# دور — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%88%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: دور

باب الدال والراء و و ا ي معهما
د و ر، د ي ر، د ر ي، د ر أ، ر أ د، ر ي د، أ ر د، ر و د، و ر د، ر د أ، ر د ي مستعملات
دور:
الدَوّاريُّ: الدهرُ الدَوّار بالناس، قال العجاج:
والدهر بالاِنسانِ دَواريُّ
ويقال: دارَ دَورةً واحدة، وهي المرَّةُ الواحدة يَدورُها.
والدَّور قد يكون مصدراً في الشعر، ويكون لوثاً واحداً من دَوْر العِمامة، ودَوْرُ الحَبْلِ بالشيء، ويكون لوثاً واحداً من والدُوارُ: أن يأخُذَ الإنسان في رأسِه كهيئة الدَّوَران، تقول: دِيرَ به أي غُشِيَ عليه.
والدَّوار: صَنَم كانت العرب تَنصِبُه، يجعلون موضِعاً حوله يدورون فيه، واسم ذلك الصَّنَم والموضِع الدَّوار، قال:
كما دارَ النِّساءُ على الدَّوار

ومنه قول امرئ القيس:
عَذارَى دَوارٍ في مُلاءٍ مُذَيَّلِ
ويُثَقَّل في لغة فيقال دَوّار ويقال دُوار.
والمَدار: موضع للشيءِ الذي تُدير به كالحَبْل تُديره على شيء، وموضعه من ذلك الشيء مَدارٌ.
والمَدارُ يكون كالدَوَرانِ فيُجْعَلُ اسْماً نحوُ مَدِار الفَلَكِ.
والدائرةُ: الحَلْقةُ، والشيءُ المستديرُ.
والدّارةُ: دارَة القَمَر. وكلَّ موضع يُدارُ به شيءٌ يحجُزه فاسْمُه دارةٌ، نحو الدارات التي تُتَّخذ في المَباطح ونحوها يجعَلُون فيها الحُمُرَ ونحوها وأنشد:
تَرى الإِوَزين في أكناف دارتها		فَوْضَىَ وبين يَدَيها التِّبْنُ منثورُ
ومعنى البيت أنَّه رأى حَصّاداً أَلْقَى سُنبَلَة بين يَدَي تلك الإِوَزِّ فقَلَعَت حَبّاً من سَنابِلِهِ فأكَلَتِ الحَبَّ وافتَحَصَتِ التِّبنَ.
والدائرةُ: الدَّولة، يقال: الدَّوائِرُ تدور، والدَّوائلُ تدول.
والدّارُ: كلُّ موضعٍ حَلَّ به قومٌ فهو دارُهم، وأما الدّارُ فاسمٌ جامعٌ للعَرْصةِ والبِناء المَحَلّة، وثلاثُ أدؤرٌ، وجاءت الهمزة لأنَّ الألف التي كانت في الدار صارت في أفعُل في موضع تَحرُّك فَأُلِقيَ عليها الصَّرْف بعَيْنها ولم تُرَدَّ إلى أصلها فانهَمَزَتْ.
ومُداوَرة الشُّؤون: مُعالَجتُها.
والدَّوّارةُ: من أدَواتِ النّقّاش والنجّار، لها شُعبَتانِ تَنْضمّانِ وتَنْفَرِجانِ لتقدير الدارات.
دير:
الدَيْرُ: البِيعةُ، وساكنُه وعامِلُه دَيرانيٌّ ودَيّارٌ.
والدَّيُّور: الواحدُ، الفرْد من الناس، يقال: ليس بها دَيّارٌ ولا دَيُّورٌ.
والدَيّار فيعال من دارَ يَدورُ.
دري:
دَرَى يَدْري دِرْيةً ودَرْياً ودِرْياناً ودِراية، ويقال: أتَى فلانٌ الأمرَ من غير دِرْيةٍ أي من غير عِلمٍ، والعَرَب ربَّما حَذَفوا الياء من قولِهم: لا أَدْرِ في موضع لا أدري، يكتفون بالكسرة فيها كقوله الله- جلّ وعزّ: "والليل إذا يَسْرِ"، والأصل يَسري.
درء:
والدَّريئة من أَدَمٍ وغيره يُتَعَلَّم عليها الطِّعانُ، قال:
ظَلِلْتُ كأنيّ للرِّماحِ دَريئةً
وأَدْرَأْتُ دَريئةً أي اتّخَذْتُها.
