# دوك — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%83/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%88%D9%83/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دوك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%83.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: دوك

ك د ( و ا ي ء )
كدا ، كدأ ، كأد ، كود ، كيد ، وكد ، أكد ، ودك ، دوك ، دكأ ، ديك ، دكا : ( مستعملة ) .
كدا : قال الله جلّ وعزّ : ( أعطى قليلا وأكدى ) ( النجم : 24 ) قال الفراء : أَكْدَى : أَمْسَكَ عن العَطِيّةِ وقَطَع .
وقال الزجاجُ : معنى أَكْدَى : أَمْسَكَ من العطيّة وقطَع ، وأَصْلُه من الحَفْرِ في البئر .
يقال للحافر إذَا حَفَرَ البئرَ فبَلغَ إلى حَجَر لا يمكِنُهُ معه الحَفْرُ : قد بَلغَ الكُدْية وعند ذلك يَقطعُ الحَفْرَ .
وقال الليثُ : الكُدْيةُ : صلابةٌ تكونُ في الأرض .
ويقال : إنَّ فلاناً قد بَلغَ النَّاسُ كُدْيتَهُ أي : كان يُعْطِي ثمَّ أَمْسَكَ .
قال : ويقالُ : أَكْدَى أَيْ : أَلحَّ في المسألةِ وأنشد :
تَضِنُّ فنُعْفِيها إن الدارُ سَاعَفَتْ
فَلاَ نَحْنُ نُكْدِيها ولا هِيَ تَبْذُلُ
وتقولُ : لا يُكْدِيكَ سُؤالي أي : لا يُلِحُّ عليكَ وقوله : فلا نَحْنُ نُكْدِيها أي فلا نحنُ نلِحُّ عليها .
وقالت خنسَاءُ :
فتَى الفِتْيَانِ ما بَلَغُوا مَدَاهُ
ولا يُكْدِي إذا بَلغَتْ كُدَاها
أي : لا يَقْطَعُ عَطاءَهُ ، ولا يُمسِكُ عنه إذا قَطَعَ غيرُه وأَمسكَ .
وقال : الكِدَاءُ بكسر الكاف : القَطْعُ من قولك : أَعْطَى قليلاً وأَكْدَى أي : قطع .
( عمرٌ و عن أبيه ) : أَكْدَى : مَنَعَ ، وأكدَى : قطَعَ ؛ وأكْدَى إذا انقطع ، وأكدَى النبْتُ إذا قصُرَ منَ البرْد ، وأكْدَى العامُ إذا أجدَبَ ، وأكْدَى إذا بلغَ الكُدَا وهو الصَّحْراءُ ، وأكْدَى إذا حفَرَ فبلغَ الكُدَى وهي الصُّخُورُ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أكدى : افتقَرَ بَعْدَ غِنًى ، وأكدَى : قَمِىءَ خَلْقُهُ .
وقال الليث : أَصابَ الزَّرْعَ بردٌ فكدَاهُ أي : رَدَّهُ في الأرض .
ويقال أيضاً : أَصابَتهمْ كُدْيةٌ ، وكاديةٌ منَ البَرْدِ .
ويقالُ : كَدَأَ النبتُ بالهمز منَ البَرْدِ .
وكُدَيٌّ ، وكَدَاءٌ : جَبَلانِ بِمكَّةَ .
وقال ابنُ رُقَيَّاتٍ :
أَنْتَ ابنُ مُعْتَلجِ البِطَا
حِ كُدَيِّها فكَدَائها
ومِسكٌ كَدٍ : لا رِيحَ له .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : كَدَتَ الأرض تكدُو كَدْواً فهي كاديةٌ إذا أبطأَ نباتُها .
وكَدِيَ الجِرْوُ يَكْدَى كَدًى وهو داءٌ يَأْخُذُ الجِرَاءِ خاصَّةً يُصيبها منه قيءٌ وسعالٌ حتى يُكْوَى ما بين عينيها .
قال : والكُدْيةُ : الارتفاعُ من الأرضِ .
( شمرٌ ) : كَدِيَ الكلْبُ كَدًى إذا نَشِبَ العظمُ في حلقِهِ .
ويقال : كَدِيَ بالعظْمِ إذا غصَّ به ، قاله ابن شمَيلٍ .
كدأ : ( أبو زيد ) : كَدَأَ النَّبْتُ يَكْدَأُ كُدُوأً إذا أصابهُ البَرْدُ فَلَبَّدَهُ في الأرْضِ ، أو عَطِشَ فأَبْطَأَ نَبَاتُهُ ، وإِبلٌ كادِيةٌ الأوْبَارِ قليلَتُهَا ، وقد كَدِئَتْ تَكْدَأُ كَدَأً .
وأنشد :
كَوَادِىءُ الأوْبَارِ تَشْكُو الدَّلَجَا
وكَدِىءَ الغُرَابُ في شَحيجِه يَكْدَأُ كَدَأً .
