# دول (د-و-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%88%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Düvel (dal) : Bir sene önceki kurumuş, tekrar yaşaran ot demektir

- Harfler: د - و - ل
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [دُولَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84/siga/%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%84%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فُعْلَةً | Döngü | 1 | 1 | [59:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84/ayet/59:7.md) |
| [نُدَاوِلُهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84/siga/%D9%86%D9%8F%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D9%88%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | نُفَاعِلُهَا | Onu döngü yaparız | 1 | 1 | [3:140](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84/ayet/3:140.md) |

## Mücavir kökler — 31 mücavir (41 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Silah yarası
2. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
3. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Beyn topraktaki yarık demektir
4. [فيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir
5. [يتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
6. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kasaba
7. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Nihayet, son demektir
8. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ona dokundu
9. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sikkin” bıçak demektir
10. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
11. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
12. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
13. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
14. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sicim bağıdır
15. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sahip
16. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hilal yeni ay demektir
17. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Petekteki baldır
18. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Oğullar
19. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
20. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
21. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Biribirini kesen yoldur
22. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
23. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zalimler
24. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
25. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Saçak demektir
26. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir
27. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
28. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir
29. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
30. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
31. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دول |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md), [نوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%A8.md), [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [دوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir durumun, nesnenin veya üstünlüğün bir taraftan diğer tarafa geçmesi; el değiştirme ve nöbetleşe devretme |
| Çekirdek Özet 2 | Zenginliğin belirli bir zümrede tıkanmayıp akması ve tarihteki siyasi/askeri üstünlük günlerinin toplumlar arasında nöbetleşe dönmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Statik birikim ve tekelin yerine dinamik akışkanlığın, geçici nöbetin ve dönemsel devinimin esas olması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca modern anlamıyla devlet veya siyasi otorite aygıtı sanıp, Kur'an'daki dinamik devir, el değiştirme ve dolaşım vurgusunu statik bir kuruma indirgemek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دو | Bir eksen veya sınır etrafında dönme, devinim, süreklilik veya konumsal yakınlık; nitekim [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) kökünde dairesel dönüş, [دوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%85.md) kökünde süreklilik ve durulma, [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) kökünde ise aşağıda veya yakında bulunma anlamı esastır. | ل | Temel devinim ve dönüş hareketine yönelme, intikal ve taraflar arası el değiştirme boyutu eklenmiş; hareket salt kendi etrafında dönmekten çıkıp bir özneden diğerine aktarılan nöbetleşe bir devire dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı | Bir durumdan diğerine geçişi, açılıp kapanmayı ve giriş-çıkış hareketini temsil eder. |
| و | Çengel, çadır kazığı | İki farklı nokta, durum veya özne arasındaki bağlama ve ardışık eklemlenme hareketini kurar. |
| ل | Çoban değneği, üvendire | Hareketi sevk etmeyi, yönlendirmeyi ve bir hedeften başka bir hedefe intikal ettirmeyi sağlar. |
| دول | Kapıdan geçerek yönlendirilmiş ardışık aktarım | Bir halin, varlığın veya üstünlüğün tek bir yerde sabit kalmayıp belirlenmiş bir rota ve yönlendirme ile bir taraftan diğer tarafa geçmesi ve devretmesi hareketini kurar. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin bir yerden başka bir yere intikal etmesi, yer değiştirmesi; bedende karın bölgesinin gevşeyip aşağı sarkması (اندال بطنه) ve bir yıl önceki bitkinin kuruyup pörsümesi, gevşemesi (الدويل). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde feleğin, zamanın ve savaş günlerinin kabileler arasında nöbetleşe el değiştirmesini anlatmak üzere devir ve nevbet manasında kullanılmıştır; nitekim dehrin değişkenliği bu kökle karşılanmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Haccâc b. Yûsuf'un bir hitabesinde yeryüzünün insanları içine alacağını ifade ederken sarf ettiği şu ibarede intikal ve devir anlamında geçer: إِنّ الأرضَ ستُدالُ مِنّا كما أدَلنا منها (Yeryüzünün sırtında olduğumuz gibi onun karnına gireceğiz; yer nöbeti bizden geri alacaktır). |

Kaynak: Lisânü’l-ʿArab, Kitâbü’l-ʿAyn ve Mekâyîsü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde دول kökü, zayıf orta kök karakteri taşıyan ve devinim, intikal, sarkma veya el değiştirme alanına işaret eden bir yapı sergiler. İbranicede kova ile su çekme veya sarkıtma eylemini bildiren dalah kökü ve Arapçadaki [دلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88.md) ile fonetik ve morfolojik yakınlığı dikkat çeker; nesnenin bir seviyeden diğerine indirilip çıkarılması intikal fikrini destekler. Erken Arap leksikografisinde kök, hem mekan veya el değiştirme (tahavvül) hem de kuruma ve gevşeme (zaf ve istirha) ikili hattı üzerinden açıklanmıştır. Bitkinin bir önceki yıldan kuruyup gevşemesi manasındaki ed-devîl, halin tükenip yeni bir hale devredilmesini imler. Arapçada kökün asıl semantik atılımı, savaşta zafer nöbeti ile mal ve imkânların el değiştirmesini ifade eden müdevvele/tedâvül sahasında gerçekleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Mekâyîsü’l-Luğa, Lisânü’l-Arab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir halden diğerine tahavvül, gevşeme ve el değiştirme | Kökün çekirdeği nesnenin tek bir elde sabit kalmayıp akması, zayıflayanın yerini diğerine bırakması ve devretmesidir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice d-l-h (çekip çıkarma, sarkıtma) ve Süryanice paralel devir biçimleri | Düşey veya yatay düzlemde bir şeyin bir taraftan alınıp öbür tarafa aktarılması ortak semantik tabandır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı ailelerle doğrudan ve güvenilir bir kök akrabalığı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Mekâyîsü’l-Luğa.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دول | Anlamlı | El değiştirme, devir, nöbet | Zaferin, günlerin veya malın bir zümreden diğerine geçmesi. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [دلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88.md) | Anlamlı | Sarkıtma, su çekme, ulaştırma | Kovayı kuyuya salmak; bir vasıtayla bir şeye erişmek veya kandırmak. | Kur'an'da geçer. |
| [ودل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%84.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan bir diziliştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) | Anlamlı | Doğurma, üreme, nesil çıkarma | Bir canlının kendi türünden yeni bir varlık meydana getirmesi. | Kur'an'da geçer. |
| لدو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Sözlüklerde bağımsız müstakil bir kök hüviyeti taşımaz. | Kur'an'da geçmez. |
| [لود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%AF.md) | Anlamlı | Sığınma, korunma, yönelme | Bir kimseye veya sığınağa sığınmak (l-v-z kökü ile yakın anlamlı). | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دول | Merkez | El değiştirme, nöbetleşe devir | İki veya daha fazla taraf arasında bir imkânın, zenginliğin veya hâkimiyetin karşılıklı intikali. | Bir öznenin elinden diğerine aktarılan geçici durum. |
| [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Dairesel hareket, eksenel dönüş | Bir merkez etrafında dönüp başlangıç noktasına geri gelmeyi ifade eder; taraflar arası el değiştirmeden ziyade yörüngesel harekettir. | Mekânsal veya zamansal daire çizen hareket. |
| [نوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%A8.md) | Komşu | Nöbet, sırayla gelme | Bir işi veya görevi sırayla üstlenme nüansıdır; intikalden ziyade sıranın beklenip yerine getirilmesine odaklanır. | Sıralı görev veya musibetin dönüşümlü gelişi. |
| [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) | Komşu | Ardıllık, peşi sıra gelme | Birinin ardından gelip onun yerini almayı, takip etmeyi anlatır; karşılıklı el değiştirmeden ziyade peş peşelik esastır. | Bir durumun akabinde beliren yeni durum. |
| [دوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%85.md) | Zıt | Sabit kalma, durulma, süreklilik | Durumun değişmeden, intikal etmeden tek bir halde veya merkezde kesintisiz kalmasıdır. | Değişmezlik, yerinde sayma ve devirsizlik hali. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دول | El değiştirme, nöbet, dönüşümlü intikal | Bir şeyin taraflar arasında dönmesi; malın dolaşımı, günlerin devri. | Kesin |
| Latince | vicissitudo, circulatio | Nöbetleşe değişim, döngü | Değişme ve birbirinin yerini alma boyutunu karşılar; siyasal/kurumsal teşekkül manasını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | circulation, alternation, turnover | Dolaşım, el değiştirme, nöbetleşme | Maddi unsurların akışını ve rollerin değişimini iyi verir; kökün kurumsal devlet boyutu için 'state' kelimesi türetilmiş bir anlamdır. | Güçlü |
| Almanca | Umlauf, Wechsel, Zirkulation | Tedavül, döngü, karşılıklı değişim | İktisadi tedavülü ve tarihsel değişim nöbetini kapsar; sabit iktidar yapısını değil dinamik süreci açıklar. | Güçlü |
| Fransızca | roulement, circulation, alternance | Nöbetleşme, akış, ardışık değişim | İmkânların tek elde toplanmayıp dönemsel olarak yer değiştirmesi hareketini tam yansıtır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دُولَةً | İktisadi tedavül, tekel karşıtı dolaşım | Fey gelirlerinin yalnızca zenginler arasında dönüp dolaşan bir imtiyaza dönüşmesini yasaklayan bağlam (Haşr [59:7](https://lisan.digital/tr/ayet/59:7.md)). |
| نُدَاوِلُهَا | Tarihsel ve askeri döngü, zafer nöbeti | Uhud yenilgisi sonrası müminleri teselli eden, zafer ve mağlubiyet günlerinin toplumlar arasında çevrildiğini bildiren bağlam (Âl-i İmrân [3:140](https://lisan.digital/tr/ayet/3:140.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi irade ve sünnetullah | Tarihin akışında toplumların yükseliş ve çöküşlerinin (eyyâmullah) ilahi adaletin bir tecellisi olarak devredilmesi. | Tarih felsefesi ve kudretin tecellisi. |
| Fıkıh | İktisadi adalet ve kamu mallarının dağıtımı (fey) | Servetin belli ellerde tekelleşmesinin önlenmesi, piyasada likidite ve sermaye dolaşımının sağlanması ilkesi. | Tedavül ve inhisarın yasaklanması. |
| Tefsir | Âl-i İmrân [3:140](https://lisan.digital/tr/ayet/3:140.md) ve Haşr [59:7](https://lisan.digital/tr/ayet/59:7.md) açıklamaları | Günlerin insanlar arasında döndürülmesinin hikmeti (iman edenlerin arınması, şehitler edinilmesi) ve feyin toplum tabanına yayılması. | İmtihan döngüsü ve toplumsal denge. |
| Hadis | Kıyamet alametleri ve ganimet taksimi | Kamu malının veya ganimetin emanet olmaktan çıkıp zenginler arasında haksızca paylaşılan bir döngüye (دولا) dönüşmesi ikazı. | Haksız çıkar tekeli. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Sünnetullah ve imtihan | Ruhsal ve ahlaki arınma döngüsü | Sabır ve şükür dengesini kurma | İnsanların kesintisiz refah veya daimi sıkıntıda bırakılmayıp hallerinin dönüştürülmesi. | Kesin |
| İlmi | Tarihsel devirler teorisi | Medeniyetlerin döngüsel nöbeti | Toplumsal dinamikleri anlama | Üstünlüğün hiçbir medeniyette baki kalmayıp el değiştirdiğini modelleme. | Güçlü |
| Siyasi | İktidar ve egemenlik nöbeti | Dönüşümlü siyasi güç | Otorite tekelleşmesini kırma | Zafer ve hâkimiyetin taraflar arasında nöbetleşe devredilerek tahakkümün mutlaklaşmasını engelleme. | Kesin |
| İktisadi | Servet ve sermaye akışı | Tedavül (anti-monopol) | Likiditeyi tabana yayma | Servetin toplumun dar bir zümresi arasında hapsedilmesini engelleyip genele dolaştırılması. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz geçişleri ve kapalı devre akış dinamiği | Bir sistemdeki enerjinin tek bir düğümde toplanmayıp potansiyel farklar sayesinde sistemin tüm elemanları arasında devretmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Elitlerin dolaşımı ve servet sirkülasyonu | Sosyolojideki yönetici elitlerin değişimi nazariyesi ile iktisatta paranın dolaşım hızı ve tekelleşmeyi önleyici yeniden dağıtım modelleri. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü doğrudan doğruya modern ulus-devlet, bürokratik aygıt veya siyasal idare mekanizmasıyla sınırlandırmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün asıl anlamı kurumsal bir tüzel kişilik değil; güç, zafer, gün ve sermayenin taraflar arasında dinamik olarak el değiştirmesi, akması ve devretmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Haşr [59:7](https://lisan.digital/tr/ayet/59:7.md) ayetindeki ilkeyi sadece 'devletleştirme' veya 'kamulaştırma' gibi algılayarak, ayetin asıl hedefi olan servetin tekelleşmesini kırma ve piyasada serbest dolaşımını sağlama hikmetini kaçırmak; ayrıca tarihteki yenilgileri ilahi terk edilmişlik sanıp sünnetullahın döngüsel tabiatını kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem tarih felsefesini (toplumların iniş-çıkış yasası) hem de iktisat felsefesini (servetin tabana yayılması ilkesi) tek bir dinamik kavramla temellendirdiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Savaş sonrası psikolojiyi ve toplumsal değişim yasalarını işleyen cihat ayetlerinde (Âl-i İmrân [3:140](https://lisan.digital/tr/ayet/3:140.md)) ve ganimet/fey gibi kamu gelirlerinin adil dağıtımını düzenleyen iktisat ayetlerinde (Haşr [59:7](https://lisan.digital/tr/ayet/59:7.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Üstünlüğün veya servetin belirli kişilerin doğuştan hakkı olduğu veya mutlak olarak onların elinde kalacağı zannını yıkar; hiçbir krizin daimi, hiçbir refahın ebedi olmadığını hatırlatır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesnenin bir yerden başka bir yere intikal etmesi; suyun kovayla çekilip boşaltılması, bitkinin kuruyup yerini sonrakine bırakması gibi hallerin el değiştirmesi.
- Soyut anlam: Sosyal, askeri ve iktisadi imkânların tek bir kutupta donup kalmasını önleyen, taraflar arasında nöbetleşe işleyen ilahi ve dinamik devir yasası.
- Sistematik karşılık: İktisatta sermaye tekeline (oligarşiye), siyasette mutlak tiranlığa karşı kurulan dinamik akışkanlık ve nöbetleşme kuralı.
- LaTeX modeli: $$S_{i} \xrightarrow{t} S_{j} \quad \text{ve} \quad \oint_{\mathcal{N}} x \, dt > 0, \quad \forall i, j \in \mathcal{N}, \; i \neq j$$
- LaTeX açıklaması: Formül, bir $x$ kaynağının (servet, zafer veya iktidar) zaman ($t$) içinde tek bir $i$ aktöründe kilitli kalmayıp, tanımlı aktörler kümesi ($\mathcal{N}$) içindeki diğer bir $j$ aktörüne intikalini ($S_i \xrightarrow{t} S_j$) ve bu akışın tüm aktörler arasında sürekli bir dolaşım integrali ($\oint_{\mathcal{N}}$) oluşturarak tekelleşmeyi imkânsız kıldığını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%88%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:140](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84/ayet/3:140.md) — نُدَاوِلُهَا

إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Eğer size bir yara dokunduysa; şüphesiz o kavme de o kadar yara dokunmuştur. Hem o günleri Biz, insanlar arasında döndürür dururuz. Bu; Allah’ın iman edenleri belirtmesi ve içinizden şahidler edinmesi içindir. Allah, zalimleri sevmez.

### [Haşr 59:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84/ayet/59:7.md) — دُولَةً

مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Kasabalar halkından, Allah’ın Rasulüne fey’ olarak verdiği; Allah, peygamber, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalanlar içindir. Ta ki içinizden zenginler arasında elden ele dolaşan bir devlet olmasın. Peygamber, size ne verirse onu alın, neden de nehyederse ondan sakının. Ve Allah’tan korkun. Muhakkak ki Allah; azabı şiddetli olandır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Düvel (dal) : Bir sene önceki kurumuş, tekrar yaşaran ot demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال اللام و و ء ي معهما
د ل و، ل د ي، د و ل، د أ ل، أ د ل، و ل د، ل و د مستعملات
دلو:
جمع الدَّلْوِ الدِّلاء، والعَدَدُ أَدْلٍ، والكثيرُ دُلِيًّ ودِلِيٌّ.
والدَّلاةُ: الدَّلْوُ، وأَدْلَيْتُها: أَرْسَلْتُها في البِئر، وقول الله -عزَّ وجلَّ-: "فأدْلَى دَلْوَه قال يا بُشرَى"، ودَلَوْتُها: مَلأَتُها ونزَعتُها من البئر مَلأَى، قال الراجز:
يْنزَعُ من جَمّاتِها دَلْوَ الدّالْ
أي نَزْعَ النازِع.
والدَّاليةُ شيءُ يُتَّخَذُ من خُوصٍ وخَشَب يُستَقَى به بحبالٍ يُشدُّ في رأس جِذعٍ طويل، والإِنسانُ يُدْلي شيئاً في مَهْواة ويَتَدلَّى هو نفسُه.
وأَدْلَى فُلان بحُجَّته أي احتَجَّ بها، وأَدْلَى بها إلى الحاكم: رَفُعها إليه.
لدى:
لَدَى معناها عندَ، يقال: رأيتُه لدى بَاب الأمير، وجاءني أمر من لَدَيْك أي من عندك، وقد يحسُن من لدُنْك بهذا المعنى، ويقال في الإِغراء: لدَيْكَ فلاناً كقولكَ عليكَ فلاناً، كقول القُطامي:
إذا التَيّازُ ذو العَضَلاتِ قلنا		لَدَيْكَ لَدَيكَ ضاقَ بها ذراعاً
ويُروي: إِليكَ إليك على الإغِراء.
دول:
الدُّولةُ والدَّوْلةُ لغتان، ومنه الإدالة، قال الحَجّاج: إِنّ الأرضَ ستُدالُ مِنّا كما أدَلنا منها أي نكون في بَطْنها كما كُنّا على ظَهْرها.
وبنُو الدِّول: حَيٌّ من بني حنيفة.
دءل:
بنو الدُّئِل حَيٌّ بَكْرِ بنِ عَبْدِ مَناف بن كنانة.
والدَّأَلانُ: مِشيةٌ فيها ضَعْفٌ وعَجَلةٌ.
والدُّؤلُولُ: الداهيةُ من دواهي الدِّهْر الشديدة، والجمعُ الدَّآليل.
أدل:
الإِدْلُ: ضَرْبٌ من اللَّبَن يَتَغَيَّر عن مَحْضِه فيَصير إِدْلاً.
ولد:
الوَلَدُ اسم يجمعُ الواحدَ والكثيرَ، والذكَر والأنْثَى سَواء والوَليدُ: الصَّبِيُّ، والوليدةُ: الأَمَةُ.
واللِّدَةُ: مثلُكَ في السِّنِّ.
ووَلَدُ الرجل ووُلْدُه في معنىً، ووَلَدُه ورَهطُه في معنىً.
ويقال: مالُه ووَلَدُه أي ورَهْطُه، ويقال: وُلدُه.
والوِلْدةُ: جماعة الأولاد، وقال يصف صَيّاداً:
سِمْطاً يُرَبِّي وِلْدَةً زَعلابِلا
ويقال في تفسير قوله تعالى: "لم يَزِدْهُ مالُه ووَلَدُه إِلاُّ خَسارا" أي رَهطُه.
وشاةٌ والدٌ: حاملٌ، والجميع وُلَّد، وإِنّها لَبِّينةُ الوِلاد.
والوِلادة: وَضْع الوالدةِ وَلَدَها.
وجارية مُوَلَّدة: وُلِدَتْ بين العرب ونَشأَتْ مع أولادهم، ويَغْذونها غِذاء الوَلَد ويُعَلِّمونها من الأدب مثلَ ما يُعَلِّمون أولادَهم، وكذلك المُوَلَّد من العبيد.
وكلامٌ مُوَلَّد: مُسْتَحدَث لم يكن من كلام العرب.
وأمّا التليدة من الجَواري فهي التي تُولَدُ في مِلك قَوْمٍ وعندَهم أَبَواها.
لود:
الأَلوَدُ: الذي لا يكاد يَميل إلى غَزَل أو عِشق، لا ينقاد لأمرٍ، وقد لَوِدَ يَلْوَدُ لَوَداً، وقوم أَلْوادُ، وهذه من النَّوادِر.

##### Türkçe

باب **الدال** **اللام** **و** **ء** **ي** معهما
**د ل و**، **ل د ي**، **د و ل**، **د أ ل**، **أ د ل**، **و ل د**، **ل و د** kullanılagelenlerdir.

**دلو**:
**الدَّلْوِ**’nun çoğulu **الدِّلاء**’dır; sayı (azlık) **أَدْلٍ**’dir; çokluk ise **دُلِيًّ** ve **دِلِيٌّ**’dur.
**الدَّلاةُ**: **الدَّلْوُ**’dur. **أَدْلَيْتُها**: onu kuyuya saldım. Yüce ve aziz Allah’ın sözü: “فأدْلَى دَلْوَه قال يا بُشرَى”. **دَلَوْتُها**: onu doldurdum ve onu dolu olarak kuyudan çektim. Râciz dedi ki:
يْنزَعُ من جَمّاتِها دَلْوَ الدّالْ
Yani: çekenin çekişi.
**الدَّاليةُ**: hurma yaprağı lifinden ve ağaçtan yapılan, iplerle onunla su çekilen bir şeydir; uzun bir gövdenin başına bağlanır. İnsan bir şeyi bir uçuruma sarkıtır ve kendisi de bizzat sarkar.
**أَدْلَى** falan kişi hüccetiyle: yani onunla delil getirdi. **أَدْلَى** onu hâkime: onu ona yükseltti (arz etti).

**لدى**:
**لَدَى**’nın manası **عندَ**’dır. Denir ki: onu emir kapısının yanında gördüm. Ve: **لَدَيْك**’ten bana bir iş geldi; yani senin yanından. Bu manada **لدُنْك**’ten (gelmesi) de güzel olabilir. Ve iğrâda denir: **لدَيْكَ** falanı; senin “عليكَ فلاناً” demen gibi. Kutâmî’nin sözü gibi:
إذا التَيّازُ ذو العَضَلاتِ قلنا		لَدَيْكَ لَدَيكَ ضاقَ بها ذراعاً
Ve rivayet olunur: iğrâ üzere “إِليكَ إليك”.

**دول**:
**الدُّولةُ** ve **الدَّوْلةُ** iki lugattır; ondan **الإدالة** (da) vardır. Haccâc dedi ki: “Şüphesiz yer bizden döndürülecek, ondan bizi döndürdüğü gibi”; yani onun karnında olacağız, onun sırtında olduğumuz gibi.
**بنُو الدِّول**: Benî Hanîfe’den bir haydır.

**دءل**:
**بنو الدُّئِل**: Bekr b. Abd Menâf b. Kinâne’nin bir haydır.
**الدَّأَلانُ**: içinde zayıflık ve acele bulunan bir yürüyüştür.
**الدُّؤلُولُ**: zamanın şiddetli musibetlerinden olan musibettir; çoğulu **الدَّآليل**’dir.

**أدل**:
**الإِدْلُ**: sütün bir türüdür; saf hâlinden değişir de **إِدْلاً** olur.

**ولد**:
**الوَلَدُ** tekili ve çoğulu bir araya getiren bir isimdir; erkek ve dişi eşittir. **الوَليدُ**: oğlancık/çocuk. **الوليدةُ**: câriye.
**اللِّدَةُ**: yaşta senin benzerindir.
Erkeğin **وَلَدُه**’u ve **وُلْدُه**’u bir manadadır; onun **وَلَدُه**’u ile **رَهطُه**’u bir manadadır.
Ve denir: onun malı ve **وَلَدُه**’u; yani **رَهْطُه**. Ve denir: **وُلدُه**.
**الوِلْدةُ**: çocukların topluluğudur. Bir avcıyı vasfederek dedi ki:
سِمْطاً يُرَبِّي وِلْدَةً زَعلابِلا
Ve yüce sözünün tefsirinde denir: “لم يَزِدْهُ مالُه ووَلَدُه إِلاُّ خَسارا”; yani **رَهطُه**.
**شاةٌ والدٌ**: yüklü (gebe). Hepsi **وُلَّد**’dir. Ve şüphesiz o, **الوِلاد**’ın (doğurmanın) çok olanıdır.
**الوِلادة**: doğuranın çocuğunu koymasıdır (doğurmasıdır).
**جارية مُوَلَّدة**: Araplar arasında doğmuş ve onların çocuklarıyla birlikte yetişmiştir; onu çocuğun gıdasıyla beslerler ve ona edepten, çocuklarına öğrettikleri gibi öğretirler; kölelerden **المُوَلَّد** de böyledir.
**كلامٌ مُوَلَّد**: Arapların كلام’ından olmayan, sonradan ortaya çıkarılmıştır.
Câriyelerden **التليدة** ise, bir kavmin mülkünde ve onların yanında, anne-babası (da) onların yanında iken doğan kimsedir.

**لود**:
**الأَلوَدُ**: neredeyse bir flörte yahut aşka meyletmeyen; bir emre boyun eğmeyen kimsedir. Ve **لَوِدَ** **يَلْوَدُ** **لَوَداً**. Ve kavim **أَلْوادُ** (dur). Bu da nadirlerdendir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدَوْلَةُ في الحرب: أن تُدالَ إحدى الفئتين على الأخرى. يقال: كانت لنا عليهم الدَوْلَةُ. والجمع الدُِوَلُ. والدُولَةُ بالضم، في المال. يقال: صار الفَيْءُ دُولَةً بينهم يَتَداوَلونَهُ، يكون مرّةً لهذا ومرَّةً لهذا، والجمع دُولاتٌ ودُوَلٌ. وقال أبو عبيد: الدولَةُ بالضم: اسمُ الشيء الذي يُتَداوَلُ به بعينه. والدَوْلَةُ بالفتح: الفعل. وقال بعضهم: الدُولَةُ والدَوْلَةُ لغتان بمعنىً. وأَدالَنا الله من عدوّنا من الدَوْلَةِ. والإدالَةُ: الغلبةُ. يقال: اللهم أَدِلْني على فلان وانصرني عليه. ودالَتِ الأيّامُ، أي دارت. والله يُداوِلُها بين الناس. وتَداوَلَتْهُ الأيدي، أي أخذَتْهُ هذه مرّةً وهذه مرَةً. وقولهم: دَوالَيْكَ، أي تَداوُلٌ بعد تَداوُلٍ، قال عبد بني الحسحاس:
إذا شُقَّ بُرْدٌ شُقَّ بالبُرْدِ مِثْلُـهُ		دَوالَيْكَ حتَّى ليسَ للبُرْدِ لابِس
أبو زيد: دالَ الثوب يَدولُ، أي بَليَ. وقد جعل وُدُّهُ يَدُولُ، أي يَبْلى. وانْدالَ بطنُه، أي استرخى. وانْدالَ القومُ: تحوَّلوا من مكان إلى مكان. والدَويل: النبتُ الذي أتى عليه عام. والدُوَلَةُ: لغةٌ في التُولَةِ. يقال: جاء بدَولاتِهِ، أي بدَواهيه.