والدَّريئة: ما تَتَسَتَّرُ به فترمي الصَّيْدَ، وتقول منه: دَرَيتُ الصيد أدري دَرياً، قال:
فإن كنتُ لا أدري الظِّباء فإننـي		أدُشُّ لها، تحت الترابِ، الدَّواهِيا
والدَّريئةُ، بالهمز،: الحَلْقة.
وتقول: حَيُّ بني فلانٍ ادَّرَأُوا فُلاناً كأنَّهم اعتَمَدوه بالغارة والغَزو، قال:
أَتَتْنا عامِرٌ من أرض حَزْمٍ		مُعَلِّقةَ الكَنائِنِ تَـدَّرينـا
والدَّرْءُ: العِوَجُ في العَصَا والقَناةِ وكلِّ شيءٍ تَصعُب إِقامتُه قال:
إنّ قناتي من صَليبات القَنَا		على العُداةِ أن يُقيموا دَرْأَنا
وطريقٌ ذو دُرُوء ممدود، أي ذو كُسُورٍ ونحو ذلك من الأَخاقيق وإنه لذو تُدْرَأ في الحرب أي ذو مَنْعةٍ وقوّةٍ على أعدائه، قال:
لقد كنت في الحَربِ ذا تُدْرَأ
والتَّدارُؤُ: التَّدافُع.
ودَرأ فلانٌ علينا ودَرِئَ مثله دُروءاً إذا خَرَجَ مُفاجأة.
ودَرَأتُه عنّي، أي دَفَعتُه.
وتُدْرَأُ: اسمٌ وُضِعَ للدَّرْءِ كما يُسَمَّى تَتْفُل وتُرْتُب، تريدُ به جاءَ الناسُ تُرْتُباً أي طُرّاً.
وتقول: اللّهُمَ إِنّي أدرأبك في نَحْر فلانٍ لتَكفيَني شَرَّه.
ودَرَأتُ عنه الحَدَّ أي اسْقَطتُه من وجهٍ عَدْلٍ، قال الله -عزَّ وجلّ-: "ويَدْرَأُ عنها العذابَ أن تَشهَدَ أربعَ شهاداتٍ".
والتَّعطيلُ: أن تُترَكَ إِقامة الحد، ويقال في هذا المعنى بعينه: دَرَأْتُ عنه الحَدَّ دَرْءاً، ومن هذا الكلام اشتُقَّت المُدارَأة بين الناس، وفي معنى آخر كان بينهم دَرْو أي تَدارُؤ في أمر فيه اختلافٌ واعوِجاج ومُنازعةٌ، قال الله عزَّ وجلَّ: "فادّارأتُم فيها" أي تَدارأتُم.
ودَرَأَ فلانٌ علينا دُرُوءاً: خَرَجَ علينا مُفاجأةَ.
والتّدارُؤُ: التدافُع.
وتقول هُذَيل: ادَّرَيْتُ الصَّيْدَ أي ختَلتُه.
وادّرَأتِ الناقة بضَرْعِها فهي مُدرِئٌ إذا أرْخَتْ ضَرْعَها عند النِّتاج.
وكوكب دِرِّيُّ على فِعّيل: من تَوَقُّده كأنّه يدرأ دُرُوءاً، كأنّه يُخرجُ نفسَه من السَّماء.
والمِدْرَى: سَرخاره: أعجميّة، وشُبِّه بها قَرْنُ الثَّور، فمن أَنَّثه قال: مِدْراة على تَوَهُّم الصغيرة من المَدارَى، وهي حديدة يُحَكُّ بها الرأسُ.
ومنه قول النابغة:
شَكَّ الفَريصة َبالمِدْرَى فأنفَذَهـا		شَكَّ المُبَيْطِرِ إذْ يشفي من العَضَد
والداريّ: الملاّح الذي يلي الشِّراع أو منسُوبٌ إلى موضعٍ يقال له دارين.
والمَدْرِية: المِدْارة نفسُها في لغة، وهي التي حُدِّدَت حتى صارت مِدْارة.
راد:
ورَأدُ الضُّحَى: ارتفاعُها، ويقال: ترجَّلَ رَأْدَ الضُّحى وتَرأَّدَ. وتَرَأدَّتِ الحيَّةُ أي اهتَزَّتْ في انسيابها، قال الشاعر:
كأنَّ زمامَها أَيْمٌ شـجـاعٌ		تَرَأَّدَ في غصونٍ مُعْضَئِلَّه
أي ملتَفّةٌ، قال: إنما هي مُعْضَئِلَّة قد اعضَأَلَّ بعضها إلى بعض. ومثله:
حَدائقُ رَوضٍ مُزْهَئِرٌّ عَميمُها
إنما هو على قياس أزهَاَرَّ، واعضَأَلَّ النَّبْتُ.
والجارية الممشوقة تَرَأَّدُ في مِشْيتها.
ويقال للغصن الذي نَبَتَ من سَنَته أرطَبَ ما يكون وأرخصَه: رُؤدٌ والواحدة بالهاء.