دكأ : أبو زيد : دَاكَأْتُ القَوْمَ مُدَاكَأَةً إذا زَاحَمْتَهُمْ .
وقال غيره : تَدَاكَأَ القَوْمُ عليه إذا تزاحَمُوا .
قال ابنُ مُقْبِلٍ :
وقَرَّبُوا كُلَّ صِهْميمٍ مَنَاكِبُهُ
إذا تَدَاكَأَ منه دَفْعُه شَنَفَا
قال أبو الهيثم : الصِّهْميمُ مِنَ الرِّجَالَ والجِمالِ إذا كانَ حَمِيَّ الأنْفِ أبِيّاً شَدِيدَ النَّفْسِ ، بطِيءَ الانْكِسَارِ .
قال : وتَدَاكَأَ : تَدَافَعَ ، ودَفْعُهُ : سَيْرُه .
كأد : قال الليث : عَقَبَةٌ كَأَدَاءُ : ذَاتُ مَشَقَّةٍ ، وهي الكَؤُودُ أَيْضاً .
تكاءدتْهُ الأمورُ إذا شَقَّتْ عليه .
( شمر عن ابن الأعرابي ) : الكأدَاءُ : الشِّدَّةُ والخَوْفُ ، والحِذَارُ ، ويقالُ الهَوْلُ واللَّيْلُ ، المظْلمُ .
( أبو زيد ) : تَكَاءدْتُ الذَّهابَ إلى فلان تكَاؤُداً إذا ذهبتَ إليه على مَشَقَّةٍ .
ويقال : تَكأَّدني الذَّهَابُ إليك تكَؤُّداً إذا ما شَقَّ عليك .
وأنشد :
وَلَمْ تكَأَّد رِحْلَتي كأدَاؤُهُ
ويقال : هي الكُؤَدَاءُ ، والصُّعَدَاءُ ، والكَؤُودُ : المرْتقَى الصَّعْبُ ، وهي الصَّعُودُ .
كود كيد : قال الليث : الكَوْدُ : مصدرُ كادَ يكُودُ كوْداً ، ومَكَادَة ، تقول لمن يطلُبُ إليكَ شيئاً ولا تريدُ أن تعطيه : لا ولا مكادَةً ولا مَهَمَّةً ، ولا كَوْداً ، ولا همّاً ، ولا مَكاداً ، ولا مهمّاً .
قال : ولُغَةُ بنِي عَدِيَ : كُدْتُ .
وقال أبو حاتم : يقالُ : لاَ ولاَ كَيْداً لك ولا همّاً .
وبعض العربِ يقول : ولا كَوْداً بالوَاوِ .
قال : وقالت العوَامُّ كادَ زَيدٌ أن يموت وأنْ لا تدْخلُ مع كاد . ولا مع ما تصرَّفَ منها .
قال اللَّهُ : ( وَكَادُواْ يَقْتُلُونَنِى ( ، وكذلك جميعُ ما في القرآن .
وقال الليث : الكَيْدُ من المَكِيدَةِ ، وقد كادَهُ مَكِيدَةً ، ورأيتُ فلاناً يَكيدُ بنفسِهِ أي يَسُوقُ سِيَاقاً .
( ثعلبٌ عن ابن الأعرابيِّ ) قال : الكَيْدُ : صِيَاحُ الغُرَابِ بِجَهْدٍ ، والكَيْدُ : إخْرَاجُ الزَّنْدِ النارَ ، والكَيْدُ : القَيءُ .
وقال الحسنُ : ( إذا غَلَبَ الصائمَ الكَيْدُ أَفْطَرَ ) والكَيْدُ : التَّدْبِيرُ بباطلٍ أو حقَ ، والكَيْدُ : الحَيْضُ .
وفي حديث ابن عباس : ( أَنَّهُ نَظَر إلى جَوَارٍ وقد كِدْنَ في الطريقِ فأَمر أَنْ يُنَحّيْنَ ) والكيد : الحرْبُ : ( غَزَا النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) ولم يرَ كَيْداً ) .
وقال الله جلَّ وعزّ : ( ( بِالْهَزْلِ إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْداً ( ) كَيْداً وَأَكِيدُ كَيْداً ) ( الطارق : 15 ، 16 ) .
قال الزَّجَّاج : يَعني به الكُفّارَ أَنهم يَخَاتِلُونَ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) ويُظْهِرون ما هُمْ عَلَى خِلافه .
وأكِيدُ كَيْداً ، قال : كَيدُ الله لهم : اسْتِدْرَاجُهم من حيث لا يَعْلَمُونَ .
وقال الله : ( إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا ) ( النور : 40 ) .
قال الزجاجُ في قوله : ( لَمْ يَكَدْ ) .
قال بعضهم رَآها مِنْ بَعْدِ أَنْ لَمْ يَكَدْ يَرَاها من شدَّة الظُّلْمَةِ .
ويقال معناه : لمْ يَرَها ولم يَكَدْ ، وهذا القولُ أشبهُ بهذا المعنى ، لأنَّ في دُون هذه الظُّلمَاتِ لا تُرَى الكَفُّ .