##### Türkçe

**الدَوْلَةُ** savaşta: iki fırkadan birinin öteki üzerine döndürülmesi (üstün kılınması)dır. Denir ki: “Onlara karşı bizim için **الدَوْلَةُ** vardı.” Çoğulu **الدُِوَلُ**’dür. **الدُولَةُ** (ötre ile), malda (servette)dir. Denir ki: **الفَيْءُ** aralarında **دُولَةً** oldu; onu **يَتَداوَلونَهُ** (el değiştirirler), bir defa bunun için olur, bir defa bunun için olur; çoğulu **دُولاتٌ** ve **دُوَلٌ**’dür. Ebû Ubeyd dedi ki: **الدولَةُ** (ötre ile): bizzat kendisiyle el değiştirilen şeyin adıdır. **الدَوْلَةُ** (fetha ile): fiildir. Bazıları dedi ki: **الدُولَةُ** ve **الدَوْلَةُ** aynı mânâda iki lugattır. Allah bizi düşmanımızdan **الدَوْلَةِ** ile **أَدالَنا** etti. **الإدالَةُ**: galebe (üstün gelme)dir. Denir ki: “Allah’ım beni falana karşı **أَدِلْني** et ve beni ona karşı muzaffer kıl.” **دالَتِ الأيّامُ**, yani döndü. Ve Allah onu insanlar arasında **يُداوِلُها**. Ve **تَداوَلَتْهُ الأيدي**, yani bunu bir defa bu aldı, bir defa şu aldı. Onların sözü: **دَوالَيْكَ**, yani bir el değiştirmeden sonra el değiştirme; Abd Benî’l-Hasḥâs dedi ki:
إذا شُقَّ بُرْدٌ شُقَّ بالبُرْدِ مِثْلُـهُ		دَوالَيْكَ حتَّى ليسَ للبُرْدِ لابِس

Ebû Zeyd: **دالَ الثوب يَدولُ**, yani eskidi. Ve onun sevgisi **يَدُولُ** oldu, yani eskir. Ve **انْدالَ بطنُه**, yani gevşedi. Ve **انْدالَ القومُ**: bir yerden bir yere dönüştüler. Ve **الدَويل**: üzerinden bir yıl geçmiş olan bitkidir. Ve **الدُوَلَةُ**: **التُولَةِ**’de bir lugattır. Denir ki: “**بدَولاتِهِ** ile geldi”, yani belâlarıyla geldi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ل ( وايء )
دلا ، دأل ، لدي ، ولد ، لود ، أدل ، دول .
دلا : قال الليث : الدَّلْوُ معروفةٌ ، وقد أَدْلَيْتُها أي أرسلتُها في البئر لأستَقِيَ بها ؛ ومنهم من يقول : دَلَوْتها وأنا أَدْلُوها وأَدْلُو بها والجميع الدِّلاّء ، والعَدَدُ أَدْلٍ ودُلِيٌ ، ويقال للدَّلْو دَلاةٌ ، وقول الله جلّ وعزّ في قصة يوسف : ( فَأَدْلَى دَلْوَهُ قَالَ يابُشْرَى ) ( يوسف : 19 ) يقال : أدليت الدَّلْو إذا أرسلتَها في البئر لتملأها أُدليها إدلاء ، قال : ودلوتها أدلوها دلْواً إذا أخرجتها وجذبتها من البئر ملأى . قال الراجز :
يَنْزَع من جَمَّاتها دَلْو الدَّالْ
أي نَزْعَ النَّازِع .
وقال أبو إسحاق : في قول الله جل ثناؤه : ( وَلاَ تَأْكُلُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُواْ بِهَآ إِلَى الْحُكَّامِ ) ( البقرة : 188 ) قال : معنى تُدْلُوا في الأصل ، من أَدْلَيْتُ الدَّلْوَ ، إذا أرسلتَها لِتملأَها ، قال : ومعنى أَدْلَى فلانٌ بحجته إذا أَرْسَلَها وأَتَى بها على صِحةٍ ، قال : فمعنى قوله : تُدْلوا بها إلى الحكام ، أي تعملون على ما يُوجِبُهُ الإدلاء بالحجة وتَخُونُون في الأمانة لتأكلوا فريقاً من أموال الناس بالإثم كأنه قال : تعملون على ما يُوجِبُه ظاهر الحُكْمِ ، وتتركون ما قد علمتم أنّه الحقُ .
وقال الفراء : معناه لا تأكلوا أموالَكم بينَكم بالباطل ولا تُدْلوا بها إلى الحكام ، وإنْ شِئتَ جعلتَ نصبَ وتُدْلُوا بها إذا أَلْقَيْتَ منها لا على الصَّرْفِ ، والمعنى لا تصانعوا بأموالكم الحكام لِيَقْتطِعوا لكم حقاً لِغيركم ، وأنتم تعلمون أنه لا يحلّ لكم .
قلت : وهذا عندي أصحّ القولين لأن الهاء من قوله وتدلوا بها للأموال ، وهي على قول الزجّاج للحجة ، ولا ذكر لها في أول الكلام ، ولا في آخره وقول الله جلّ وعزّ : ( فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ ) ( الأعراف : 22 ) .
قال أبو إسحاق : أي دلاهما في المعصية ، بأن غَرَّهما ، وقال غيره : فدلاهما فأطمعهما ومنه قول أبو جندب الهذلي :
أَحُصُّ فلا أُجِيرُ وَمَن أُجِرْهُ
فليسَ كَمَن يُدَلَّى بالغُرُورِ
أَحُصُّ أمنع ، وقيل : أَحُص أَقْطَعُ ذلك ، وقوله : كمن يُدَلَّى أي يُطْمَع قلت : وأصلُه الرجلُ العطشانُ يُدَلَّى في البئر لِيَرْوَى من مائها فلا يَجِد فيها ماءً فيكون مُدَلَّى فيها بالغُرُور فَوُضِعتْ التَّدْليةُ موضعَ الإطْمَاعِ فيما لا يُجدِي نَفْعاً . وفيه قول ثالث : ( فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ ( أي جرَّأَهما إبليسُ على أكلِ الشجرةِ بغُرَرِهِ والأصل فيه دَلَّلَهما . والدَّالُّ والدَّالَّةُ الجُرْأَةُ ، وأما قوله : ( الاَعْلَى ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى ) ( النجم : 8 ) .
قال الفراء : ثم دَنا جبريل من محمد فَتَدلَّى كأن المعنى ثم تدلى فدنا ، وهذا جائز إذا كان المعنى في الفعلين واحداً .
وقال الزجاج : معنى دنا فتدلى واحد ، لأن المعنى أنه قَرُبَ فَتَدَلَّى أي زادَ في القُرْب كما تقولُ : قد دَنَا فلانٌ مِنِّي وقَرُب .
وفي حديث أمّ المنذر العَدَوية قالت : دخَل عليَّ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ومعه عليّ بن أبي طالبِ ناقهٌ قالت : ولنا دَوالٍ مُعَلَّقة قالت : فقامَ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فأَكل ، وقام عليّ فأكلَ ، فقال له النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( مَهْلاً فإنك نَاقِهٌ ) فجلس عليّ وأكل منها النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ثم جَعَلْتُ لهم سِلْقاً وشَعِيراً فقال له النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( من هذا أَصِبْ فإنه أَوْفَقُ لك ) ، والدَّوَالي : بُسْرٌ يُعلَّق فإذا أَرطَبَ أُكِلَ .
أبو عبيد عن أبي عمرو : دَلَوْتُ الإبل دَلْواً إذا سُقْتَها سوْقاً رُوَيداً وأنشد غيره :
لا تَعْجَلا بالسَّيْرِ وَادْلُوَاهَا
لَبِئْسَما بُطْءٌ ولا نَرْعَاها
ونحو ذلك قال الفراء ، وقال الليث : الدَّالِيَةُ شيء يُتَّخذ من خوص وخَشَب يُسْتَقى به بحبال تُشَد في رَأس جِذْعٍ طويل ، وقال : والإنسان يُدْلي شيئاً في مَهْواةٍ ويتدلَّى هو نفسه ، وأدْلى فلانٌ بِحقِّه وحُجَّتِه ، إذا هو احْتَج بها وأحضرها ، وأَدلَى بمال فلان إلى الحاكم : إذا دَفعه إليه .
وقال ابن الأعرابي : دَلِيَ إذا ساق ، ودَلِيَ إذا تَحَيَّر ، وقال : تدلَّى إذا قَرُب بعد عُلُوَ ، وتدلَّى تواضع ، ودَالَيْتُه أي دَارَيْتُه .
لدي : قال الليث : لَدَى معناها مَعْنى عِنْد يُقال : رأيتُه لَدَى بابِ الأمير ، وجاءني أمرٌ من لَدَيك أي مِن عِندك ، وقد يَحْسُن من لَدُنْك بهذا المعنى ، ويقال في الإغْرَاء : لَدَيْكَ فلاناً كقولك عليك فلاناً وأنشد :
لَدَيْك لَدَيْك ضَاقَ بِها ذِراعاً
ويروى إلَيْكَ إِلَيْكَ ، على الإغْرَاء .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَلْدَى فلان إذا كَثُرَتْ لِدَاتُه وقوله جلّ وعزّ : ( قَرِينُهُ هَاذَا مَا لَدَىَّ ) ( ق : 23 ) يقوله المَلك يعني ما كُتِبَ من عَمَل العبد حاضرٌ عندي ، وقال تَدَلَّى فلانٌ علينا من أرض كذا وكذا : أي
أَتَانَا يقال : من أَيْنَ تَدَلَّيْتَ علينا ؟ وقال أسامةُ الهُذَلي :
تَدَلَّى عَلَيْه وهْوَ زُرْقُ حَمَامَةٍ
لَهُ طِحْلِبٌ في مُنْتَهَى القَيْضِ هَامِدُ
وقال لبيد يصف فرساً :
فَتَدَلَّيْتُ عَلَيْها قَافِلاً
وَعلى الأَرْض غَيَايَاتُ الطَّفَلْ
أراد أنَّه تَدَلَّى مِن مِرْبائه وهُو عَلى فَرسِه رَاكِبٌ . إلى الحضيض وهو لها أَمْتَن .
أدل : ابن الأعرابي : الأدْلُ وَجَعُ الْعُنق من تَعَادى الوِسادِ .
ابن السكيت عن الفراء : هو الإجْلِ والإدل لِوَجَع العُنُق ، والإدْلُ اللَّبَنُ الخائِرُ الحامِضُ من ألبان الإبل .
وروى أبو العباس عن ابن الإعرابي : هو الإدْل والإجْل لِوَجَع العنق ، يقال : بي إِجْلٌ فَأَجِّلُوني هكذا سمعتُه من المنذري .
وقال الأصمعي : جاءنا بإِدْلَةٍ ما تُطاق حَمَضاً .
دأل : أبو عُبَيد عن الأصمعي : الدَّألانُ بالدَّال مَشْيُ الذي كَأَنَّهُ يَبْغِي في مِشْيتِه من النشاط يقال : دَأَلتُ أَدْأَل .
ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : الدَّألانُ عَدْوٌ مقاربٌ .
قال الأصمعي : وأما الذالان بالذال فهو مِنَ المشْيِ الخفيفِ ، وبه سمِّيَ الذِّئْبُ ذُؤالة .
أبو عبيد عن أبي زيد : وقفوا من أمرهم في ذُوَلُولٍ أي في شدة وأمر عظيم .
قلت : جاء به غير مهموز ، وقال أبو زيد في الهمز : دَأَلْتُ للشيء أَدْأَلُ دَأَلاً ودَأَلاناً وهو مِشيةٌ شبيهةٌ بالخَتْل ، يقال : الذِّئبُ يَدأَلُ للغزال ليأكلَه ، يقول لِيخْتِله .
وقال أبو عمرو : والمُدَاءَلَةُ بوزن المَداعَلَة الخَتْلُ ، وقد دَأَلْتُ له ودَأَلْتُه ، وقد تكون في سرعة المشي .
ابن السكيت : هو أبو الأسود الدؤَلِي مفتوحة الواو مهموز وهو منسوب إلى الدُّئِل من كِنَانةَ والدُّولُ في حَنِيفَةَ يُنْسَبُ إليهم الدُّولِيُّ قال والدِّيل : في عبْد القيس يُنْسَبُ إليهم الدِّيلِيُّ ، قال : والدُّئِلُ : على وزن الوُعِل دُويبةٌ شبيهٌ بابن عِرْسٍ وأنشد الأصمعي :
جاءوا بجَيْشٍ لو قيسَ مُعْرَسَه
ما كان إلا كَمُعْرِسِ الدُّئِل
دول : أبو عبيد عن أبي عمرو : والدَّويلُ النَّبت العَامِيُّ اليَابِسُ ، قال الراعي في شعر له :
شَهْرَيْ ربيعٍ لا تذوق لَبُونُهم
إلا حُموضاً وَخْمةً ودَوِيلاً
أبو زيد : الكَلأُ الدَّويلُ الذي أتتْ عليه سنتان فهو لا خير فيه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الدالَةُ الشهرةُ ويجمع الدَّالَ ، يقال : تركناهم دَالةً أي شهرةً ، وقد دَالَ يَدُول دَالةً ودَوْلاً إذا صار شهرةً . وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( السَّبِيلِ كَى لاَ يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الاَغْنِيَآءِ ) ( الحشر : 7 ) . قرأها الناس برفع الدال إلا السلمي فيما أعلم فإنه قرأ دَوْلة بنصب . قال : وليس هذا للدَّولة بموضع ، إنما الدَّوْلة للجيشين يهزم هذا هذا ثم يُهْزَم الهَازِمُ .
فَتقول : قد رَجَعَتْ الدَّوْلَة على هؤلاء كأنها المرة ، قال : والدُّولَةُ برفع الدال في المِلْكِ والسُّنَن التي تُغَيَّر وتُبَدَّل عن الدهر ، فتلك الدُّولَة والدُّوَل .
وقال الزّجاج : الدُّولَة اسم الشيء الذي يُتَدَاول ؛ والدَّوْلَةُ الفِعل والانتقال من حال ، فمن قرأ ) السَّبِيلِ كَى لاَ يَكُونَ ) ( الحشر : 7 ) فعلى أن يكون على مذهب المال كأنه كي لا يكون الفَيْءُ دُولةً أي مُتداولاً .
وقال ابن السِّكيت : أخبرني ابن سلام عن يونس في قول الله جلّ وعزّ : ( السَّبِيلِ كَى لاَ يَكُونَ ( فقال : قال أبو عمرو بن العلاء : الدُّولة في المال والدَّوْلة في الحَرْب . قال : وقال عيسى بن عمر : كلتاهما في الحرب سواء ، وقال : واللَّهِ ما أدري ما بينهما .
وقال الليث : الدُّولَةُ والدَّوْلة لُغتان ، ومنه الإدالة قال : وقال الحجاج : إن الأرضَ ستُدال منا كما أدلنا منها . قلت : معناه أنها ستأكُلَنا كما نَأْكُلها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : حَجازَيْكَ ودَوَالَيْكَ وهَذَاذَيْكَ . قال : وهذه حروف خِلْقَتُها على هذا لا تُغَيَّر قال : وحَجازيك أَمَرَه أن يَحْجُزَ بينهم ؛ ويَحْتملُ أن يكون معناه : كُفَّ نَفْسَك ، وأمَّا هَذَاذَيْك ، فإنه يأمره أن يقطع أَمْرَ القوم ، ودواليك من تَداولوا الأمر بينهم ، يأخذ هذا دَوْلة وهذا دَوْلَة وأنشد ابن بُزُرْجَ :
دَوَالَيْك حتى ما لِذا الثَّوبِ لابسُ
وأنشد ابن الأعرابي :
إذا شُقَّ بُرْدٌ شُقَّ بالبُرْدِ مِثْلُه
دَوَالَيْك حتى ما لذَا الثوب لابسُ
قال : هذا رجلٌ شقَّ ثِيَابَ امرأةٍ حتى يَنْظُرَ جَسَدها فَشَقتْ هي أيضاً عليه ثَوْبه .
وقال ابن بُزُرْج : ربما أدخلوا الألف واللام على دَوَالَيْك فجُعِلَ كالاسم مع الكاف وأنشد في ذلك :
وصاحبٍ صاحَبْتُه ذي مَأْفَكَهْ
يَمْشي الدَّوَالَيك ويعدو البُنَّكَهْ
قال : والدَّواليك أنْ يَتَحَفَّزَ في مِشْيته إذا حَاكَ والبُنَّكَةُ يعني ثِقْلَه إذا عَدا .
أبو عبيد عن الفراء : جاء بالدُّوَلَة والتُّوَلَة ، وهما من الدواهي ، ويقال : تَدَاوَلْنا الأمرَ
والعَمل بيننا بمعنى تَعاوَرْناه فعمل هذا مرة وهذا مرة .
ولد : قال الليث : الوَليدُ الصَّبيُّ والوليدةُ الأَمَةُ . قال : وأمَّا التَّلِيدَة من الجواري فهي التي تُولَدُ في مِلْك قومٍ وعندهم أبواها . وقال ابن شُمَيل : المولَّدة التي وُلِدت بأرضٍ وليس بها إلا أَبَواها أو أُمها ، والتَّلِيدةُ التي أبوها وأهلُ بيتها وجميع من هو بسبيل منها بأرض ، وهي بأرض أخرى . قال : والقِنُّ من العبيد التَّليد الذي وُلد عندك وقد مرّ ما قيل في المولَّدة والتَّلِيدَة في باب تَلَد ، وقول ابن السكيت في قول مُزَرِّدٍ الثَّعْلَبي :
تَبَرَّأْتُ من شَتْمِ الرجالِ بِتَوْبةٍ
إلى الله مِني لا يُنادَى وَليدُها
وقال : هذا مثلٌ ضربَهُ : معناه إني لا أُراجَعُ ولا أُكَلَّم فيها كما لا يُكلَّم الوليدُ في الشيء الذي يُضربُ له فيه المَثَل .
وقال الأصمعي وأبو عبيد في قولهم : هو أمرٌ لا ينادَى وليدُه ، قال أحدهما : هو أمر جليل شديد لا يُنادى فيه الوليدُ ، ولكن تُنادَى فيه الجِلَّةُ .
وقال آخر : أصلُه في الغارة : أَنْ تَذْهَل الأمُ عن ابنها أن تنادِيَه وتضُمَّه ولكنها تهرُب عنه .
قال ابن السكيت : ويقال : جاءوا بطعام لا ينادَى وَليدهُ ، وفي الأرض عُشْب لا ينادى وَليده : أي إذا كان الوليد في ماشية لم يَضِرْهُ أَيْن صَرَفها لأنها في عُشْب ، فلا يقال له : اصْرفها إلى موضع كذا لأن الأرضَ كلَّها مُخْصِبة ، وإن كان طعامٌ أو لَبَن فمعناه ، أنه لا يُبالي كيف أَفْسَد فيه ؟ ولا مَتَى أكل ؟ ولا متى شربَ ؟ وفي أيّ نواحيه أَهْوَى ؟
وقال الليث : الوَلَد اسم يجمع الواحِد والكثير والذكر والأُنثى . قال : وَوَلَدُ الرجل ووُلْدُهُ في معنى ، وَوَلَدُه ورَهْطُه في مَعْنى ، ويقال في تفسير قوله : ( يَزِدْهُ مَالُهُ وَوَلَدُهُ إِلاَّ ) ( نوح : 21 ) مالُه وولدُه أي رَهْطُه ، ويقال : وُلْدُه ، قال : والوِلْدَةُ جمعُ الأولاد قال رؤبة :
شَمْطاً يُرَبِّي وِلْدَةً زَعابِلاَ
وقال الفراء : قرأ إبراهيم : ( مالُه ووُلْدُه ) وهو اختيار أبي عمرو وكذلك قرأ ابن كثير وحمزة ، وروى خارجة عن نافع : ( وَوُلْدُه ) أيضاً وقرأ الباقون ( ووَلَدَه ) .
وقرأ ابن أبي إسحاق : ( ماله ووِلده ) ، قال : وهما لغتان : وِلده ، ووُلده .
قال الزجاج : الوَلَد والوُلْدُ واحد مثل العَرَب والعُرْب والعَجم والعُجْم ونحو ذلك . قال الفراء وأنشد :
ولقد رأَيتُ معاشِرا
قد ثَمَّروا مالا وَوُلْداً
قال : ومن أمثال العرب : وُلْدُكِ مَن دَمَّىّ
عَقِبَيْكِ وأنشد :
فَليتَ فُلاناً كان في بَطْن أُمِّه
ولَيْتَ فلاناً كانَ وُلْدَ حِمارِ
فهذا واحد ، قال : وقيس يَجْعل الوُلْد جمعاً والوَلد واحداً .
الحراني عن ابن السكيت : قال يقال في الوَلَدِ : الوِلْدُ والوُلْدُ قال ويكون الوُلْدُ واحداً وجمعاً .
الليث : شاةٌ وَالِدٌ وهي الحَامِل ، والجميع : وُلْدٌ وإنها لَبَيِّنَة الوِلادِ ، وأما الوِلادةُ فهو وَضْعُ الوالدة ولدَها ، وجارية مُولّدة تُولدُ بين العرب ، وتَنْشأُ مع أولادهم ويَغْذونها غِذاءَ الوَلَد ويُعَلِّمونها من الأدب مثل ما يعلّمون أولادهم ، وكذلك المولَّدُ مِن العَبيدِ ، وإنما سُمِّي المولَّدُ من الكلام مُولَّداً إذا استحدثوه ، ولم يكن من كلامهم فيما مَضى .
ابن السكيت : شاةٌ والِدٌ أي حامل ويقال لأم الرجل هذه : والدةٌ .
وقال أبو زيد قالوا : الوَلِيدُ الصَّبِيُّ حين يُولد .
قال بعضهم : ندعو الصبية أيضاً وليداً .
وقال بعضهم : بل هو الذكر دون الأنثى .
وقال ابن شميل : يقال : غُلامٌ مولود ، وجارية مَولودة أي حين وَلَدَتْه أُمُّه ، والولِيدُ الغُلام حين يُسْتَوصَفُ قبل أن يَحْتَلم ، وجاريةٌ وَليدةٌ ، ويقال للأمَة : وليدةٌ وإن كانت مُسِنَّة ، قال : وجاء بِبَيِّنَةٍ مُوَلَّدَةٍ ، وليست بمَحَقَّقة ، وجاءنا بكتاب مُوَلَّدٍ أي مُفْتَعَل .
وحكى أبو عُمَر عن ثعلب قال : ومما حرَّفَته النصارَى أَنَّ في الإنجيل يقول الله مخاطباً لعيسى : أَنْت نبِيِّي وأنا وَلَّدْتُك أي رَبَّيْتُكَ ، فقالت النصارى : أَنْتَ بُنَيِّي وأنا وَلَدْتُك وأنشد :
إذا ما وَلَّدوا شاةً تنادوْا
أَجَدْيٌ تحتَ شاتِك أَمْ غُلامُ
قال ابن الأعرابي : قوله : ولَّدوا شاةً رماهم بأنهم يَأْتون البهائم . قلت : والعرب تقول : نَتَجَ فلانٌ ناقَتَه إذا وَلَدتْ ولدها وهو يلي ذلك منها فهي مَنْتُوجَةٌ ، والناتجُ للإبل بمنزلة القَابِلَة للمرأة إذا وَلَدَتْ ، يقال في الشاة : ولَّدناها أي وَلِينا وِلادَتها .
أبو عبيد عن الأموي : إذا وَلَدَت الغنمُ بعضُها بعد بعض قيل : قد وَلَّدْتُها الرُّجْيَلاء ممدود ووَلَّدْتها طَبقاً وطَبَقَةً ، ومَوْلِدُ الرجل وقْتُ وِلادِه ، ومولِدُه الموضعُ الذي وُلد فيه ، وَوَلَدَتْه الأمُ تَلِد مولِداً كل ذلك بكسر اللام يعني المولد .
لود : قال الليث : الأَلْوَدُ الذي لا يكاد يَميل إلى عَدْل ولا ينقاد لأمرٍ ، وفِعْلُه لَوِدَ يَلْوَدُ لَوَداً ، وقوم أَلْوَاد ، وهذه كلمة نادرة ، وقال رؤبة :
أُمْسِكتُ أَجْراسَ القرومِ الأَلْودِ
وقال أبو عمرو : الأَلْوَد الشَّديدُ الذي لا يُعطى طاعةً وجمعه أَلْوَاد وأنشد :
أَغْلَبَ غَلاَّباً أَلَدَّ أَلْوَدا .

##### Türkçe

د ل ( **وايء** )
**دلا** ، **دأل** ، **لدي** ، **ولد** ، **لود** ، **أدل** ، **دول** .

**دلا** : **الليث** dedi: **الدَّلْوُ** bilinir; ve onu **أَدْلَيْتُها** (yani) onu kuyuya saldım, onunla su çekeyim diye; onlardan kimi de der ki: **دَلَوْتها** ve ben onu **أَدْلُوها** ve onunla **أَدْلُو**; hepsinin çoğulu **الدِّلاّء**’dır; sayısı (tekilleri) **أَدْلٍ** ve **دُلِيٌ**’dir; ve **الدَّلْو** için **دَلاةٌ** denir. Yüce ve aziz Allah’ın Yusuf kıssasındaki sözü: ( **فَأَدْلَى دَلْوَهُ قَالَ يابُشْرَى** ) (Yusuf: 19). Denir ki: **أدليت الدَّلْو**; onu doldurmak için kuyuya saldığında; onu **إدلاء** olarak **أُدليها**. Dedi ki: Ve onu **دلوتها**; onu dolu olarak kuyudan çıkardığında ve çektiğinde, onu **دلْواً** olarak **أدلوها**. **الراجز** dedi:
يَنْزَع من جَمَّاتها دَلْو الدَّالْ
yani: çekenin çekişi.

Ve **أبو إسحاق** dedi: Yüce övgüsü Allah’ın sözü: ( **وَلاَ تَأْكُلُو** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ **أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُواْ بِهَآ إِلَى الْحُكَّامِ** ) (Bakara: 188) hakkında dedi ki: **تُدْلُوا**’nun asıldaki manası, **أَدْلَيْتُ الدَّلْوَ**’dandır; onu doldurmak için saldığında. Dedi ki: **أَدْلَى** falan kimse delilini, onu saldığında ve onu sıhhat üzere getirdiğinde (demektir). Dedi ki: O hâlde sözünün manası: **تُدْلوا بها إلى الحكام**; yani delili ortaya koymanın gerektirdiği şey üzere amel edersiniz ve emanette hainlik edersiniz ki insanların mallarından bir kısmını günahla yiyesiniz; sanki dedi ki: hükmün zahirinin gerektirdiği şey üzere amel edersiniz, ve hak olduğunu bildiğiniz şeyi terk edersiniz.

Ve **الفراء** dedi: Manası: mallarınızı aranızda batıl ile yemeyin ve onu hâkimlere **تُدْلوا** etmeyin. İstersen **وتُدْلُوا بها**’nın nasbını, ondan bir şey attığında, sarf üzere olmaksızın kılarsın. Manası: mallarınızla hâkimlere yaltaklanmayın ki size, başkasına ait bir hakkı koparsınlar; siz de onun size helal olmadığını bilirsiniz.

Dedim: Bu, bence iki sözün daha sahihidir; çünkü **وتدلوا بها** sözündeki **الهاء** mallar içindir; o ise **الزجّاج**’ın sözüne göre delil içindir; onun (delilin) ne sözün başında ne de sonunda zikri vardır. Yüce ve aziz Allah’ın sözü: ( **فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ** ) (A‘raf: 22).

**أبو إسحاق** dedi: yani onları günaha **دلاهما** etti; onları aldatarak. Başkası dedi: Onları **فدلاهما** etti; yani onları ümitlendirdi. Ondandır **أبو جندب الهذلي**’nin sözü:
أَحُصُّ فلا أُجِيرُ وَمَن أُجِرْهُ
فليسَ كَمَن يُدَلَّى بالغُرُورِ
**أَحُصُّ**: men ederim. Ve denildi: **أَحُص**: bunu keserim. Ve sözü: **كمن يُدَلَّى** yani ümitlendirilir. Dedim: Aslı, susamış adamın, kuyuda suyu ile kanasın diye **يُدَلَّى** edilmesidir; fakat onda su bulamaz; böylece onda aldanışla **مُدَلَّى** edilmiş olur; böylece fayda vermeyen şeyde ümitlendirme yerine **التَّدْليةُ** konuldu. Ve onda üçüncü bir söz vardır: ( **فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ** ) yani İblis onları, kendi aldatmasıyla ağacı yemeye cesaretlendirdi; aslı bunda **دَلَّلَهما**’dır. **الدَّالُّ** ve **الدَّالَّةُ**: cüretkârlıktır. Ama sözü: ( **الاَعْلَى ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى** ) (Necm: 8).

**الفراء** dedi: Sonra Cebrâil Muhammed’e yaklaştı, sonra **فَتَدلَّى**; sanki mana: sonra sarktı da yaklaştı. Bu, iki fiilde mana bir olduğunda caizdir.

**الزجاج** dedi: **دنا فتدلى**’nın manası birdir; çünkü mana, onun yaklaştığıdır; sonra **فَتَدَلَّى** yani yakınlıkta arttı; senin: “Falan bana yaklaştı ve yakın oldu” demen gibi.

**أمّ المنذر العَدَوية** hadîsinde dedi ki: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) yanıma girdi; yanında Ali b. Ebî Tâlib vardı; o, nekâh (hastalıktan yeni çıkmış) idi. Dedi ki: Bizim asılı **دَوالٍ**’imiz vardı. Dedi ki: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) kalktı ve yedi; Ali de kalktı ve yedi. Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) ona dedi ki: ( **مَهْلاً فإنك نَاقِهٌ** ). Ali oturdu; Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) ondan yedi. Sonra onlara pazı ve arpa yaptım; Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) ona dedi ki: ( **من هذا أَصِبْ فإنه أَوْفَقُ لك** ). **الدَّوَالي**: asılan **بُسْرٌ**’dur; olgunlaşıp yumuşayınca yenir.

**أبو عبيد**’den, **أبو عمرو**’dan: **دَلَوْتُ الإبل دَلْواً**; onları yavaşça sürüşle sürdüğünde. Başkası şu beyti okudu:
لا تَعْجَلا بالسَّيْرِ وَادْلُوَاهَا
لَبِئْسَما بُطْءٌ ولا نَرْعَاها
Buna benzerini **الفراء** söyledi. **الليث** dedi: **الدَّالِيَةُ**, hurma yaprağı lifinden ve ağaçtan yapılan bir şeydir; iplerle su çekilir; uzun bir gövdenin başına bağlanan iplerle. Dedi ki: İnsan bir şeyi bir uçuruma **يُدْلي** eder; kendisi de **يتدلَّى** eder. Ve falan kimse hakkını ve delilini **أدْلى** etti; yani onunla delil getirdi ve onu hazır etti. Ve falan kimsenin malını hâkime **أَدلَى** etti: onu ona verdiğinde.

**ابن الأعرابي** dedi: **دَلِيَ**; sürdü (demektir). Ve **دَلِيَ**; şaşırdı (demektir). Dedi ki: **تدلَّى**; yükseklikten sonra yaklaştı (demektir). Ve **تدلَّى**; tevazu gösterdi. Ve **دَالَيْتُه**; yani onu **دَارَيْتُه** (idare ettim).

**لدي** : **الليث** dedi: **لَدَى**’nın manası **عِنْد** manasıdır. Denir ki: Onu emir kapısının **لَدَى**’sında gördüm. Ve bana **لَدَيك**’ten bir iş geldi; yani senin yanından. Bu manada **لَدُنْك**’tan (gelmesi) da güzel olur. Ve iğrâ (teşvik/uyarma)da denir: **لَدَيْكَ** falanı; senin “**عليك** falanı” demen gibi. Şu beyti okudu:
لَدَيْك لَدَيْك ضَاقَ بِها ذِراعاً
Ve **إلَيْكَ إِلَيْكَ** diye rivayet edilir; iğrâ üzere.

**ثعلب**’den, **ابن الأعرابيّ**’den: Falan kimse **أَلْدَى** etti; **لِدَاتُه** çoğaldığında. Yüce ve aziz Allah’ın sözü: ( **قَرِينُهُ هَاذَا مَا لَدَىَّ** ) (Kaf: 23); onu melek söyler; yani kulun amelinden yazılan şey, yanımda hazırdır. Ve dedi: Falan kimse bize filan filan yerden **تَدَلَّى** etti; yani bize geldi. Denir ki: Bize nereden **تَدَلَّيْتَ**? **أسامةُ الهُذَلي** dedi:
تَدَلَّى عَلَيْه وهْوَ زُرْقُ حَمَامَةٍ
لَهُ طِحْلِبٌ في مُنْتَهَى القَيْضِ هَامِدُ
Ve **لبيد** bir atı vasfederek dedi:
فَتَدَلَّيْتُ عَلَيْها قَافِلاً
وَعلى الأَرْض غَيَايَاتُ الطَّفَلْ
Onun, binek yerinden **تَدَلَّى** ettiğini murad etti; o, atının üzerinde binici iken; aşağıya, ve o (at) için daha sağlamdır.

**أدل** : **ابن الأعرابي**: **الأدْلُ** yastığın sertliğinden boyun ağrısıdır.

**ابن السكيت**’ten, **الفراء**’dan: Boyun ağrısı için **الإجْلِ** ve **الإدل**’dir. Ve **الإدْلُ**: develerin sütlerinden gevşek, ekşi süt.

**أبو العباس**’tan, **ابن الإعرابي**’den rivayet etti: Boyun ağrısı için **الإدْل** ve **الإجْل**’dir. Denir ki: Bende **إِجْلٌ** var; o hâlde beni **فَأَجِّلُوني**; onu **المنذري**’den böyle işittim.