والجاريةُ الشّابَّةُ رُؤدٌ، ورَؤُدَ شَبابُها.
والرَّأْد: أصُول مَنبِتِ الأسنان في اللَّحْيَيْنِ، وجمعُه آراد.
ورادَت المرأةُ تَرودُ رَوَداناً فهي رادةٌ، غير مهموز، إذا كانت طَوّافةً في بُيوت جاراتها لا تثبُتُ في بيتها.
ريد:
الرَّيدُ: الحَيْدُ من حُيُود الجَبَل، وجَبَل ذو حُيُود، وذو رُيُود، إذا كانت له حُرُوفٌ ناتئةٌ من الصَّخْر في أعراضه لا في أعاليه.
والريَّدُ: الأمرُ الذي تريده وتُزاوِلُه.
والرِّئدُ، بالهمز: التِّرْبُ، وهذا رِئْدُكَ أي تِرْبُكَ.
وقيل: الرِّئدُ اسم من أراد.
ورُوَيد تصغير الرَّوْد من غير أن يستعمل الرَّوْد فيه، فإذا أردت برُوَيْد الوَعيد نَصَبْتَها بلا تنوينٍ وجازَيت بها، قال:
رُوَيْدَ تصاهَلْ بالعراق جِيادَنا		كأنَّكَ بالضحّاكِ قد قامَ نادِبُهْ
وإذا أرَدْتَ برُوَيْد المُهْلةَ والإِروادَ في الشيء فانصِبْ ونَوِّنْ، تقول: امشِ رُوَيداً يا فتى، وإذا عَمِلَ عَمَلاً، قُلتَ: رُوَيْداً رُوَيداً، أي أَرُودُ أَرُودُ في معنى رُوَيْداً المنصوبة.
رود:
الرَّوْد: مصدر فعل الرائد، يقال: بَعَثْنا رائداً يرود لنا الكَلأَ والمنزِلَ، ويَرتادُه بمعنى واحد أي يطلبُ وينظر فيختار أفضَله، وجاء في الشعر: بَعَثوا رادَهم أي رائدَهم.
ومن أمثالهم: الرائدُ لا يكذِبُ أهلَه، يُضرَبُ مثلاً للّذي لا يكذب إذا حَدَّثَ.
ويقال: رادَ أهلَه يَرودَهم مَرْعىً أو مَنزِلاً رياداً، وارتادَ لهم ارتياداً.
وفي الحديث: "إذا أراد أحدُكم أن يبُولَ فليَرْتَدْ لبَولِه" أي يرتاد مكاناً دَمِثاً ليِّناً مُنحَدِر لئلاّ يرتَدَّ عليه بَولُه.
والرائد: الذي لا منزلَ له.
والإِرادة أصلها الواو، ألا ترى إنك تقول: راوَدْتُه أي أردْتُه على أن يفعَلَ كذا، وتقول: راوَدَ فلانٌ جاريتَه عن نفسها، وراوَدَته هي عن نفسه إذا حاوَل كلٌّ منهما من صاحبه الوَطْءَ والجماعَ، ومنه قول الله -جلَّ وعزَّ-: "تُراوِدُ فَتاها عن نفسه"، فجَعَل الفعل لها.
والرّوائد من الدَّوابِّ: التي ترتَع ومنه قول الشاعر:
كأنَّ رَوائد المُهْرات منها
ويقال: رادَ يَرودُ إذا جاء وذَهَبَ، ولم يَطْمَئِنَّ، ورجل رائدُ الوِساد إذا لم يَطمِئنَّ عليه، لِهَمٍّ أَقلَقَه، باتَ رائدَ الوِسادِ، وأنشد:
تقولُ له لما رأتْ جمع رَحْلِهِ		أهذا رئيسُ القومِ. رادَ وِسادَها
دَعَا عليها بألاّ تنام فيطمَئِنَّ وسادُها.
وفي الحديث: "الحُمَّى رائد الموتِ" أي رسولُ الموت كالرائدِ الذي يُبعَث ليرتادَ منزِلاً.
والرِّيدةُ اسمٌ يوضَعُ موضعَ الارتياد والإِرادة.
والرِّيدة: ريحٌ رَيْدةٌ ليِّنةُ الهبوب، وأنشَدَ:
إذا رِيدةٌ من حيث ما نَفَحَت له		أتاه برَيّاها خليل يُواصـلُـهْ
ويقال: ريح رُودٌ أيضاً.
أرد:
الأَدَرَةُ والأَدَر مصدرانِ، ورجل آدَرُ وامرأة عَفْلاء، لا يُشتَقُّ لها فِعلٌ من هذا لأنَّ هذا نَفْخةٌ في الصَّفَن، والأُدْرةُ اسمُ تلكَ النَّفخةِ، والآدَرُ ونَعْتٌ، والفعل أدِرَ يأْدَرُ.
ورد:

