# دوس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%88%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دوس

الدوس: الوطء بالرجل، كالدياس والدياسة، بكسرهما، وقد داسه برجله يدوسه دوسا ودياسا ودياسة: وطئه. ويقال: نزل العدو ببني فلان فجاسهم وحاسهم وداسهم، إذا قتلهم وتخلل ديارهم وعاث فيهم.
 ومن المجاز: الدوس: الجماع بمبالغة، وقد داسها دوسا، إذا علاها وبالغ في وطئها، قال:
  قامت تنادي عامرا فأشهدا                      وكان قدما ناخيا جلنـددا
  قداسها ليلته حتى اغتدى

  وقال ابن الأعرابي: الدوس: الذل، وقد داسه، إذا أذله. والدوس بن عدنان بن عبد الله، هكذا في سائر الأصول، وصوابه: عدثان، بالضم والثاء المثلثة، أبو قبيلة من الأزد. وقال ابن الجواني النسابة: هو دوس بن عدثان بن زهران بن كعب بن الحارث كعب بن عبد الله ابن الأزد. منهم أبو هريرة الدوسي الصحابي المشهور، رضى الله تعالى عنه، وقد اختلف في اسمه واسم أبيه على أكثر من ثلاثين قولا. وقد تقدم في ه ر ر.
 ودوس، أيضا: قبيلة من قيس، وهم بنو قيس بن عدوان بن عمرو بن قيس عيلان. ومن المجاز: الدوس: صقل السيف ونحوه، وقد داسه، إذا صقله. والدوس، بالضم: الصقلة، عن ابن الأعرابي. والمدوس، كمنبر: المصقلة وهي خشبة يشد عليها مسن يدوس بها الصيقل السيف حتى يجلوه. والجمع: مداوس. ومنه قول الشاعر:
  وكأنما هو مدوس متقلـب                      في الكف إلا أنه هو أضلع وقال آخر:
  وأبيض كالغدير ثوى علـيه                      قيون بالمداوس نصف شهر والمدوس: ما يداس به الطعام، وفي اللسان: الكدس يجر عليه جرا، كالمدواس، كمحراب. والمداس، كسحاب: الذي يلبس في الرجل، قال شيخنا: وزنه بسحاب غير مناسب، لأن ميم المداس زائدة، وسين السحاب أصلية، فلو قال: كمقام، أو كمقال، لكان أولى، وحكى النووي أنه يقال: مداس، بكسر الميم أيضا، وهو ثقة، فإن صح فكأنه اعتبر فيه أنه آلة للدوس. انتهى. وسيأتي في و د س.
 والمداسة: موضع دوس الطعام يقال: داس الطعام دياسا فانداس هو في المداسة. والدواس، ككتان: الأسد الذي يدوس الفرائس. والشجاع الذي يدوس أقرانه، وكل ماهر في صنعته، لدوس كل منهم من ينازله، وهو مجاز. دواسة الرجل، بالهاء: الأنف. والدواسة، بالضم، والدويسة، كسفينة، الجماعة من الناس: نقله الصاغاني. وقال ابن عباد: الديسة بالكسر: الغابة المتلبدة، وفي بعض النسخ: المتلبدة، ج ديس، كعنب، وديس، بكسر فسكون، والأصل: الدوسة، قلبت الواو ياء للكسرة. وفي حديث أم زرع: ودائس ومنق، الدائس: الأندر، قاله هشام، وقيل: هو الذي يدوس الطعام ويدقه ليخرج الحب منه. والمنقى: الغربال. وقولهم: أتتهم الخيل دوائس أي يتبع بعضها بعضا. ومما يستدرك عليه: الدوائس: هي البقر العوامل في الدوس. وطريق مدوس ومدوس، كثير الطروق. وداس الناس الحب وأداسوه: درسوه، عن أبي حنيفة، رحمه الله، وهو الدياس، بلغة الشأم. وقال أبو زيد: يقال: فلان ديس من الديسة: أي شجاع شديد يدوس كل من نازله. وأصله: دوس. على فعل. والدوس: الخديعة والحيلة. ومنه قولهم: قد أخذنا في الدوس. قاله أبو بكر. وقال الأصمعي: هو تسوية الخديعة وترتيبها، مأخوذ من دياس السيف: وهو صقله وجلاؤه. وأبو بكر محمد بن بكر بن عبد الرزاق بن داسة البصري الداسي، راوية سنن أبي داوود. ودوس بن عمرو التغلبي، قاتل علباء بن الحارث الكندي. وأبو دوس عثمان بن عبيد اليحصبي، شيخ لعفير بن معدان.

### Türkçe

**الدوس**: ayakla çiğneme; **الدياس** ve **الدياسة** gibi; ikisinin de kesresiyle. Ve onu ayağıyla çiğnedi: **داسه برجله يدوسه دوسا ودياسا ودياسة**: onu çiğnedi. Ve denilir: düşman falan oğullarına indi de onları **جاسهم** ve **حاسهم** ve **داسهم**; onları öldürdüğü, yurtlarının arasına girip dolaştığı ve içlerinde fesat çıkardığı zaman.