**الأصمعي** dedi: Bize, ekşilikten dayanılmayan bir **بِإِدْلَةٍ** ile geldi.

**دأل** : **أبو عُبَيد**’den, **الأصمعي**’den: **الدَّألانُ** ( **الدَّال** ile) sanki yürüyüşünde canlılıktan (bir şeye) yöneliyormuş gibi olanın yürüyüşüdür. Denir ki: **دَأَلتُ أَدْأَل**.

**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den: dedi ki: **الدَّألانُ** yakın (mesafeli) bir koşudur.

**الأصمعي** dedi: Ama **الذالان** ( **الذال** ile) hafif yürüyüştendir; onunla kurda **ذُؤالة** adı verildi.

**أبو عبيد**’den, **أبو زيد**’den: İşlerinde **ذُوَلُولٍ** içinde durdular; yani şiddet ve büyük bir iş içinde.

Dedim: Onu hemzesiz getirdi. **أبو زيد** hemze hakkında dedi: Bir şey için **دَأَلْتُ**; onu **دَأَلاً** ve **دَأَلاناً** olarak **أَدْأَلُ**; o, **الخَتْل**’e benzer bir yürüyüştür. Denir ki: Kurt, ceylanı yemek için ona **يَدأَلُ**; yani onu aldatmak için.

**أبو عمرو** dedi: Ve **المُدَاءَلَةُ**, **المَداعَلَة** vezninde, **الخَتْل**’dür. Ve ona **دَأَلْتُ** ve onu **دَأَلْتُ**. Ve yürüyüş süratinde de olabilir.

**ابن السكيت**: O, **أبو الأسود الدؤَلِي**’dir; **الواو** fethalı, hemzeli; **كِنَانةَ**’dan **الدُّئِل**’e nispetlidir. Ve **الدُّولُ** **حَنِيفَةَ**’dedir; onlara **الدُّولِيُّ** nispet edilir. Dedi ki: Ve **الدِّيل** **عبْد القيس**’tedir; onlara **الدِّيلِيُّ** nispet edilir. Dedi ki: Ve **الدُّئِلُ**: **الوُعِل** vezninde, gelinciğe benzer bir küçük hayvandır. **الأصمعي** şu beyti okudu:
جاءوا بجَيْشٍ لو قيسَ مُعْرَسَه
ما كان إلا كَمُعْرِسِ الدُّئِل

**دول** : **أبو عبيد**’den, **أبو عمرو**’dan: **الدَّويلُ** kuru, yabani ottur. **الراعي** bir şiirinde dedi:
شَهْرَيْ ربيعٍ لا تذوق لَبُونُهم
إلا حُموضاً وَخْمةً ودَوِيلاً
**أبو زيد**: **الكَلأُ الدَّويلُ**, üzerinden iki yıl geçmiş ottur; onda hayır yoktur.

**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den: **الدالَةُ** şöhrettir; **الدَّالَ**’ın çoğulu olarak gelir. Denir ki: Onları **دَالةً** bıraktık; yani şöhret. Ve **دَالَ يَدُول دَالةً ودَوْلاً**; şöhret olduğunda. Ve **الفراء**, yüce ve aziz Allah’ın sözü hakkında: ( **السَّبِيلِ كَى لاَ يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الاَغْنِيَآءِ** ) (Haşr: 7). İnsanlar onu **الدال**’ın ref‘i ile okudu; bildiğim kadarıyla **السلمي** hariç; o, **دَوْلة**’yi nasb ile okudu. Dedi ki: Bu, **الدَّولة** için yer değildir; ancak **الدَّوْلة** iki ordu içindir: bu, şunu bozguna uğratır; sonra bozguna uğratan bozguna uğratılır.

Böylece dersin: **الدَّوْلَة** bunların üzerine döndü; sanki o, bir keredir. Dedi ki: **الدُّولَةُ** ( **الدال**’ın ref‘i ile) mülkte ve zamanla değiştirilen ve dönüştürülen âdetlerdedir; işte o **الدُّولَة** ve **الدُّوَل**.

**الزّجاج** dedi: **الدُّولَة** tedavül edilen şeyin adıdır; **الدَّوْلَة** ise fiildir ve bir hâlden geçiştir. Kim ( **السَّبِيلِ كَى لاَ يَكُونَ** ) (Haşr: 7) okursa, mal mezhebi üzere olur; sanki: fey **دُولةً** olmasın; yani tedavül edilen olmasın.

**ابن السِّكيت** dedi: Bana **ابن سلام** **يونس**’tan, yüce ve aziz Allah’ın sözü hakkında: ( **السَّبِيلِ كَى لاَ يَكُونَ** ) haber verdi; dedi ki: **أبو عمرو بن العلاء** dedi: **الدُّولة** maldadır; **الدَّوْلة** harptedir. Dedi ki: Ve **عيسى بن عمر** dedi: İkisi de harpte birdir. Dedi ki: Vallahi ikisinin arasındaki farkı bilmiyorum.

**الليث** dedi: **الدُّولَةُ** ve **الدَّوْلة** iki lugattır. Ondandır **الإدالة**. Dedi ki: Ve **الحجاج** dedi: “Yer, ondan bizi **ستُدال** edecek; ondan onu **أدلنا** ettiğimiz gibi.” Dedim: Manası: bizi yiyecek; bizim onu yediğimiz gibi.

**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den: Denir ki: **حَجازَيْكَ** ve **دَوَالَيْكَ** ve **هَذَاذَيْكَ**. Dedi ki: Bunlar, yaratılışı böyle olan harflerdir; değiştirilmez. Dedi ki: **وحَجازيك**; ona, aralarında engel koymasını emretti; ve muhtemeldir ki manası: kendini tut. Ama **هَذَاذَيْك**; ona, kavmin işini kesmesini emreder. Ve **دواليك**, işi aralarında tedavül etmelerindendir; bu bir **دَوْلة** alır, şu bir **دَوْلَة** alır. **ابن بُزُرْجَ** şu beyti okudu:
دَوَالَيْك حتى ما لِذا الثَّوبِ لابسُ
Ve **ابن الأعرابي** şu beyti okudu:
إذا شُقَّ بُرْدٌ شُقَّ بالبُرْدِ مِثْلُه
دَوَالَيْك حتى ما لذَا الثوب لابسُ
Dedi ki: Bu, bir adamdır; bir kadının elbiselerini, bedenine baksın diye yırttı; o da ona karşı onun elbisesini yırttı.

Ve **ابن بُزُرْج** dedi: Bazen **دَوَالَيْك** üzerine **الألف واللام**’ı soktular; **الكاف** ile birlikte isim gibi kılındı. Bunun hakkında şu beyti okudu:
وصاحبٍ صاحَبْتُه ذي مَأْفَكَهْ
يَمْشي الدَّوَالَيك ويعدو البُنَّكَهْ
Dedi ki: **الدَّواليك**, dokuduğunda yürüyüşünde çeviklenmesidir. Ve **البُنَّكَةُ**, koştuğunda onun ağırlığı demektir.

**أبو عبيد**’den, **الفراء**’dan: **الدُّوَلَة** ve **التُّوَلَة** ile geldi; ikisi de musibetlerdendir. Ve denir ki: **تَدَاوَلْنا الأمرَ** ve aramızda işi; **تَعاوَرْناه** manasında: bu bir kere yapar, şu bir kere.

**ولد** : **الليث** dedi: **الوَليدُ** çocuk; **الوليدةُ** cariye. Dedi ki: Ama cariyelerden **التَّلِيدَة**; bir kavmin mülkünde ve yanlarında, anne babası da yanlarında iken doğan (cariyedir). **ابن شُمَيل** dedi: **المولَّدة**; bir yerde doğan, yanında anne babasından veya annesinden başkası olmayan (cariyedir). **التَّلِيدةُ** ise; babası, ev halkı ve ondan sayılan herkes bir yerde iken, o başka bir yerdedir. Dedi ki: Kölelerden **القِنُّ**, yanında doğmuş olan **التَّليد**’dir. **المولَّدة** ve **التَّلِيدَة** hakkında **تَلَد** babında söylenen geçti. Ve **ابن السكيت**’in, **مُزَرِّدٍ الثَّعْلَبي**’nin sözü hakkında dediği:
تَبَرَّأْتُ من شَتْمِ الرجالِ بِتَوْبةٍ
إلى الله مِني لا يُنادَى وَليدُها
Dedi ki: Bu, vurulan bir meseldir; manası: onda bana dönülmez ve onun hakkında benimle konuşulmaz; tıpkı mesel vurulan şeyde **الوليد** ile konuşulmadığı gibi.

Ve **الأصمعي** ile **أبو عبيد**, onların “o, **أمرٌ لا ينادَى وليدُه**’dur” sözünde: ikisinden biri dedi ki: O, büyük, şiddetli bir iştir; onda **الوليد** çağrılmaz; ancak büyükler çağrılır.

Diğeri dedi: Aslı baskındadır: annenin, oğlunu çağırmaktan ve onu kucaklamaktan şaşırmasıdır; fakat ondan kaçar.

**ابن السكيت** dedi: Ve denir ki: “**بطعام لا ينادَى وَليدهُ** ile geldiler”; ve “yerde **عُشْب لا ينادى وَليده** var”: yani eğer **الوليد** bir sürüde ise, onu nereye çevirdiği ona zarar vermez; çünkü o ot içindedir; ona “onu filan yere çevir” denmez; çünkü yerin hepsi verimlidir. Eğer yemek veya süt ise, manası: onu nasıl bozduğuna aldırmaz; ne zaman yediğine, ne zaman içtiğine aldırmaz; ve onun hangi tarafına yöneldiğine (aldırmaz).

**الليث** dedi: **الوَلَد** tekil ve çoğulu, erkek ve dişiyi toplayan bir isimdir. Dedi ki: Adamın **وَوَلَدُه** ve **وُلْدُهُ** manaca birdir. Ve **وَوَلَدُه** ile **رَهْطُه** manaca birdir. Ve şu sözün tefsirinde denir: ( **يَزِدْهُ مَالُهُ وَوَلَدُهُ إِلاَّ** ) (Nuh: 21): **مالُه وولدُه**; yani **رَهْطُه**. Ve denir: **وُلْدُه**. Dedi ki: **الوِلْدَةُ** evlatların çoğuludur. **رؤبة** dedi:
شَمْطاً يُرَبِّي وِلْدَةً زَعابِلاَ
**الفراء** dedi: İbrahim ( **مالُه ووُلْدُه** ) okudu; bu, **أبي عمرو**’nun tercihidir. Aynı şekilde **ابن كثير** ve **حمزة** okudu. **خارجة** **نافع**’ten rivayet etti: ( **وَوُلْدُه** ) de. Diğerleri ( **ووَلَدَه** ) okudu.

**ابن أبي إسحاق** ( **ماله ووِلده** ) okudu. Dedi ki: İkisi iki lugattır: **وِلده** ve **وُلده**.

**الزجاج** dedi: **الوَلَد** ve **الوُلْدُ** birdir; **العَرَب** ve **العُرْب** ve **العَجم** ve **العُجْم** gibi ve bunun benzeri. **الفراء** dedi ve şu beyti okudu:
ولقد رأَيتُ معاشِرا
قد ثَمَّروا مالا وَوُلْداً
Dedi ki: Arapların mesellerindendir: **وُلْدُكِ مَن دَمَّىّ عَقِبَيْكِ**. Ve şu beyti okudu:
فَليتَ فُلاناً كان في بَطْن أُمِّه
ولَيْتَ فلاناً كانَ وُلْدَ حِمارِ
Bu, bir (kullanım)dır. Dedi ki: **قيس** **الوُلْد**’ü çoğul, **الوَلد**’i tekil yapar.

**الحراني**’den, **ابن السكيت**’ten: dedi: **الوَلَد** hakkında denir: **الوِلْدُ** ve **الوُلْدُ**. Dedi: **الوُلْدُ** tekil ve çoğul olur.

**الليث**: **شاةٌ وَالِدٌ**; o, hamiledir. Hepsi: **وُلْدٌ**. Ve o, **الوِلادِ**’ı apaçık olandır. Ama **الوِلادةُ**, doğuranın çocuğunu koymasıdır. Ve **جارية مُولّدة**; Araplar arasında doğar; onların çocuklarıyla büyür; onu çocuğun gıdasıyla beslerler; ona edepten, çocuklarına öğrettikleri gibi öğretirler. Kölelerden **المولَّدُ** da böyledir. Sözden **المولَّدُ** ancak, onu sonradan ortaya çıkardıklarında **مُولَّداً** diye adlandırıldı; geçmişte onların sözünden değildi.

**ابن السكيت**: **شاةٌ والِدٌ**; yani hamile. Ve adamın annesine “bu: **والدةٌ**” denir.

**أبو زيد** dedi: **الوَلِيدُ**; doğduğu zaman çocuktur.

Bazıları dedi: Çocuklara da **وليداً** deriz.

Bazıları dedi: Bilakis o, dişi değil erkek içindir.

**ابن شميل** dedi: Denir ki: **غُلامٌ مولود** ve **جارية مَولودة**; yani annesi onu doğurduğu zaman. Ve **الولِيدُ**, ihtilam etmeden önce vasfı istenen zamandaki oğlandır. Ve **جاريةٌ وَليدةٌ**. Ve cariyeye, yaşlı olsa bile, **وليدةٌ** denir. Dedi ki: **بِبَيِّنَةٍ مُوَلَّدَةٍ** ile geldi; o, sağlamlaştırılmış değildir. Ve bize **بكتاب مُوَلَّدٍ** ile geldi; yani uydurulmuş.

**أبو عُمَر** **ثعلب**’den nakletti: Dedi ki: Hristiyanların tahrif ettiklerinden biri: İncil’de Allah’ın İsa’ya hitaben “Sen benim peygamberimsin ve ben seni **وَلَّدْتُك**” dediğini söyler; yani “seni terbiye ettim”. Hristiyanlar dedi ki: “Sen benim oğlumsun ve ben seni **وَلَدْتُك**.” Ve şu beyti okudu:
إذا ما وَلَّدوا شاةً تنادوْا
أَجَدْيٌ تحتَ شاتِك أَمْ غُلامُ
**ابن الأعرابي** dedi: Sözü: **ولَّدوا شاةً**; onları, hayvanlara geldikleriyle ayıpladı. Dedim: Araplar der ki: Falan kimse devesini **نَتَجَ** etti; yani yavrusunu doğurduğunda, o da onun yanında bunu yürüttüğünde; o, **مَنْتُوجَةٌ**’dir. Ve **الناتجُ** develer için, kadın doğurduğunda kadın için **القَابِلَة** mesabesindedir. Koyun hakkında denir: onu **ولَّدناها**; yani doğurtmasını üstlendik.

**أبو عبيد**’den, **الأموي**’den: Koyunlar birbiri ardınca doğurduğunda denir ki: Onu **وَلَّدْتُها الرُّجْيَلاء** ( **ممدود** ) ve onu **وَلَّدْتها طَبقاً وطَبَقَةً**. Ve adamın **مَوْلِدُ** doğum vaktidir. Ve **مولِدُه** doğduğu yerdir. Ve anne onu doğurdu: **تَلِد**; **مولِداً**; bunların hepsi **اللام**’ın kesriyledir; yani **المولد**.

**لود** : **الليث** dedi: **الأَلْوَدُ**, adalete meyletmeye pek yanaşmayan ve bir emre boyun eğmeyen kimsedir. Fiili: **لَوِدَ يَلْوَدُ لَوَداً**. Ve kavim: **أَلْوَاد**. Bu, nadir bir kelimedir. **رؤبة** dedi:
أُمْسِكتُ أَجْراسَ القرومِ الأَلْودِ
Ve **أبو عمرو** dedi: **الأَلْوَد**; itaat verilmeyen şiddetli (kimsedir). Çoğulu **أَلْوَاد**’dır. Şu beyti okudu:
أَغْلَبَ غَلاَّباً أَلَدَّ أَلْوَدا .

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والواو وما يثلثهما)
  (دوي)  الدال والواو والحرف المعتل. هذا بابٌ يتقارب أصولُه، ولا يكاد شيءٌ [منه] ينقاس، فلذلك كتبْنا كلماتِه على وُجوهها. فالدَّوِيُّ دَوِيُّ النَّحل، وهو ما يُسمع منه إذا تجمَّع. والدَّواء معروف، تقول داوَيتُه أُداوِيه مُداواة ودِواءً. والدَّواة: التي يُكتَب منها، يقال في الجمع دُويٌّ ودِوِيٌّ([1]). قال الهذَليّ([2]):
عَرَفْتَُ الدّيارَ كرَقْم الدُِّوِ *** يِّ حَبَّرَهُ الكاتبُ الحِميريُّ([3])  والدَّاء من المرض، يقال دَوِيَ يَدْوَى، ورجلٌ دَوٍ وامرأةٌ دوِيةٌ. يقال داءت الأرضُ، وأداءَتْ، ودوِيَت دَوىً، من الدّاء. ويقال: تركتُ فلاناً دَوىً ما أرى به حياةً. ويشبَّه الرّجُل الضَّعيفُ الأحمق به، فيقال دوىً. قال:
وقد أقُودُ بالدَّوَى المُزَمَّلِ *** أخْرَسَ في الرّكب بَقَاقَ المنْزِلِ([4])  ودَوَّى الطّائرُ، إذا دار في الهواء ولم يحرِّك جَناحَيه. والدُِّواية: الجُلَيْدَة التي تعلو اللّبَنَ الرائب. يقال ادَّوَى يَدَّوِي ادِّوَاءً. قال الشاعر:
بدا مِنْكَ غِشٌّ طالَمَا قد كَتْمْتَه *** كما كتمَتْ داءَ ابنِها أمُّ مُدَّوِي([5])  (دوح)  الدال والواو والحاء كلمة واحدة، وهي الدَّوْحة: [الشجرة([6])] العظيمة، والجمع الدَّوْحُ. *قال:
  * يكُبُّ عَلَى الأذقانِ دَوْحَ الكَنَهْبَلِ([7]) *
  (دوخ)  الدال والواو والخاء أصل واحد يدلُّ على التَّذْليل. يقال دوّخناهم؛ أي أذللناهم وقَهرناهم. وداخُوا، أي ذَلُّوا.
  (دود)  الدال والواو والدال ليس أصلاً يفرَّع منه. فالدُّود معروف. يقال دَادَ الشيءُ يَدَادُ، وأَدادَ يَدِيدُ. والدَّوَادِي: آثار أراجِيح الصِّبيان، واحدتُها دَوْدَاةٌ.
  (دور)  الدال والواو والراء أصلٌ واحد يدلُّ على إحداق الشيء بالشيء من حوالَيه. يقال دارَ يدُور دَوَراناً. والدّوَّارِيُّ: الدَّهر؛ لأنَّه يَدُور بالنَّاس أحوالاً. قال:
  * والدَّهْرُ بالإنْسان دَوَّارِيُّ([8]) *
  والدُّوَار، مثقَّل ومخفّف: حَجَرٌ كان يُؤخذ من الحرم إلى ناحيةٍ ويُطافُ به،ويقولون: هو من جِوار الكعبة التي يُطافُ بها. وهو قوله:
  * كما دَارَ النِّساء على الدُّوَارِ *
  وقال:
تركتُ بني الهُجَيمِ لهم دُوَارٌ *** إذا تمضي جماعتُهمْ تَدُورُ  والدُّوَار في الرأس هو من الباب، يقال دِير به وأُدِير به، فهو مَدُورٌ به ومُدَار به. والدَّائرة في حَلْق الفرس: شُعَيرات تدور؛ وهي معروفة. ويقال دارت بهم الدوائر، أي الحالات المكروهة أحدقت بهم. والدار أصلها الواو. والدار: القبيلة. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "ألاَ أُنَبِّئكم بخَيْر دُورِ الأنصار؟". أراد بذلك القبائلَ. ومن ذلك الحديث الآخَر: "فلم تَبْقَ دارٌ إلاّ بُنِي فيها مَسجد". أي لم تَبق قبيلةٌ. والدّارِيُّ: العطّار. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "مَثَلُ الجليسِ الصَّالحِ كَمثل الدّارِيّ إِنْ لم يُحْذِك مِن عِطره عَلِقَكَ مِن ريحه".أراد العَطَّار. وقال الشاعر:
إذا التّاجرُ الداريُّ جاءَ بفارةٍ *** مِن المِسك راحَتْ في مفارقها تَجْرِي([9])  وإنَّما سُمِّي داريّاً من الدّار، أي هو يسكن الدّار([10]). والدّارِيّ: الرجُل المقيم في داره لا يَكاد يَبْرَح. قال:
لَبِّثْ قليلاً يلْحَقِ الدَّارِيُّونْ *** ذَوُو الجيادِ البُدَّنِ المَكْفِيُّونْ([11])  والدَّارة: أرضٌ سَهلٌة تدور بها جِبال، وفي بِلاد العرب منها داراتٌ كثيرة. وأصل الدار دَارةٌ. قال:
له داعٍ بمكّةَ مُشْمَعِِلٌّ *** وآخَرُ فوقَ دارته ينادِي([12])إلى رُدُحٍ من الشِّيزَى مِلاَءٍ *** لُبابَ البُرِّ يُلْبَكُ بالشِّهاد  وقال في جمع دارةٍ دارتٍ:
تربَّصْ فإِن تُقْوِ المَرَوْرَاةُ منهمُ *** وداراتُها لا تُقْوِ مِنْهُمْ إذاً نَخْلُ([13])  ودارات العرب المشهورة([14]): دارة جُلْجُل، ودارة السَّلَم، ودارة وَُشْحَى([15])، ودارة صُلْصُل، ودارة مَأْسَلٍ، ودارة خَِنْزَرٍ([16])، ودارة الدُّور، ودارة الجَأْب، ودارة يَمْعُون([17])، ودارة مَكْمَِنٍ([18])، ودارة رَهْبَى([19])، ودارة جَوْدَاتٍ([20])، ودارة الأرْآم، ودارة الرُّهَا، ودارة تَِيل([21])، ودارة الصَّفائح، ودارة هَضْبِ القَليب، ودارة صارة، ودارة دَمُّون، ودارة رُمْح، ودارة المَلِكَة([22])، ودارة مَلْحُوب، ودارة مِحْصَرٍ([23])، ودارة أَهْوَى، ودارة الجُمُْد،  ودارة رِمْرِم ، ودارة قُرْح، ودارة اليَعْضيد([24])، ودارة الخَرْج، ودارة رَدْم([25])، ودارة جُدَّى([26])، ودارة النِّصَاب.
  (دوس)  الدال والواو والسين أُصَيْلٌ، وهو دَوْس الشَّيء. تقول دُسْتُه؛ والذي يُداسُ به مِدْوَسٌ. وحُمِل عليه قولُهم لما يَسُنُّ به الصَّيْقَلُ السّيفَ مِدوَسٌ، كأنَّه عند اتِّكائه عليه كالذي يَدُوس الشَّيء. قال:
وأبيضَ كالغَدير ثَوَى عليه *** فُلانٌ بالمَدَاوِسِ نِصْفَ شَهْرٍ([27])  (دوش)  الدال والواو والشين كلمةٌ واحدةٌ لا يفرَّع منها. يقال دَوِشَتْ عينه تَدْوَش دَوَشاً، إذا فَسَدَت مِن داءٍ. ورجل أَدْوَشُ بَيِّنُ الدَّوَش.
  (دوف)  الدال والواو والفاء كلمةٌ واحدة. يقال دُفْتُ الدّواءَ دَوْفاً.
  (دوق)  الدال والواو والقاف ليس أصلاً ولا فيه ما يُعَدُّ لغةً، لكنهم يقولون: مائِقٌ *دائق.
  (دوك)  الدال والواو والكاف أصلٌ واحد يدلُّ على ضَغْطٍ وتزاحُم. فيقولون: دُكْتُ الشيءَ دَوْكاً. والمَدَاك: صَلايَة الطِّيب، يَدُوك عليها الإنسان الطِّيبَ دَوْكاً. قال:
  * مَدَاكَ عَرُوسٍِ أو صَلاَيَةَ حَنْظَلِ([28]) *
  ويقال باتَ القوم يَدُوكُون دَوْكاً، إذا باتُوا في اختلاطٍ. ومن ذلك الحديث: أنّ رسول الله صلى الله عليه وسلم [قال] في خيبر: "لأُعْطِيَنَّ الرَّايةَ غداً رجُلاً يحبُّ الله ورسولَه يَفْتَحُ اللهُ على يَدِه"، فباتَ النَّاسُ يَدُوكون([29]). ويقال تداوَكَ القومُ، إذا تضايَقُوا في حَرْبٍ أو شَرّ.
  (دول)  الدال والواو واللام أصلان: أحدُهما يدلُّ على تحوُّل شيءٍ من مكان إلى مكان، والآخر يدلُّ على ضَعْفٍ واستِرخاء.
  أمَّا الأوَّل فقال أهل اللغة: انْدَالَ القومُ، إذا تحوَّلوا من مكان إلى مكان. ومن هذا الباب تداوَلَ القومُ الشّيءَ بينَهم: إذا صار من بعضهم إلى بعض، والدَّولة والدُّولة لغتان. ويقال بل الدُّولة في المال والدَّولة في الحرب، وإِنَّما سُمِّيا بذلك من قياس الباب؛ لأنّه أمرٌ يتداوَلُونه، فيتحوَّل من هذا إلى ذاك، ومن ذاك إلى هذا.
  وأمَّا الأصل الآخَر فالدَّوِيلُ من النَّبْت: ما يَبِس لعامِهِ. قال أبو زيد: دال الثَّوبُ يَدوُل، إذا بَلِيَ. وقد جعل [وُدُّهُ([30])] يَدُول، أي يبلى. ومن هذا الباب انْدَالَ بَطْنُه، أي استَرخَى.
  (دوم)  الدال والواو والميم أصلٌ واحد يدلُّ على السُّكون واللُّزوم. يقال دامَ الشّيءُ يَدُومُ، إذا سكَنَ. والماء الدّائم: السَّاكن. ونَهَى رسولُ الله صلى الله عليه وآله وسلم أن يُبَالَ في الماء الدائم ثم يُتَوَضَّأَ منه. والدليل على صحّة هذا التأويل أنّه روي بلَفْظَةٍ أُخرى، وهو أنّه نَهَى أن يُبَالَ في الماء القائم. ويقال أَدمْتُ القِدْرَ إدامةً، إذا سكَّنْتَ غليانَها بالماء. قال الجعديُّ:
تفورُ علينا قِدْرُهم فَنُدِيمُها *** ونَفْثَؤُها عَنَّا إِذَا حَمْيُها غَلا([31])  ومن المحمول على هذا وقياسُه قياسُه، تدويم الطّائِر في الهواء؛ وذلك إذا حلَّق وكانت له عندها كالوقفة. ومن ذلك قولهم: دَوّمت الشَّمْسُ في كبد السماء، وذلك إذا بلغت ذلك الموضع. ويقول أهلُ العلم بها: إنْ لها ثَمَّ كالوَقْفة، ثم تَدْلُك. قال ذو الرُّمَّة:
  * والشمسُ حَيْرَى لها في الجَوِّ تَدْوِيمُ([32]) *
  أي كأنَّها لا تمضِي. وأما قولُه يصف الكلاب:
حتَّى إذا دوَّمَت في الأرض راجَعَهُ *** كِبْرٌ ولو شاءَ نَجَّى نَفْسَه الهَرَبُ([33])  فيقال إنّه أخطأ، وإنَّما أراد دَوَّتْ فقال دَوَّمَتْ، وقد ذُكر هذا في بابه. ويقال: دَوَّمْتُ الزّعفرانَ: دُفْتُه؛ وهو القياسُ لأنّه يسكُن فيما يُداف فِيه. واستَدَمْتُ الأمْرَ، إذا رفَقْتَ به([34]). وكذا يقولون. والمعنى أنّه إذا رَفَقَ به ولم يعْنُف ولم يَعْجَل دامَ له. قال:
فلا تَعْجَلْ بأمْرِكَ واستدِمْهُ *** فما صَلَّى عَصَاكَ كَمُسْتَدِيم([35])  وأما قولُه:
  * وقد يُدَوِّمُ رِيقَ الطَّامِعِ الأمَلُ([36]) *
  فيقولون: يُدوِّم يَبُلُّ، وليس هذا بشيء، إنَّما يدوِّم يُبْقِي؛ وذلك أنّ اليائِسَ يجفُّ ريقُه. والدِّيمة: مطرٌ يدُومُ يوماً وليلةً أو أكثر.
  ومن الباب أنّ عائشة [رضي الله عنها] سُئلت عن عمل رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، فقالت: "كان عملُهُ دِيمَة" أي دائماً. والمعنى أنّه كان يَدُوم عليه، سواء قلَّلَ أو كثَّر، ولكنه كان لا يُخِلّ. تعني بذلك في عبادته صلى الله عليه وسلم. فأمّا قولهم دوَّمَتْه الخمر، فهو من ذاك؛ لأنها تُخَثّره حتَّى تسكُن حركاته. والدَّأْمَاءُ: البَحْر، ولعلّه أن يكون من الباب؛ لأنّه ماءٌ مقيمٌ لا يُنْزَح ولا يَبْرَح. قال:
واللَّيْلُ كالدَّأماءِ مستشعِرٌ *** مِن دُونِهِ لوناً كلَوْن السَُّدُوسْ([37])  (دون)  الدال والواو والنون أصل* واحِد يدلُّ على المداناةِ والمقاربة. يقال هذا دُونَ ذاك، أي هو أقرَبُ منه. وإِذا أردْتَ تحقيرَه قلتَ دُوَيْنَ. ولا يُشتقُّ منه فِعْلٌ. ويقال في الإِغراء: دُونَكَهُ! أي خُذْه، أقرُبْ منه وقرِّبْه منك. ويقولون أمرٌ دُونٌ، وثوب دُونٌ، أي قريبُ القِيمَة. قال القتيبـيّ: دانَ يَدُونُ دَوْناً، إذا ضَعُف، وأُدِين إدانةً. وأنشدوا:
  * وعَلا الرَّبْرَبَ أَزْمٌ لم يُدَنْ([38]) *
  أي لم يُضْعَف. وهو عنده من الشَّيء الدُّون، أي الهيِّن. فإِن كان صحيحاً فقياسُه ما ذكرناه.
  (دوه)  الدال والواو والهاء ليس بشَيء. يقولون: الدَّوْه: التحيُّر.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) ويقال أيضاً دوى، كصفاة وصفا.
([2]) هو أبو ذؤيب الهذلي. والبيت مطلع قصيدة له في ديوانه 64.
([3]) في الديوان: "كرقم الدواة يزبرها" فالضمير فيه للرقم بتأويله بمعنى الصحيفة. وفي اللسان (دوا): "كخط الدوى حبره".
([4]) البيتان نسبا إلى أبي النجم العجلي في الجمهرة (1: 36). وأنشدهما في اللسان (بقق، دوا). وقد سبقا في (بق 1: 186).
([5]) البيت ليزيد بن الحكم الثقفي، من قصيدة لـه في أمالي القالي (1: 68) وأمالي ابن الشجري  (1: 176) والأغاني (11: 96) والخزانة (1: 496). وأنشده في اللسان (دوا) وعقب عليه بقولـه: "وذلك أن خاطبة من الأعراب خطبت على ابنها جارية، فجاءت أمها إلى أم الغلام تنظر إليه، فدخل الغلام فقال: أأدوي يا أمي؟ فقالت: اللجام معلق بعمود البيت! أرادت بذلك كتمان زلة الابن وسوء عادته".
([6]) التكملة من المجمل واللسان.
([7]) لامرئ القيس في معلقته. وصدره: * فأضحى يسح الماء حول كتيفة *
([8]) للعجاج في ديوانه 66 واللسان (دور).
([9]) البيت في اللسان (دور).
([10]) الحق أنه منسوب إلى "دارين" وهي فرضة بالبحرين يجلب إليها المسك.
([11]) الرجز في اللسان (دور).
([12]) من قصيدة لأمية بن أبي الصلت يمدح بها عبد الله بن جدعان. ديوانه 27 واللسان (دور، شمعل، رجح، ردح، شير، لبك، شهد). وانظر ما سيأتي في (شهد، لبك).
([13]) البيت لزهير في ديوانه 100.
([14]) ذكر ياقوت من دارات العرب سبعين دارة، وأورد صاحب اللسان عشرين دارة في مادة (دور). وقد بلغ صاحب القاموس الغاية في جمعها؛ إذ ساق منها مائة دارة وعشرا مرتبة على الحروف.
([15]) بضم الواو وقد تفتح. وهو بالحاء المهملة في آخره كما في اللسان (وشح، دور). وفي معجم البلدان. "وشجى" تحريف. وفي اللسان "وشحاء" أيضاً بالمد، عن كراع.
([16]) بفتح الخاء وكسرها، كما في معجم البلدان.
([17]) في معجم البلدان: "دارة يمعون، بالنون وقد يروى بالزاي وهو جيد، قال:
*بدارة يمعون إلى جنب خشرم*"
([18]) ضبطت في الأصل ومعجم البلدان، بكسر الميم الأخيرة، ضبط قلم. وفي القاموس واللسان بفتحها.
([19]) في الأصل: "وهبى" صوابه بالراء، كما في اللسان والقاموس والمعجم.
([20]) ذكرت في القاموس والمعجم. وأنشد للجميح:
إذا حللت بجودات ودارتها *** وحال دوني من حواء عرنين([21]) في الأصل: "تين" تحريف، صوابه من القاموس ومعجم البلدان في رسم (دارة) وفي (تيل). والتاء فيه تفتح وتكسر.
([22]) لم أجد لها ذكراً في اللسان ومعجم البلدان، وذكرها في القاموس (دور).
([23]) ذكرها في المعجم، قال: "ويقال محصن"، وبهذا الرسم الأخير وردت في اللسان والقاموس، وضبطت في اللسان فقط بضم الميم وفتح الصاد.
([24]) في الأصل:" اليعضد" مع ضبط الضاد بالضم، تحريف، صوابه من القاموس ومعجم البلدان. وأنشد ياقوت:
أو ما ترى أظعانهم مجرورة *** بين الدخول فدرة اليعضيد([25])في المعجم والقاموس: " الردم".
([26]) في الأصل: "حدبى"، صوابه في المعجم والقاموس. وأنشد ياقوت:
بدارات جدى أو بصارات جنبل *** إلى حيث حلت من كثيب وعزهل([27]) وكذا ورد إنشاده في المجمل مع ضبط "فلان". وجاء في اللسان (فلن) أنه اسم رجل، واسم قبيلة يقال لهم بنو فلان. وفي اللسان (دوس): "ثوى عليه قيون".
([28]) لامرئ القيس في معلقته. وصدره: * كأن على المتنين منه إذا انتحى *
([29]) في اللسان: "يدوكون تلك الليلة فيمن يدفعها إليه".
([30]) التكملة من المجمل واللسان.
([31]) البيت في اللسان (فثأ) مع نسبته للجعدي، وفي (دوم) بدون نسبة. وسيعيده في (فور).
([32]) صدره كما في ديوانه 78 واللسان (دوم): *معرورياً رمض الرضراض يركضه*
([33]) ديوان ذي الرمة 24 واللسان (دوم).
([34]) في المجمل واللسان: "إذا تأنيت فيه".
([35]) لقيس بن زهير في اللسان (دوم، صلا). وأنشد صدره في المجمل. وفي اللسان: "وتصلية العصا: إدارتها على النار لتستقيم. واستدامتها: التأني فيها. أي ما أحكم أمرها كالتأني".
([36]) البيت لابن أحمر كما في الحيوان (1: 231/ 3: 47) والبيان (1: 133) واللسان (دوم). وصدره: * هذا الثناء وأجدر أن أصاحبه *
([37]) للأفواه الأودي في ديوانه 3 نسخة الشنقيطي واللسان (دأم، سدس). وحق كلمة "الدأماء" أن يفرد لها مادة (دأم).
([38]) لعدي بن زيد، كما في المجمل واللسان (دون). وصدره: *أنسل الذرعان غرب جذم*
ويروى: "لم يدن" بتشديد النون على ما لم يسم فاعله، من دني يدنى، أي ضعف. أشير إليها في المجمل واللسان.
ـ