الوَرْدُ اسْمُ نَوْرٍ، ويقال: ورَّدَتِ الشَّجَرة أي خَرَجَ نَورُها، وفَغَمَ نَورْها أي خَرَجَ كلُّه.
والوَرْدُ لونٌ يضربُ إلى صُفرةٍ حَسَنةِ من ألوان الدَّوابِّ وكلِّ شيءٍ، والأُنثَى وردةٌ وقد وَرُدَ وُرْدةً، وقيلَ: إيرادّ يَوْرادُّ في لغة، على قياس ادهامَّ.
ويَصيرُ لونُ السماء يومَ القيامةِ وَرْدَةً كالدّهان.
والوَرْدُ من أسماء الحُمَّى، وقد وَرَدَ الرجلُ فهو مَورُودٌ أي مَحْمُوم، قال الشاعر:
إذا ذَكَرَتْك النفسُ ظَلَّت كأنَّهـا		عليها من الوِرْدِ التهامِيِّ أَفْكَلُ
والوِرْدُ: وقتُ يَوْمِ الوِرْدِ بينَ الظِّمْئَينِ، وهو وَقْتانِ، ووَرَدَ الوارِدُ يَرِدُ وُرُوداً.
والوِرْدُ أيضاً اسْمٌ من وَرَدَ يَرِدُ يومَ الوِرْدِ.
ووَرَدَتِ الطيرُ الماءَ ووَرَدَتْهَ أَوراداً، وقال:
كأَورادِ القَطَا سَمَلَ النِّطافِ
والوِرْدُ: النصيبُ من قِراءة القرآن لأنّه يُجَزِّئُهُ على نفسه أجزاء: فيقرؤه وِرْداً وِرْداً.
وقوله تعالى: "ونَسوقُ المُجرمينَ إلى جَهَنَّمَ وِرْداً"،يُفسَّر عَطاشَى، معناه: كما تُساق الإِبِل يومَ وقتها وِرْداً وِرْداً.
والوَريدُ: عِرْقٌ، وهما وَريدانِ مُلْتَقَى صَفقَتَي العنق، ويجمع أَورِدة، الوُرُدُ أيضاً جمعُه.
وأرنَبَةٌ واردةٌ إذا كانت مُقبلةً على السَّبَلة.
وقوله تعالى: "فأرسَلُوا وارِدَهم" أي ساقيهم.
ردء:
الرِّدْءُ مهموز، وتقول: رَدَأْتُ فلاناً بكذا أو كذا أي جعَلْتُه قوَّةَ له وعماداً كالحائِط تَرْدَؤُه برِدْءٍ من بناء تُلِزَقُه به، وأرْدَأْتُه أي أَعَنْتُه وصِرْتُ له رِدْءاً أي مُعنياً.
والرُّدُوءُ: الأَعوانُ، وتَرادَأوا أي تَعاوَنُوا.
وقد أردَوَأ هذا الأمرُ على غيره أي زادَ، يُهمَزُ ويُلَيَّنُ، وأربَأ وأَرْمَأَ مِثلُه، قال:
وأسـمَـرَ خَـطِّـياً كـأنَّ كُـعُـوبَـه		نَوَى القَسْبِ قد أرْدَى ذِراعاً على العَشْرِ
والرَّداءَة مصدر الشيء الرَّديِء، وقد رَدُؤَ الشيءُ يردُؤُ رَداءةً.
وإذا أَصَبْتَ شيئاً أو فِعلته فعلاً رديئاً فأنتَ مُرْدِئٌ.
ردي:
رَدِيَ يَرْدَى رَدىً فهو رَدٍ أي هالِكٌ، وأرداهُ اللهُ، قال:
تَنادَوا فقالوا: أرْدَتِ الخَيْلُ فارساً		فقُلت: أعبدُ اللهِ ذلكُـم الـرَّدِي
والتَرَدِّي: التَّهَوُّرُ في مَهْواةٍ، والمُتَرَدِّية التي تَردَّتْ في بئرٍ أو هُوَّةٍ فهَلَكَتْ، وتأنيثه على معنى الشاة.
والأردية جمع الرِّداءِ، ومنه التَرَدّي والارتِدِاءُ.
والرَّدْيُ والرَّدَيانُ في الِإقبال والإِدبار، ورأيت الخَيْلَ تَردي رَدَياناً ورَدْياً.
والرَّدَيانُ: مَشيُ الحِمارِ من آريِّهِ إلى مُتَمَعَّكِهِ، قال ذو الرُمّة:
بها السُّحمُ تَردِي والحَمامُ المُوَشَّحُ
والرَّدْيُ إنْ تأخُذَ صَخرةً أو شيئاً صُلباً تَرْدي به حائطاً أو شيئاً صُلْباً فتكسِرَه.
والمِرْداةُ: صخرةٌ يُردَى بها الشيءُ ليُكسَرَ.
وفلانٌ مِرْدَى حَرْبٍ أي يَصْدمُ الحرْبَ.
والمُرادي: الذي يُراردي حائظاً بمِرْداته ليَهُدَّه.
وقوائمُ الإِبِل مَرادٍ لِثقَلها وشدَّةِ وَطْئِها نَعتٌ لها خاصّة، وكذلك مَرادي الفِيل.

