# دوأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%88%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دوأ

الداء: المرض والعيب ظاهرا أو باطنا، حتى يقال: داء الشح أشد الأدواء، ومنه قول المرأة: كل داء له داء، أرادت كل عيب في الرجال فهو فيه، وفي الحديث  أي داء أدوى من البخل  أي أي عيب أقبح منه، قال ابن الأثير: الصواب أدوأ، بالهمز ج أدواء قال ابن خالويه، ليس في كلامهم مفرد ممدود وجمعه ممدود إلا داء وأدواء، نقله شيخنا. داء الرجل يداء كخاف يخاف دوأ، وداء، وأدوأ كأكرم، وهذا عن أبي زيد، إذا أصابه في جوفه الداء وهو داء بكسر الهمزة المنونة، كما في سائر النسخ، وفي بعضها بضمها، كأن أصله دائئ ثم عومل معاملة المعتل، قال سيبويه: رجل داء فعل، أي ذو داء، ورجلان داآن، ورجال أدواء، ونسبه الصاغاني لشمر، وزاد في التهذيب: رجل دوى مثل ضنى ورجل مديء كمطيع، وهي بهاء أي امرأة داءة ومديئة، وفي الأساس: رجل داء، وامرأة داء وداءة وقد دئت يا رجل بالكسر وأدأت وكذا أداء جوفك فأنت مديء وأدأته أيضا إذا أصبته بداء يتعدى ولا يتعدى. وداء الذئب: الجوع قاله ثعلب، ويقال رجل ديئ كخير: داء، وهي بهاء ديئة، ونص عبارة التهذيب وفي لغة أخرى: رجل ديء وامرأة ديئة، على فيعل وفيعلة، ونص عبارة العباب: رجل ديء وامرأة ديئة، على فعيل وفيعلة. وداءة: جبل يحجز بين النخلتين اليمانية، والشامية، قرب مكة حرسها الله تعالى، كذا في العباب والمراصد، وفي معجم البكري: بلد قريب من مكة. وداءة ع لهذيل. قال حذيفة بن أنس الهذلي:
  هلم إلى أكـنـاف داءة دونـكـم                      وما أغدرت من خسلهن الحناظب ويروى: أكناف دارة، والخسل: رديء النبق، كذا في العباب، ولم أجده في ديوان شعرهم. والأدواء على صيغة الجمع ع في ديار تميم بنجد، قال نصر: هو بضم الهمز وفتح الدال. ويقال: سمعت دودأة، الدودأة: الجلبة والصياح. وعن أبي زيد: إذا اتهمت الرجل قلت له: قد أدأت إداءة، وأدوأت إدواء. ومما يستدرك عليه: يقال: فلان ميت الداء، إذا كان لا يحقد على من يسيء إليه. وداء الأسد: الحمى، قاله أبو منصور، وداء الظبي: الصحة والنشاط، قاله أبو عمرو، واستحسنه أبو عبيد، وأنشد الأموي:
  لا تجهمينا أم عمرو فإنـمـا                      بنا داء ظبي لم تخنه عوامله وداء الملوك: الترفه والتنعم. وداء الكرام: الدين والفقر. وداء الضرائر: الشر الدائم. وداء البطن: الفتنة العمياء.

### Türkçe

**الداء**: hastalık ve ayıp; açıkça veya gizlice; hatta denilir: **داء الشح** en şiddetli **الأدواء**dır; ve ondandır kadının sözü: “Her **داء** için bir **داء** vardır”; her ayıp erkeklerde ise o ondadır, demek istedi. Ve hadiste: “Hangi **داء** cimrilikten daha **أدوى**dır?” yani hangi ayıp ondan daha çirkindir. İbnü’l-Esîr dedi: doğru olan **أدوأ**dır, hemze ile; çoğulu **أدواء**. İbn Hâlaveyh dedi: onların كلامında tekil memdûd olup çoğulu memdûd olan yoktur; ancak **داء** ve **أدواء**; bunu şeyhimiz nakletti.