##### Türkçe

(**باب الدال والواو وما يثلثهما**)
  (**دوي**)  **الدال** ve **الواو** ve illetli harf. Bu, asılları birbirine yaklaşan bir bâbdır; ondan hemen hiçbir şey kıyaslanmaz; bu yüzden kelimelerini vecihleri üzere yazdık. Şu hâlde **الدَّوِيُّ**: arının **دَوِيُّ**’si; o, toplandığı zaman ondan işitilen şeydir. **الدَّواء** mâlûmdur; **داوَيتُه** dersin: onu tedavi ettim; **أُداوِيه**: onu tedavi ederim; **مُداواة** ve **دِواءً** (ile). **الدَّواة**: kendisinden yazılan şeydir; cem‘de **دُويٌّ** ve **دِوِيٌّ** denir. Hüzeylî dedi ki:
عَرَفْتَُ الدّيارَ كرَقْم الدُِّوِ *** يِّ حَبَّرَهُ الكاتبُ الحِميريُّ
  **الدَّاء** hastalıktandır; **دَوِيَ يَدْوَى** denir; ve **رجلٌ دَوٍ** ve **امرأةٌ دوِيةٌ**. **داءت الأرضُ** denir, ve **أداءَتْ**; ve **دوِيَت دَوىً**: **الدّاء**’dan. Ve denir: **تركتُ فلاناً دَوىً ما أرى به حياةً**: falanı **دَوىً** bıraktım; onda bir hayat görmüyorum. Zayıf ahmak adam ona benzetilir; böylece **دوىً** denir. Dedi ki:
وقد أقُودُ بالدَّوَى المُزَمَّلِ *** أخْرَسَ في الرّكب بَقَاقَ المنْزِلِ
  **دَوَّى الطّائرُ**: kuş, havada döndüğü ve iki kanadını hareket ettirmediği zaman. **الدُِّواية**: ekşi sütün üstüne çıkan ince deri. **ادَّوَى يَدَّوِي ادِّوَاءً** denir. Şair dedi ki:
بدا مِنْكَ غِشٌّ طالَمَا قد كَتْمْتَه *** كما كتمَتْ داءَ ابنِها أمُّ مُدَّوِي

  (**دوح**)  **الدال** ve **الواو** ve **الحاء** tek bir kelimedir; o da **الدَّوْحة**’dır: büyük [ağaç]; cem‘i **الدَّوْحُ**. Dedi ki:
  يكُبُّ عَلَى الأذقانِ دَوْحَ الكَنَهْبَلِ

  (**دوخ**)  **الدال** ve **الواو** ve **الخاء** tek bir asıldır; alçaltmaya delâlet eder. **دوّخناهم** denir; yani onları zelil kıldık ve kahrettik. Ve **داخُوا**: yani zelil oldular.

  (**دود**)  **الدال** ve **الواو** ve **الدال** kendisinden dallandırılan bir asıl değildir. Şu hâlde **الدُّود** mâlûmdur. **دَادَ الشيءُ يَدَادُ** denir; ve **أَدادَ يَدِيدُ**. **الدَّوَادِي**: çocukların salıncaklarının izleridir; onun bir tanesi **دَوْدَاةٌ**’dır.

  (**دور**)  **الدال** ve **الواو** ve **الراء** tek bir asıldır; bir şeyin, çevresinden bir şeyi kuşatmasına delâlet eder. **دارَ يدُور دَوَراناً** denir. **الدّوَّارِيُّ**: dehrdir; çünkü insanlara hâller olarak döner. Dedi ki:
  والدَّهْرُ بالإنْسان دَوَّارِيُّ
  **الدُّوَار**—ağırlaştırılmış ve hafifletilmiş—: Haremden bir tarafa alınan ve onunla tavaf edilen bir taştır; ve derler ki: o, kendisiyle tavaf edilen Kâbe’nin civarındandır. O, onun sözüdür:
  كما دَارَ النِّساء على الدُّوَارِ
  Ve dedi ki:
تركتُ بني الهُجَيمِ لهم دُوَارٌ *** إذا تمضي جماعتُهمْ تَدُورُ
  Baştaki **الدُّوَار** bu bâbdandır; **دِير به** ve **أُدِير به** denir; böylece o, **مَدُورٌ به** ve **مُدَار به**’dir. Atın boğazındaki **الدَّائرة**: dönen küçük kıllardır; o mâlûmdur. Ve denir: **دارت بهم الدوائر**; yani hoş olmayan hâller onları kuşattı. **الدار**’ın aslı **الواو**’dur. **الدار**: kabiledir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi ki: "**ألاَ أُنَبِّئكم بخَيْر دُورِ الأنصار؟**". Bununla kabileleri kastetti. Ve bundan diğer hadis: "**فلم تَبْقَ دارٌ إلاّ بُنِي فيها مَسجد**". Yani bir kabile kalmadı. **الدّارِيُّ**: attardır. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi ki: "**مَثَلُ الجليسِ الصَّالحِ كَمثل الدّارِيّ إِنْ لم يُحْذِك مِن عِطره عَلِقَكَ مِن ريحه**". Attarı kastetti. Şair dedi ki:
إذا التّاجرُ الداريُّ جاءَ بفارةٍ *** مِن المِسك راحَتْ في مفارقها تَجْرِي
  Ancak ona **داريّاً** denildi; **الدّار**’dan, yani o **الدّار**’da oturur. **الدّارِيّ**: evinde ikamet eden, hemen hiç ayrılmayan adamdır. Dedi ki:
لَبِّثْ قليلاً يلْحَقِ الدَّارِيُّونْ *** ذَوُو الجيادِ البُدَّنِ المَكْفِيُّونْ
  **الدَّارة**: etrafında dağların döndüğü düz bir arazidir; Arap beldelerinde ondan birçok **داراتٌ** vardır. **الدار**’ın aslı **دَارةٌ**’dır. Dedi ki:
له داعٍ بمكّةَ مُشْمَعِِلٌّ *** وآخَرُ فوقَ دارته ينادِي
إلى رُدُحٍ من الشِّيزَى مِلاَءٍ *** لُبابَ البُرِّ يُلْبَكُ بالشِّهاد
  Ve **دارةٍ**’nın cem‘i olan **دارتٍ** hakkında dedi ki:
تربَّصْ فإِن تُقْوِ المَرَوْرَاةُ منهمُ *** وداراتُها لا تُقْوِ مِنْهُمْ إذاً نَخْلُ
  Meşhur Arap **دارات**’ı: **دارة جُلْجُل**، **دارة السَّلَم**، **دارة وَُشْحَى**، **دارة صُلْصُل**، **دارة مَأْسَلٍ**، **دارة خَِنْزَرٍ**، **دارة الدُّور**، **دارة الجَأْب**، **دارة يَمْعُون**، **دارة مَكْمَِنٍ**، **دارة رَهْبَى**، **دارة جَوْدَاتٍ**، **دارة الأرْآم**، **دارة الرُّهَا**، **دارة تَِيل**، **دارة الصَّفائح**، **دارة هَضْبِ القَليب**، **دارة صارة**، **دارة دَمُّون**، **دارة رُمْح**، **دارة المَلِكَة**، **دارة مَلْحُوب**، **دارة مِحْصَرٍ**، **دارة أَهْوَى**، **دارة الجُمُْد**، **دارة رِمْرِم**، **دارة قُرْح**، **دارة اليَعْضيد**، **دارة الخَرْج**، **دارة رَدْم**، **دارة جُدَّى**، **دارة النِّصَاب**.

  (**دوس**)  **الدال** ve **الواو** ve **السين** küçük bir asıldır; o da bir şeyi **دَوْس** etmektir. **دُسْتُه** dersin; ve kendisiyle basılan şey **مِدْوَسٌ**’tur. Ve bunun üzerine, cilacının kılıcı bileylediği şeye **مِدوَسٌ** demeleri taşınmıştır; sanki ona dayanması sırasında, bir şeyi basan kimse gibidir. Dedi ki:
وأبيضَ كالغَدير ثَوَى عليه *** فُلانٌ بالمَدَاوِسِ نِصْفَ شَهْرٍ

  (**دوش**)  **الدال** ve **الواو** ve **الشين** tek bir kelimedir; ondan dallanmaz. **دَوِشَتْ عينه تَدْوَش دَوَشاً** denir; bir hastalıktan bozulduğu zaman. Ve **رجل أَدْوَشُ بَيِّنُ الدَّوَش**.

  (**دوف**)  **الدال** ve **الواو** ve **الفاء** tek bir kelimedir. **دُفْتُ الدّواءَ دَوْفاً** denir.

  (**دوق**)  **الدال** ve **الواو** ve **القاف** bir asıl değildir ve onda dil sayılacak bir şey yoktur; lâkin derler ki: **مائِقٌ** **دائق**.

  (**دوك**)  **الدال** ve **الواو** ve **الكاف** tek bir asıldır; sıkıştırma ve izdihama delâlet eder. Böylece **دُكْتُ الشيءَ دَوْكاً** derler. **المَدَاك**: güzel koku taşının ezme taşıdır; insan onun üzerinde kokuyu **دَوْكاً** ezer. Dedi ki:
  مَدَاكَ عَرُوسٍِ أو صَلاَيَةَ حَنْظَلِ
  Ve denir: **باتَ القوم يَدُوكُون دَوْكاً**; karışıklık içinde geceleyip kaldıkları zaman. Ve bundan hadis: Resûlullah صلى الله عليه وسلم Hayber’de [dedi]: "**لأُعْطِيَنَّ الرَّايةَ غداً رجُلاً يحبُّ الله ورسولَه يَفْتَحُ اللهُ على يَدِه**"; böylece insanlar **يَدُوكون** olarak geceledi. Ve denir: **تداوَكَ القومُ**; bir savaşta veya bir şerde sıkıştıkları zaman.

  (**دول**)  **الدال** ve **الواو** ve **اللام** iki asıldır: birisi bir şeyin bir yerden bir yere dönüşmesine delâlet eder; diğeri zayıflık ve gevşemeye delâlet eder.
  Birincisine gelince, dil ehli dedi: **انْدَالَ القومُ**; bir yerden bir yere dönüştükleri zaman. Ve bu bâbdan **تداوَلَ القومُ الشّيءَ بينَهم**: aralarında onu dolaştırdıkları zaman; yani bazılarından bazısına geçtiği zaman. **الدَّولة** ve **الدُّولة** iki lugattır. Ve denir: bilakis malda **الدُّولة** ve savaşta **الدَّولة**; ancak ikisine de bu, bâbın kıyasıyla isim verilmiştir; çünkü o, onların dolaştırdığı bir iştir; böylece bundan ona, ondan buna dönüşür.
  Diğer asla gelince: bitkiden **الدَّوِيلُ**: yılı için kuruyan şeydir. Ebû Zeyd dedi: **دال الثَّوبُ يَدوُل**; eskidiği zaman. Ve [**وُدُّهُ**] **يَدُول** kılındı; yani eskir. Ve bu bâbdan **انْدَالَ بَطْنُه**: yani gevşedi.

  (**دوم**)  **الدال** ve **الواو** ve **الميم** tek bir asıldır; sükûna ve lüzuma delâlet eder. **دامَ الشّيءُ يَدُومُ** denir; sakin olduğu zaman. **الماء الدّائم**: sakin sudur. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, durgun suda bevletmeyi, sonra ondan abdest almayı yasakladı. Bu te’vilin sıhhatine delil: başka bir lafızla rivayet edilmiştir; o da, durgun suda bevletmeyi yasaklamasıdır. Ve denir: **أَدمْتُ القِدْرَ إدامةً**; kaynamasını su ile sakinleştirdiğin zaman. Câ‘dî dedi ki:
تفورُ علينا قِدْرُهم فَنُدِيمُها *** ونَفْثَؤُها عَنَّا إِذَا حَمْيُها غَلا
  Bunun üzerine taşınan ve kıyası onun kıyası olan: kuşun havada **تدويم**’i; o, yükselip uçtuğu ve o sırada ona bir duruş gibi olduğu zamandır. Ve bundan onların sözü: **دَوّمت الشَّمْسُ في كبد السماء**; o, o mevkiye ulaştığı zamandır. Ve onunla ilgili ilim ehli der ki: onun için orada bir duruş gibisi vardır; sonra **تَدْلُك** eder. Zû’r-Rumme dedi ki:
  والشمسُ حَيْرَى لها في الجَوِّ تَدْوِيمُ
  yani sanki geçip gitmez. Onun, köpekleri vasfederken söylediğine gelince:
حتَّى إذا دوَّمَت في الأرض راجَعَهُ *** كِبْرٌ ولو شاءَ نَجَّى نَفْسَه الهَرَبُ
  denir ki: o hata etti; ancak **دَوَّتْ** istemişti de **دَوَّمَتْ** dedi; bu, bâbında zikredilmiştir. Ve denir: **دَوَّمْتُ الزّعفرانَ**: onu **دُفْتُ** ettim; ve bu kıyastır; çünkü içinde **يُداف** olunan şeyde sakinleşir. **استَدَمْتُ الأمْرَ** denir; ona yumuşak davrandığın zaman. Ve böyle derler. Mânâ: ona yumuşak davranıp sertlik etmediği ve acele etmediği zaman, ona devam eder. Dedi ki:
فلا تَعْجَلْ بأمْرِكَ واستدِمْهُ *** فما صَلَّى عَصَاكَ كَمُسْتَدِيم
  Onun sözüne gelince:
  وقد يُدَوِّمُ رِيقَ الطَّامِعِ الأمَلُ
  derler ki: **يُدوِّم** ıslatır; bu bir şey değildir; ancak **يدوِّم** bırakır (devam ettirir); çünkü ümitsizin tükürüğü kurur. **الدِّيمة**: bir gün ve bir gece veya daha fazla devam eden yağmurdur.
  Ve bâbdan: Âişe [رضي الله عنها]’ya Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’in ameli soruldu; şöyle dedi: "**كان عملُهُ دِيمَة**"; yani daimî. Mânâ: ona devam ederdi; azaltsa da çoğaltsa da; fakat o, eksik bırakmazdı. Bununla, onun عبادته’sinde صلى الله عليه وسلم kasteder. Onların **دوَّمَتْه الخمر** sözüne gelince, o da ondandır; çünkü onu koyulaştırır; ta ki hareketleri sakinleşsin. **الدَّأْمَاءُ**: denizdir; belki bâbdan olur; çünkü o, çekilip alınmayan ve ayrılmayan mukim sudur. Dedi ki:
واللَّيْلُ كالدَّأماءِ مستشعِرٌ *** مِن دُونِهِ لوناً كلَوْن السَُّدُوسْ

  (**دون**)  **الدال** ve **الواو** ve **النون** tek bir asıldır; yakınlık ve yaklaşmaya delâlet eder. **هذا دُونَ ذاك** denir; yani o, ondan daha yakındır. Ve onu tahkir etmek istediğin zaman **دُوَيْنَ** dersin. Ondan fiil türetilmez. Ve iğrâda denir: **دُونَكَهُ!** yani onu al; ona yaklaş ve onu kendine yaklaştır. Ve derler: **أمرٌ دُونٌ** ve **ثوب دُونٌ**; yani kıymetçe yakın. Kuteybî dedi: **دانَ يَدُونُ دَوْناً**; zayıfladığı zaman. Ve **أُدِين إدانةً**. Şu beyti okudular:
  وعَلا الرَّبْرَبَ أَزْمٌ لم يُدَنْ
  yani zayıflatılmadı. Ve onun yanında bu, **الشَّيء الدُّون**’dandır; yani kolay (hafif) şey. Şayet sahih ise, kıyası bizim zikrettiğimizdir.

  (**دوه**)  **الدال** ve **الواو** ve **الهاء** bir şey değildir. Derler ki: **الدَّوْه**: şaşkınlıktır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الدولة والدولة واحدة، وقيل: الدولة في المال، والدولة في الحرب والجاه. وقيل: الدولة اسم الشيء الذي يتداول بعينه، والدولة المصدر. قال تعالى: ﴿كي لا يكون دولة بين الأغنياء منكم﴾ [الحشر/7]، وتداول القوم كذا، أي: تناولوه من حيث الدولة، وداول الله كذا بينهم. قال تعالى: ﴿وتلك الأيام نداولها بين الناس﴾ [آل عمران/140]، والدؤلول: الداهية والجمع الدآليل والدؤلات (انظر: المجمل 2/340).

##### Türkçe

- **الدولة** ve **الدولة** birdir; ve denildi ki: **الدولة** malda, **الدولة** ise savaşta ve itibardadır. Ve denildi ki: **الدولة** bizzat aynısıyla elden ele dolaştırılan şeyin adıdır; **الدولة** ise mastardır. Yüce Allah dedi ki: ﴿كي لا يكون **دولة** بين الأغنياء منكم﴾ [الحشر/7]; ve kavim şunu **تداول** etti, yani: **الدولة** cihetinden onu birbirlerinden aldılar; ve Allah şunu onların arasında **داول** etti. Yüce Allah dedi ki: ﴿وتلك الأيام **نداولها** بين الناس﴾ [آل عمران/140]; ve **الدؤلول**: dehşetli musibet; çoğulu **الدآليل** ve **الدؤلات**tır (bak: **المجمل** 2/340).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د و ل
دالت له الدولة‏.‏
ودالت الأيام بكذا‏.‏
وأدال الله بني فلان من عدوّهم‏:‏ جعل الكرّة لهم عليه‏.‏
وعن الحجاج‏:‏ إن الأرض ستدال منا كما أدلنا منها‏.‏
وفي مثل ‏"‏ يدال من البقاع كما يدال من الرجال ‏"‏ وأديل المؤمنون على المشركين يوم بـدر وأديـل المشركـون علـى المسلميـن يـوم أحـد‏.‏
واستدلت من فلان لأدال منه‏.‏
واستدل الأيام‏:‏ استعطفها‏.‏
قال‏:‏ إستدل الأيام فالدهـر دول والله يداول الأيام بين الناس مرة لهم ومرة عليهم‏.‏
والدهر دول وعقب ونوب‏.‏
وتداولوا الشيء بينهم‏.‏
والماشي يداول بين قدميه‏:‏ يراوح بينهما‏.‏
وتقول دواليك أي دالت لك الدولة كرة بعد كرّة‏.‏
وفعلنا ذلك دواليك أي كرات بعضها في إثر بعض‏.‏
قال سحيم‏:‏ إذا شق بـرد شـق بالبـرد برقـع دواليك حتى كلنـا غيـر لابـس

##### Türkçe

د و ل
**دالت** ona **الدولة**.
Ve **دالت** günler bununla.
Ve Allah falan oğullarını düşmanlarından **أدال** etti: dönüşü (üstünlük sırasını) onun aleyhine onlar için kıldı.
Ve **الحجاج**’dan: “Şüphesiz yer, ondan bizi **ستدال** edecektir; ondan bizi **أدلنا** ettiği gibi.”
Ve şu meselde: “Yerlerden **يدال** olunduğu gibi erkeklerden de **يدال** olunur.” Ve müminler müşriklere Bedir günü **أديل** olundular; ve müşrikler Müslümanlara Uhud günü **أديـل** olundular.
Ve falandan **استدلت** ettim; ondan **لأدال** edeyim diye.
Ve **استدل** günleri: onu yumuşatıp kendine meylettirdi.
Dedi: “**إستدل** günleri; çünkü dehr **دول**dür. Ve Allah günleri insanlar arasında döndürür: bir kere onların lehine, bir kere onların aleyhine.”
Ve dehr **دول** ve **عقب** ve **نوب**dur.
Ve şeyi aralarında **تداولوا** ettiler.
Ve yürüyen, iki ayağı arasında **يداول** eder: ikisi arasında gidip gelir.
Ve **دواليك** dersin; yani **دالت** sana **الدولة**, dönüşten sonra dönüş.
Ve bunu **دواليك** yaptık; yani bazıları bazısının ardından gelen dönüşler.
**سحيم** dedi:
Eğer bir **بـرد** yarılırsa, **بـرد** ile bir **برقـع** yar;
**دواليك**; ta ki biz, giyen olmayan (kimse) dışında, yorulduk.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّوْلةُ والدُّولةُ: العُقْبة في المال والحَرْب سَواء، وقيل: الدُّولةُ، بالضم، في المال، والدَّوْلةُ، بالفتح، في الحرب، وقيل: هما سواء فيهما، يضمان ويفتحان، وقيل: بالضم في الآخرة، وبالفتح في الدنيا، وقيل: هما لغتان فيهما، والجمع دُوَلٌ ودِوَلٌ. قال ابن جني: مجيء فُعْلَة على فُعَلٍ يريك أَنها كأَنها جاءت عندهم من فُعْلة، فكأَن دَوْلة دُولة، وإنما ذلك لأَن الواو مما سبيله أَن يأْتي تابعاً للضمة، وهذا مما يؤكد عندك ضعف حروف اللين الثلاثة، وقد أَدالَه. الجوهري: الدَّوْلة، بالفتح، في الحرب أَن تُدال إِحدى الفئتين على الأُخرى، يقال: كانت لنا عليهم الدَّوْلة، والجمع الدُّوَلُ، والدُّولة، بالضم، في المال؛ يقال: صار الفيء دُولة بينهم يَتَداوَلونه مَرَّة لهذا ومرة لهذا، والجمع دُولات ودُوَلٌ. وقال أَبو عبيدة: الدُّولة، بالضم، اسم للشيء الذي يُتَداوَل به بعينه، والدَّولة، بالفتح، الفعل. وفي حديث أَشراط الساعة: إِذا كان المَغْنَم دُوَلاً جمع دُولة، بالضم، وهو ما يُتداوَل من المال فيكون لقوم دون قوم. الأَزهري: قال الفراء في قوله تعالى: كي لا يكون دُولة بين الأَغْنِياء منكم؛ قرأَها الناس برفع الدال إِلا السُّلَمِيَّ فيما أَعلم فإِنه قرأَها بنصب الدال، قال: وليس هذا للدَّوْلة بموضع، إِنما الدَّولة للجيشين يهزِم هذا هذا ثم يُهْزَم الهازم، فتقول: قد رَجَعَت الدَّوْلة على هؤلاء كأَنها المرَّة؛ قال: والدُّولة، برفع الدال، في المِلْك والسُّنن التي تغيَّر وتُبدَّل عن الدهر فتلك الدُّولُة والدُّوَلُ. وقال الزجاج: الدُّولة اسم الشيء الذي يُتداول، والدَّوْلةُ الفعل والانتقال من حال إِلى حال، فمن قرأَ كي لا يكون دُولة فعلى أَن يكون على مذهب المال، كأَنه كي لا يكون الفيء دُولة أَي مُتداوَلاً؛ وقال ابن السكيت: قال يونس في هذه الآية قال أَبو عمرو بن العلاء: الدُّولة بالضم في المال، والدَّولة بالفتح في الحرب، قال: وقال عيسى ابن عمر: كلتاهما في الحرب والمال سواء؛ وقال يونس: أَمَّا أَنا فوالله ما أَدري ما بينهما. وفي حديث الدعاء: حَدِّثْني بحديث سمعتَه من رسول الله، صلى الله عليه وسلم، لم يتداوله بينك وبينه الرِّجال أَي لم يتناقَلْه الرجال وتَرْويه واحداً عن واحد، إِنما ترويه أَنتَ عن رسول الله، صلى الله عليه وسلم. الليث: الدَّوْلة والدُّولة لغتان، ومنه الإِدالةُ الغَلَبة. وأَدَالَنا الله من عدوّنا: من الدَّوْلة؛ يقال: اللهم أَدِلْنِي على فلان وانصرني عليه. وفي حديث وفد ثقيف: نُدالُ عليهم ويُدالون علينا؛ الإِدالةُ: الغَلَبة، يقال: أُدِيل لنا على أَعدائنا أَي نُصِرْنا عليهم، وكانت الدَّوْلة لنا، والدَّوْلة: الانتقال من حال الشدَّة إِلى الرَّخاء؛ ومنه حديث أَبي سُفْيان وهِرَقْلَ: نُدالُ عليه ويُدالُ علينا أَي نَغْلِبه مرة ويَغلبنا أُخرى. وقال الحجاج: يوشِك أَن تُدال الأَرضُ منا كما أُدِلْنا منها أَي يُجعل لها الكَرَّةُ والدَّوْلة علينا فتأْكل لحومَنا كما أَكلنا ثِمارها وتَشرب دماءنا كما شربنا مياهها.وتَداوَلْنا الأَمرَ: أَخذناه بالدُّوَل. وقالوا: دَوالَيْك أَي مُداوَلةً على الأَمر؛ قال سيبويه: وإِن شئت حملته على أَنه وقع في هذه الحال. ودالَت الأَيامُ أَي دارت، والله يُداوِلها بين الناس. وتَداولته الأَيدي: أَخذته هذه مرَّة وهذه مرَّة. ودالَ الثوبُ يَدُول أَي بَلِي. وقد جَعَل ودُّه يَدُول أَي يَبْلى.
ابن الأَعرابي: يقال حَجازَيْك ودَوالَيْكَ وهَذاذَيك، قال: وهذه حروف خِلْقَتُها على هذا لا تُغيَّر، قال: وحَجازيك أَمَرَه أَن يَحْجُزَ بينهم، ويحتمل أَن يكون معناه كُفَّ نَفْسَك، وأَمّا هذاذيك فإِنه يأْمره أَن يقطع أَمر القوم، ودَوالَيْك مِنْ تَداوَلوا الأَمر بينهم يأْخذ هذا دَولة وهذا دَولة، وقولهم دَوالَيْك أَي تَداوُلاً بعد تداول؛ قال عبد بني الحَسْحاس:
إِذا شُقَّ بُرْدٌ شُقَّ بالبُرْدِ مِثْلُه،
دَوالَيْكَ حتى ليس لِلْبُرْد لابِسُ
(* قوله «حتى ليس للبرد لابس» قال في التكملة: الرواية:
إذا شق برد شق بالبرد برقع
دواليك حتى كلنا غير لابس).
الفراء: جاء بالدُّوَلة والتوَلةِ وهما من الدَّواهي. ويقال: تَداوَلْنا العملَ والأَمر بيننا بمعنى تعاوَرْناه فعَمِل هذا مَرَّة وهذا مرة؛ وأَنشد ابن الأَعرابي بيت عبد
بني الحَسْحاس:
إِذا شُقَّ بُرْدٌ شُقَّ بُرْداكِ مِثله،
دَوالَيْك حتى ما لِذا الثوب لابِسُ
قال: هذا الرجل شَقَّ ثياب امرأَة لينظر إِلى جسدها فشَقَّت هي أَيضاً عليه ثوبه. وقال ابن بُزُرْج: ربما أَدخلوا الأَلف واللام على دَوالَيْك فجعل كالاسم مع الكاف؛ وأَنشد في ذلك:
وصاحبٍ صاحَبْتُه ذي مَأْفَكَهْ،
يَمْشي الدَّوالَيْكَ ويَعْدُو البُنَّكَهْ
قال: الدَّوالَيْك أَن يَتَحَفَّزَ في مِشيته إِذا حاك، والبُنَّكةُ يعني ثِقْله إِذا عدا؛ قال ابن بري: ويقال دوال؛ قال الضباب بن سَبْع بن عوف الحنظلي:
جَزَوْني بما رَبَّيْتُهم وحَمَلْتهم،
كذلك ما إِنَّ الخُطوب دوال
والدَّوَلُ: النَّبْل المُتداوَل؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: يَلُوذُ بالجُودِ من النَّبْلِ الدَّوَلْ
وقول أَبي دُواد:
ولقد أَشْهَدُ الرِّماحَ تُدالي،
في صُدورِ الكُماةِ، طَعْنَ الدَّرِيَّه
قال أَبو علي: أَراد تُداوِل فقلب العين إِلى موضع اللام. وانْدال ما في بطنه من مِعًى أَو صِفاق: طُعِن فخرج ذلك. واندالَ بطنُه أَيضاً: اتسع ودنا من الأَرض. وانْدال بطنُه: استَرْخى. واندال الشيء: ناسَ وتَعَلَّق؛ أَنشد ابن دريد:
فَياشِلٌ كالحَدَجِ المُنْدال
بَدَوْنَ مِن مُدَّرِعي أَسْمالِ
(* قوله «مدّرعي» ضبط في مادة حدج بفتح العين على أنه مثنى، والصواب كسرها كما ضبط في المحكم هنا).
قال ابن سيده: وأَما السيرافي فقال: مُنْدال مُنْفَعِل من التَّدَلِّي مقلوب عنه، فعلى هذا لا يكون له مصدر لأَن المقلوب لا مصدر له. واندالَ القومُ: تحوّلوا من مكان إِلى مكان. والدُّوَلةُ: لغة التُّوَلة. يقال: جاءنا بدُوَلاتِه أَي بدَواهِيه، وجاءنا بالدُّوَلة أَي بالدَّاهية. أَبو زيد: يقال وقَعوا من أَمرهم في دُولُول أَي في شدّة وأَمر عظيم؛ قال الأَزهري: جاء به غير مهموز.
والدَّوِيلُ: النَّبْتُ العامِيُّ اليابس، وخص بعضهم به يَبِيسَ النَّصِيِّ والسَّبَط؛ قال الرَّاعي:
شَهْرَيْ رَبِيعٍ لا تَذُوقُ لَبُونُهم
إِلا حُموضاً وخْمَةً ودَوِيلا
وهو فَعِيل. أَبو زيد: الكَلأُ الدَّويل الذي أَتت عليه سَنتانِ فهو لا خير فيه. ابن الأَعرابي: الدالةُ الشُّهْرة ويجمع الدَّالَ. يقال: تركناهم دالةً أَي شُهْرة. وقد دَالَ يَدُول دالة ودَوْلاً إِذا صار شُهْرة.والدَّوالي: ضَرْب من العنب بالطائف أَسود يضرب إِلى الحُمْرة، وروى الأَزهري بسنده إِلى أُم المنذر العَدَوِيَّة قالتْ: دخل علينا رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، ومعه علي بن أَبي طالب، رضي الله عنه، وهو ناقِةٌ، قالت: ولنا دَوالٍ مُعلَّقة، قالت: فقام رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فأَكل وقام علي، رضي الله عنه، يأْكل فقال له النبي، صلى الله عليه وسلم: مَهْلاً فإِنك ناقِهٌ، فجلس علي، رضي الله عنه، وأَكل منها النبي، صلى الله عليه وسلم، ثم جعلت لهم سِلْقاً وشعيراً، فقال له النبي، صلى الله عليه وسلم: من هذا أَصِبْ فإِنه أَوْفقُ لك؛ قال: الدَّوالي جمع دالية وهي عِذْقُ بُسْرٍ يُعلَّق فإِذا أَرْطَب أُكل، والواو فيه منقلبة عن الأَلف.والدُّولُ: حَيٌّ من حَنِيفة ينسب إِليهم الدُّوليُّ. والدِّيلُ: في عبدالقيس. ودالانُ: من هَمْدانَ، غير مهموز.
والدال: حرف هجاء وهو حرف مجهور يكون في الكلام أَصلاً وبدلاً؛ قال ابن سيده: وإِنما قضينا على أَلفها أَنها منقلبة عن واو لما قدّمت في أَخواتها مما عينه أَلف، والله أَعلم.