### Türkçe

**الدال** ve **الراء** ve **و** ve **ا** ve **ي**’nin onlarla birlikte babı
**د و ر**، **د ي ر**، **د ر ي**، **د ر أ**، **ر أ د**، **ر ي د**، **أ ر د**، **ر و د**، **و ر د**، **ر د أ**، **ر د ي** kullanılagelenlerdir.

**دور**:
**الدَوّاريُّ**: insanlarla (insanlar üzerinde) dönen devir, zaman; el-‘Accâc dedi ki:
Ve devir insanla **دَواريُّ**’dir.
Ve denir: bir tek **دَورة** döndü; o, onun döndüğü tek seferdir.
Ve **الدَّور** şiirde mastar olabilir; ve sarığın **دَوْر**’undan bir tek dolama olabilir; ve ipin bir şeyle **دَوْر**’u; ve bir tek dolama olabilir. Ve **الدُوارُ**: insanın başında dönme gibi bir hâl almasıdır; dersin ki: **دِيرَ به** yani üzerine baygınlık geldi.
Ve **الدَّوار**: Arapların diktiği bir put idi; onun etrafında döndükleri bir yer yaparlardı; o putun ve yerin adı **الدَّوار**’dır; dedi ki:
Kadınlar **الدَّوار**’ın etrafında döndüğü gibi

Ve ondan İmru’ul-Kays’ın sözü:
**عَذارَى دَوارٍ في مُلاءٍ مُذَيَّلِ**
Ve bir lehçede ağırlaştırılır da **دَوّار** denir; ve **دُوار** denir.
Ve **المَدار**: kendisiyle döndürdüğün şey için bir yerdir; ip gibi, onu bir şeyin üzerinde döndürürsün; o şeyden bunun yeri **مَدار**’dır.
Ve **المَدار** dönme gibi olur da isim yapılır; **مَدِار الفَلَكِ** gibi.
Ve **الدائرةُ**: halka; ve yuvarlak şey.
Ve **الدّارةُ**: ayın hâlesi. Ve her yer ki onunla bir şey döndürülür, onu engeller; onun adı **دارة**’dır; düzlüklerde ve benzerlerinde yapılan **الدارات** gibi; onların içine eşekleri ve benzerlerini koyarlar. Ve şu beyit okunmuştur:
Dersin ki **الإِوَزين** onun **دارتها**’sının kenarlarında (durur); dağınık; ve onun önünde saman saçılmıştır.
Beytin manası: bir biçer gördü; o **الإِوَزِّ**’lerin önüne bir başak attı; o da onun başaklarından tane kopardı; taneyi yedi ve samanı eşeledi.
Ve **الدائرةُ**: devlet; denir: **الدَّوائِرُ** döner, ve **الدَّوائلُ** dolaşır.
Ve **الدّارُ**: bir kavmin konakladığı her yer onların **دار**’ıdır. Ama **الدّارُ** avluya, binaya, mahalleye toplayıcı bir isimdir; ve üç **أدؤرٌ**. Hemze geldi; çünkü **الدار**’daki elif **أفعُل**’de hareket yerinde oldu; böylece sarf aynen onun üzerine atıldı ve aslına döndürülmedi; böylece hemzelendi.
Ve **مُداوَرة الشُّؤون**: onları ele almak, tedavi etmek.
Ve **الدَّوّارةُ**: nakkâşın ve marangozun aletlerindendir; iki çatallıdır; daireleri ölçmek için birleşir ve ayrılır.

**دير**:
**الدَيْرُ**: kilise; onun sakini ve işleyeni **دَيرانيٌّ** ve **دَيّارٌ**’dır.
Ve **الدَّيُّور**: tek olan, insanlardan ferd; denir: onda ne **دَيّارٌ** vardır ne **دَيُّورٌ**.
Ve **الدَيّار** **دارَ يَدورُ**’dan **فيعال** veznindedir.

**دري**:
**دَرَى** bilir: **يَدْري**; **دِرْيةً** ve **دَرْياً** ve **دِرْياناً** ve **دِراية**. Ve denir: falan işi **دِرْيةٍ** olmaksızın yaptı; yani ilimsiz. Ve Araplar bazen “**لا أَدْرِ**” sözlerinden **الياء**’yı “**لا أدري**” yerinde hazfederler; onda kesre ile yetinirler; Allah’ın—aziz ve celil—sözü gibi: “**والليل إذا يَسْرِ**”; aslı **يَسري**’dir.