وقال الفرّاء : العربُ تقولُ : ما كِدْتُ أَبْلُغُ إليكَ وأَنتَ قد بَلَغْتَ ، وهذا هو وَجْهُ العربيَّة .
ومن العربَ من يُدْخِلُ كادَ ، ويَكَادُ في اليقين ، وهو بمنزلة الظّنِّ ، أصْلُهُ : الشَّكُّ ثم يُجْعَلُ يَقيناً .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي العبَّاس قال :
قال الأخفَشُ في قوله : ( إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا ) ( النور : 40 ) حُمِلَ على المعنى وذلك أَنَّهُ لا يراها ، وذلك أنّكَ إذا قُلت : كاد يَفعلْ إنما تَعْنِي قاربَ الفعلَ ولم يفعلْ ، عَلَى صحَّةِ الكلام ، وهذا معنى هذه الآية ، إلاَّ أنَّ اللُّغَةَ قد أجازَتْ لم يَكَد يَفعلُ . وقد فعل بعد شِدَّةٍ ؛ وليس هذا صحّةَ الكلام لأنه إذا قال : كاد يفعلُ فإنما يعني قاربَ الفعل .
وإذا قال : لم يَكَدْ يفعل ، يقول : لم يُقَارِبِ الفعلَ ، إلاّ أنَّ اللُّغة جاءت على ما فَسَّرْتُ لك ، وليس هو على صحةِ الكلمةِ .
وقال أبو العباس : قال الفرّاء كلَّما أَخْرَجَ يده لم يَكد يَراها من شِدّةِ الظَّلْمَةِ ، لأنّ أقلَّ من هذه الظُّلْمَةِ لا تُرَى اليدُ فيه ، وأمَّا لمْ يكد يَقُومُ فقد قام ، هذا أكثرُ اللُّغة فكأن الأخفشَ جاءَ بالمعنى ، وذهب الفرّاءُ إلى لفظ اللغة .
وقال ابن الأنباريِّ : قال اللُّغَوِيون : كِدْتُ أفعلُ . معناه عند العرب قَارَبْتُ الفِعلَ ولَمْ أفعل ، وما كِدْتُ أَفْعَلُ ، معناه : فَعَلْتُ بعد إِبْطَاءٍ ، وشَاهِدُه قولُ الله : ( فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُواْ يَفْعَلُونَ ) ( البقرة : 71 ) ، معناهُ : فَعَلوا بعدَ إِبْطَاءٍ ، لِتَعَذّرِ وِجْدانِ البَقَرَةِ عليهم ، وقد يكونُ : ما كِدْتُ أَفْعَلُ بمعنى : ما فَعَلْتُ وَلاَ قَارَبْتُ إذا أُكّدَ الكلامُ بأَكَادُ .
وقال ابنُ بُزُرْجَ : يقال : مِن كادَ يَكادُ : هُمَا يَتَكاوَدَانِ .
وأصحابُ النَّحْوِ يقولونَ : يَتَكَاوَدَانِ ، وهو خطأٌ لأنهم يقولون : إذا حُمِلَ أَحدُهُمْ على ما يكْرَهُ : لا والله وَلاَ كيْداً ، وَلاَ همًّا ، يريدونَ : لاَ أَكَادُ وَلا أَهُمُّ .
وكد : قال الليث : يقال : وَكَّدْتُ العَقْدَ أي : أوْثَقْتُه ، وكذلك : أَكَّدْتُهُ .
ويقالُ : وكَّدْتُ اليمينَ ، والهمزُ في العَقْدِ : أَجْوَدُ .
قال : والسُّيُورُ التي يُشَدُّ بها القَرَبُوسُ تسمَّى المَكَايِيدَ ، وَلاَ تُسَمَّى التَّوَاكِيدَ .
وتقولُ : إذا عقَدْتَ فَأكِّدْ ، وإذَا حَلفْتَ فَوَكِّدْ .
وقال أبو العباس : التَّوْكِيدُ : دخلَ في الكلامِ لإخرَاج الشّكّ ، وفي الأعدادِ لإحاطَةِ الأجزاءِ .
ومن ذلك أن تقولَ : كلَّمنَي أخُوكَ فيجوزُ أن يكونَ كلَّمَك هو أَوْ أمرَ غُلاَمَهُ بِأَنْ يكلّمكَ ، فإذا قلتَ : كَلَّمنِي أَخوكَ تَكْلِيماً لَمْ يَجُزْ أن يكونَ المكلّم لك إلاَّ هو .
ويقال : وكَدَ فلانٌ أَمْرَهُ يكِدُهُ وَكْداً إذا مارَسه وقصدَه .
وقال الطِّرِمَّاحُ :
ونُبّئْتُ أَنَّ القَيْنَ زَنَّى عَجُوزَهُ
قُفَيْرَةَ أُمَّ السَّوْءِ أَنْ لَمْ يكِدْ وَكْدِي
معناهُ : أَنْ لم يَعْمَلْ عملي ، ولم يقْصِدْ قَصْدِي ، ولمْ يُغْنِ غَنَائي .