##### Türkçe

**الدَّوْلةُ** ve **الدُّولةُ**: malda ve savaşta eşit olarak (olan) dönüş/üstün gelme; ve denildi ki: **الدُّولةُ**, ötre ile, malda; **الدَّوْلةُ**, fetha ile, savaşta; ve denildi ki: ikisi de her ikisinde eşittir; ötrelenir ve fethalanır; ve denildi ki: ötre ile âhirette, fetha ile dünyada; ve denildi ki: ikisi de her ikisinde iki lehçedir; çoğulu **دُوَلٌ** ve **دِوَلٌ**. İbn Cinnî dedi: **فُعْلَة**’nin **فُعَل** üzerine gelişi sana, onun sanki onlarda **فُعْلة**’den gelmiş gibi olduğunu gösterir; sanki **دَوْلة** **دُولة** (gibidir); bu ancak şundandır ki **الواو**’nun yolu, ötreye tâbi olarak gelmektir; bu da sana üç yumuşak harfin zayıflığını pekiştiren şeylerdendir; ve onu **أَدالَه**. Cevherî: **الدَّوْلة**, fetha ile, savaşta: iki fırkadan birinin ötekine karşı üstün kılınmasıdır; denir ki: “Onlara karşı bizim **الدَّوْلة** (üstünlüğümüz) vardı”; çoğulu **الدُّوَلُ**. Ve **الدُّولة**, ötre ile, malda; denir ki: “Fey’ aralarında **دُولة** oldu; onu bir defa bunun için, bir defa bunun için dolaştırırlar”; çoğulu **دُولات** ve **دُوَلٌ**. Ebû Ubeyde dedi: **الدُّولة**, ötre ile, bizzat kendisiyle dolaştırılan şeyin adıdır; **الدَّولة**, fetha ile, fiildir. Kıyamet alâmetleri hadîsinde: “Ganimet **دُوَلاً** (olduğu zaman)” — **دُولة**’nin çoğulu, ötre ile — ve o, maldan dolaştırılan şeydir; bir kavme, başka bir kavimden ayrı olarak (ait) olur. Ezherî: Ferrâ, Allah’ın sözü hakkında: “Sizden zenginler arasında **دُولة** olmasın diye”; insanlar onu **الدال**’ın ref‘i ile okudu; bildiğim kadarıyla yalnız **السُّلَمِيَّ** onu **الدال**’ın nasbı ile okudu; dedi ki: bu, **الدَّوْلة** için yer değildir; **الدَّولة** ancak iki ordu içindir: bu, şunu bozguna uğratır, sonra bozguna uğratan bozguna uğratılır; sen dersin ki: “**الدَّوْلة** bunların üzerine geri döndü”; sanki o bir keredir; dedi ki: **الدُّولة**, **الدال**’ın ref‘i ile, mülkte ve zamanla değişen ve dönüştürülen sünnetlerdedir; işte o **الدُّولُة** ve **الدُّوَلُ**’dür. Zeccâc dedi: **الدُّولة** dolaştırılan şeyin adıdır; **الدَّوْلةُ** fiildir ve bir hâlden bir hâle intikaldir; kim “**دُولة** olmasın diye” okursa, mal mezhebi üzerinedir; sanki “Fey’ **دُولة** olmasın” yani dolaştırılmış olmasın (demektir). İbn Sikkît dedi: Yûnus bu âyette dedi ki: Ebû Amr b. Alâ dedi: **الدُّولة** ötre ile malda; **الدَّولة** fetha ile savaşta; dedi ki: Îsâ b. Ömer dedi: ikisi de savaşta ve malda eşittir; Yûnus dedi: “Ama ben, vallahi, aralarındaki (farkı) bilmiyorum.” Dua hadîsinde: “Bana, Resûlullah’tan, صلى الله عليه وسلم, işittiğin bir hadîs anlat; onu seninle onun arasında adamlar dolaştırmamış olsun” yani adamlar onu nakletmemiş olsun ve onu birinden birine rivayet etmiyor olsun; ancak sen onu Resûlullah’tan, صلى الله عليه وسلم, rivayet ediyorsun. Leys: **الدَّوْلة** ve **الدُّولة** iki lehçedir; ondan **الإِدالةُ** galebedir. “Allah bizi düşmanımızdan **أَدَالَنا**”: **الدَّوْلة**’dendir; denir ki: “Allah’ım, beni falana karşı **أَدِلْنِي** ve beni ona karşı muzaffer kıl.” Sakîf heyeti hadîsinde: “Onlara karşı **نُدالُ** oluruz ve bize karşı **يُدالون** olurlar”; **الإِدالةُ**: galebedir; denir ki: “Bize düşmanlarımıza karşı **أُدِيل** olundu” yani onlara karşı yardım olunduk; ve **الدَّوْلة** bizim için oldu. Ve **الدَّوْلة**: şiddet hâlinden refah hâline intikaldir; ondan Ebû Süfyân ve Herakliyus hadîsi: “Ona karşı **نُدالُ** oluruz ve bize karşı **يُدالُ** olunur” yani onu bir defa yeneriz, o da bizi başka bir defa yener. Haccâc dedi: “Yakındır ki yer bize karşı **تُدال** olunsun, ondan bize karşı **أُدِلْنا** olunduğu gibi” yani ona bize karşı dönüş ve **الدَّوْلة** kılınsın; böylece etlerimizi yer, meyvelerini yediğimiz gibi; kanlarımızı içer, sularını içtiğimiz gibi. “Biz işi **تَداوَلْنا**”: onu **الدُّوَل** ile aldık. Ve dediler: **دَوالَيْك** yani iş üzerinde bir dolaştırma; Sîbeveyh dedi: istersen onu, bu hâlde vuku bulmuş olması üzerine حمل edersin. “Günler **دالَت**” yani döndü; Allah onu insanlar arasında dolaştırır. “Eller onu **تَداولته**”: bunu bir defa, şunu bir defa aldı. “Elbise **دالَ** **يَدُول**” yani eskidi. Ve onun sevgisini **يَدُول** kıldı yani yıpranır.

İbnü’l-A‘râbî: denir ki **حَجازَيْك** ve **دَوالَيْكَ** ve **هَذاذَيك**; dedi ki: bunlar, yaratılışı bunun üzerine olan harflerdir; değiştirilmez. Dedi ki: **حَجازيك** ona, aralarında engel koymasını emretti; “kendini tut” mânâsı da muhtemeldir. **هذاذيك** ise ona, kavmin işini kesmesini emreder. **دَوالَيْك**, “işi aralarında dolaştırdılar”dan (gelir): bu bir **دَولة** alır, şu bir **دَولة** alır; ve onların “**دَوالَيْك**” sözü, yani dolaştırmadan sonra dolaştırma; Abd b. el-Hasḥâs dedi:

Eğer bir **بُرْد** yırtılırsa, onun benzeri **بُرْد** ile yırtılır,
**دَوالَيْكَ**; ta ki **بُرْد** için giyen kalmayıncaya dek.

(* “**حتى ليس للبرد لابس**” sözü hakkında: Tekmile’de dedi ki: rivayet:
Eğer bir **بُرْد** yırtılırsa, **بُرْد** ile bir yama yırtılır,
**دواليك**; ta ki hepimiz giymez hâle gelinceye dek.)

Ferrâ: **بالدُّوَلة** ve **التوَلةِ** ile geldi; ikisi de belâlardandır. Ve denir ki: “Biz işi ve emri aramızda **تَداوَلْنا**” yani onu nöbetleşe yaptık; bu bir defa yaptı, şu bir defa. İbnü’l-A‘râbî, Abd b. el-Hasḥâs’ın beytini inşâd etti:

Eğer bir **بُرْد** yırtılırsa, senin **بُرْد**’un da onun benzeri yırtılır,
**دَوالَيْك**; ta ki bu elbise için giyen kalmayıncaya dek.

Dedi ki: Bu adam, bedenine bakmak için bir kadının elbiselerini yırttı; o da ona karşı elbisesini yırttı. İbn Büzürc dedi: Bazen **دَوالَيْك** üzerine **الألف واللام** soktular da onu **الكاف** ile birlikte isim gibi yaptılar; bunun hakkında şu inşâd edildi:

Bir yoldaş ki onunla yoldaş oldum, hile sahibi;
**الدَّوالَيْكَ** yürür ve **البُنَّكَهْ** koşar.

Dedi ki: **الدَّوالَيْك**, dokuduğu zaman yürüyüşünde toparlanıp çevikleşmesidir; **البُنَّكةُ** ise, koştuğu zaman ağırlığı demektir. İbn Berrî dedi: **دوال** da denir. Ḍabbâb b. Seb‘ b. ‘Avf el-Ḥanẓalî dedi:

Onları büyütüp taşıdığım şeyle beni cezalandırdılar;
musibetler böyledir: **دوال**.

Ve **الدَّوَلُ**: dolaştırılan oklar; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:

Okların **الدَّوَل**’ünden cömertliğe sığınır.

Ebû Duvâd’ın sözü:

Mızrakların **تُدالي** ettiğine şahit olurum,
yiğitlerin göğüslerinde, **الدَّرِيَّه**’nin saplaması.

Ebû Ali dedi: **تُداوِل**’i kastetti; gözü (yani **العين** harfini) **اللام**’ın yerine çevirdi.

Karnındaki bağırsak yahut zar’dan olan şey **انْدال** etti: vuruldu da o çıktı. “Karnı da **اندالَ** etti”: genişledi ve yere yaklaştı. “Karnı **انْدال** etti”: gevşedi. “Şey **اندال** etti”: sallandı ve asıldı; İbn Düreyd inşâd etti:

Böylece, **المُنْدال** **الحَدَج** gibi bir taşıyıcı,
yırtık elbiselerimden (çıplak) göründüler.

(* “**مدّرعي**” sözü: **حدج** maddesinde aynın fethasıyla, ikil olduğu üzere ضبط edildi; doğrusu, burada **المحكم**’de ضبط edildiği gibi kesrasıdır.)

İbn Sîde dedi: Sîrâfî’ye gelince, dedi ki: **مُنْدال** **مُنْفَعِل**’dir; **التَّدَلِّي**’den, ondan kalb edilmiştir; buna göre onun masdarı olmaz; çünkü kalb edilmişin masdarı olmaz. “Kavim **اندالَ** etti”: bir yerden bir yere dönüştüler. Ve **الدُّوَلةُ**: **التُّوَلة**’nin lehçesidir. Denir ki: “Bize **بدُوَلاتِه** geldi” yani belâlarıyla; “Bize **بالدُّوَلة** geldi” yani felâketle. Ebû Zeyd: denir ki: “İşlerinden **في دُولُول**’a düştüler” yani şiddete ve büyük bir işe; Ezherî dedi: onu hemzesiz getirdi.

Ve **الدَّوِيلُ**: kuru, avamî bitki; bazısı onu, **النَّصِيِّ** ve **السَّبَط**’ın kurusuna tahsis etti; Râ‘î dedi:

İki **رَبِيع** ayı (boyunca) onların süt develeri tatmaz,
ancak ekşilikler, ağır (kokulu) şeyler ve **دَوِيلا**.

Ve o **فَعِيل**’dir. Ebû Zeyd: iki yıl üzerinden geçmiş olan **الدَّويل** otlaktır; onda hayır yoktur. İbnü’l-A‘râbî: **الدالةُ** şöhrettir; **الدَّالَ** diye çoğul yapılır. Denir ki: “Onları **دالةً** bıraktık” yani şöhret (olarak). Ve **دَالَ** **يَدُول** **دالة** ve **دَوْلاً** eder; şöhret olduğu zaman. Ve **الدَّوالي**: Tâif’te bir üzüm çeşididir; siyah, kırmızılığa çalar. Ezherî, senediyle Ümmü’l-Münzir el-‘Adeviyye’ye rivayet etti; dedi ki: Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, yanımıza girdi; yanında Ali b. Ebî Tâlib, رضي الله عنه, vardı; o **ناقِةٌ** idi; dedi ki: Bizim asılı **دَوالٍ**’imiz vardı; dedi ki: Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, kalktı, yedi; Ali, رضي الله عنه, kalktı, yiyor; Peygamber, صلى الله عليه وسلم, ona dedi ki: “Yavaş; çünkü sen **ناقِهٌ**’sin.” Ali, رضي الله عنه, oturdu; Peygamber, صلى الله عليه وسلم, ondan yedi; sonra onlara **سِلْقاً** ve arpa yaptı; Peygamber, صلى الله عليه وسلم, ona dedi ki: “Bundan ye; çünkü o senin için daha uygundur.” Dedi ki: **الدَّوالي**, **دالية**’nin çoğuludur; o, asılan bir **عِذْقُ بُسْرٍ**’dür; **أَرْطَب** ettiği zaman yenir; içindeki **الواو**, **الأَلف**’ten dönmüştür. Ve **الدُّولُ**: Hanîfe’den bir kabiledir; onlara nisbetle **الدُّوليُّ** denir. Ve **الدِّيلُ**: Abdülkays’ta (bir kabile). Ve **دالانُ**: Hemdân’dan; hemzeli değildir.

Ve **الدال**: hecâ harfidir; o, meçhur bir harftir; sözde aslî ve بدل olarak bulunur. İbn Sîde dedi: Biz onun **ألف**’ının **واو**’dan dönmüş olduğuna, kızkardeşlerinde, gözü **ألف** olanlardan daha önce sunduğum şey sebebiyle hükmettik; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د و ل * * الدَّوْلَةُ * في الحرب أن تدال إحدى الفئتين على الأخرى يقال كانت لنا عليهم الدولة والجمع * الدِّوَلُ * بكسر الدال و * الدُّولةُ * بالضم في المال يقال صار الفيء دولة بينهم يتداولونه يكون مرة لهذا ومرة لهذا والجمع * دُلاَتٌ * و * دُوَلٌ * وقال أبو عبيد * الدُّولة * بالضم اسم الشيء الذي يتداول به بعينه و * الدَّولة * بالفتح الفعل وقال بعضهم هما لغتان بمعنى واحد وقال أبو عمرو بن العلاء الدولة بالضم في المال وبالفتح في الحرب وقال عيسى بن عمر كلتاهما تكون في المال والحرب سواء وقال يونس والله ما أدري ما بينهما و * أدالَنا * الغلبة يقال اللهم * أدِلْنِي * على فلان وانصرني عليه و * دَالَتِ * الأيام أي دارت والله * يُدَاوِلُها * بين الناس و * تَدَاوَلَتْهُ * الأيدي أخذته هذه مرة وهذه مرة

##### Türkçe

* د و ل * * **الدَّوْلَةُ** * savaşta, iki fırkadan birinin ötekine karşı üstün kılınmasıdır; “Onlara karşı bizim için **الدَّوْلَةُ** oldu” denir. Çoğulu: **الدِّوَلُ** ( **الدال**’ın kesresiyle). Ve * **الدُّولةُ** * (zamm ile) malda; “Fey, aralarında **دُولةُ** oldu; onu birbirlerine devrederler; bir defa bunun için olur, bir defa bunun için olur” denir. Çoğulu: **دُلاَتٌ** ve **دُوَلٌ**. Ebû Ubeyd dedi ki: **الدُّولة** (zamm ile), bizzat kendisiyle devredilen şeyin adıdır; **الدَّولة** (fetha ile) ise fiildir. Bazıları dedi ki: İkisi, tek bir mânâda iki lugattır. Ebû Amr b. el-Alâ dedi ki: **الدولة** zamm ile malda, fetha ile savaşta olur. Îsâ b. Ömer dedi ki: İkisinin her biri, malda ve savaşta eşit olarak olur. Yûnus dedi ki: Vallahi, ikisinin arasında ne olduğunu bilmiyorum. Ve **أدالَنا**: galebe (üstün gelme). “Allah’ım, beni falana karşı **أدِلْنِي** ve ona karşı bana yardım et” denir. Ve **دَالَتِ** günler: yani döndü; “Allah onu insanlar arasında **يُدَاوِلُها**” (döndürür/devreder). Ve **تَدَاوَلَتْهُ** eller: onu, bu bir defa aldı, şu bir defa aldı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدولة: انقلاب الزمان من حال البؤس والضر إلى حال الغبطة والسرور. الدولة: العقبة في المال وتقدم تفسير العقبة بالنوبة والبدل. ويضم كما في المحكم أو الضم فيه، والفتح في الحرب قاله أبو عمرو ابن العلاء. والدولة في الحرب: أن تدال إحدى الفئتين على الأخرى، يقال: كانت لنا عليهم الدولة. قال الفراء: قوله تعالى:  كيلا يكون دولة بين الأغنياء منكم  قرأها السلمي فيما أعلم بالفتح، وقال: ليس هذا للدولة بموضع، إنما الدولة للجيشين، يهزم هذا هذا، ثم يهزم الهازم، فتقول: قد رجعت الدولة على هؤلاء، كأنها المرة. قال: والدولة بالضم في الملك والسنن التي تغير وتبدل عن الدهر، فتلك الدولة. أو هما سواء بمعنى واحد، يضمان ويفتحان. أو الضم في الآخرة والفتح في الدنيا. وقال أبو عبيد: الدولة، بالضم: اسم الشيء الذي يتداول به بعينه، وبالفتح: الفعل. وقال عيسى بن عمر: كلتاهما تكون في المال والحرب سواء. وقال يونس: أما أنا فوالله ما أدري ما بينهما. قال شيخنا: وتستعمل في نفس الحالة السارة التي تحدث للإنسان، فيقال: هذه دولة فلان قد أقبلت. وقيل: بالضم: انتقال النعمة من قوم إلى قوم، وبالفتح: الاستيلاء والغلبة، وقيل غير ذلك. ج: دول، مثلثة الدال. وقال ابن جني: مجيء فعلة على فعل، يريك أنها كأنها إنما جاءت عندهم على فعلة، فكأن دولة دولة، وإنما ذلك، لأن الواو مما سبيله أن يأتي تابعا للضمة. قال: وهذا يؤكد عندك ضعف حروف اللين الثلاثة. وقد أداله إدالة، ومنه قول الحجاج: إن الأرض ستدال منا كما أدلنا منها قيل: معناه: ستأكل منا كما أكلناها. وتداولوه: أخذوه بالدول وتداولته الأيدي: أخذته هذه مرة وهذه مرة، وقوله تعالى:  وتلك الأيام نداولها بين الناس  أي نديرها، من دال: أي دار. قالوا: دواليك: أي مداولة على الأمر قال سيبويه: وإن شئت حملته على أنه وقع في هذه الحال. أو تداول بعد تداول كما في العباب. وقال ابن الأعرابي: يقال: حجازيك ودواليك وهذاذيك. قال: وهذه حروف خلقتها على هذا لا تغير. قال: وحجازيك: أمره أن يحجز بينهم، ويحتمل كون معناه: كف نفسك. وأما هذاذيك فأمره أن يقطع أمر القوم. ودواليك: من تداولوا الأمر بينهم، يأخذ هذا دولة وهذا دولة، قال عبد بني الحسحاس:
  إذا شق برد شق بالبرد برقع                      دواليك حتى كلنا غير لابس هذا رجل شق ثياب امرأة لينظر جسدها، فشقت هي أيضا ثياب جسده. قال ابن بزرج: وقد تدخله أل، فيجعل اسما مع الكاف، يقال: الدواليك وأنشد:
  وصاحب صاحبته ذي مأفكه
  يمشي الدواليك ويعدو البنكه قال: الدواليك: أن يتحفز، مثله في العباب، وفي التهذيب: يتبختر في مشيته إذا جال كذا في النسخ، وصوابه: إذا حاك كما في التهذيب. والبنكة: ثقله إذا عدا. واندال ما في بطنه من معى أو صفاق: طعن فخرج ذالك. اندال البطن: اتسع ودنا من الأرض وفي العباب: استرخى. اندال الشيء: ناس وتعلق قال:
  فياشل كالحدج المنـدال
  بدون من مدرعة أسمال هكذا أنشده ابن دريد. وقال السيرافي: مندال: منفعل من التدلي، مقلوب عنه، فعلى هذا لا يكون له مصدر لأن المقلوب لا مصدر له. الدولة كهمزة من أسماء الداهية كالتولة، يقال: جاء بالدولة والتولة. والدويل، كأمير: النبت اليابس العامي الذي أتى عليه عام أو الذي أتى عليه سنتان وهو لا خير فيه، قال أبو زيد: قال الراعي:

  شهرى ربيع ما تذوق لبونهم                      إلا حموضا وخـمة ودويلا أو يخص يبيس النصي والسبط وقيل: كل ما انكسر من النبت واسود فهو دويل. والدوالي: عنب طائفي أسود يضرب إلى الحمرة. والدول، بالضم: رجل من بني حنيفة بن صعب بن لجيم. منهم سحيم بن مرة بن الدول. وهفان بن الحارث بن ذهل بن الدول. وعبيد بن ثعلبة بن يربوع بن ثعلبة بن الدول. أيضا: حي من بكر بن وائل بن قاسط بن هنب بن أفصى بن دعمي بن جديلة بن أسد. منهم فروة بن نعامة هكذا في النسخ، والصواب نفاثة، وهو الذي ملك الشام في الجاهلية. وبنو عدي بن الدول: عدد كثير. وفي الأزد: الدول بن سعد مناة ابن غامد، وفي الرباب: الدول بن جل بن عدي بن عبد مناة بن أد بن طابخة. والديل، بالكسر: حي من عبد القيس، أو هما ديلان: ديل بن شن بن أفصى بن عبد القيس، وديل بن عمرو بن وديعة بن أفصى بن عبد القيس. منهم أهل عمان، كما في الصحاح، نقلا عن ابن السكيت. فمن بني الديل بن شن: عبد الرحمن ابن أذينة، ولي قضاء البصرة. وعمرو بن الجعيد، الذي ساق عبد القيس إلى البحرين، وكان يقال له: أفكل، من ولده المثنى بن مخرمة، صاحب علي رضي الله تعالى عنه. ومن بني ديل بن عمرو: عوف بن الديل، وحطم بن جبلة، وأبو نضرة صاحب أبي سعيد الخدري، رضي الله تعالى عنه الديل: ع ببلاد فزارة. وفي الأزد: الديل بن هداد بن زيد مناة. أيضا: الديل بن عمرو، وفي إياد بن نزار بن معد: الديل بن أمية، وبنو الديل أيضا: من بني بكر بن عبد مناة بن كنانة، وهي رهط أبي الأسود، وهو قول الكسائي، وأبي عبيد، ومحمد بن حبيب، قاله أبو علي في البارع. وفاته: الديل بن صباح بن عبيد ابن عبد شمس: بطن من عنزة. وبنو دالان: بطن بالكوفة من همدان. منهم يزيد بن عبد الرحمن بن أبي سلامة. ويقال: يزيد بن عبد الرحمن بن عاصم، ويقال: ابن هند، وقيل غير ذلك أبو خالد المحدث عن المنهال بن عمرو، وقيس بن مسلم، وعنه شعبة والمحاربي، وثقه أبو حاتم، وقال ابن عدي: في حديثه لين، كذا في الكاشف، للذهبي. ودالان بن سابقة بن ناشج بن دافع، في مالك بن جشم بن حاشد بن جشم بن خيران بن نوف في همدان قال ابن سيده: وهو غير مهموز. قلت: ومنهم أيضا مالك بن حريم بن مالك الذي يقول:
  متى تجمع القلب الذكي وصارما                      وأنفا حميا تجتنبك المـظـالـم والدالة: الشهرة، ج: دال نقله الأزهري. وقد دال يدول دولا ودالة: صار شهرة عن ابن الأعرابي. والدولة: الحوصلة، لانديالها عن ابن عباد. قال: الدولة: الشقشقة. قال: وشيء مثل المزادة ضيقة الفم. قال غيره: الدولة: القانصة. الدولة من البطن: جانبه. ودال بطنه: استرخى وقرب إلى الأرض. كاندال وهذا قد تقدم، فهو تكرار. ودولان، بالضم: ع. قال أبو مالك: يقال: جاء بدولاه وتولاه، بضمهما: أي بالدواهي. وقال ابن عباد: جاء بدولاته وتولاته، وقد تقدم. وأدالنا الله تعالى من عدونا، من الدولة، والإدالة: الغلبة يقال: اللهم أدلني على فلان وانصرني عليه. ودالت الأيام: دارت، والله تعالى يداولها بين الناس: أي يديرها، ومنه الآية الكريمة، وقد سبق ذ كرها. والدول: لغة في الدلو مقلوب منه. الدول: انقلاب الدهر من حال إلى حال كالدولة. الدول بالتحريك: النبل المتداول عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  يجوز بالجود من النبل الدول

  ومما يستدرك عليه: الدولات: جمع دولة، قال الخليل ابن أحمد:
  وفيت كل صديق ودني ثمنا                      إلا المؤمل دولاتي وأيامي وفي كتاب ليس لابن خالويه: أنشدنا نفطويه، عن المبرد:
  عدمتك يا مهلب مـن أمـير                      أما تندى يمينك للـفـقـير
  بدولات أضعت دمـاء قـوم                      وطرت على مواشكة درور هو بالضم: جمع دولة، يقال: صار الفيء دولة بينهم، يتداولونه، يكون مرة لهذا ومرة لهذا. وقال ابن عباد: يقال: ما أعظم دولة بطنه: أي سرته. قال: والدولة، كعنبة: الداهية، والجمع: دولات. وقال أبو زيد: دال الثوب يدول: إذا بلي، وقد جعل وده يدول: أي يبلى، وهو مجاز. واندال القوم: تجمعوا من مكان إلى مكان. والدال: حرف من حروف التهجي، مخرجه من طرف اللسان، قرب مخرج التاء. يجوز تذكيره وتأنيثه، تقول منه: دولت دالا حسنا وحسنة. وجمع المذكر: أدوال، كمال وأموال، وإذا شئت جمعت دالات، كحال وحالات وقد تقلب من التاء إذا كان بعد الجيم، كقراءة من قرأ في الشاذ:  وكذلك يجدبيك ربك  . وقال الخليل: الدال: المرأة السمينة، قال الشاعر:
  مهفهفة حوراء عطبولة                      دال كأن الهلال حاجبها والدوال، كغراب: بطن من العرب.