**درء**:
Ve **الدَّريئة** deriden ve başkasından olur; onun üzerinde mızrak saplaması öğrenilir; dedi ki:
Mızraklara sanki bir **دَريئةً** imişim gibi gün boyu kaldım
Ve **أَدْرَأْتُ دَريئةً**: yani onu edindim.
Ve **الدَّريئة**: onunla örtünürsün de avı atarsın; ve ondan dersin: **دَرَيتُ** avı, **أدري** **دَرياً**; dedi ki:
Eğer ben ceylanları bilmezsem, ben onlara, toprağın altında, felâketleri dürterim
Ve **الدَّريئةُ**—hemze ile—: halka.
Ve dersin: falan oğullarının kabilesi falanı **ادَّرَأُوا**; sanki onu baskın ve gazve ile dayanak edindiler; dedi ki:
Bize **عامِرٌ** sert yerden geldi; sadakları asılı; bizi **تَـدَّرينـا**
Ve **الدَّرْءُ**: değnekte, mızrakta ve doğrultulması zor olan her şeyde eğrilik; dedi ki:
Benim mızrağım, mızrakların sertlerinden; düşmanlara karşı, bizim **دَرْأَنا**’yı doğrultmaları (mümkün değildir)
Ve **طريقٌ ذو دُرُوء** uzatılmış: yani kırıkları ve bunun gibi yarıklar olan. Ve o savaşta **ذو تُدْرَأ**’dır: yani düşmanlarına karşı korunak ve kuvvet sahibidir; dedi ki:
Savaşta ben **ذا تُدْرَأ** idim
Ve **التَّدارُؤُ**: itişme.
Ve falan bize **دَرأ** etti; ve onun benzeri **دَرِئَ**; **دُروءاً**: ansızın çıktıysa.
Ve **دَرَأتُه** benden: yani onu defettim.
Ve **تُدْرَأُ**: **الدَّرْءِ** için konmuş bir isimdir; **تَتْفُل** ve **تُرْتُب** diye adlandırıldığı gibi; bununla “insanlar **تُرْتُباً** geldi”yi kastedersin: yani hep birlikte.
Ve dersin: Allah’ım, falanın boğazına karşı seni siper ederim ki onun şerrini benden defedesin.
Ve **دَرَأتُ** ondan haddi: yani adil bir yönden onu düşürdüm; Allah—aziz ve celil—dedi: “**ويَدْرَأُ عنها العذابَ أن تَشهَدَ أربعَ شهاداتٍ**”.
Ve **التَّعطيلُ**: haddin ikamesinin terk edilmesidir. Ve bu mananın aynısında denir: **دَرَأْتُ** ondan haddi **دَرْءاً**. Ve bu sözden insanlar arasında **المُدارَأة** türetildi. Ve başka bir manada: aralarında **دَرْو** vardı; yani ihtilaf, eğrilik ve çekişme bulunan bir işte **تَدارُؤ**; Allah—aziz ve celil—dedi: “**فادّارأتُم فيها**” yani **تَدارأتُم**.
Ve falan bize **دَرَأَ** etti **دُرُوءاً**: bize ansızın çıktı.
Ve **التّدارُؤُ**: itişme.
Ve Hüzeyl (lehçesinde) dersin: **ادَّرَيْتُ الصَّيْدَ**: yani onu aldattım.
Ve dişi deve memesini **ادّرَأتِ**; o **مُدرِئٌ**’dir; doğum sırasında memesini saldıysa.
Ve **كوكب دِرِّيُّ** **فِعّيل** vezninde: parlayışındandır; sanki **دُرُوءاً** **يدرأ** eder; sanki kendisini gökten çıkarır.
Ve **المِدْرَى**: **سَرخاره**; yabancıdır. Ve onunla boğanın boynuzu benzetildi. Kim onu müennes yaparsa **مِدْراة** der; **المَدارَى**’dan küçüklük vehmi üzere. O, başın kaşındığı demirdir.
Ve ondan Nâbiga’nın sözü:
**بالمِدْرَى** ile but kasını deldi de onu geçirdi; veterinerin delişi gibi; pazudan (yarayı) iyileştirirken
Ve **الداريّ**: yelkenin yanında bulunan denizci; yahut **دارين** denilen bir yere nisbetlidir.
Ve **المَدْرِية**: bir dilde **المِدْارة**’nın kendisidir; o, sivriltilip **مِدْارة** oluncaya kadar (öyle) yapılmış olandır.

**راد**:
Ve **رَأدُ الضُّحَى**: onun yükselmesidir. Ve denir: **ترجَّلَ رَأْدَ الضُّحى** ve **تَرأَّدَ**. Ve yılan **تَرَأدَّتِ**: yani akışında sallandı; şair dedi ki:
Sanki yularını sağ elinde tutan yiğit bir yılandır; dallarda **تَرَأَّدَ** etti
Yani dolanmış; dedi ki: o ancak **مُعْضَئِلَّة**’dir; bir kısmı bir kısmına **اعضَأَلَّ** olmuştur. Ve bunun benzeri:
**حَدائقُ رَوضٍ مُزْهَئِرٌّ عَميمُها**
O ancak **أزهَاَرَّ** kıyasınadır; ve bitki **اعضَأَلَّ** olur.
Ve endamlı cariye yürüyüşünde **تَرَأَّدُ** eder.
Ve denir: senesinden biten dal için—en taze ve en ucuz olduğu hâlinde—**رُؤدٌ**; tekili **الهاء** ile.
Ve genç cariye **رُؤدٌ**’dur; ve onun gençliği **رَؤُدَ** oldu.
Ve **الرَّأْد**: iki çenede dişlerin çıktığı köklerdir; çoğulu **آراد**.
Ve kadın **رادَت**: **تَرودُ** **رَوَداناً**; o **رادةٌ**’dir; hemzesiz; komşu evlerinde dolaşan, evinde durmayan ise.