ويقالُ : ما زالَ ذاكَ وُكْدِي ، بضمِّ الواو ، أي فِعْلي ودَأْبي ، فكأَنَّ الوُكْدَ : اسمٌ ، والوَكْدَ : مصدرٌ .
وقال ابن دريدٍ : الوَكائِدُ : السُّيُورُ التي يُشَدُّ بها القَرَبُوسُ إلى دَفّتَي السَّرْجِ ، الواحدُ : وِكَادٌ وإكَادٌ .
قال : ووكَدَ بالمكانِ يكِدُ وُكُوداً إذا أقامَ به .
قال : والكوْدُ : كلُّ شيءٍ جَمعْتَهُ كُثَباً من ترابٍ أو طعامٍ ، وجمعهُ : أكوادٌ ، ولم
أَسمَعْ هذينِ الحرْفَيْنِ لغير ابن دريدٍ .
وقالوا أيضاً : كَدَوْتُ وجهَ الرّجُل أكْدُوهُ كَدْواً إذا خَدَشْتَهُ .
أكد : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : دُسْتُ الحِنْطَة ودَرَسْتها ، وأكَدْتُها .
ويقال : ظلَّ مُتَوكّداً بأمر كذا ، ومُتَوكزاً ، ومُتَحَرِّكاً ، أي : قائماً مُستعِدّاً .
ويقال : وكَدَه يكِدُه وكْداً أي أصابَهُ .
دوك : قال الليث : الدَّوْكُ : دَقُّ الشيءِ وسَحْقُه وطحنُه ، كما يَدُوكُ البعيرُ الشيءَ بكَلْكلهِ ، والمَدَاكُ : صَلاَيةُ العِطْرِ يُدَاكُ عليه الطِّيبُ دَوْكاً .
وفي الحديث : أن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) قال بِخَيْبَرَ : ( لأُعْطِيَنَّ الرَّايةَ غَداً رَجُلاً يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ ، فَبَاتَ النَّاسُ يَدُوكُونَ فِيمَنْ يَدْفَعُهَا إلَيه ) .
قولُه : يدوكون أي يَخُوضون ويختلفون فيه .
( أبو عبيدٍ عن الأصمعي ) : بات القومُ يَدُوكون دَوْكاً أيْ باتُوا في اختلاطٍ ، ودَوَران .
قال : وقال أبو زيد : وَقَعُوا في دَوْكَةٍ ، وبُوحٍ أي وَقَعُوا في اختلاطٍ ، وفيه لُغتان : دَوْكَةٌ ، ودُوكَةٌ ، وجمعُ الدَّوْكَةِ : دِوَكٌ ودِيَكٌ ، ومن قال : دُوكةٌ ، قال : دُوَكٌ في الجَمْع .
( أبو عمرٍ و ) : داك الرَّجلُ المرأَة يدوكُها دَوْكاً ، وباكَها بَوْكاً إذا جامَعَهَا .
وأنشد :
فدَاكَها دَوْكاً على الصِّراطِ
ليس كدَوكِ زَوجِهَا الوَطْوَاطِ
وقال أبو ترابٍ قال أبو الرَّبيع البَكراوِيُّ : داكَ القومُ إذا مَرِضوا ، وهم في دَوْكَةٍ أي مَرَضٍ .
ودك : ( سلمةُ ، عن الفرّاء ) : لَقِيتُ منه بَنَاتِ أَوْدَكَ ، وَبَناتِ بَرْحٍ وبَنات بِئْسَ يعني الدّوَاهِي .
وقال الليثُ : الوَدَكُ : معروفٌ ، والفِعْلُ : ودَّكْتُه تَوْدِيكاً ، وذلك إذا جَعَلْتَهُ في شيءٍ وهو من الشَّحْم أو حُلاَبةِ اللَّحْمِ ، وشيءٌ وَدِكٌ ، ووَدِيكٌ ، ودَجاجةٌ وَدِيكةٌ : ذاتُ وَدَكٍ ، ووَدِيكٌ : جائزٌ .
والدِّكَةُ : اسمٌ من الوَدَكِ وقالت امرأةٌ من العربِ : كنتُ وَحْمَى للدِّكَةِ أي كنتُ مُشْتَهِيَةً لِلْوَدَكِ .
ديك : وقال الليث : الدِّيكُ : معروفٌ ، وجمعُه دِيَكَةٌ ، وأَرْضٌ مَداكةٌ ومَدْيَكةٌ : كثيرَةُ الدِّيَكةِ .
وقال المؤرِّجُ : الدِّيكُ في كلام أَهل اليمن : الرَّجلُ الْمُشْفِقُ ، الرَّؤُومُ ، ومنه سُمِّيَ الديكُ دِيكاً .
قال : والدِّيكُ : الرَّبيعُ في كلامِهم .
والدِّيكُ : الأثَافِي ، الواحدُ والجميعُ سَوَاءٌ .