##### Türkçe

**الدولة**: zamanın, yoksulluk ve darlık hâlinden sevinç ve sürur hâline dönmesidir. **الدولة**: malda **العقبة**; ve **العقبة**’nin **النوبة** ve **البدل** ile tefsiri daha önce geçti. Ve **المحكم**’de olduğu gibi ( **الدولة** ) **ضم** ile de gelir; yahut onda **ضم** vardır; savaşta ise **فتح** (ile gelir); bunu Ebû Amr İbnü’l-Alâ söylemiştir. Savaşta **الدولة**: iki fırkadan birinin ötekine karşı üstün kılınmasıdır; “Onlara karşı bizim **الدولة**miz vardı” denir. Ferrâ dedi ki: Yüce Allah’ın sözü: **كيلا يكون دولة بين الأغنياء منكم**; bildiğim kadarıyla Sülemî onu **فتح** ile okudu ve dedi ki: Bu, **الدولة** için yer değildir; **الدولة** ancak iki ordu içindir: bu, bunu bozguna uğratır; sonra bozguna uğratan bozguna uğratılır; böylece “**الدولة** şu kimselerin aleyhine geri döndü” dersin; sanki o, bir keredir. Dedi ki: **ضم** ile **الدولة**, mülkte ve zamanla değişip dönüşen âdetlerdedir; işte o **الدولة**dir. Yahut ikisi bir olup tek bir mânâdadır; **ضم** da edilir, **فتح** da edilir. Yahut **ضم** âhirette, **فتح** dünyadadır. Ebû Ubeyd dedi ki: **ضم** ile **الدولة**: bizzat kendisiyle dolaştırılan şeyin adıdır; **فتح** ile ise fiildir. Îsâ b. Ömer dedi ki: İkisi de malda ve savaşta eşit olarak olur. Yûnus dedi ki: Bana gelince, vallahi ikisi arasındaki farkı bilmiyorum. Şeyhimiz dedi ki: İnsana meydana gelen bizzat sevinçli hâl hakkında da kullanılır; “Bu, falanın **دولة**sidir; yüz göstermiştir” denir. Ve denildi ki: **ضم** ile: nimetin bir kavimden bir kavme intikali; **فتح** ile: istilâ ve galebe; ve bundan başka da denilmiştir. Çoğulu: **دول**; **الدال**’ı üç türlü (okunuşla). İbn Cinnî dedi ki: **فعلة**’nin **فعل** üzerine gelişi, sana gösterir ki o, sanki onların yanında ancak **فعلة** üzere gelmiştir; sanki **دولة** (aslında) **دولة**dir; bu ise ancak şundandır: çünkü **الواو**’un yolu, **الضمة**’ye tâbi olarak gelmektir. Dedi ki: Bu, sana üç yumuşak harfin zayıflığını pekiştirir. “Ona üstün kıldı” anlamında **أداله إدالة** (denir); ondan Haccâc’ın sözü: “Şüphesiz yer, ondan bizi üstün kıldığı gibi, bizden de üstün kılınacaktır”; denildi ki: mânâsı: onu yediğimiz gibi, bizden de yiyecektir. **تداولوه**: onu **الدول** ile aldılar. **تداولته الأيدي**: bunu bir kere bu, bir kere şu aldı. Yüce Allah’ın sözü: **وتلك الأيام نداولها بين الناس**; yani onu döndürürüz; **دال**’dan: yani döndü. Dediler ki: **دواليك**: yani iş üzerinde karşılıklı dolaştırma. Sîbeveyh dedi ki: İstersen onu, bu hâlde vuku bulmuş olması üzerine hamledersin. Yahut **العباب**’da olduğu gibi, dolaştırmadan sonra dolaştırmadır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “**حجازيك** ve **دواليك** ve **هذاذيك** denir.” Dedi ki: Bunlar, bu şekilde yaratılmış harflerdir; değiştirilmez. Dedi ki: **حجازيك**: ona, aralarını ayırmasını emretmektir; ve mânâsının “kendini tut” olması da muhtemeldir. **هذاذيك** ise ona, kavmin işini kesmesini emretmektir. **دواليك**: “işi aralarında dolaştırdılar”dan; bu bir **دولة** alır, şu bir **دولة** alır. Benî’l-Hasḥâs’ın oğlu Abd dedi ki:

  إذا شق برد شق بالبرد برقع                      دواليك حتى كلنا غير لابس

Bu, bir erkeğin bir kadının bedenine bakmak için onun elbisesini yırtmasıdır; o da onun bedeninin elbisesini yırttı. İbn Büzerc dedi ki: Ona **أل** de girer; böylece **الكاف** ile birlikte isim yapılır; “**الدواليك**” denir. Ve şu beyiti okudu:

  وصاحب صاحبته ذي مأفكه
  يمشي الدواليك ويعدو البنكه

Dedi ki: **الدواليك**: sıçrayıp atılmaya hazırlanmasıdır; **العباب**’da da böyledir. **التهذيب**’de: nüshalarda böyle geçtiği üzere “yürüyüşünde salınır, şöyle dolaştığında”; doğrusu ise **التهذيب**’de olduğu gibi “dokuduğunda”dır. **البنكة**: koştuğunda ağırlığıdır. **اندال**: karnındaki bağırsak yahut zar (dışarı) çıktı; saplandı da o çıktı. **اندال البطن**: genişledi ve yere yaklaştı; **العباب**’da: gevşedi. **اندال الشيء**: gevşedi ve asıldı. Dedi ki:

  فياشل كالحدج المنـدال
  بدون من مدرعة أسمال

İbn Düreyd onu böyle rivayet etti. Sîrâfî dedi ki: **مندال**: **التدلي**’den **منفعل**dir; ondan çevrilmiştir; buna göre onun masdarı olmaz; çünkü çevrilmişin masdarı olmaz. **الدولة** ( **همزة** gibi): **التولة** gibi, musibet adlarındandır; “**الدولة** ve **التولة** ile geldi” denir. **الدويل** ( **أمير** gibi): üzerinden bir yıl geçmiş yahut üzerinden iki yıl geçmiş, hayır olmayan, halk ağzındaki kuru ottur. Ebû Zeyd dedi ki: Râ‘î dedi ki:

  شهرى ربيع ما تذوق لبونهم                      إلا حموضا وخـمة ودويلا

Yahut özellikle **النصي** ve **السبط**’un kurusudur. Ve denildi ki: ottan kırılıp kararan her şey **دويل**dir. **الدوالي**: kırmızıya çalan siyah Tâif üzümüdür. **الدول** (**ضم** ile): Benî Hanîfe b. Sa‘b b. Lecîm’den bir adamdır. Onlardandır: Suḥaym b. Murra b. **الدول**; ve Hefân b. el-Hâris b. Zehl b. **الدول**; ve Ubeyd b. Sa‘lebe b. Yerbû‘ b. Sa‘lebe b. **الدول**. Yine: Bekr b. Vâil b. Kâsıt b. Heneb b. Afsâ b. Da‘mî b. Cedîle b. Esed’den bir kabiledir. Onlardandır: Furve b. Nu‘âme; nüshalarda böyle; doğrusu **نفاثة**’dır; o, câhiliyede Şam’a hükmeden kimsedir. Benû Adî b. **الدول**: çok sayıdır. Ezd’de: **الدول** b. Sa‘d Menât b. Gâmid; Rebâb’da: **الدول** b. Cill b. Adî b. Abd Menât b. Ed b. Tâbiha. **الديل** (**كسر** ile): Abdü’l-Kays’tan bir kabiledir; yahut ikisi iki **ديل**dir: **ديل** b. Şenn b. Afsâ b. Abdü’l-Kays; ve **ديل** b. Amr b. Vedî‘a b. Afsâ b. Abdü’l-Kays. Onlardandır Umân ehli; **الصحاح**’ta, İbnü’s-Sikkît’ten naklen. **ديل** b. Şenn oğullarındandır: Abdurrahman b. Ezîne; Basra kadılığını üstlendi. Ve Amr b. el-Ce‘îd; Abdü’l-Kays’ı Bahreyn’e sevk eden; ona **أفكل** denirdi; onun soyundandır el-Müsennâ b. Mahreme, Ali’nin (Allah Teâlâ ondan razı olsun) arkadaşı. **ديل** b. Amr oğullarındandır: Avf b. **الديل**; ve Ḥaṭm b. Ceble; ve Ebû Naḍra, Ebû Sa‘îd el-Hudrî’nin (Allah Teâlâ ondan razı olsun) arkadaşı. **الديل**: Fezâre beldesinde bir yer. Ezd’de: **الديل** b. Hedâd b. Zeyd Menât. Yine: **الديل** b. Amr; ve İyâd b. Nizâr b. Ma‘add’da: **الديل** b. Ümeyye. Benû **الديل** de: Benî Bekr b. Abd Menât b. Kinâne’dendir; o, Ebü’l-Esved’in topluluğudur; bu, Kisâî’nin, Ebû Ubeyd’in ve Muhammed b. Habîb’in sözüdür; Ebû Ali bunu **البارع**’da söyledi. Ondan kaçan: **الديل** b. Ṣabâḥ b. Ubeyd b. Abd Şems: Aneze’den bir koldur. Benû **دالان**: Kûfe’de Hemdân’dan bir koldur. Onlardandır: Yezîd b. Abdurrahman b. Ebî Selâme; ve “Yezîd b. Abdurrahman b. Âsım” denilir; ve “İbn Hind” denilir; ve bundan başkası da denilmiştir. Ebû Hâlid, el-Minhal b. Amr ve Kays b. Müslim’den hadis rivayet eden; ondan Şu‘be ve el-Muḥâribî rivayet etti; Ebû Hâtim onu güvenilir saydı; İbn Adî dedi ki: hadisinde yumuşaklık vardır; Zehebî’nin **الكاشف**’inde böyledir. **دالان** b. Sâbika b. Nâşic b. Dâfi‘; Hemdân’da Mâlik b. Cüşem b. Hâşid b. Cüşem b. Ḫayrân b. Nûf içinde. İbn Sîde dedi ki: O, hemzeli değildir. Dedim ki: Onlardandır ayrıca Mâlik b. Ḥarîm b. Mâlik; şu beyti söyleyen:

  متى تجمع القلب الذكي وصارما                      وأنفا حميا تجتنبك المـظـالـم

**الدالة**: şöhrettir; çoğulu: **دال**; Ezherî onu nakletti. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **دال يدول دولا ودالة**: şöhret oldu. **الدولة**: kursaktır; İbn Abbâd’dan, onun sarkmasından dolayı. Dedi ki: **الدولة**: **الشقشقة**’dır. Dedi ki: dar ağızlı, kırba gibi bir şey. Başkası dedi ki: **الدولة**: **القانصة**’dır. Karından **الدولة**: onun yanıdır. “Karnı sarktı” anlamında **دال بطنه**: gevşedi ve yere yaklaştı; **كاندال** gibi; bu daha önce geçti; o hâlde tekrardır. **دولان** (**ضم** ile): bir yer. Ebû Mâlik dedi ki: “**بدولاه وتولاه** ile geldi” denir; ikisini de **ضم** ile: yani musibetlerle. İbn Abbâd dedi ki: “**بدولاته وتولاته** ile geldi”; daha önce geçti. “Allah Teâlâ bizi düşmanımıza karşı üstün kıldı” (**أدالنا الله تعالى من عدونا**): **الدولة**’dendir. **الإدالة**: galebedir; “Allah’ım beni falana üstün kıl ve ona karşı bana yardım et” denir. **دالت الأيام**: döndü. Allah Teâlâ onu insanlar arasında dolaştırır: yani döndürür; ondan o kerîm âyet; zikri daha önce geçti. **الدول**: **الدلو**’da bir lugattır; ondan çevrilmiştir. **الدول**: **الدولة** gibi, zamanın bir hâlden bir hâle dönmesidir. **الدول** (**تحريك** ile): İbnü’l-A‘râbî’den, dolaştırılan oklardır; ve şu beyiti okudu:

  يجوز بالجود من النبل الدول

Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الدولات**: **دولة**’nin çoğuludur. Halîl b. Ahmed dedi ki:

  وفيت كل صديق ودني ثمنا                      إلا المؤمل دولاتي وأيامي

İbn Hâlûye’ye ait olmayan bir kitapta: Nefṭaveyh bize, Müberred’den rivayetle okudu:

  عدمتك يا مهلب مـن أمـير                      أما تندى يمينك للـفـقـير
  بدولات أضعت دمـاء قـوم                      وطرت على مواشكة درور

O, **ضم** iledir: **دولة**’nin çoğuludur. “Fey, aralarında **دولة** oldu” denir; onu dolaştırırlar; bir kere bunun, bir kere şunun olur. İbn Abbâd dedi ki: “Karnının **دولة**si ne büyüktür!” denir; yani göbeği. Dedi ki: **الدولة** ( **عنبة** gibi): musibettir; çoğulu: **دولات**. Ebû Zeyd dedi ki: **دال الثوب يدول**: eskidiğinde (denir). Ve “Onun ipi eskir” anlamında **وده يدول** kılınmıştır; bu mecazdır. **اندال القوم**: bir yerden bir yere toplanıp geldiler. **الدال**: hece harflerinden bir harftir; mahreci dil ucundandır; **التاء**’nın mahrecine yakındır. Müzekker ve müennes kılınması câizdir; ondan “Güzel bir **دالا** ve güzel bir **دالة** yaptım” dersin. Müzekker cem‘i: **أدوال**; **مال** ve **أموال** gibi. İstersen **دالات** diye cem‘ edersin; **حال** ve **حالات** gibi. **الجيم**’den sonra olduğunda **التاء**’dan çevrilebilir; şâzda şu okuyuş gibi: **وكذلك يجدبيك ربك**. Halîl dedi ki: **الدال**: semiz kadındır. Şair dedi ki:

  مهفهفة حوراء عطبولة                      دال كأن الهلال حاجبها

**الدوال** ( **غراب** gibi): Araplardan bir koldur.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَالَ
1 دَالَ دال i. q. دَارَ. (TA.) You say, دالتِ الأَيَّامُ, (S, Msb, K,) aor. تَدُولُ, (Msb,) inf. n. دَوْلٌ, (KL,) meaning دَارَت; (S, Msb, K;) [i. e.] The days came round [in their turns]. (KL.) ― -b2- دَوْلٌ also signifies The changing of time, or fortune, from one state, or condition, to another; (K;) and so دَوْلَةٌ. (TA.) [Hence,] one says, دالت لَهُ الدَّوْلَةُ [The turn of fortune was, or became, in his favour; or] good fortune came to him: and دالت عَلَيْهِ الدَّوْلَةُ [The turn of fortune was, or became, against him; or] good fortune departed from him. (MA.) ― -b3- [Golius assigns to دال, with دَوْلَةٌ for its inf. n., as on the authority of the S and KL, two significations app. from two meanings of دَوْلَةٌ, one of which he seems to have misunderstood, and to neither of which do I find any corresponding verb: they are “ Obivit alter alterum in bello: ” and “ superior evasit. ” There are many inf. ns. that have no corresponding verbs.] ― -b4- دال, aor. يَدُوِلُ, (T, K,) inf. n. دَوْلٌ and دَالَةٌ, (K,) or دَوْلَةٌ, (T,) He became notorious [either in a bad or in a good sense]; expl. by صَارَ شُهْرَةً, (IAar, T, K,) i. e. مَشْهُورًا. (TK.) ― -b5- دال الثَّوْبُ, aor. يَدُولُ, The garment, or piece of cloth, was, or became, old, and worn out. (AZ, S.) [Hence,] جَعَلَ وُدُّهُ يَدُولُ (tropical:) His love, or affection, was beginning to become, or at the point of becoming, worn out. (AZ, S, TA.) ― -b6- See also 7.

دوّل
2 دوّل دول دولة He wrote a د. (TA.)

داول
3 داول داول , [inf. n. مُدَاوَلَةٌ,] He made to come round [by turns, or to be by turns]: hence the saying in the Kur [iii. 134], و تِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ And those days, we make them to come round [by turns] to men: (S, * K, * TA:) or this means, we dispense them by turns to men; (Bd, Jel;) to these one time, and to these another; (Bd;) or one day to one party, and one day to another. (Jel.) You say, دَاوَلْتُ الشَّىْءَ بَيْنَهُمْ ↓ فَتَدَاوَلُوهُ [I dispensed the thing among them by turns, and they had, or received, or took, it by turns]. (Bd on the passage of the Kur quoted above.) مُدَاوَلَةٌ also signifies The giving a turn of fortune, or good fortune. (KL. [See what next follows.])

ادالهُ
4 ادالهُ أدال أداله اداله ادالة , (M, K,) inf. n. اـِدَالَةٌ, (T, TA,) [signifying He gave him a turn of good fortune, or a turn to prevail over another in war, &c.,] is from الدَّوْلَةُ. (T, M, K, TA. [See what next precedes.]) Hence, [in the CK from الدُّولَة,] the saying, أَدَالَنَا اللّٰهُ مِنْ عَدُوِّنَا [God gave us, or may God give us, a turn to prevail over our enemy]. (S, K.) And أَدَالَكَ اللّٰهُ مِنْ عَدُوِّكَ and عَلَى عَدُوِّكَ, i. e. جَعَلَ لَكَ عَلَيْهِ دَوْلَةً [May God appoint thee, or give thee, a turn to prevail over thine enemy]. (Ham p. 547.) And ادال اللّٰهُ زَيْدًا مِنْ عَمْرٍو [God gave to Zeyd a turn to have the superiority over 'Amr;] i. e. God took away the turn of good fortune, or the good fortune, (الدولة,) from 'Amr, and gave it to Zeyd. (Har p. 118.) Hence, also, (TA,) El-Hajjلj said, اـِنَّ الأَرْضَ سَتُدَالُ مِنَّا كَمَا أُدِلْنَا مِنْهَا [Verily the earth will be given (?) turn to prevail over us, like as we have been given a turn to prevail over it]; (Lth, T, TA;) meaning that it will consume us, like as we have consumed [of] it. (T, TA.) And [hence] اـِدَالَةٌ signifies غَلَبَةٌ [or Victory]: (S, K:) or [rather], as some say, it signifies نُصْرَةٌ [i. e. aid against an enemy]: (Har ubi suprà:) you say, اَللّٰهُمَ أَدِلْنِى عَلَى فُلَانٌ O God, aid me against such a one. (S, and Har ubi suprà. [In the former, وَانْصُرْنِىعَلَيْهِ, as an explicative adjunct: in the latter, اى نصِّرنى عليه, for انْصُرْنِى.])

تَدَاوَلُوهُ
6 تَدَاوَلُوهُ داول تداول تداولوه تداولوة They took it, or had it, by turns. (S, Msb, K. See 3.) You say, تَدَاوَلْنَا الأَمْرَ We took [or did] the affair by turns. (M.) And تَدَاوَلْنَا العَمَلَ وَ الأَمْرَبَيْنَنَا We did the work, and the thing, or affair, by turns, among us. (T.) And تَدَاوَلُوا البَاطِلَ They took it by turns to say, or to do, that which was false, wrong, vain, futile, or the like; syn. تَبَطَّلُوا بَيْنَهُمْ. (Az and K in art. بطل.) And تَدَاوَلَتْهُ الأَيْدِى The hands took it by turns. (S.) And تَدَاوَلَتِ الرِّيَاحُ رَسْمَ الدَّارَ The winds blew by turns upon, or over, the remains that marked the site of the house [so as to efface them]; one time from the south, and another time from the north, and another time from the east, and another time from the west. (Az, TA in art. عور.) And, of a thing, you say, يُتَدَاوَلُ (T) or يُتَدَاوَلُ بِهِ (S) [meaning It is taken, or done, by turns]. And تُدُوْوِلَتِ الأَرْضُ بِالرَّعْىِ [The land was pastured on by turns]. (S and K in art. وظب.) [تَدَاوَلُوهُ also signifies They made frequent use of it; i. e., used it time after time, or turn after turn; namely, a word or phrase: but perhaps in this sense it is postclassical: see an ex. in De Sacy's “ Chrest. Arabe, ” sec. ed., p. 141 of the Arabic text.] And تَدَاوَلَتِ الأَشْيَآءُ The things alternated; or succeeded one another by turns, one taking the place of another: (L in art. نسخ:) and [in like manner] الأَزْمَنَةُ [the times]. (Msb and K in that art.) [See also 6 in art دفو.]

اندال القَوْمُ
7 اندال القَوْمُ اندال القوم The people, or party, removed, or shifted, from one place to another. (S.) ― -b2- اندال مَا فِىبَطْنِهِ What was in his belly, (M, K,) of intestines or peritonوum, (M,) came forth, (M, K,) in consequence of its being pierced. (M.) ― -b3- And اندال It (the belly) became wide, and near, or approaching, to the ground. (M, K.) Also (K) It (the belly) was, or became, flaccid, flabby, or pendulous; (S, O, K;) and so ↓ دَالَ. (K.) ― -b4- And It (a thing) dangled, or moved to and fro; and hung. (M, K.)

دَالٌ
دَالٌ دال One of the letters of the alphabet, (د,) the place of utterance of which is near to that of ت: masc. and fem.; so that you say دَالٌ حَسَنٌ and حَسَنَةٌ [a beautiful د]: the pl. is أَدْوَالٌ if masc., and دَالَاتٌ [if fem.; the latter the more common]. (TA.) -A2- Also A fat woman. (Kh, TA.) -A3- See also دَالَةٌ.

دَوْلٌ
دَوْلٌ دول دولة an inf. n. of دَالَ in senses explained above. (K, KL.) -A2- Also i. q. دَلْوٌ [A bucket]: (K:) [an arabicized word from the Pers. دُولْ: or] formed from دَلْوٌ by transposition. (TA.)

دَوَلٌ
دَوَلٌ دول دولة , as an epithet applied to نَبْلٌ [or arrows] i. q. ↓ مُتَدَاوَلٌ. (IAar, M, K. *) So in the saying,
يُلُوذُ بِالجَوْدِ مِنَ النَّبْلِ الدَّوَلْ
[app. relating to a wild animal, and meaning. He seeks, or takes, refuge in the copious rain from the arrows received in turns by one after another of the herd]. (IAar, M.) -A2- See also دَوْلَةٌ.

دَالَةٌ
دَالَةٌ دال داله دالة i. q. شُهْرَةٌ [Notoriousness, &c.]: pl. [or rather coll. gen. n.] ↓ دَالٌ. (IAar, T, K.) ― -b2- [Accord. to the K, it is also an inf. n.: see 1.]

دَوْلَةٌ
دَوْلَةٌ دوله دولة A turn, mutation, change, or vicissitude, of time, or fortune, (K, TA,) from an unfortunate and evil, to a good and happy, state or condition; (TA;) [i. e.,] relating to good; as دَبْرَةٌ, on the contrary, relates to evil: (As, T and M in art. دبر:) [therefore meaning a turn of good fortune; a favourable turn of fortune: or] good fortune [absolutely]: (KL:) a happy state or condition, that betides a man: (MF:) [also] a turn which comes to one or which one takes [in an absolute sense]; syn. نَوْبَةٌ: (K in art. نوب:) and [particularly] (K) a turn (عُقْبَةٌ) [to share] in wealth, and [to prevail] in war; as also ↓ دُولَةٌ: ('Eesà Ibn-'Omar, * T, * S, * M, K: *) or each is a subst. [in an absolute sense, app. as meaning a turn of taking, or having, a thing,] from تَدَاوَلُوا الشَّىْءَ signifying “ they took, or had, the thing by turns: ” (Msb:) or ↓ دُولَةٌ is in wealth; and دَوْلَةٌ is in war; (Aboo-'Amr Ibn-El-'Alà, T, S, M, Msb, K;) this latter being when one of two armies defeats the other and then is defeated; (Fr, T;) or when one party is given a turn to prevail (تُدَال) over the other: one says, كَانَتْ لَنَا عَلَيْهِمُ الدَّوْلَةُ فِى الحَرْبِ [The turn to prevail over them in war was ours]: (S:) and قَدْ رَجَعَتِ الدَّوْلَةُ عَلَى هٰؤُلَآءِ [The turn to prevail against these returned]; as though meaning المَرَّةُ: so says Fr: but ↓ دُولَةٌ, he says, is in religions and institutions that are altered and changed with time: (T:) accord. to Zj, (T,) or A'Obeyd, (so in two copies of the S,) ↓ دُولَةٌ signifies a thing that is taken by turns; and دَوْلَةٌ, the act [of taking by turns]; (T, S;) and a transition from one state, or condition, to another: (T: [in this last sense, app. an inf. n.: see 1, third sentence:]) you say, بَيْنَهُمْ ↓ صَارَ الفَىْءُ دُولَةً, meaning [The فىء (or spoil, &c.,) became] a thing taken by turns among them: (S:) and the saying, in the Kur [lix. 7], بَيْنَ الأَغْنِيَآءِ مِنْكُمْ ↓ كَىْ لَا يَكُونَ دُولَةً means That it may not be a thing taken by turns [among the rich of you]: (T:) or دَوْلَةٌ relates to the present life or world; and ↓ دُولَةٌ, to that which is to come: (M, K:) and it is said that the former of these two words signifies prevalence, predominance, mastery, or victory; and ↓ the latter, the transition of wealth, blessing, or good, from one people, or party, to another: (TA:) the pl. (of دَوْلَةٌ, S, Msb) is دَوِلٌ, (S, M, Msb, K,) like as قِصَعٌ is pl. of قَصْعَةٌ, (Msb,) and (of ↓ دُولَةٌ, T, S, Msb), دُوَلٌ (T, S, M, Msb, K) and دُولَاتٌ, (S, TA,) and ↓ دَوَلٌ (M, K) is [a quasi-pl. n.] of both, because, as IJ says, دَوْلَةٌ is regarded as though it were originally دُولَةٌ. (M.) ― -b2- [In post-classical works, it signifies also A dynasty: and a state, an empire, or a monarchy.] -A2- Also The حَوْصَلَة [or stomach of a bird; its triple stomach: or only its first stomach; the crop, or craw]: because of its اِنْدِيَال [or flaccidity]. (Ibn-'Abbaلd, K.) And The قَانِصَة [which may here mean the same as the حوصلة, for this is one of the meanings assigned to it, and this explanation of دولة is not given by Ibn- 'Abbلd: or it may here mean the intestines, of a bird, into which the food passes from the stomach: or the gizzard]. (K.) ― -b2- And The شِقْشِقَة [or faucial bag of the he-camel]. (Ibn-'Abbلd, K.) ― -b3- And A thing like a مَزَادَة [or leathern water-bag] with a narrow mouth. (Ibn-'Abbلd, K.) ― -b4- And The side of the belly. (K.) [But] accord. to Ibn-'Abbلd, مَا أَعْظَمَ دَوْلَةَ بَطْنِهِ means How large is his navel! (TA.)

دوُلَةٌ
دوُلَةٌ دوله دولة : see the next preceding paragraph, in nine places: ― -b2- and see also what next follows, in two places.

دُوَلَةٌ
دُوَلَةٌ دوله دولة (T, S, K) and ↓ دِوَلَةٌ (Ibn-'Abbلd, TA) [and ↓ دُولَةٌ, as appears from what follows]; as also تُوَلَةٌ (T, S) [and تِوَلَةٌ and تُوَلةٌ]; A calamity, or misfortune: (T, Ibn-'Abbلd, S, K:) pl. دُوَلَاتٌ (S) and دِوَلَاتٌ and دُوَلَاتٌ. (Ibn-'Abbلd, TA.) You say, جَآءَ بِدُوَلَاتِهِ (S) [and ↓ بِدِوَلَاتِهِ] and ↓ بِدُولَاتِهِ (Ibn-'Abbad, TA) and ↓ بِدُولَاهُ, as also بِتُولَاهُ, (Aboo-Mلlik, K,) He, or it, came with, or brought, or brought to pass, his, or its, calamities, or misfortunes: (Ibn-'Abbلd, S, K. *)

دِوَلَةٌ
دِوَلَةٌ دوله دولة : and جَآءَبِدَوَلَاتِهِ: see دُوَلَةٌ.

جَآءَ بِدُولَاهُ
جَآءَ بِدُولَاهُ جآء بدولاه جآء بدولاة : see دُوَلَةٌ.

دَوِيلٌ
دَوِيلٌ دويل A plant that is a year old, (S, M, K,) and dry: (M, K:) or two years old, (AZ, K,) and worthless: (AZ, TA:) or especially what is dry of the [plants called] نَصِىّ and سَبَط: (M, K, * TA:) or any plant broken and black. (TA.)

دَوَالِىُّ
دَوَالِىُّ دالية دوالى دوالي A sort of grapes of Et-Tلïf, (M, K,) black inclining to redness. (M.) [See also دَوَالٍ, in art. دلو.]