**ريد**:
**الرَّيدُ**: dağın çıkıntılarından bir çıkıntıdır. Ve çıkıntıları olan dağ; ve **ذو رُيُود**; eğer onun yanlarında, tepelerinde değil, kayadan dışarı taşan kenarlar varsa.
Ve **الريَّدُ**: istediğin ve uğraştığın iş.
Ve **الرِّئدُ**—hemze ile—: akran; ve bu senin **رِئْدُكَ**’dır: yani senin akranındır.
Ve denildi: **الرِّئدُ** **أراد**’dan bir isimdir.
Ve **رُوَيد** **الرَّوْد**’un küçültmesidir; onda **الرَّوْد** kullanılmaksızın. Eğer **رُوَيْد** ile tehdidi kastedersen, onu tenvinsiz nasb edersin ve onunla cezalandırırsın; dedi ki:
**رُوَيْدَ**; Irak’ta atlarımız kişnesin; sanki Dahhâk ile onun ağıtçısı kalkmış
Ve eğer **رُوَيْد** ile mühleti ve işte ağır davranmayı kastedersen, nasb et ve tenvinle; dersin: delikanlı, **رُوَيداً** yürü. Ve bir iş yapınca dersin: **رُوَيْداً رُوَيداً**; yani nasb edilmiş **رُوَيْداً** manasında “yavaş yavaş giderim” demektir.

**رود**:
**الرَّوْد**: **الرائد** fiilinin mastarıdır. Denir: bize otlağı ve konak yerini araştıracak bir **رائداً** gönderdik; ve onu **يَرتادُه**; manası birdir: yani ister, bakar, sonra en iyisini seçer. Ve şiirde geldi: **بَعَثوا رادَهم** yani **رائدَهم**.
Ve darb-ı mesellerindendir: **الرائدُ لا يكذِبُ أهلَه**; haber verdiğinde yalan söylemeyen için mesel vurulur.
Ve denir: ailesine otlak yahut konak yeri için **رادَ** eder; **يَرودَهم**; **رياداً**; ve onlar için **ارتادَ** eder; **ارتياداً**.
Ve hadiste: “Sizden biri bevletmek istediğinde, bevli için **فليَرْتَدْ**” yani bevli kendisine sıçramasın diye yumuşak, gevşek, eğimli bir yer arasın.
Ve **الرائد**: evi olmayan kimsedir.
Ve **الإِرادة**’nın aslı **الواو**’dur; görmez misin, sen “**راوَدْتُه**” dersin; yani onu, şöyle yapmaya **أردْتُه**. Ve dersin: falan, cariyesini kendisi hakkında **راوَدَ** etti; ve o da onu kendisi hakkında **راوَدَتْه**; her biri diğerinden cima ve birleşmeyi denediğinde. Ve ondan Allah’ın—aziz ve celil—sözü: “**تُراوِدُ فَتاها عن نفسه**”; fiili ona (kadına) yaptı.
Ve **الرّوائد** hayvanlardan: otlayanlar; şairin sözü ondan:
Sanki onlardan **رَوائد** taylar
Ve denir: **رادَ يَرودُ**; eğer gelip giderse ve yerleşmezse. Ve adam **رائدُ الوِساد**’dır; eğer bir tasa onu rahatsız ettiğinden dolayı yastık üzerinde yerleşmezse; geceyi **رائدَ الوِسادِ** geçirir. Ve şu beyit okunmuştur:
Ona dedi; yükünün toplanışını görünce: Bu kavmin reisi mi? Onun yastığını **رادَ** etti
Ona, uyumasın da yastığı yerleşmesin diye beddua etti.
Ve hadiste: “**الحُمَّى رائد الموتِ**” yani ölümün elçisi; konak yeri aramak için gönderilen **الرائد** gibi.
Ve **الرِّيدةُ**: **الارتياد** ve **الإِرادة** yerine konan bir isimdir.
Ve **الرِّيدة**: yumuşak esişli bir rüzgâr; ve okudu:
Ne taraftan eserse essin bir **رِيدةٌ**; ona kokusuyla, onu sürdüren bir dost getirir
Ve denir: **ريح رُودٌ** da.

**أرد**:
**الأَدَرَةُ** ve **الأَدَر** iki mastardır. Ve adam **آدَرُ**, kadın **عَفْلاء**; bundan bir fiil türetilmez; çünkü bu, torbada bir şişliktir. Ve **الأُدْرةُ** o şişliğin adıdır. Ve **الآدَرُ** bir sıfattır. Fiil: **أدِرَ** **يأْدَرُ**.