دكا : أهمله الليث : وقال ابن الأعرابي : دَكَا إذا سَمِنَ وكدا إذا قَطَعَ .

### Türkçe

ك د ( **و ا ي ء** )
**كدا** ، **كدأ** ، **كأد** ، **كود** ، **كيد** ، **وكد** ، **أكد** ، **ودك** ، **دوك** ، **دكأ** ، **ديك** ، **دكا** : (kullanılanlar).

**كدا** : Allah (azîz ve celîl) dedi: (Az verdi ve **أكدى**) (en-Necm: 24). el-Ferrâ dedi: **أكدى**: bağışı vermekten el çekti ve kesti.
ez-Zeccâc dedi: **أكدى**’nın manası: bağıştan el çekti ve kesti; aslı ise kuyuda kazmaktan (gelir).
Kuyu kazan kimse için, kuyuyu kazıp da kazmanın kendisine mümkün olmadığı bir taşa ulaştığında: “**الكُدْية**’ye ulaştı” denir; o vakit kazmayı keser.
el-Leys dedi: **الكُدْية**: yerde bulunan bir sertliktir.
Ve denir: “Falanın **كُدْيتَهُ**’sine insanlar ulaştı” yani: veriyordu, sonra el çekti.
Dedi: Ve denir: **أكدى** yani: istemede ısrar etti; ve şu şiiri okudu:
تَضِنُّ فنُعْفِيها إن الدارُ سَاعَفَتْ
فَلاَ نَحْنُ نُكْدِيها ولا هِيَ تَبْذُلُ
Ve dersin: “Sorum seni **يُكْدِيكَ** etmez” yani: sana karşı ısrar etmez. Ve onun sözü: “فلا نحن **نُكْدِيها**” yani: biz ona ısrar etmeyiz.
Hansıâ dedi:
فتَى الفِتْيَانِ ما بَلَغُوا مَدَاهُ
ولا يُكْدِي إذا بَلغَتْ كُدَاها
Yani: bağışını kesmez; başkası kestiği ve el çektiği zaman o, ondan el çekmez.
Dedi: **الكِدَاءُ** (kâfın kesresiyle): kesmedir; “Az verdi ve **أكدى**” sözünden; yani: kesti.
(Amr ve babasından): **أكدى**: menetti; ve **أكدَى**: kesti; ve **أكدى**: kesildiği zaman; ve bitki **أكدَى**: soğuktan kısaldığı zaman; ve yıl **أكدَى**: kıtlık olduğu zaman; ve **أكدى**: **الكُدَا**’ya ulaştığı zaman; o da çöldür; ve **أكدى**: kazıp da **الكُدَى**’ya ulaştığı zaman; o da kayalardır.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): **أكدى**: zenginlikten sonra fakirleşti; ve **أكدَى**: yaratılışı çirkinleşti.
el-Leys dedi: Ekine soğuk isabet etti de onu **كدَاهُ** etti; yani: onu yere geri çevirdi.
Ve ayrıca denir: Onlara soğuktan bir **كُدْيةٌ** ve bir **كاديةٌ** isabet etti.
Ve denir: Bitki, soğuktan dolayı hemzeli olarak **كَدَأَ** etti.
Ve **كُدَيٌّ** ve **كَدَاءٌ**: Mekke’de iki dağdır.
İbn Rukayyât dedi:
أَنْتَ ابنُ مُعْتَلجِ البِطَا
حِ كُدَيِّها فكَدَائها
Ve **مِسكٌ كَدٍ**: kokusu olmayan misk.
( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ): Yer **كَدَتَ** eder, **تكدُو** eder, **كَدْواً**; o da **كاديةٌ** olur; bitkisi yavaşladığı zaman.
Ve yavru köpek **كَدِيَ** eder, **يَكْدَى** eder, **كَدًى**; o, özellikle yavru köpekleri tutan bir hastalıktır; onlara ondan kusma ve öksürük isabet eder; iki gözünün arası dağlanıncaya kadar.
Dedi: Ve **الكُدْيةُ**: yerden yükseltiliktir.
(Şemmer): Köpek **كَدِيَ** eder, **كَدًى**; kemik boğazına takıldığı zaman.
Ve denir: Kemikle **كَدِيَ** etti; onunla boğuldu; bunu İbn Şümeyl söyledi.

**كدأ** : (Ebû Zeyd): Bitki **كَدَأَ** eder, **يَكْدَأُ** eder, **كُدُوأً**; soğuk ona isabet edip onu yere yapıştırdığı zaman; yahut susadı da bitmesi yavaşladığı zaman. Ve develer, tüyleri az olan **كادِيةٌ** (olanlar); ve **كَدِئَتْ** eder, **تَكْدَأُ** eder, **كَدَأً**.
Ve şu şiiri okudu:
كَوَادِىءُ الأوْبَارِ تَشْكُو الدَّلَجَا
Ve karga, sesinde **كَدِىءَ** etti; **يَكْدَأُ** eder, **كَدَأً**.