دَوَالَيْكَ
دَوَالَيْكَ دالية دواليك i. q. مُدَاوَلَةً, [in the CK, erroneously, مُتَداوَلَةً,] used in an imperative sense [with its verb and the objective complement thereof understood before it, and thus meaning دَاوِلِ الفِعْلَ مُدَاوَلَةً Make thou the action to come round, or to be, by turns]: (M, K:) or it may be rendered as meaning that the thing happened in this manner [i. e. the action being made to come round, or to be, by turns]: (Sb, M:) or it means تَدَاوُلٌ بَعْدَ تَدَاوُل [i. e. a taking, or doing, (a thing) by turn after (another's) doing so, and may be rendered virtually in the same manner as above, i. e. let the action be done by turns: or the action being done by turns]: (S, O, K: [in the PS, تَدَاوُلًا بَعْدَ تَدَاوُلٍ, which better explains the two manners in which it is said to be used:]) IAar says that it is an invariable expression, like حَجَازَيْكَ and هَذَاذَيْكَ; and is from the phrase تَدَاوَلُوا الأَمْرَ بَيْنَهُمْ, said of persons when this takes a turn and this a turn. (T, TA.) 'Abd-Beni-l- Has-hلs says,
اـِذَ شُقَّ بُرْدٌ شُقَّ بِالبُرْدِ مِثْلُهُ
دَوَالَيْكَ حَتَّى لَيْسَ لِلْبُرْدِ لَابِسُ
[When a burd (a kind of garment) is rent, the like thereof is rent with the burd, the action being done by turns, so that there is no wearer of the burd; it having been rent so as to fall off]: (S:) the poet is speaking of a man's rending the clothing of a woman to see her person, and her rending his also. (T, TA. [This verse is related with several variations: see another reading of it voce هَذَاذَيْكَ, in art. هذ; with another explanation of it.]) ― -b2- Ibn-Buzurj says, (T,) sometimes the article ال is prefixed to it, so that one says الدَّوَالَيْكَ, (T,) meaning One's walking with an elegant and a proud and self-conceited gait, with an affected inclining of the body from side to side, (T,) or one's urging, or pressing forward, and striving, (أَنْ يَتَحَفَّزَ, [in the CK, erroneously, ان يَتَحَفَّزَ,]) in his gait, or pace, (K,) when he moves about his shoulder-joints, and parts his legs widely, in walking. (T, K,* TA. In the copies of the K, جال [or جاءك] is erroneously put for حَاكَ, the reading in the T, TA. [The author of the TK follows the reading جال; and has fallen into several other evident mistakes in explaining this expression; which is itself, in my opinion, when with the article ال, a mistake for الدَّوَالِيْكُ, mentioned in art. دلك.]) A poet uses the phrase يَمْشِى الدَّوَالَيْكَ as meaning Walking, or going, in the manner explained above: (Ibn-Buzurj, T and TA in the present art.:) or يَمْشِى الدَّوَالِيكَ. (TA in art. دلك.)

مُنْدَالٌ
مُنْدَالٌ مندال as meaning Dangling, or moving to and fro; and hanging; is said by Seer to be of the measure مُنْفَعِلٌ from التَّدَلَّى, and formed by transposition; and if so, it has no inf. n.; for the word that is formed by transposition has no inf. n. (M. [But for this assertion I see no satisfactory reason.])

مُتَدَوَالٌ
مُتَدَوَالٌ متدوال : see دَوَلٌ. ― -b2- [الكَلَامُ المُتَدَاوَلُ signifies, in modern Arabic, The language commonly used.]

##### Türkçe

**دَالَ**
1 **دَالَ**: **دَارَ** ile aynı. (TA.) “**دالتِ الأَيَّامُ**” dersin; (S, Msb, K,) muzârîsi **تَدُولُ**, (Msb,) mastarı **دَوْلٌ**, (KL,) mânâsı **دَارَت**; (S, Msb, K;) [yani] günler (sıralarıyla) döndü [geldi]. (KL.) ― -b2- **دَوْلٌ** ayrıca, zamanın yahut talihin bir hâlden yahut durumdan başka bir hâle yahut duruma değişmesi demektir; (K;) ve böylesi **دَوْلَةٌ**. (TA.) [Bundan dolayı] “**دالت لَهُ الدَّوْلَةُ**” denir: [talihin dönüşü onun lehine oldu yahut oldu; yahut] iyi talih ona geldi: ve “**دالت عَلَيْهِ الدَّوْلَةُ**” [talihin dönüşü onun aleyhine oldu yahut oldu; yahut] iyi talih ondan ayrıldı. (MA.) ― -b3- [Golius, **دال**’a, mastarı olarak **دَوْلَةٌ** ile birlikte, S ve KL’nin otoritesine dayanarak, **دَوْلَةٌ**’nın iki mânâsından iki mânâya görünüşte dayanan iki anlam nisbet eder; bunlardan birini yanlış anlamış görünür; ve bunların hiçbirine karşılık gelen bir fiil bulmuyorum: bunlar “Obivit alter alterum in bello:” ve “superior evasit.”tir. Karşılık gelen fiilleri olmayan birçok mastar vardır.] ― -b4- **دال**, muzârîsi **يَدُوِلُ**, (T, K,) mastarı **دَوْلٌ** ve **دَالَةٌ**, (K,) yahut **دَوْلَةٌ**, (T,) kötü yahut iyi mânâda meşhur oldu; **صَارَ شُهْرَةً** ile açıklanır, (IAar, T, K,) yani **مَشْهُورًا**. (TK.) ― -b5- **دال الثَّوْبُ**, muzârîsi **يَدُولُ**: elbise yahut kumaş parçası eski ve yıpranmış oldu. (AZ, S.) [Bundan dolayı] **جَعَلَ وُدُّهُ يَدُولُ** (mecaz:) onun sevgisi yahut muhabbeti yıpranmaya başlıyor, yahut yıpranma noktasında oluyordu. (AZ, S, TA.) ― -b6- 7’ye de bak.

**دوّل**
2 **دوّل** **دول** **دولة**: bir **د.** yazdı. (TA.)

**داول**
3 **داول** **داول**, [mastarı **مُدَاوَلَةٌ**:] (bir şeyi) (nöbetleşe) döndürdü [yahut nöbetleşe olmasını sağladı]: bundan dolayı Kur’ân’daki [iii. 134] söz: **و تِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ** “Ve o günler; onları insanlar arasında nöbetleşe döndürürüz”: (S, * K, * TA:) yahut bunun mânâsı: onları insanlara nöbetleşe paylaştırırız; (Bd, Jel;) bunlara bir vakit, bunlara başka bir vakit; (Bd;) yahut bir gün bir fırkaya, bir gün diğerine. (Jel.) “**دَاوَلْتُ الشَّىْءَ بَيْنَهُمْ ↓ فَتَدَاوَلُوهُ**” dersin: [şeyi aralarında nöbetleşe paylaştırdım; onlar da onu nöbetleşe aldılar yahut elde ettiler yahut aldılar]. (Yukarıda zikredilen Kur’ân pasajı üzerine Bd.) **مُدَاوَلَةٌ** ayrıca, talihin dönüşünü yahut iyi talihi vermek demektir. (KL. [Bundan sonra gelen şeye bak.])

**ادالهُ**
4 **ادالهُ** **أدال** **أداله** **اداله** **ادالة**, (M, K,) mastarı **اـِدَالَةٌ**, (T, TA,) [ona iyi talihin bir dönüşünü yahut savaşta vb. bir başkasına üstün gelme sırasını verdi mânâsında] **الدَّوْلَةُ**’dendir. (T, M, K, TA. [Bundan önce gelene bak.]) Bundan dolayı, [CK’de **الدُّولَة**’den] şu söz: **أَدَالَنَا اللّٰهُ مِنْ عَدُوِّنَا** [Allah bize düşmanımıza karşı üstün gelme sırası verdi; yahut Allah bize düşmanımıza karşı üstün gelme sırası versin]. (S, K.) Ve **أَدَالَكَ اللّٰهُ مِنْ عَدُوِّكَ** ve **عَلَى عَدُوِّكَ**, yani **جَعَلَ لَكَ عَلَيْهِ دَوْلَةً** [Allah sana düşmanına karşı bir **دَوْلَةٌ** tayin etsin yahut versin]. (Ham s. 547.) Ve **ادال اللّٰهُ زَيْدًا مِنْ عَمْرٍو** [Allah Zeyd’e ‘Amr’a üstün gelme sırası verdi]; yani Allah ‘Amr’dan iyi talihin sırasını yahut iyi talihi (**الدولة**) aldı ve onu Zeyd’e verdi. (Har s. 118.) Bundan dolayı ayrıca, (TA,) El-Hajjلj dedi ki: **اـِنَّ الأَرْضَ سَتُدَالُ مِنَّا كَمَا أُدِلْنَا مِنْهَا** [Şüphesiz yer, ondan bize üstün gelme sırası verildiği gibi, bizden ona üstün gelme sırası verilecektir]; (Lth, T, TA;) mânâsı: onu tükettiğimiz gibi o da bizi tüketecektir. (T, TA.) Ve [bundan dolayı] **اـِدَالَةٌ** **غَلَبَةٌ** [yahut zafer] demektir: (S, K:) yahut [daha doğrusu], bazılarının dediğine göre, **نُصْرَةٌ** [yani düşmana karşı yardım] demektir: (Har, yukarıda geçtiği yerde:) “**اَللّٰهُمَ أَدِلْنِى عَلَى فُلَانٌ**” dersin: Ey Allah, beni falana karşı yardım et. (S, ve Har, yukarıda geçtiği yerde. [Birincide, açıklayıcı ek olarak **وَانْصُرْنِىعَلَيْهِ**; ikincide, **انْصُرْنِى** yerine **اى نصِّرنى عليه**.])

**تَدَاوَلُوهُ**
6 **تَدَاوَلُوهُ** **داول** **تداول** **تداولوه** **تداولوة**: onu nöbetleşe aldılar yahut elde ettiler. (S, Msb, K. 3’e bak.) “**تَدَاوَلْنَا الأَمْرَ**” dersin: işi nöbetleşe aldık [yahut yaptık]. (M.) Ve “**تَدَاوَلْنَا العَمَلَ وَ الأَمْرَبَيْنَنَا**”: işi ve şeyi yahut işi, aramızda nöbetleşe yaptık. (T.) Ve “**تَدَاوَلُوا البَاطِلَ**”: bâtıl olanı, yanlış olanı, boş olanı, faydasız olanı yahut benzerini söylemek yahut yapmak üzere nöbetleşe aldılar; eş anlamlısı **تَبَطَّلُوا بَيْنَهُمْ**. (Az ve K, md. **بطل**.) Ve “**تَدَاوَلَتْهُ الأَيْدِى**”: eller onu nöbetleşe aldı. (S.) Ve “**تَدَاوَلَتِ الرِّيَاحُ رَسْمَ الدَّارَ**”: rüzgârlar, evin yerini belirleyen kalıntıların üzerine yahut üzerinden nöbetleşe esti [onları silmek üzere]; bir vakit güneyden, bir vakit kuzeyden, bir vakit doğudan, bir vakit batıdan. (Az, TA, md. **عور**.) Ve bir şey hakkında “**يُتَدَاوَلُ**” (T) yahut “**يُتَدَاوَلُ بِهِ**” (S) dersin: [mânâsı] nöbetleşe alınır yahut yapılır. Ve “**تُدُوْوِلَتِ الأَرْضُ بِالرَّعْىِ**”: arazi üzerinde otlatma nöbetleşe yapıldı. (S ve K, md. **وظب**.) [**تَدَاوَلُوهُ** ayrıca, onu sıkça kullandılar demektir; yani bir kelimeyi yahut ibareyi, defa defa yahut sıra sıra kullandılar: fakat belki bu mânâda post-klasiktir: De Sacy’nin “Chrest. Arabe” ikinci baskısı, Arapça metin s. 141’de bir örneğe bak.] Ve “**تَدَاوَلَتِ الأَشْيَآءُ**”: şeyler nöbetleşti; yahut birbirini sıra ile izledi, biri diğerinin yerini aldı: (L, md. **نسخ**:) ve [aynı şekilde] **الأَزْمَنَةُ** [zamanlar]. (Msb ve K, o maddede.) [Md. **دفو**’da 6’ya da bak.]

**اندال القَوْمُ**
7 **اندال القَوْمُ** **اندال القوم**: halk yahut topluluk bir yerden başka bir yere göçtü yahut yer değiştirdi. (S.) ― -b2- **اندال مَا فِىبَطْنِهِ**: karnında olan şey, (M, K,) bağırsaklardan yahut karın zarından, (M,) delindiği için dışarı çıktı. (M, K.) ― -b3- Ve **اندال**: o (karın) genişledi ve yere yakın, yahut yere yaklaşır oldu. (M, K.) Ayrıca (K) o (karın) gevşek, sarkık yahut sallanır oldu; (S, O, K;) ve böylesi ↓ **دَالَ**. (K.) ― -b4- Ve o (bir şey) sallandı yahut ileri geri hareket etti; ve asılı kaldı. (M, K.)

**دَالٌ**
**دَالٌ** **دال**: alfabenin harflerinden biri, (**د**,) çıkış yeri **ت**’nin çıkış yerine yakındır: müzekker ve müennes; öyle ki “**دَالٌ حَسَنٌ**” ve “**حَسَنَةٌ**” [güzel bir **د**] dersin: çoğulu, müzekker ise **أَدْوَالٌ**, ve [müennes ise] **دَالَاتٌ**’tır [ikincisi daha yaygındır]. (TA.) -A2- Ayrıca şişman bir kadın. (Kh, TA.) -A3- **دَالَةٌ**’ya da bak.

**دَوْلٌ**
**دَوْلٌ** **دول** **دولة**: yukarıda açıklanan mânâlarda **دَالَ**’ın bir mastarıdır. (K, KL.) -A2- Ayrıca **دَلْوٌ** ile aynı [kova]: (K:) [Farsça **دُولْ**’den Arapçalaştırılmış bir kelime; yahut] **دَلْوٌ**’dan takdim-te’hir ile yapılmıştır. (TA.)

**دَوَلٌ**
**دَوَلٌ** **دول** **دولة**, **نَبْلٌ** [yahut oklar] için sıfat olarak: ↓ **مُتَدَاوَلٌ** ile aynı. (IAar, M, K. *) Şu sözde olduğu gibi:
يُلُوذُ بِالجَوْدِ مِنَ النَّبْلِ الدَّوَلْ
[muhtemelen bir vahşi hayvanla ilgili olup mânâsı: sürünün birbiri ardından nöbetleşe aldığı oklardan, bol yağmura sığınır]. (IAar, M.) -A2- **دَوْلَةٌ**’ya da bak.

**دَالَةٌ**
**دَالَةٌ** **دال** **داله** **دالة**: **شُهْرَةٌ** ile aynı [kötü yahut iyi şöhret vb.]; çoğulu [yahut daha doğrusu cins isim] ↓ **دَالٌ**. (IAar, T, K.) ― -b2- [K’ye göre ayrıca bir mastardır: 1’e bak.]

**دَوْلَةٌ**
**دَوْلَةٌ** **دوله** **دولة**: zamanın yahut talihin bir dönüşü, değişmesi, değişimi yahut devri, (K, TA,) uğursuz ve kötü bir hâlden yahut durumdan iyi ve mutlu bir hâle yahut duruma; (TA;) [yani] iyiye ilişkin; zıddı olarak **دَبْرَةٌ** kötüye ilişkindir: (As, T ve M, md. **دبر**:) [dolayısıyla iyi talihin dönüşü; elverişli talih dönüşü; yahut] mutlak olarak iyi talih: (KL:) bir insana isabet eden mutlu hâl yahut durum: (MF:) [ayrıca] bir kimseye gelen yahut bir kimsenin aldığı bir sıra [mutlak mânâda]; eş anlamlısı **نَوْبَةٌ**: (K, md. **نوب**:) ve [özellikle] (K) malda [paylaşmak için] bir sıra (**عُقْبَةٌ**) ve savaşta [üstün gelmek için] bir sıra; bunun gibi ↓ **دُولَةٌ**: ('Eesà Ibn-'Omar, * T, * S, * M, K: *) yahut her biri, “**تَدَاوَلُوا الشَّىْءَ**” (şeyi nöbetleşe aldılar yahut elde ettiler) mânâsından, [mutlak mânâda, görünüşe göre bir şeyi alma yahut elde etme sırası mânâsında] bir isimdir: (Msb:) yahut ↓ **دُولَةٌ** malda; **دَوْلَةٌ** savaşta olur; (Aboo-'Amr Ibn-El-'Alà, T, S, M, Msb, K;) bu ikincisi, iki ordudan birinin diğerini yenmesi sonra yenilmesi hâlidir; (Fr, T;) yahut bir fırkaya diğerine karşı üstün gelme sırası verilmesi (**تُدَال**) hâlidir: “**كَانَتْ لَنَا عَلَيْهِمُ الدَّوْلَةُ فِى الحَرْبِ**” dersin: [savaşta onlara karşı üstün gelme sırası bizimdi]: (S:) ve “**قَدْ رَجَعَتِ الدَّوْلَةُ عَلَى هٰؤُلَآءِ**”: [bunlara karşı üstün gelme sırası geri döndü]; sanki **المَرَّةُ** mânâsında: Fr böyle der: fakat ↓ **دُولَةٌ**, onun dediğine göre, zamanla değiştirilen ve değişen dinler ve kurumlar hakkındadır: (T:) Zj’ye göre, (T,) yahut A'Obeyd’e göre, (S’nin iki nüshasında böyle,) ↓ **دُولَةٌ** nöbetleşe alınan bir şey demektir; **دَوْلَةٌ** ise fiil [nöbetleşe alma fiili] demektir; (T, S;) ve bir hâlden yahut durumdan başka bir hâle yahut duruma geçiş: (T: [bu son mânâda, görünüşe göre bir mastar: 1’e, üçüncü cümleye bak:]) “**بَيْنَهُمْ ↓ صَارَ الفَىْءُ دُولَةً**” dersin: mânâsı [**الفَىْءُ** (ganimet vb.) onların arasında] nöbetleşe alınan bir şey oldu: (S:) ve Kur’ân’daki [lix. 7] söz: **بَيْنَ الأَغْنِيَآءِ مِنْكُمْ ↓ كَىْ لَا يَكُونَ دُولَةً**: mânâsı, sizin zenginleriniz arasında nöbetleşe alınan bir şey olmasın diye: (T:) yahut **دَوْلَةٌ** dünya hayatına yahut dünyaya ilişkindir; ↓ **دُولَةٌ** ise gelecek olana ilişkindir: (M, K:) ve denilmiştir ki bu iki kelimeden birincisi galebe, üstünlük, hâkimiyet yahut zafer demektir; ↓ ikincisi ise malın, nimetin yahut hayrın bir kavimden yahut topluluktan başka bir kavme yahut topluluğa intikali demektir: (TA:) çoğulu ( **دَوْلَةٌ**’nın, S, Msb) **دَوِلٌ**’dir, (S, M, Msb, K,) tıpkı **قِصَعٌ**’ın **قَصْعَةٌ**’nın çoğulu olması gibi, (Msb,) ve (↓ **دُولَةٌ**’nın, T, S, Msb) **دُوَلٌ** (T, S, M, Msb, K) ve **دُولَاتٌ**, (S, TA,) ve ↓ **دَوَلٌ** (M, K) her ikisinin [yarı-çoğul ismi]dir; çünkü IJ’nin dediğine göre **دَوْلَةٌ**, aslında **دُولَةٌ** imiş gibi kabul edilir. (M.) ― -b2- [Post-klasik eserlerde ayrıca bir hanedan; ve bir devlet, bir imparatorluk yahut bir monarşi mânâsına da gelir.] -A2- Ayrıca **حَوْصَلَة** [yahut kuşun midesi; üçlü midesi; yahut yalnız ilk midesi; kursak]: onun **اِنْدِيَال**’i [yahut gevşekliği] sebebiyle. (Ibn-'Abbaلd, K.) Ve **قَانِصَة** [burada **حوصلة** ile aynı mânâya gelebilir; zira bu ona verilen mânâlardan biridir ve **دولة**’nin bu açıklaması Ibn-'Abbلd’a nisbet edilmez: yahut burada, yiyeceğin mideden geçtiği kuşun bağırsakları; yahut taşlık]. (K.) ― -b2- Ve **شِقْشِقَة** [yahut erkek devenin boğaz kesesi]. (Ibn-'Abbلd, K.) ― -b3- Ve dar ağızlı bir **مَزَادَة** [yahut deriden su tulumu] gibi bir şey. (Ibn-'Abbلd, K.) ― -b4- Ve karnın yanı. (K.) [Fakat] Ibn-'Abbلd’a göre “**مَا أَعْظَمَ دَوْلَةَ بَطْنِهِ**” mânâsı: onun göbeği ne kadar büyük! (TA.)

**دوُلَةٌ**
**دوُلَةٌ** **دوله** **دولة**: bir önceki paragrafta dokuz yerde geçen şeye bak: ― -b2- ve bundan sonra gelen şeye de iki yerde bak.

**دُوَلَةٌ**
**دُوَلَةٌ** **دوله** **دولة** (T, S, K) ve ↓ **دِوَلَةٌ** (Ibn-'Abbلd, TA) [ve ↓ **دُولَةٌ**, aşağıda gelenlerden anlaşıldığı üzere]; bunun gibi **تُوَلَةٌ** (T, S) [ve **تِوَلَةٌ** ve **تُوَلةٌ**]; bir musibet yahut felâket: (T, Ibn-'Abbلd, S, K:) çoğulu **دُوَلَاتٌ** (S) ve **دِوَلَاتٌ** ve **دُوَلَاتٌ**. (Ibn-'Abbلd, TA.) “**جَآءَ بِدُوَلَاتِهِ**” (S) [ve ↓ **بِدِوَلَاتِهِ**] ve ↓ **بِدُولَاتِهِ** (Ibn-'Abbad, TA) ve ↓ **بِدُولَاهُ**, bunun gibi **بِتُولَاهُ** da, (Aboo-Mلlik, K,) dersin: o yahut o şey, onun musibetleriyle yahut felâketleriyle geldi; yahut onları getirdi; yahut onları meydana getirdi. (Ibn-'Abbلd, S, K. *)

**دِوَلَةٌ**
**دِوَلَةٌ** **دوله** **دولة**: ve **جَآءَبِدَوَلَاتِهِ**: **دُوَلَةٌ**’ya bak.

**جَآءَ بِدُولَاهُ**
**جَآءَ بِدُولَاهُ** **جآء بدولاه** **جآء بدولاة**: **دُوَلَةٌ**’ya bak.

**دَوِيلٌ**
**دَوِيلٌ** **دويل**: bir yıllık bir bitki, (S, M, K,) ve kuru: (M, K:) yahut iki yıllık, (AZ, K,) ve değersiz: (AZ, TA:) yahut özellikle [**نَصِىّ** ve **سَبَط** denilen] bitkilerin kuru olanı: (M, K, * TA:) yahut kırılmış ve kararmış her bitki. (TA.)

**دَوَالِىُّ**
**دَوَالِىُّ** **دالية** **دوالى** **دوالي**: Et-Tلïf’in bir çeşit üzümü, (M, K,) siyah, kızıllığa meyleden. (M.) [Md. **دلو**’da **دَوَالٍ**’e de bak.]

**دَوَالَيْكَ**
**دَوَالَيْكَ** **دالية** **دواليك**: **مُدَاوَلَةً** ile aynı, [CK’de yanlış olarak **مُتَداوَلَةً**], emir mânâsında kullanılır [fiili ve onun mef’ûlü ondan önce hazfedilmiş olarak; böylece mânâsı **دَاوِلِ الفِعْلَ مُدَاوَلَةً**: fiili nöbetleşe döndür, yahut nöbetleşe olmasını sağla]: (M, K:) yahut, şeyin bu tarzda vuku bulduğu mânâsıyla tercüme edilebilir [yani fiilin nöbetleşe döndürülmesi yahut nöbetleşe olması]: (Sb, M:) yahut mânâsı **تَدَاوُلٌ بَعْدَ تَدَاوُل** [yani bir şeyin, birinin yapmasından sonra diğerinin sıra ile alması yahut yapması; ve yukarıdaki gibi fiilen aynı şekilde tercüme edilebilir: yani fiil nöbetleşe yapılsın; yahut fiil nöbetleşe yapılarak]: (S, O, K: [PS’de **تَدَاوُلًا بَعْدَ تَدَاوُلٍ**, ki iki kullanım tarzını daha iyi açıklar:]) IAar der ki bu, **حَجَازَيْكَ** ve **هَذَاذَيْكَ** gibi değişmez bir ifadedir; ve “**تَدَاوَلُوا الأَمْرَ بَيْنَهُمْ**” ibaresindendir; bu bir sıra alır ve şu bir sıra alır denilen kimseler hakkında söylenir. (T, TA.) 'Abd-Beni-l- Has-hلs der ki:
اـِذَ شُقَّ بُرْدٌ شُقَّ بِالبُرْدِ مِثْلُهُ
دَوَالَيْكَ حَتَّى لَيْسَ لِلْبُرْدِ لَابِسُ
[Bir **بُرْدٌ** (bir çeşit elbise) yırtılınca, onun benzeri de **بُرْدٌ** ile birlikte yırtılır; fiil nöbetleşe yapılarak; öyle ki **بُرْدٌ**’ün giyeni kalmaz; o, düşecek şekilde yırtılmıştır]: (S:) şair, bir erkeğin bir kadının bedenini görmek için onun giysisini yırtmasından ve onun da onun giysisini yırtmasından söz eder. (T, TA. [Bu beyit birkaç varyantla rivayet edilir: md. **هذ**’de **هَذَاذَيْكَ** lafzı altında başka bir okuyuşuna, başka bir açıklamasıyla birlikte bak.]) ― -b2- Ibn-Buzurj der ki, (T,) bazen başına **ال** takısı getirilir; öyle ki “**الدَّوَالَيْكَ**” denir, (T,) mânâsı: bedenin bir yandan bir yana yapmacık bir eğilmesiyle, zarif ve mağrur ve kendini beğenmiş bir yürüyüşle yürümek; (T,) yahut yürüyüşünde yahut adımında ileri atılmaya zorlanması yahut bastırması ve çabalaması, (**أَنْ يَتَحَفَّزَ**, [CK’de yanlış olarak **ان يَتَحَفَّزَ**]), (K,) omuz eklemlerini oynattığı ve yürürken bacaklarını genişçe ayırdığı zaman. (T, K,* TA. K nüshalarında, T, TA’daki okunuş olan **حَاكَ** yerine yanlışlıkla **جال** [yahut **جاءك**] konmuştur. [TK’nin müellifi **جال** okunuşunu takip eder; ve bu ifadeyi açıklarken birkaç başka açık hataya düşmüştür; ki bu ifade, benim kanaatime göre, başında **ال** ile birlikte iken, md. **دلك**’te zikredilen **الدَّوَالِيْكُ** yerine yapılmış bir hatadır.]) Bir şair “**يَمْشِى الدَّوَالَيْكَ**” ibaresini, yukarıda açıklanan tarzda yürümek yahut gitmek mânâsında kullanır: (Ibn-Buzurj, T ve TA, bu maddede:) yahut “**يَمْشِى الدَّوَالِيكَ**”. (TA, md. **دلك**.)

**مُنْدَالٌ**
**مُنْدَالٌ** **مندال**: sallanır yahut ileri geri hareket eder; ve asılı kalır mânâsında; Seer tarafından, **التَّدَلَّى**’dan **مُنْفَعِلٌ** vezninde olduğu ve takdim-te’hir ile yapıldığı söylenir; ve eğer öyle ise, onun mastarı yoktur; zira takdim-te’hir ile yapılan kelimenin mastarı yoktur. (M. [Fakat bu iddia için tatmin edici bir sebep görmüyorum.])

**مُتَدَوَالٌ**
**مُتَدَوَالٌ** **متدوال**: **دَوَلٌ**’e bak. ― -b2- [**الكَلَامُ المُتَدَاوَلُ**, modern Arapçada, yaygın olarak kullanılan dil demektir.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَالَ
دَالَ ( w )  U ( n. ac. دَوْل 1 ,  دَوْلَة 1t ),
a.  Succeeded, followed one another; changed ( seasons ).

b.  Was or became old, worn out.

c.  Was flabby, hung down ( belly ).

d.  ( n. ac. دَوْل 1 ,  دَالَة [ دَوْل 1tA ]), Became well-known, public, notorious.

دَاْوَلَ
دَاْوَلَ III ,
a.  Made to follow in turn, did by turns.

أَدْوَلَ
أَدْوَلَ IV
a.  [ acc. &  Min or 'Ala ], Made to turn or transferred from one to another ( victory, power ).

تَدَاْوَلَ
تَدَاْوَلَ VI ,
a.  Took or did by turns.

b.  Took counsel or conferred together.

اِنْدَوَلَ
اِنْدَوَلَ VII ,
a.  Removed, emigrated.

b.  Was flabby; hung down, dangled.

دَوْل
دَوْل [ 1 ],
a.  Turn, change, mutation, vicissitude.

دَوْلَة
دَوْلَة [ 1t ] , ( pl. دُوَل [ 9 ] ),
a.  Period, revolution of time.

b.  Change, vicissitude.

c.  Power, state; empire, kingdom.

d.  Dynasty.

دَالَة
دَالَة [ 1tA ],
a.  Notoriety, publicity.

دَوَالَيْك
دَوَالَيْك
a.  By turns, in turn, alternately.

دَوْلَتْلُو
دَوْلَتْلُو T. ,
a.  Excellency ( title of honour ).

دُوْلَاب
دُوْلَاب
a.  see under دَلَبَ

##### Türkçe

**دَالَ**
**دَالَ** ( w )  U ( n. ac. **دَوْل** 1 ,  **دَوْلَة** 1t ),
a.  Başardı, birbiri ardınca geldi; değişti (mevsimler).

b.  Eski oldu veya eskidi, yıprandı.

c.  Gevşek oldu, sarktı (karın).

d.  ( n. ac. **دَوْل** 1 ,  **دَالَة** [ **دَوْل** 1tA ]), İyi bilinir oldu, umuma açık oldu, kötü şöhretli oldu.

**دَاْوَلَ**
**دَاْوَلَ** III ,
a.  Sırayla takip ettirdi, nöbetleşe yaptı.

**أَدْوَلَ**
**أَدْوَلَ** IV
a.  [ acc. &  Min or 'Ala ], Döndürdü veya birinden diğerine aktardı (zafer, güç).

**تَدَاْوَلَ**
**تَدَاْوَلَ** VI ,
a.  Nöbetleşe aldı veya yaptı.

b.  Danıştı veya birlikte müzakere etti.

**اِنْدَوَلَ**
**اِنْدَوَلَ** VII ,
a.  Uzaklaştı, göç etti.

b.  Gevşek oldu; sarktı, sallandı.

**دَوْل**
**دَوْل** [ 1 ],
a.  Sıra, değişme, dönüşüm, halden hale geçiş.

**دَوْلَة**
**دَوْلَة** [ 1t ] , ( pl. **دُوَل** [ 9 ] ),
a.  Dönem, zamanın devri.

b.  Değişme, halden hale geçiş.

c.  Kudret, devlet; imparatorluk, krallık.

d.  Hanedan.