**ورد**:

**الوَرْدُ** çiçeğin adıdır. Ve denir: ağaç **ورَّدَتِ**; yani çiçeği çıktı. Ve **فَغَمَ** onun çiçeği: yani hepsi çıktı.
Ve **الوَرْدُ**: hayvanların renklerinden ve her şeyden, güzel bir sarılığa çalan bir renktir. Dişisi **وردةٌ**’dir; ve **وَرُدَ** **وُرْدةً**. Ve denildi: bir dilde **إيرادّ يَوْرادُّ**; **ادهامَّ** kıyasınca.
Ve kıyamet günü göğün rengi, yağ gibi **وَرْدَةً** olur.
Ve **الوَرْدُ** hummanın adlarındandır. Ve adam **وَرَدَ** eder; o **مَورُودٌ**’dur; yani hummalı. Şair dedi ki:
Nefis seni andığında, sanki onun üzerinde Tihâme **الوِرْدِ**’ünden bir ateşli hastalık varmış gibi kalır
Ve **الوِرْدُ**: iki susuzluk arasındaki **يَوْمِ الوِرْدِ** gününün vaktidir; o iki vakittir. Ve gelen **وَرَدَ** eder; **يَرِدُ**; **وُرُوداً**.
Ve **الوِرْدُ** ayrıca **يومَ الوِرْدِ** gününde **وَرَدَ يَرِدُ**’den bir isimdir.
Ve kuşlar suya **وَرَدَتِ**; ve onu **أَوراداً** **وَرَدَتْهَ**. Ve dedi ki:
**كأَورادِ القَطَا سَمَلَ النِّطافِ**
Ve **الوِرْدُ**: Kur’an okumanın payıdır; çünkü onu kendi üzerine parçalara böler; onu **وِرْداً وِرْداً** okur.
Ve Yüce’nin sözü: “**ونَسوقُ المُجرمينَ إلى جَهَنَّمَ وِرْداً**”; susuzlar diye tefsir edilir. Manası: develerin vaktinde **وِرْداً وِرْداً** sürülmesi gibi sürülürler.
Ve **الوَريدُ**: bir damardır; ikisi boynun iki yanının birleştiği yerde iki **وَريدانِ**’dır. Çoğulu **أَورِدة**; **الوُرُدُ** da onun çoğuludur.
Ve **أرنَبَةٌ واردةٌ**: eğer bıyık üzerine doğru geliyorsa.
Ve Yüce’nin sözü: “**فأرسَلُوا وارِدَهم**” yani sucularını.

**ردء**:
**الرِّدْءُ** hemzelidir. Ve dersin: falanı şu veya şu ile **رَدَأْتُ**; yani ona güç ve dayanak yaptım; duvarı, ona yapışık bir yapıdan bir **رِدْءٍ** ile desteklemen gibi. Ve **أرْدَأْتُه**: yani ona yardım ettim ve ona bir **رِدْءاً** oldum; yani yardımcı.
Ve **الرُّدُوءُ**: yardımcılar. Ve **تَرادَأوا**: yani yardımlaştılar.
Ve bu iş başkasının üzerine **أردَوَأ** etti: yani arttı; hemzelenir ve yumuşatılır. Ve **أربَأ** ve **أَرْمَأَ** onun gibidir. Dedi ki:
Ve esmer, Hattî bir mızrak; sanki topukları kamış çekirdeği; on (arşın) üzerine bir arşın **قد أرْدَى** etmiş
Ve **الرَّداءَة**: kötü şeyin mastarıdır. Ve şey **رَدُؤَ** eder; **يَردُؤُ**; **رَداءةً**.
Ve bir şeye isabet eder yahut kötü bir fiil yaparsan sen **مُرْدِئٌ**’sin.

**ردي**:
**رَدِيَ** helâk olur: **يَرْدَى**; **رَدىً**; o **رَدٍ**’dir: yani helâk olmuş. Ve Allah onu **أرداهُ** etti. Dedi ki:
Seslendiler de dediler: Atlar bir süvariyi **أرْدَتِ**; ben dedim: Abdullah; işte o sizin **الرَّدِي**’nizdir
Ve **التَرَدِّي**: bir uçuruma atılma, pervasızlıktır. Ve **المُتَرَدِّية**: kuyuya yahut çukura düşüp helâk olan (hayvan); onun müennesi koyun manasınadır.
Ve **الأردية** **الرِّداءِ**’nın çoğuludur; ve ondan **التَرَدّي** ve **الارتِدِاءُ**.
Ve **الرَّدْيُ** ve **الرَّدَيانُ** geliş ve gidişte. Ve atları **رَدَياناً** ve **رَدْياً** **تَردي** ederken gördüm.
Ve **الرَّدَيانُ**: eşeğin, ahırından yuvarlandığı yerine yürüyüşüdür. Zû’r-Rumme dedi ki:
Orada kara (develer) **تَردِي** eder; ve süslü güvercin
Ve **الرَّدْيُ**: bir kaya yahut sert bir şey alıp onunla bir duvarı yahut sert bir şeyi **تَرْدي** edersen; onu kırarsın.
Ve **المِرْداةُ**: onunla şeyin **يُردَى** edilip kırıldığı kaya.
Ve falan **مِرْدَى حَرْبٍ**’dır: yani savaşa çarpar.
Ve **المُرادي**: **مِرْداته** ile bir duvara vura vura onu yıkandır.
Ve develerin ayakları, ağırlıkları ve basışlarının şiddeti sebebiyle **مَرادٍ** (diye) sıfatlandırılır; bu onlara mahsus bir nitelemedir. Ve filin **مَرادي**’si de böyledir.
