهِيَةٌ ) ؛ هكذا في النسخِ والصَّوابُ *!أَدْهياءُ كما في المُحْكَم ؛
قَوْله ( *!ودَهْواءُ ) ، هكذا هو في النسخِ على وَزْن حَمْراء وهو غَلَطٌ والصَّوابُ : *!دُهَواءُ ، كبُصَراء .
( *!والَّداهِي : الأسَدُ ) لأنَّه يَفْجَأُ بالأَخْذِ والفَتْك .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!دَهاهُ *!دَهْياً فهو *!مَدْهِيٌّ .
وإذا خَتَلْت عن أَمْرٍ يقالُ : *!دُهَيْت .
*!والدَّهْياءُ : هي الشَّديدَةُ مِن شَدائِدِ الدَّهْر .
وقالَ ابنُ السِّكِّيت : *!دَهَتْه *!داهِيَةٌ *!دَهْياءُ ، هو تَوْكيدٌ لها .
*!ودَهَى *!يَدْهى *!دَهاءً : لُغَةٌ في *!دَهِيَ كرَضِيَ ؛ كذا في خلاصَةِ المُحْكَم .
وهُما *!دَهْيَاوان .
وما *!دَهاكَ : ما أَصابَكَ .
*!والمُدَاهاةُ : الإصابَةُ بالداهِيَةِ ؛ وأنْشَدَ ابنُ سِيدَه في ترْكيبِ قرن :
*!وداهِيَةٍ *!داهى بها القَوْمَ مُفْلِقٌ
بَصِيرٌ بعوراتِ الخصومِ لَزُومُهاوقال ابنُ دُرَيْدٍ : *!أَدْهاهُ وَجَدَهُ *!دَاهِياً .
وقالَ أَبو عَمْرو : يقالُ غَرْبٌ *!دَهْيٌ ، بالفتْحِ ، أَي ضَخْمٌ ؛ قالَ :
والغَرْبُ دَهْيٌ غَلْفَقٌ كَبِيرُ
والحَوْضُ من هَوْذَلِه يَفُورُوقال ابنُ حبيبٍ : في مذحج : دَهْيُ بنُ كعْبِ مِثَال عم .
وقد سَمَّوْا *!دُهَيَّة ، كسُمَيّة .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :

*!دَهْدَى الحَجَر *!يُدَهْديه *!دَهْداةً : دَحْرَجَهُ ، *!فتَدَهْدَى *!تَدَهْدَياً .
*!والدّهْديةُ : الخراء المُسْتَديرُ الذي تدهديه الجعلُ .

### Türkçe

: ( **الدَّهْيُ** ) fetha ile, ( **والدَّهاءُ** ) da **سَحاب** gibi.
Cevherî dedi: İçindeki hemze, vâvdan değil yâdan dönmüştür; (inkâr/gariplik ve görüşün iyiliği).
Denir ki: **داهِيَةٌ** bir adam, **الدَّهْي** ve **الدَّهاء**’ı apaçık (belli) olan; Sıhâh’ta olduğu gibi.
( Ve ) **الدَّهْيُ**: (edep).
( Ve bir adam **داهٍ** ve **داهِيَةٌ** ): yani inkârcı, işlere vâkıf; (çoğulu **دُهاةٌ** ve **دَهُونَ**), böylece **داهٍ** “**دُهاةٍ** olan bir kavimden” (denir); **قاضٍ** ve **قُضاةٍ** gibi; ve **دَهٍ** “**دَهِينَ**’den” (denir) **عَمِينَ** gibi.
( Ve gerçekten **دَهِيَ** , **رَضِيَ** gibi ), **يَدْهَى** ( **دَهْياً** ve **دَهاءً** ve **دَهاءَةً** ).
( **وتَدَهَّى**: **الدُّهاةِ**’nin fiilini yaptı ); bunu İbn Sîde nakletti.
( **ودَهاهُ** **دَهْياً** ve **دَهَّاهُ** ) şeddeli olarak, işte böyle ضبط edilmiş olduğu üzere:
(onu **الدَّهاءِ**’a nisbet etti).
Ve Muhkem ve Tekmile’de olan şudur:

**دَهَيْتُه** ve **دَهَوْتُه**: onu **الدَّهاء**’a nisbet ettim; onda **التَّدْهِيَة** yoktur; öyleyse bunu düşün.
(Ya onu ayıpladı ve eksiltti; yahut ona **بداهِيَةٍ** ile isabet etti; o da büyük iştir); çoğulu **الدَّواهِي**’dir.
Sıhâh’ta: **دَواهِي الدَّهْر**: insanların başına gelen, onun büyük musibetlerindendir.
( **والدَّهِيُّ** , **غَنِيَ** gibi: akıllı )؛ Ebû Amr’dan; (çoğulu **أَدْهِيَةٌ** ); nüshalarda böyle; doğrusu Muhkem’de olduğu gibi **أَدْهياءُ**’dur;
Onun sözü ( **ودَهْواءُ** ): nüshalarda böyle, **حَمْراء** vezni üzere; bu yanlıştır; doğrusu: **دُهَواءُ** , **بُصَراء** gibi.
( **والَّداهِي**: aslan ) çünkü yakalama ve öldürme ile ansızın basar.
Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir:
**دَهاهُ** **دَهْياً**; o hâlde o **مَدْهِيٌّ**’dir.
Ve bir işten hile yaptığında denir ki: **دُهَيْت**.
**والدَّهْياءُ**: o, zamanın şiddetlerinden şiddetli olandır.
İbnü’s-Sikkît dedi: **دَهَتْه** **داهِيَةٌ** **دَهْياءُ**; o, onun için bir te’kiddir.
**ودَهَى** **يَدْهى** **دَهاءً**: **دَهِيَ** ( **رَضِيَ** gibi ) hakkında bir lugattır; Muhkem’in hulâsasında böyle.
Ve ikisi **دَهْيَاوان**’dır.
Ve **دَهاكَ** nedir: sana isabet eden nedir.
**والمُدَاهاةُ**: dâhiye ile isabet etme; ve İbn Sîde **قرن** terkibinde şu beyti inşâd etti:
**وداهِيَةٍ** **داهى** بها القَوْمَ مُفْلِقٌ
بَصِيرٌ بعوراتِ الخصومِ لَزُومُها
İbn Düreyd dedi: **أَدْهاهُ**: onu **دَاهِياً** buldu.
Ebû Amr dedi: denir ki **غَرْبٌ** **دَهْيٌ** fetha ile; yani iri; dedi ki:
والغَرْبُ دَهْيٌ غَلْفَقٌ كَبِيرُ
والحَوْضُ من هَوْذَلِه يَفُورُ
İbn Habîb dedi: Mezḥic’te: **دَهْيُ** b. Ka‘b, amca misalidir.
Ve gerçekten **دُهَيَّة** diye adlandırdılar, **سُمَيّة** gibi.
Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir:

**دَهْدَى** taşı **يُدَهْديه** **دَهْداةً**: onu yuvarladı; böylece **فتَدَهْدَى** **تَدَهْدَياً**.
**والدّهْديةُ**: bok; yuvarlak olan, ki onu bokböceği yuvarlar.