Ve mecazdan: **الدوس**: mübalağa ile cinsel birleşme; ve onu **داسها دوسا**; üzerine çıktığı ve onu çiğnemesinde mübalağa ettiği zaman. Dedi ki:
  Âmir’e seslenerek kalktı; şahit olun
  Ve o, eskiden beri çökmüş, iri yapılı idi
  Onu gecesinde çiğnedi; ta ki sabahladı

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الدوس**: zillet; ve onu **داسه**; onu zelil kıldığı zaman. Ve **الدوس** b. Adnân b. Abdullah; bütün asıllarda böyledir; doğrusu: **عدثان**; damme ile ve üç noktalı **الثاء** ile; Ezd’den bir kabilenin babasıdır. Nesep âlimi İbnü’l-Cevânî dedi: o, **دوس** b. **عدثان** b. Zehrân b. Ka‘b b. el-Hâris Ka‘b b. Abdullah b. el-Ezd’dir. Onlardandır: meşhur sahâbî Ebû Hureyre ed-Devsi, Allah Teâlâ ondan razı olsun; ismi ve babasının ismi hakkında otuzdan fazla söz üzere ihtilaf edilmiştir. Ve **ه ر ر**’de daha önce geçti.

Ve **دوس** ayrıca: Kays’tan bir kabiledir; onlar, Kays b. Adwân b. Amr b. Kays Aylân oğullarıdır. Ve mecazdan: **الدوس**: kılıcı ve benzerini parlatma; ve onu **داسه**; onu parlattığı zaman. Ve **الدوس** damme ile: parlatma (parlaklık), İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **المدوس**; **منبر** gibi: parlatıcıdır; o, üzerine bileği taşı bağlanan bir tahtadır; parlatıcı onunla kılıcı çiğner, ta ki onu cilalayıp parlatıncaya kadar. Çoğulu: **مداوس**. Ondandır şairin sözü:
  Sanki o, dönen bir **مدوس** gibidir
  Avuçta; ancak o daha eğridir
Ve bir başkası dedi:
  Ve beyaz, gölcük gibi; üzerinde kaldı
  Demirciler **بالمداوس** ile yarım ay

Ve **المدوس**: yiyeceğin çiğnendiği şeydir. Ve Lisân’da: **الكدس** onun üzerinde sürüklenerek çekilir; **كالمدواس** gibi; **محراب** gibi. Ve **المداس**; **سحاب** gibi: ayağa giyilen şey. Şeyhimiz dedi: onun veznini **بسحاب** gibi yapmak uygun değildir; çünkü **المداس**’ın mîm’i ziyadedir, **السحاب**’ın sîn’i asıldır; eğer **كمقام** yahut **كمقال** deseydi daha evlâ olurdu. Nevevî’nin, mîm’in kesresiyle de **مداس** denildiğini naklettiği rivayet edilmiştir; o güvenilirdir; eğer sahihse sanki onda, onun **الدوس** için bir âlet olduğu itibara alınmıştır. Bitti. Ve **و د س**’de gelecektir.

Ve **المداسة**: yiyeceğin çiğnendiği yer; denilir: yiyeceği **داس الطعام دياسا**; o da **فانداس**; **في المداسة** içinde. Ve **الدواس**; **كتان** gibi: avları çiğneyen aslan. Ve akranlarını çiğneyen yiğit; ve sanatında mahir olan her biri; çünkü onların her biri karşılaşanı çiğner; bu mecazdır. **دواسة الرجل**; **الهاء** ile: burun. Ve **الدواسة** damme ile ve **الدويسة**; **سفينة** gibi: insanlardan topluluk; Sâgânî onu nakletti. İbn Abbâd dedi: **الديسة** kesre ile: sık ağaçlık (birbirine girmiş orman); bazı nüshalarda: **المتلبدة**; **ج ديس**; **عنب** gibi; ve **ديس**; kesre sonra sükûn ile; aslı: **الدوسة**; kesre sebebiyle vâv yâ’ya çevrildi. Ümmü Zer‘ hadîsinde: **ودائس ومنق**; **الدائس**: harman yeri; Hişâm söyledi. Ve denildi: o, yiyeceği çiğneyip döven kimsedir; ondan taneyi çıkarmak için. **المنقى**: elektir. Ve onların sözü: atlar onlara **دوائس** olarak geldi; yani bir kısmı bir kısmını takip eder. Ve ona müstedrek olanlardandır: **الدوائس**: çiğnemede çalışan sığırlardır. Ve **طريق مدوس ومدوس**: çok çiğnenmiş (çok gidilip gelinmiş) yol. Ve insanlar taneyi **داس** ettiler ve onu **أداسوه**: onu dövdüler; Ebû Hanîfe’den; Allah ona rahmet etsin; o, Şam lügatinde **الدياس**’tır. Ebû Zeyd dedi: denilir: falan kimse **ديس**’tir, **الديسة**’den; yani şiddetli yiğittir; karşılaşanı çiğner. Aslı: **دوس**’tur; **فعل** üzere. Ve **الدوس**: aldatma ve hile. Ondandır onların sözü: biz **في الدوس** içine girdik. Ebû Bekir söyledi. Asma‘î dedi: o, hileyi düzeltmek ve onu tertip etmektir; **دياس السيف**’ten alınmıştır; o da onun parlatılması ve cilalanmasıdır. Ve Ebû Bekir Muhammed b. Bekr b. Abdürrezzâk b. Dâse el-Basrî ed-Dâsî: Ebû Dâvûd’un Sünen’inin râvisidir. Ve **دوس** b. Amr et-Tağlibî: Ulbâ b. el-Hâris el-Kindî’nin katili. Ve Ebû Dûs Osman b. Ubeyd el-Yahsabî: Afîr b. Ma‘dân’ın şeyhidir.