**دكأ** : Ebû Zeyd: Kavmi **دَاكَأْتُ** ettim, **مُدَاكَأَةً**; onlarla itişip sıkıştığım zaman.
Başkası dedi: Kavim onun üzerine **تَدَاكَأَ** etti; birbirlerini sıkıştırdıkları zaman.
İbn Mukbil dedi:
وقَرَّبُوا كُلَّ صِهْميمٍ مَنَاكِبُهُ
إذا تَدَاكَأَ منه دَفْعُه شَنَفَا
Ebû’l-Heysem dedi: **الصِّهْميمُ**, erkeklerden ve develerden, burnu kızgın, baş eğmez, nefsi şiddetli, kırılması yavaş olan (kimse/hayvan)dır.
Dedi: Ve **تَدَاكَأَ**: itişti; ve **دَفْعُهُ**: yürüyüşüdür.

**كأد** : el-Leys dedi: **عَقَبَةٌ كَأَدَاءُ**: meşakkatli olan (yokuş); o, **الكَؤُودُ** da olur.
İşler ona **تكاءدتْهُ** ettiği zaman: ona ağır geldiği zaman.
(Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den): **الكأدَاءُ**: şiddet, korku, sakınma; ve denir: dehşet ve karanlık gece.
(Ebû Zeyd): Falanın yanına gitmeyi **تَكَاءدْتُ** ederim, **تكَاؤُداً**; ona meşakkatle gittiğin zaman.
Ve denir: Sana gidiş beni **تَكأَّدني** eder, **تكَؤُّداً**; sana ağır geldiği zaman.
Ve şu şiiri okudu:
وَلَمْ تكَأَّد رِحْلَتي كأدَاؤُهُ
Ve denir: o, **الكُؤَدَاءُ** ve **الصُّعَدَاءُ** ve **الكَؤُودُ**: zor yokuş; o, **الصَّعُودُ**dur.

**كود كيد** : el-Leys dedi: **الكَوْدُ**: **كادَ**’ın masdarıdır; **يكُودُ** eder, **كوْداً**; ve **مَكَادَة**. Sana bir şey isteyen, senin de vermek istemediğin kimseye dersin: “Hayır; ne **مكادَةً** ne **مَهَمَّةً**; ne **كَوْداً**; ne hem; ne **مَكاداً**; ne **مهمّاً**.”
Dedi: Benî ‘Adî’nin dili: **كُدْتُ**.
Ebû Hâtim dedi: Denir: “Hayır; ne sana **كَيْداً** ne hem.”
Bazı Araplar vâv ile “ne **كَوْداً**” der.
Dedi: Avam: “Zeyd ölmek üzereydi” derler; ve **كاد** ile “أنْ”ı, ne de ondan çekimlenenlerle “ما”yı bir araya getirmezler.
Allah dedi: (Ve neredeyse beni öldürüyorlardı); Kur’an’daki hepsi de böyledir.
el-Leys dedi: **الكَيْدُ**, **المَكِيدَة**’dendir; ona bir **مَكِيدَةً** ile **كادَهُ** etti. Ve falanı gördüm, kendi nefsiyle **يَكيدُ** ediyor; yani bir sevk ile sevk ediyor.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi: **الكَيْدُ**: karganın zorlanarak bağırmasıdır; ve **الكَيْدُ**: çakmağın ateşi çıkarmasıdır; ve **الكَيْدُ**: kusmadır.
Hasen dedi: (Oruçluyu **الكَيْدُ** yenerse iftar eder.) Ve **الكَيْدُ**: bâtıl yahut hak ile tedbirdir; ve **الكَيْدُ**: hayızdır.
İbn Abbâs hadîsinde: (Yolda **كِدْنَ** etmiş cariyelere baktı da, onların kenara çekilmelerini emretti.) Ve **الكيد**: savaştır: (Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) gazâ etti ve bir **كَيْداً** görmedi.)
Allah (azîz ve celîl) dedi: (Şaka ile; şüphesiz onlar bir **كَيْداً** ederler; ve ben bir **كَيْداً** ederim) (et-Târık: 15, 16).
ez-Zeccâc dedi: Bununla kâfirleri kasteder; onlar Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) aldatmaya çalışırlar ve kendilerinin üzerinde olduklarının tersini gösterirler.
Ve “**وأكِيدُ كَيْداً**”; dedi: Allah’ın onlara **كَيدُ**i: onları bilmedikleri yerden derece derece (azaba) yaklaştırmasıdır.
Allah dedi: (Elini çıkardığı zaman, onu neredeyse görmez) (en-Nûr: 40).
ez-Zeccâc, “( **لَمْ يَكَدْ** )” sözü hakkında dedi:
Bazıları dedi: Şiddetli karanlıktan dolayı onu neredeyse görmezken, sonra gördü.
