# دوس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%88%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: دوس

داسَ السيفَ: صَقَلَه.
والمِدْوَسَةُ: خَشَبة عليها سِنٌّ يُداسُ بها السيف. والمِدْوَسُ: المِصقَلَةُ؛ قال الشاعر:
وأَبْيَضَ، كالغَدِيرِ، ثَوَى عليه
قُيُونٌ بالمَدَارِسِ نِصْفُ شَهْرِ
والمِدْوَسُ: خشبة يُشَدُّ عليها مِسَنٌّ يَدُوسُ بها الصَّيْقَلُ السيفَ حتى يَجْلُوه، وجمعه مَداوِسُ؛ ومنه قوله:
وكأَنما هو مِدْوَسٌ مُتَقَلِّبٌ
في الكفِّ، إِلا أَنه هو أَضْلَعُ
وداسَ الرجلُ جاريته إِذا علاها وبالغ في جماعها.
وداسَ الشيء برجله يَدُوسُه دَوْساً ودِياساً: وَطِئَه. والدَّوْسُ: الدِّياسُ، والبقر التي تَدُوسُ الكُدْسَ هي الدَّوائِس. وداسَ الطعامَ يَدُوسُه دِياساً فانْداسَ هو، والموضع مَداسَةٌ. وداسَ الناسُ الحَبَّ وأَداسُوه: دَرَسُوه؛ عن أَبي حنيفة. وفي حديث أُمِّ زَرْعْ: ودائس ومنَقٍّ: الدائس الذي يَدُوسُ الطعامَ ويَدُقُّه ليُخْرجَ الحَبَّ منه، وهو الدِّياسُ، وقلبت الواو ياء لكسرة الدال. والدَّوائِس: البقر العوامل في الدَوْس؛ يقال: قد أَلْقَوا الدَّوائِسَ في بَيْدَرهم. والدَّوْسُ: شدة وَطْءِ الشيء بالأَقدام. وقولهم الدّوابّ حتى يَتَفَتَّت كما يتفتت قَصَبُ السَّنابل فيصير تبناً، ومن هذا يقال: طريق مَدُوسٌ. وقولهم: أَتتهم الخيلُ دَوائِسَ أَي يَتْبَعُ بعضهم بعضاً. والمِدْوَسُ: الذي يُداسُ به الكُدْسُ يُجرُّ عليه جَرًّا، والخيل تَدُوسُ القَتْلَى بحوافرها إِذا وطئتهم؛ وأَنشد:
فداسُوهُمُ دَوْسَ الحَصِيدِ فأَهْمَدُوا
أَبو زيد: يقال: فلانٌ دِيسٌ من الدِّيَسَةِ أَي شجاع شديد يَدُوسُ كلَّ من نازله، وأَصله دِوْسٌ على فِعْلٍ، فقلبت الواو ياء لكسرة ما قبلها كما قالوا رِيحٌ، وأَصله رِوْحٌ. ويقال: نزل العدوُّ ببني فلان في الخيل فجاسَهُم وحاسَهُم وداسَهم إِذا قتلهم وتخلل ديارهم وعاث فيهم. ودياسُ الكُدْسِ ودِراسُه واحد. وقال أَبو بكر في قولهم: قد أَخذنا في الدّوْسِ؛ قال الأَصمعي: الدّوْسُ تسوية الحديقة وترتيبها، مأْخوذ من دِيَاسِ السيف وهو صَقْلُه وجِلاؤُه؛ قال الشاعر:
صافي الحَدِيدَةِ قد أَضرَّ بصَقْلِه
طُولُ الدِّياسِ، وبَطْنُ طَيْرِ جائِعِ
ويقال للحَجَر الذي يُجْلَى به السيفُ: مِدْوَسٌ. ابن الأَعرابي: الدَّوْسُ الذُّلُّ. والدُّوْسُ: الصَّقْلة. ودَوْسٌ: قبيلة من الأَزْدِ، منها أَبو هريرة الدَّوْسِي، رحمة اللَّه عليه.