**داء** adam **يداء**; **خاف يخاف** gibi; **دوأ** ve **داء**; ve **أدوأ**; **أكرم** gibi; bu, Ebû Zeyd’dendir; karnında **الداء** ona isabet ettiğinde; ve o, tenvinli hemzenin kesresiyle **داء**dır; diğer nüshalarda olduğu gibi; bazılarında ise onun zammıyladır; sanki aslı **دائئ** idi, sonra mu‘tel gibi muamele gördü. Sîbeveyh dedi: **رجل داء** “**فعل**”dir; yani **داء** sahibi. Ve iki adam: **داآن**; ve adamlar: **أدواء**. Sâgânî onu Şemr’e nisbet etti; ve **التهذيب**’de artırdı: **رجل دوى**; **ضنى** gibi; ve **رجل مديء**; **مطيع** gibi; ve o, **بهاء** iledir; yani kadın: **داءة** ve **مديئة**. Ve **الأساس**’ta: **رجل داء**; ve kadın: **داء** ve **داءة**. Ve “ey adam, kesre ile **دئت** oldun” ve **أدأت**; yine “karnın **أداء** oldu”; artık sen **مديء**sin. Ve onu da **أدأته**: ona bir **داء** isabet ettirdiğinde; geçişli de olur, geçişsiz de olur.

Ve **داء الذئب**: açlık; bunu Sa‘leb söyledi. Ve denilir: **رجل ديئ**; **خير** gibi: **داء**; ve o, **بهاء** iledir: **ديئة**. **التهذيب**’in ibaresinin nassı: başka bir dilde: **رجل ديء** ve kadın: **ديئة**; **فيعل** ve **فيعلة** üzere. **العباب**’ın ibaresinin nassı: **رجل ديء** ve kadın: **ديئة**; **فعيل** ve **فيعلة** üzere.

**وداءة**: bir dağ; Yemenli **النخلتين** ile Şamlı arasında engel olur; Mekke’ye yakın; Allah Teâlâ onu korusun; **العباب** ve **المراصد**’da böyle. **معجم البكري**’de: Mekke’ye yakın bir belde. Ve **وداءة**: Hüzeyl’e ait bir yer. Hüzeylî Huzeyfe b. Enes dedi:
  “Gelin **أكـنـاف داءة**’ye; sizden aşağıdadır;
  ve **الحناظب** onların **خسل**lerinden hiçbirini hainlik etmedi.”
Ve rivayet olunur: **أكناف دارة**. Ve **الخسل**: kötü **النبق**; **العباب**’da böyle; ve onu onların şiir divanında bulmadım.

Ve **الأدواء** cem‘ sigası üzere bir yer adıdır; Necd’de Temîm b. diyarlarında. Nasr dedi: o, hemzenin zammı ve **الدال**’ın fethi iledir.

Ve denilir: **دودأة** işittim. **الدودأة**: gürültü ve bağırış.

Ebû Zeyd’den: adamı itham ettiğinde ona dedin: “Muhakkak sen **أدأت إداءة** ettin” ve “**أدوأت إدواء** ettin.”

Ve onun üzerine istidrâk edilenden: denilir: “Falan **ميت الداء**dır”; kendisine kötülük edene kin tutmadığında.

Ve **داء الأسد**: humma; bunu Ebû Mansûr söyledi. Ve **داء الظبي**: sıhhat ve canlılık; bunu Ebû Amr söyledi; Ebû Ubeyd onu güzel buldu; ve Ümevî şu beyti okudu:
  “Bize çatma yüz gösterme ey Ümmü Amr; çünkü
  bizde **داء ظبي** vardır; onun âmilleri ona hıyanet etmedi.”

Ve **داء الملوك**: refah içinde yaşama ve nimet içinde bulunma. Ve **داء الكرام**: borç ve fakirlik. Ve **داء الضرائر**: sürekli şer. Ve **داء البطن**: kör fitne.