Ve denir: manası: onu görmedi ve neredeyse (görmedi); bu söz bu manaya daha benzer; çünkü bu karanlıkların daha aşağısında avuç görülmez.
el-Ferrâ dedi: Araplar der: “Sana ulaşmaya **ما كِدْتُ**; hâlbuki sen ulaşmışsın”; bu, Arapçanın yönüdür.
Araplardan kimi, **كادَ** ve **يَكَادُ**’ı kesinlikte de kullanır; o, zannın menzilesindedir; aslı şüphedir, sonra kesinlik kılınır.
el-Münzirî bana Ebû’l-‘Abbâs’tan haber verdi; dedi ki:
el-Ahfeş, “(Elini çıkardığı zaman, onu **لَمْ يَكَدْ** görmez)” (en-Nûr: 40) hakkında dedi: manaya hamledildi; çünkü onu görmez. Çünkü sen “**كاد** yapacak” dediğinde, ancak fiile yaklaştı ve yapmadı demek istersin; sözün doğruluğu üzere. Bu âyetin manası da budur; ancak dil “**لم يَكَد** yapar”ı caiz kılmıştır; oysa o, bir zorluktan sonra yapmıştır. Bu, sözün doğruluğu değildir; çünkü “**كاد** yapar” dediğinde ancak fiile yaklaştı demek istersin.
Ve “**لم يَكَد** yapar” dediğinde: fiile yaklaşmadı der; ancak dil, sana açıkladığım üzere gelmiştir; kelimenin doğruluğu üzere değildir.
Ebû’l-‘Abbâs dedi: el-Ferrâ dedi: Her ne zaman elini çıkarsa, şiddetli karanlıktan dolayı onu neredeyse görmez; çünkü bu karanlıktan daha azında bile el görülmez. Ama “**لم يكد يقوم**” ise, kalkmıştır; bu, dilin çoğudur. Sanki el-Ahfeş manayı getirdi; el-Ferrâ ise dilin lafzına gitti.
İbnü’l-Enbârî dedi: Lugatçılar dedi: “**كِدْتُ** yaparım”; Araplar katında manası: fiile yaklaştım ve yapmadım. Ve “**ما كِدْتُ** yaparım”; manası: yavaşlıktan sonra yaptım. Şahidi Allah’ın sözü: (Onu kestiler; ve neredeyse yapmıyorlardı) (el-Bakara: 71); manası: onlara ineği bulmak zorlaştığı için, yavaşlıktan sonra yaptılar. Ve olabilir: “**ما كِدْتُ** yaparım” manası: “**أُكَادُ** ile söz pekiştirildiğinde” ne yaptım ne de yaklaştım.
İbn Büzurc dedi: **كادَ يَكادُ**’dan denir: “Onlar ikisi **يَتَكاوَدَانِ** eder.”
Nahiv ehli der: “**يَتَكَاوَدَانِ**”; bu hatadır; çünkü onlar derler: Onlardan biri hoşlanmadığı şeye zorlandığında: “Hayır vallahi; ne **كيْداً** ne hem”; yani: “ne **أَكَادُ** ne **أَهُمُّ**.”

**وكد** : el-Leys dedi: Denir: Akdi **وَكَّدْتُ**; yani: onu sağlamlaştırdım; aynı şekilde: onu **أَكَّدْتُ**.
Ve denir: Yemini **وكَّدْتُ**; ve akidde hemze daha iyidir.
Dedi: Eyerin ön kaşı (**القَرَبُوس**) bağlanan kayışlara **المَكَايِيدَ** denir; **التَّوَاكِيدَ** denmez.
Ve dersin: Bağladığın zaman sağlamlaştır; ve yemin ettiğin zaman pekiştir.
Ebû’l-‘Abbâs dedi: **التَّوْكِيدُ**: şüpheyi çıkarmak için söze girer; sayılarda ise parçaları kuşatmak içindir.
Bundan (olan) şudur: “Kardeşin benimle konuştu” dersin; bu, onun seninle konuşmuş olmasına da, yahut kölesine seninle konuşmasını emretmiş olmasına da ihtimal verir. “Kardeşin benimle **تَكْلِيماً** konuştu” dediğinde ise, seninle konuşanın ancak o olması caiz olur.
Ve denir: Falan işini **وكَدَ** etti; **يكِدُهُ** eder, **وَكْداً**; onu tecrübe edip ona yöneldiği zaman.
et-Tırimmâh dedi:
ونُبّئْتُ أَنَّ القَيْنَ زَنَّى عَجُوزَهُ
قُفَيْرَةَ أُمَّ السَّوْءِ أَنْ لَمْ يكِدْ وَكْدِي
Manası: benim işimi yapmadı; benim kastımı kastetmedi; benim kazancımı kazandırmadı.
Ve denir: “O, benim **وُكْدِي**’m olmaya devam etti”; vâvın zammıyla; yani: fiilim ve âdetim. Sanki **الوُكْدَ**: isim; **الوَكْدَ**: masdardır.
İbn Düreyd dedi: **الوَكائِدُ**: eyerin iki yan tahtasına (**دَفّتَي السَّرْجِ**) ön kaşı bağlanan kayışlardır; teki: **وِكَادٌ** ve **إكَادٌ**.