### Türkçe

**داسَ** kılıcı: onu parlattı.

**المِدْوَسَةُ**: üzerinde bir **سِنٌّ** bulunan, onunla kılıcın üzerine basılan bir tahta. Ve **المِدْوَسُ**: cilâ aleti; şair dedi ki:
Ve beyaz (bir kılıç), gölcük gibi; onun üzerinde kaldı
**قُيُونٌ** (demirciler), **المَدَارِسِ**’te yarım ay

Ve **المِدْوَسُ**: üzerine bir **مِسَنٌّ** bağlanan bir tahta; **الصَّيْقَلُ** onunla kılıcın üzerine basar, onu parlatıncaya kadar; çoğulu **مَداوِسُ**’tir; ondan (olarak) onun sözü:
Sanki o, elde dönüp duran bir **مِدْوَسٌ**’tur,
Ancak şu var ki o daha kaburgalıdır

Ve adam, cariyesini **داسَ** eder; eğer onun üzerine çıkarsa ve onunla cinsel birleşmede aşırı giderse.

Ve bir şeyi ayağıyla **داسَ** eder, onu **يَدُوسُه** **دَوْساً** ve **دِياساً**: onu çiğnedi. Ve **الدَّوْسُ**: **الدِّياسُ**; ve **الكُدْسَ**’i çiğneyen sığırlar **الدَّوائِس**’tir. Ve yiyeceği **داسَ** eder, onu **يَدُوسُه** **دِياساً**; böylece o (yiyecek) **انْداسَ** oldu; yer ise **مَداسَةٌ**’dir. Ve insanlar taneyi **داسَ** ettiler ve onu **أَداسُوه**: onu harmanladılar; Ebû Hanîfe’den. Ve Ümmü Zer‘ hadîsinde: “ve **دائس** ve **منَقٍّ**”: **الدائس** yiyeceği çiğneyen ve onu döven, ondan taneyi çıkarmak için; o, **الدِّياسُ**’tır; ve **الدال**’ın kesresi sebebiyle **الواو** **ياء**’a çevrildi. Ve **الدَّوائِس**: **الدَوْس**’ta çalışan sığırlardır; denir ki: “**الدَّوائِسَ**’i harman yerlerine bıraktılar.” Ve **الدَّوْسُ**: bir şeyin ayaklarla çiğnenmesinin şiddeti. Ve onların sözü: binek hayvanları (onu çiğner) ta ki, başak kamışının ufalanması gibi ufalanıncaya ve saman oluncaya kadar; bundan dolayı denir ki: **طريق مَدُوسٌ** (çiğnenmiş yol). Ve onların sözü: “Atlar onlara **دَوائِسَ** olarak geldi” yani bazısı bazısını takip eder (halde). Ve **المِدْوَسُ**: **الكُدْسُ**’ün onunla çiğnendiği şeydir; onun üzerinde sürüklenerek sürüklenir; ve atlar, eğer onları çiğnerlerse, toynaklarıyla ölüleri **تَدُوسُ** eder; ve (şu beyit) okundu:
Onları ekin çiğner gibi çiğnediler de sönüp kaldılar

Ebû Zeyd: denir ki: “Falan kimse **دِيسٌ**’tir” **الدِّيَسَةِ**’den; yani, karşılaştığı herkesin üzerine basan (ezip geçen) şiddetli cesur; aslı **فِعْلٍ** vezninde **دِوْسٌ** idi; ondan öncekinin kesresi sebebiyle **الواو** **ياء**’a çevrildi; onların “**رِيحٌ**” demeleri gibi; aslı **رِوْحٌ** idi. Ve denir ki: düşman, falan oğullarının üzerine atlılarla indi; onları **جاسَ** etti, onları **حاسَ** etti ve onları **داسَ** etti; yani onları öldürdü, yurtlarının arasına girip dolaştı ve içlerinde fesat çıkardı. Ve **دياسُ الكُدْسِ** ile **دِراسُه** birdir. Ve Ebû Bekir, onların “**الدّوْسِ**’a başladık” sözünde dedi ki; el-Asma‘î dedi: **الدّوْسُ** bahçeyi düzlemek ve onu düzenlemektir; **دِيَاسِ السيف**’ten alınmıştır; o da onun parlatılması ve cilâlanmasıdır; şair dedi ki:
Demiri saf; onun parlatmasına zarar verdi
**طُولُ الدِّياسِ**’ın uzunluğu ve aç kuşun karnı

Ve kılıcın onunla cilâlandığı taşa: **مِدْوَسٌ** denir. İbnü’l-A‘râbî: **الدَّوْسُ** zillet (aşağılık)tir. Ve **الدُّوْسُ**: cilâdır. Ve **دَوْسٌ**: **الأَزْدِ**’den bir kabiledir; ondan **أَبو هريرة الدَّوْسِي** (ed-Devsi)dir; Allah’ın rahmeti onun üzerine olsun.