Dedi: Mekânda **ووكَدَ** etti; **يكِدُ** eder, **وُكُوداً**; orada ikamet ettiği zaman.
Dedi: **الكوْدُ**: topraktan yahut yemekten yığınlar halinde topladığın her şeydir; çoğulu: **أكوادٌ**. Ve bu iki harfi İbn Düreyd’den başkasına ait olarak işitmedim.
Ve ayrıca dediler: Adamın yüzünü **كَدَوْتُ** ettim; **أكْدُوهُ** ederim, **كَدْواً**; onu çizdiğim zaman.

**أكد** : (Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): Buğdayı çiğnedim ve onu harmanladım; ve onu **أكَدْتُها** ettim.
Ve denir: Şu iş için **مُتَوكّداً** olarak kaldı; ve **مُتَوكزاً**; ve **مُتَحَرِّكاً**; yani: ayakta, hazır duran.
Ve denir: Ona **وكَدَه** etti; **يكِدُه** eder, **وكْداً**; yani: ona isabet etti.

**دوك** : el-Leys dedi: **الدَّوْكُ**: bir şeyi dövmek, ezmek ve öğütmektir; devenin göğsüyle (**بكَلْكلهِ**) şeyi **يَدُوكُ** etmesi gibi. Ve **المَدَاكُ**: koku sürme taşıdır; onun üzerinde güzel koku **يُدَاكُ** edilir, **دَوْكاً**.
Hadîste: Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) Hayber’de dediği (rivayet edilir): “Yarını mutlaka sancağı, Allah’ın onun elleriyle fetih vereceği bir adama vereceğim; bunun üzerine insanlar, onu kime vereceği hakkında geceyi **يَدُوكُونَ** ederek geçirdiler.”
Onun sözü: “**يدوكون**” yani: onun hakkında dalarlar ve ihtilaf ederler.
(Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den): Kavim geceyi **يَدُوكون** ederek geçirdi, **دَوْكاً**; yani: bir karışıklık ve dönüp dolaşma içinde gecelediler.
Dedi: Ebû Zeyd dedi: “Bir **دَوْكَةٍ** ve **بُوحٍ** içine düştüler”; yani: bir karışıklığa düştüler. Ve onda iki lugat vardır: **دَوْكَةٌ** ve **دُوكَةٌ**. **الدَّوْكَةِ**’nin çoğulu: **دِوَكٌ** ve **دِيَكٌ**; **دُوكةٌ** diyen ise çoğulda **دُوَكٌ** der.
(Ebû Ömer ve ...): Adam kadını **داك** etti; **يدوكُها** eder, **دَوْكاً**; ve onu **باكَها** etti, **بَوْكاً**; onunla cima ettiği zaman.
Ve şu şiiri okudu:
فدَاكَها دَوْكاً على الصِّراطِ
ليس كدَوكِ زَوجِهَا الوَطْوَاطِ
Ebû Turâb dedi: Ebû’r-Rabî‘ el-Bekrâvî dedi: Kavim **داكَ** etti; hastalandıkları zaman; ve onlar bir **دَوْكَةٍ** içindedir; yani: bir hastalık içinde.

**ودك** : (Seleme, el-Ferrâ’dan): Ondan **بَنَاتِ أَوْدَكَ** ve **بَناتِ بَرْحٍ** ve **بَنات بِئْسَ** ile karşılaştım; yani: belalar.
el-Leys dedi: **الوَدَكُ**: bilinen (şey)dir; fiil: onu **ودَّكْتُه** ettim, **تَوْدِيكاً**; bu, onu bir şeye koyduğun zamandır; o da içyağından yahut et suyundandır. Ve bir şey **وَدِكٌ** ve **وَدِيكٌ**; ve **دَجاجةٌ وَدِيكةٌ**: **وَدَكٍ** sahibi. Ve **وَدِيكٌ**: caizdir.
Ve **الدِّكَةُ**: **الوَدَكِ**’ten bir isimdir. Araplardan bir kadın dedi: “Ben **للدِّكَةِ** için aşeren idim”; yani: **لِلْوَدَكِ** için iştahlı idim.

**ديك** : el-Leys dedi: **الدِّيكُ**: bilinen (hayvan)dır; çoğulu **دِيَكَةٌ**. Ve **أَرْضٌ مَداكةٌ** ve **مَدْيَكةٌ**: **الدِّيَكةِ**si çok olan (yer).
el-Muerric dedi: Yemen ehlinin sözünde **الدِّيكُ**: şefkatli, merhametli adamdır; bundan dolayı horoza **دِيكاً** adı verildi.
Dedi: Ve onların sözünde **الدِّيكُ**: bahardır.
Ve **الدِّيكُ**: ocak taşlarıdır (**الأثَافِي**); teki ve çoğulu eşittir.

**دكا** : el-Leys onu ihmal etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **دَكَا**: semirdiği zaman; ve **كدا**: kestiği zaman.