**دَالَة**
**دَالَة** [ 1tA ],
a.  Kötü şöhret, aleniyet.

**دَوَالَيْك**
**دَوَالَيْك**
a.  Nöbetleşe, sırayla, dönüşümlü.

**دَوْلَتْلُو**
**دَوْلَتْلُو** T. ,
a.  Ekselans (şeref unvanı).

**دُوْلَاب**
**دُوْلَاب**
a.  **دَلَبَ** maddesi altında bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

دول
دَالَ - يَدُوْلُ - دُوْلَة - دَاوَلَ - يُدَاوِلُ
دَالَ - يَدُوْلُ + الأمر أوالشيء أو المال + بين اثنين أو أكثر: يعاود الانتقال بينهم بشكل دوري متناوب: ينتقل من ملك وسلطان أحدهم إلى آخر، ثم منه إلى ثالث، ثم يعود للأول ثم يعود للثاني ثم للثالث ثم للأول وهكذا
دُوْلَة: على وزن " فـُعـْلـَة" اسم فعل بمعنى مفعول من " دَالَ - يَدُوْلُ": الشيء أو العرض الذي يكون حاله الانتقال بين عدد محصور من الكائنات بشكل دوري
دَاوَلَ - يُداوِلُ: + كائن + شيئاً + بين اثنين أو أكثر: على وزن " فاعَلَ  من " دَالَ - يَدُوْلُ ": يجعه " يَدُوْلُ " بشكل متبادل بينهم: يجعله ينتقل بينهم بشكل دوري معاود متبادل
﴿وتلك الأيام نداولها بين الناس﴾: نجعلها تتبادل الانتقال بينهم بشكل معاود
واللفظ ينتمي إلى محموعة ألفاظ " الحركة المعاودة والمتكررة على مسار مستقيم "، وهي:
نَابَ - يَنُوْبُ، كَرَّ - يَكُرُّ، حَارَ - يَحَارُ، دَالَ - يَدُوْلُ، تَارَ - يَتُوْرُ، رَكَسَ - يَرْكُسُ
يفرق لفظاً:
دَالَ - يَدُوْلُ + الأمر أوالشيء أو المال + بين اثنين أو أكثر: يعاود الانتقال بينهم بشكل دوري متناوب
دَلَا - يَدْلُوْ + الكائن: يتدلى: انتقل ونزل من موقع إلى آخر متعلقاً بشيء
دَلَّ - يَدُلُّ + كائن + كائناً + على كائن أو مكان أو شيء أو أمر:  يبين لآخر طريقة الوصول إليه
دَلَّ - يَدِلُّ + كائن + كائناً: يخدعه ويغرر به ويغريه فيُطْمِعُه ويُجَرِّئُه

دولة
 	﴿ما أفاء الله على رسوله من أهل القرى فلله وللرسول ولذي القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل كي لا يكون دولة بين الأغنياء منكم وما آتاكم الرسول فخذوه وما نهاكم عنه فانتهوا واتقوا الله إن الله شديد العقاب(7)﴾ الحشر
داول - يداول - نداولها
 ﴿إن يمسسكم قرح فقد مس القوم قرح مثله وتلك الأيام نداولها بين الناس وليعلم الله الذين آمنوا ويتخذ منكم شهداء والله لا يحب الظالمين(140)﴾ آل عمران
مختار الصحاح
● [دول] د و ل: الدَّوْلَةُ في الحرب أن تدال إحدى الفئتين على الأخرى يقال كانت لنا عليهم الدولة والجمع الدِّوَلُ بكسر الدال و الدُّولةُ بالضم في المال يقال صار الفيء دولة بينهم يتداولونه يكون مرة لهذا ومرة لهذا والجمع دُلاَتٌ و دُوَلٌ وقال أبو عبيد الدُّولة بالضم اسم الشيء الذي يتداول به بعينه و الدَّولة بالفتح الفعل وقال بعضهم هما لغتان بمعنى واحد وقال أبو عمرو بن العلاء الدولة بالضم في المال وبالفتح في الحرب وقال عيسى بن عمر كلتاهما تكون في المال والحرب سواء وقال يونس والله ما أدري ما بينهما و أدالَنا الغلبة يقال اللهم أدِلْنِي على فلان وانصرني عليه و دَالَتِ الأيام أي دارت والله يُدَاوِلُها بين الناس و تَدَاوَلَتْهُ الأيدي أخذته هذه مرة وهذه مرة
الراغب
دول
- الدولة والدولة واحدة، وقيل: الدولة في المال، والدولة في الحرب والجاه. وقيل: الدولة اسم الشيء الذي يتداول بعينه، والدولة المصدر. قال تعالى: }كي لا يكون دولة بين الأغنياء منكم﴿[الحشر/7]، وتداول القوم كذا، أي: تناولوه من حيث الدولة، وداول الله كذا بينهم. قال تعالى:﴾وتلك الأيام نداولها بين الناس{ [آل عمران/140]، والدؤلول: الداهية والجمع الدآليل والدؤلات (انظر: المجمل 2/340).
ملخص اللسان
1) ودالَ الثوبُ يَدُول أَي بَلِي.
2) ودالَت الأَيامُ أَي دارت، والله يُداوِلها بين الناس.والدُّولة، برفع الدال، في المِلْك والسُّنن التي تغيَّر وتُبدَّل عن الدهر فتلك الدُّولُة والدُّوَلُ.والدَّوْلةُ الفعل والانتقال من حال إِلى حال، والدَّوْلة: الانتقال من حال الشدَّة إِلى الرَّخاء
3) وتَداوَلْنا الأَمرَ: أَخذناه بالدُّوَل.وتَداولته الأَيدي:  أَخذته هذه مرَّة وهذه مرَّة.ويقال: تَداوَلْنا العملَ والأَمر بيننا بمعنى تعاوَرْناه فعَمِل هذا مَرَّة وهذا مرة ، وقالوا: دَوالَيْك أَي مُداوَلةً على الأَمر؛  وقولهم دَوالَيْك أَي تَداوُلاً بعد تداول؛ الدُّولة، بالضم، اسم للشيء الذي يُتَداوَل به بعينه،والدَّولة، بالفتح، الفعل. والدُّولة، بالضم، في المال؛ يقال: صار الفيء دُولة بينهم يَتَداوَلونه مَرَّة لهذا ومرة لهذا، والجمع دُولات ودُوَلٌ.وتَداولته الأَيدي: أَخذته هذه مرَّة وهذه مرَّة
4) الدَّوْلةُ والدُّولةُ: العُقْبة في المال والحَرْب سَواء، وقيل:الدُّولةُ، بالضم، في المال، والدَّوْلةُ، بالفتح، في الحرب  والجمع دُوَلٌ ودِوَلٌ.نُدالُ عليه ويُدالُ علينا أَي نَغْلِبه مرة ويَغلبنا أُخرى. الإِدالةُ الغَلَبة. وأَدَالَنا الله من عدوّنا: من الدَّوْلة؛يقال: اللهم أَدِلْنِي على فلان وانصرني عليه ، الدَّولة للجيشين يهزِم هذا هذا ثم يُهْزَم الهازم، فتقول: قد رَجَعَت الدَّوْلة على هؤلاء كأَنها المرَّة؛ الدَّوْلة، بالفتح، في الحرب أَن تُدال إِحدى الفئتين على الأُخرى، يقال: كانت لنا عليهم الدَّوْلة، والجمع الدُّوَلُ،
5) وانْدال ما في بطنه من مِعًى أَو صِفاق: طُعِن فخرج ذلك.
6) واندالَ بطنُه أَيضاً: اتسع ودنا من الأَرض. وانْدال بطنُه: استَرْخى.
7) واندال الشيء: ناسَ وتَعَلَّق
8) واندالَ  القومُ: تحوّلوا من مكان إِلى مكان.
9) الدالةُ الشُّهْرة ويجمع الدَّالَ. يقال: تركناهم دالةً أَي شُهْرة. وقد دَالَ يَدُول دالة ودَوْلاً إِذا صار شُهْرة.
10) والدَّوالي: ضَرْب من العنب بالطائف أَسود يضرب إِلى الحُمْرة،
لسان العرب
● - دول: الدَّوْلةُ والدُّولةُ: العُقْبة في المال والحَرْب سَواء، وقيل:     الدُّولةُ، بالضم، في المال، والدَّوْلةُ، بالفتح، في الحرب، وقيل: هما     سواء فيهما، يضمان ويفتحان، وقيل: بالضم في الآخرة، وبالفتح في الدنيا،     وقيل: هما لغتان فيهما، والجمع دُوَلٌ ودِوَلٌ. قال ابن جني: مجيء فُعْلَة     على فُعَلٍ يريك أَنها كأَنها جاءت عندهم من فُعْلة، فكأَن دَوْلة دُولة،     وإنما ذلك لأَن الواو مما سبيله أَن يأْتي تابعاً للضمة، وهذا مما يؤكد     عندك ضعف حروف اللين الثلاثة، وقد أَدالَه. الجوهري: الدَّوْلة، بالفتح،     في الحرب أَن تُدال إِحدى الفئتين على الأُخرى، يقال: كانت لنا عليهم     الدَّوْلة، والجمع الدُّوَلُ، والدُّولة، بالضم، في المال؛ يقال: صار الفيء     دُولة بينهم يَتَداوَلونه مَرَّة لهذا ومرة لهذا، والجمع دُولات ودُوَلٌ.     وقال أَبو عبيدة: الدُّولة، بالضم، اسم للشيء الذي يُتَداوَل به بعينه،     والدَّولة، بالفتح، الفعل. وفي حديث أَشراط الساعة: إِذا كان المَغْنَم     دُوَلاً جمع دُولة، بالضم، وهو ما يُتداوَل من المال فيكون لقوم دون قوم.     الأَزهري: قال الفراء في قوله تعالى: كي لا يكون دُولة بين الأَغْنِياء     منكم؛ قرأَها الناس برفع الدال إِلا السُّلَمِيَّ فيما أَعلم فإِنه قرأَها     بنصب الدال، قال: وليس هذا للدَّوْلة بموضع، إِنما الدَّولة للجيشين     يهزِم هذا هذا ثم يُهْزَم الهازم، فتقول: قد رَجَعَت الدَّوْلة على هؤلاء     كأَنها المرَّة؛ قال: والدُّولة، برفع الدال، في المِلْك والسُّنن التي     تغيَّر وتُبدَّل عن الدهر فتلك الدُّولُة والدُّوَلُ. وقال الزجاج: الدُّولة     اسم الشيء الذي يُتداول، والدَّوْلةُ الفعل والانتقال من حال إِلى حال،     فمن قرأَ كي لا يكون دُولة فعلى أَن يكون على مذهب المال، كأَنه كي لا     يكون الفيء دُولة أَي مُتداوَلاً؛ وقال ابن السكيت: قال يونس في هذه الآية     قال أَبو عمرو بن العلاء: الدُّولة بالضم في المال، والدَّولة بالفتح في     الحرب، قال: وقال عيسى ابن عمر: كلتاهما في الحرب والمال سواء؛ وقال يونس:     أَمَّا أَنا فوالله ما أَدري ما بينهما. وفي حديث الدعاء: حَدِّثْني     بحديث سمعتَه من رسول الله، صلى الله عليه وسلم، لم يتداوله بينك وبينه     الرِّجال أَي لم يتناقَلْه الرجال وتَرْويه واحداً عن واحد، إِنما ترويه     أَنتَ عن رسول الله، صلى الله عليه وسلم. الليث: الدَّوْلة والدُّولة لغتان،     ومنه الإِدالةُ الغَلَبة. وأَدَالَنا الله من عدوّنا: من الدَّوْلة؛     يقال: اللهم أَدِلْنِي على فلان وانصرني عليه. وفي حديث وفد ثقيف: نُدالُ     عليهم ويُدالون علينا؛ الإِدالةُ: الغَلَبة، يقال: أُدِيل لنا على أَعدائنا     أَي نُصِرْنا عليهم، وكانت الدَّوْلة لنا، والدَّوْلة: الانتقال من حال     الشدَّة إِلى الرَّخاء؛ ومنه حديث أَبي سُفْيان وهِرَقْلَ: نُدالُ عليه     ويُدالُ علينا أَي نَغْلِبه مرة ويَغلبنا أُخرى. وقال الحجاج: يوشِك أَن     تُدال الأَرضُ منا كما أُدِلْنا منها أَي يُجعل لها الكَرَّةُ والدَّوْلة     علينا فتأْكل لحومَنا كما أَكلنا ثِمارها وتَشرب دماءنا كما شربنا     مياهها.وتَداوَلْنا الأَمرَ: أَخذناه بالدُّوَل. وقالوا: دَوالَيْك أَي     مُداوَلةً على الأَمر؛ قال سيبويه: وإِن شئت حملته على أَنه وقع في هذه الحال.     ودالَت الأَيامُ أَي دارت، والله يُداوِلها بين الناس. وتَداولته الأَيدي:     أَخذته هذه مرَّة وهذه مرَّة. ودالَ الثوبُ يَدُول أَي بَلِي. وقد جَعَل     ودُّه يَدُول أَي يَبْلى.     ابن الأَعرابي: يقال حَجازَيْك ودَوالَيْكَ وهَذاذَيك، قال: وهذه حروف     خِلْقَتُها على هذا لا تُغيَّر، قال: وحَجازيك أَمَرَه أَن يَحْجُزَ     بينهم، ويحتمل أَن يكون معناه كُفَّ نَفْسَك، وأَمّا هذاذيك فإِنه يأْمره أَن     يقطع أَمر القوم، ودَوالَيْك مِنْ تَداوَلوا الأَمر بينهم يأْخذ هذا     دَولة وهذا دَولة، وقولهم دَوالَيْك أَي تَداوُلاً بعد تداول؛ قال عبد     بني الحَسْحاس:     إِذا شُقَّ بُرْدٌ شُقَّ بالبُرْدِ مِثْلُه،     دَوالَيْكَ حتى ليس لِلْبُرْد لابِسُ     (* قوله «حتى ليس للبرد لابس» قال في التكملة: الرواية:     إذا شق برد شق بالبرد برقع     دواليك حتى كلنا غير لابس).     الفراء: جاء بالدُّوَلة والتوَلةِ وهما من الدَّواهي. ويقال: تَداوَلْنا     العملَ والأَمر بيننا بمعنى تعاوَرْناه فعَمِل هذا مَرَّة وهذا مرة؛     وأَنشد ابن الأَعرابي بيت عبد     بني الحَسْحاس:     إِذا شُقَّ بُرْدٌ شُقَّ بُرْداكِ مِثله،     دَوالَيْك حتى ما لِذا الثوب لابِسُ     قال: هذا الرجل شَقَّ ثياب امرأَة لينظر إِلى جسدها فشَقَّت هي أَيضاً     عليه ثوبه. وقال ابن بُزُرْج: ربما أَدخلوا الأَلف واللام على دَوالَيْك     فجعل كالاسم مع الكاف؛ وأَنشد في ذلك:     وصاحبٍ صاحَبْتُه ذي مَأْفَكَهْ،     يَمْشي الدَّوالَيْكَ ويَعْدُو البُنَّكَهْ     قال: الدَّوالَيْك أَن يَتَحَفَّزَ في مِشيته إِذا حاك، والبُنَّكةُ     يعني ثِقْله إِذا عدا؛ قال ابن بري: ويقال دوال؛ قال الضباب بن سَبْع بن عوف     الحنظلي:     جَزَوْني بما رَبَّيْتُهم وحَمَلْتهم،     كذلك ما إِنَّ الخُطوب دوال     والدَّوَلُ: النَّبْل المُتداوَل؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:     يَلُوذُ بالجُودِ من النَّبْلِ الدَّوَلْ     وقول أَبي دُواد:     ولقد أَشْهَدُ الرِّماحَ تُدالي،     في صُدورِ الكُماةِ، طَعْنَ الدَّرِيَّه     قال أَبو علي: أَراد تُداوِل فقلب العين إِلى موضع اللام.     وانْدال ما في بطنه من مِعًى أَو صِفاق: طُعِن فخرج ذلك. واندالَ بطنُه     أَيضاً: اتسع ودنا من الأَرض. وانْدال بطنُه: استَرْخى. واندال الشيء:     ناسَ وتَعَلَّق؛ أَنشد ابن دريد:     فَياشِلٌ كالحَدَجِ المُنْدال     بَدَوْنَ مِن مُدَّرِعي أَسْمالِ     (* قوله «مدّرعي» ضبط في مادة حدج بفتح العين على أنه مثنى، والصواب     كسرها كما ضبط في المحكم هنا).     قال ابن سيده: وأَما السيرافي فقال: مُنْدال مُنْفَعِل من التَّدَلِّي     مقلوب عنه، فعلى هذا لا يكون له مصدر لأَن المقلوب لا مصدر له. واندالَ     القومُ: تحوّلوا من مكان إِلى مكان. والدُّوَلةُ: لغة التُّوَلة. يقال:     جاءنا بدُوَلاتِه أَي بدَواهِيه، وجاءنا بالدُّوَلة أَي بالدَّاهية. أَبو     زيد: يقال وقَعوا من أَمرهم في دُولُول أَي في شدّة وأَمر عظيم؛ قال     الأَزهري: جاء به غير مهموز.     والدَّوِيلُ: النَّبْتُ العامِيُّ اليابس، وخص بعضهم به يَبِيسَ     النَّصِيِّ والسَّبَط؛ قال الرَّاعي:     شَهْرَيْ رَبِيعٍ لا تَذُوقُ لَبُونُهم     إِلا حُموضاً وخْمَةً ودَوِيلا     وهو فَعِيل. أَبو زيد: الكَلأُ الدَّويل الذي أَتت عليه سَنتانِ فهو لا     خير فيه. ابن الأَعرابي: الدالةُ الشُّهْرة ويجمع الدَّالَ. يقال:     تركناهم دالةً أَي شُهْرة. وقد دَالَ يَدُول دالة ودَوْلاً إِذا صار     شُهْرة.والدَّوالي: ضَرْب من العنب بالطائف أَسود يضرب إِلى الحُمْرة، وروى     الأَزهري بسنده إِلى أُم المنذر العَدَوِيَّة قالتْ: دخل علينا رسولُ الله،     صلى الله عليه وسلم، ومعه علي بن أَبي طالب، رضي الله عنه، وهو ناقِةٌ،     قالت: ولنا دَوالٍ مُعلَّقة، قالت: فقام رسول الله، صلى الله عليه وسلم،     فأَكل وقام علي، رضي الله عنه، يأْكل فقال له النبي، صلى الله عليه وسلم:     مَهْلاً فإِنك ناقِهٌ، فجلس علي، رضي الله عنه، وأَكل منها النبي، صلى     الله عليه وسلم، ثم جعلت لهم سِلْقاً وشعيراً، فقال له النبي، صلى الله     عليه وسلم: من هذا أَصِبْ فإِنه أَوْفقُ لك؛ قال: الدَّوالي جمع دالية وهي     عِذْقُ بُسْرٍ يُعلَّق فإِذا أَرْطَب أُكل، والواو فيه منقلبة عن     الأَلف.والدُّولُ: حَيٌّ من حَنِيفة ينسب إِليهم الدُّوليُّ. والدِّيلُ: في     عبدالقيس. ودالانُ: من هَمْدانَ، غير مهموز.     والدال: حرف هجاء وهو حرف مجهور يكون في الكلام أَصلاً وبدلاً؛ قال ابن     سيده: وإِنما قضينا على أَلفها أَنها منقلبة عن واو لما قدّمت في     أَخواتها مما عينه أَلف، والله أَعلم.
مقاييس اللغة:
(دول)  الدال والواو واللام أصلان: أحدُهما يدلُّ على تحوُّل شيءٍ من مكان إلى مكان، والآخر يدلُّ على ضَعْفٍ واستِرخاء.
أمَّا الأوَّل فقال أهل اللغة: انْدَالَ القومُ، إذا تحوَّلوا من مكان إلى مكان. ومن هذا الباب تداوَلَ القومُ الشّيءَ بينَهم: إذا صار من بعضهم إلى بعض، والدَّولة والدُّولة لغتان. ويقال بل الدُّولة في المال والدَّولة في الحرب، وإِنَّما سُمِّيا بذلك من قياس الباب؛ لأنّه أمرٌ يتداوَلُونه، فيتحوَّل من هذا إلى ذاك، ومن ذاك إلى هذا.
وأمَّا الأصل الآخَر فالدَّوِيلُ من النَّبْت: ما يَبِس لعامِهِ. قال أبو زيد: دال الثَّوبُ يَدوُل، إذا بَلِيَ. وقد جعل [وُدُّهُ([30])] يَدُول، أي يبلى. ومن هذا الباب انْدَالَ بَطْنُه، أي استَرخَى.
القاموس المحيط:
الدَّوْلَةُ انْقِلابُ الزمانِ، والعُقْبَةُ في المالِ، ويُضَمُّ، أو الضمُّ فيه، والفتْحُ في الحَرْبِ، أو هما سواءٌ، أو الضمُّ في الآخرةِ، والفتْحُ في الدنيا، ج دُوَلٌ، مُثَلَّثَةً، وقد أدالَهُ. وتَداوَلوهُ أخَذوهُ بالدُّوَلِ. ودَوَلَيْكَ، أي مداوَلَةً على الأمرِ، أو تَداوُلٌ بعدَ تَداوُلٍ، وقد تَدْخُلُه ألْ فَيُجْعَلُ اسماً مع الكافِ، يقالُ الدَّوالَيْكَ، وأن يَتَحَفَّزَ في مِشْيَتِه إذا جالَ. وانْدالَ ما في بَطْنِه خَرَجَ،
و البَطْنُ: اتَّسَعَ ودَنَا من الأرْضِ، و الشيءُ: ناسَ وتَعَلَّقَ. وكهُمَزَةٍ: الداهِيَةُ. والدَّويلُ، كأَميرٍ: النَّبْتُ اليابِسُ العامِيُّ، أو أتى عليه سَنَتان، أو يَخُصُّ النَّصِيَّ والسَّبَطَ. والدَّوالي: عنبٌ طائِفِيٌّ. والدُّولُ، بالضم: رجُلٌ من بني حَنيفَةَ بنِ لُحَيْمٍ، وحَيُّ من بَكرِ بنِ وائِلٍ، منهم: فَرْوَةُ بنُ نَعامَةَ الذي مَلَكَ الشامَ في الجاهِلِيَّةِ، وفي الْأَزْدِ: الدولُ بنُ سَعْدِ مَناةَ بنِ غامِدٍ، وفي الرَّبابِ: الدولُ بنُ حِلِّ بنِ عَدِيٍّ. والديلُ، بالكسر: حَيٌّ من عبدِ القَيْسِ، أو هما ديلانِ: ديلُ بنُ شَنِّ بنِ أفْصَى بنِ عبدِ القَيْسِ، وديلُ بنُ عَمْرِو بنِ وديعَةَ بنِ أفْصَى بنِ عبدِ القَيْسِ، وع بِبلادِ فَزارَةَ، وفي الأَزْدِ: الديلُ بنُ زَيْدٍ، وابنُ عَمْرٍو، وفي إِيادٍ: الديلُ بنُ أُمَيَّةَ. وبَنو الديلِ أيضاً: من بني بَكْرِ بنِ عبدِ مَناةَ. وبَنُو دَالانَ: بَطْنٌ بالكوفَةِ، منهم: يَزيدُ بنُ عبدِ الرحمنِ أبو خالِدٍ المحدِّثُ. ودالانُ بنُ سابِقَةَ: في هَمْدانَ. والدالَةُ: الشُّهْرَةُ، ج: دالٌ. دَالَ يَدولُ دَوْلاً ودالَةً: صارَ شُهْرَةً.
والدَّوْلَةُ: الحَوْصَلَةُ لانْدِيالها، والشِّقْشِقَةُ، وشيءٌ مِثلُ المَزادَةِ ضَيِّقَةُ الفَمِ، والقانِصَةُ، و من البَطْنِ: جانبُهُ. ودالَ بَطْنُه: اسْتَرْخَى، كانْدالَ. ودُولانُ، بالضم: ع. وجاءَ بِدُولاهُ وتُولاهُ، بضَمِّهِما: بالدَّواهي. وأدالَنا اللّهُ تعالى من عَدُوِّنا: من الدَّوْلَةِ. والإِدالَةُ: الغَلَبَةُ.
ودالَتِ الأيَّامُ: دارَتْ، واللّهُ تعالى يُداوِلها بينَ الناسِ. والدَّوْلُ: لُغَةٌ في الدَّلْوِ، وانْقِلابُ الدَّهْرِ من حالٍ إلى حالٍ، وبالتحريكِ: النَّبْلُ المُتَداوَلُ.
تاج العروس:
د - و - ل
الدَّوْلَةُ : انقِلابُ الزَّمان مِن حالِ البُؤسِ والضُّرِّ إلى حال الغِبطَة والسُّرور . الدَّوْلَةُ : العُقْبَةُ في المالِ وتقدَّم تفسير العُقْبة بالنَّوْبَة والبَدَل . ويُضَمُّ كما في المحكَم أو الضَّمُّ فيه والفَتحُ في الحَرب قاله أبو عمرو ابن العَلاء . والدَّوْلَةُ في الحَرْب : أن تُدالَ إحدى الفِئَتينْ على الأُخرى يقال : كانت لنا عليهم الدَّوْلَةُ . قال الفَرّاء : قولُه تعالى : " كَيْلَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الأَغْنِياءِ مِنْكُم " قرأها السُّلَمِيُّ فيما أعلَمُ بالفتح وقال : ليس هذا للدُّولَةِ بمَوضِعٍ إنما الدَّوْلَةُ للجَيشَين يَهْزِمُ هذا هذا ثم يُهْزَمُ الهازِم فتقول : قد رَجَعت الدَّوْلَةُ على هؤلاء كأنها المَرَّةُ . قال : والدُّولَةُ بالضمِّ في المِلْك والسُّنَنِ التي تُغَير وتُبَدّل عن الدَّهر فتلك الدُّولَةُ . أو هما سواء بمَعْنى واحدٍ يُضَمَّان ويُفْتَحان . أو الضَّم في الآخِرة والفَتحُ في الدُّنيا . وقال أبو عبيد : الدُّولَةُ بالضمِّ : اسمُ الشيء الذي يُتَداوَلُ به بعَينِه وبالفتح : الفِعْل . وقال عيسى بن عُمر : كِلتاهما تكون في المال والحَرْب سَواء . وقال يُونس : أمّا أنا فواللَّهِ ما أدْرِي ما بينَهما . قال شيخُنا : وتُستَعْمَلُ في نَفْسِ الحالة السارَّة التي تَحدثُ للإِنسان فيُقال : هذه دَوْلَةُ فُلانٍ قد أقْبلَتْ . وقيل : بالضّمّ : انتِقالُ النَّعْمةِ مِن قومٍ إلى قوم وبالفتح : الاستِيلاءُ والغَلَبَةُ وقيل غيرُ ذلك . ج : دُوَلٌ مُثلَّثةُ الدال . وقال ابنُ جِنِّي : مَجيءُ فَعْلَةٍ على فُعَلٍ يُريكَ أنها كأنها إنما جاءت عندَهم على فُعْلَة فكأنّ دَوْلَةً دُولَةٌ وإنما ذلك لأنّ الواو مِمّا سَبِيلُه أن يأتِيَ تابِعاً للضَّمَّة . قال : وهذا يؤكِّد عندَك ضَعْفَ حُروفِ اللِّين الثلاثة . وقد أَدالَهُ إدالةً ومنه قولُ الحَجّاج : إنّ الأرضَ سَتُدالُ مِنَّا كما أُدِلْنا منها قيل : معناه : ستأكلُ مِنّا كما أَكلْناها . وتَداوَلُوه : أَخَذُوه بالدُّوَل وتَداوَلَتْه الأيدي : أخذَتْه هذه مَرَّةً وهذه مَرَّةً وقوله تعالى : " وتِلْكَ الأَيَّامُ نُدَاوِلُها بَين النَّاسِ " أي نُدِيرُها مِن دالَ : أي دارَ . قالوا : دَوالَيْكَ : أي مُداوَلَةً على الأمرِ قال سِيبَويه : وإن شئتَ حَملْتَه على أنه وقَع في هذه الحال . أو تَداوُلٌ بعدَ تداوُلٍ كما في العُباب . وقال ابنُ الأعرابيّ : يقال : حَجازَيْكَ ودوالَيكَ وهَذاذَيْكَ . قال : وهذه حُروفٌ خِلْقَتُها على هذا لا تُغَيَّرُ . قال : وحَجازَيْكَ : أَمَرهُ أن يَحْجِزَ بينَهم ويَحْتَمِلُ كونَ معناه : كُفَّ نفسَك . وأمّا هَذاذَيكَ فأَمَرَه أن يَقطَعَ أمرَ القوم . ودَوالَيكَ : مِن تَداوَلُوا الأمرَ بينَهم يأخُذُ هذا دَوْلَةً وهذا دَوْلَةً قال عَبدُ بني الحسْحاس :
إذا شُقَّ بُرْدٌ شُقَّ بالبُرْدِ بُرْقُعٌ ... دَوالَيكَ حتَّى كُلُّنا غيرُ لابِسِ هذا رجُلٌ شَقَّ ثيابَ امرأةٍ لينظُرَ جسدَها فشَقت هي أيضاً ثِيابَ جسدِه . قال ابن بُزُرْج : وقد تَدخُلُه أل فيُجْعَلُ اسماً مع الكاف يقال : الدَّوالَيكَ وأنشد :
" وصاحِبٍ صاحَبتُه ذِي مَأْفَكَهْ
" يَمْشِي الدَّوَاليكَ ويَعْدُو البُنَّكَهْ قال : الدَّوالَيكَ : أن يَتحفَّزَ مِثله في العُباب وفي التهذيب : يَتَبَخْتَر في مِشْيتِه إذا جالَ كذا في النسَخ وصوابُه : إذا حاك كما في التهذيب . والبُنَّكَةُ : ثِقَلُه إذا عَدا . وانْدالَ ما في بَطْنِه مِن مِعًى أو صِفاقٍ : طُعِن فخَرَجَ ذالك . انْدالَ البَطْنُ : اتَّسَع ودَنا مِن الأرض وفي العُباب : اسْتَرخَى . انْدالَ الشيء : ناسَ وتَعَلَّقَ قال :
" فَياشِلٌ كالحَدَجِ المُنْدالِ
" بَدَوْنً مِن مِدْرَعَةٍ أَسْمالِ هكذا أنشده ابنُ دُرَيد . وقال السِّيرافِيُّ : مُنْدالٌ : مُنْفَعِلٌ مِن التَّدَلِّي مقلوبٌ عنه فَعَلَى هذا لا يكون له مَصدَرٌ لأنّ المَقلُوبَ لا مَصدَرَ له . الدُّوَلَةُ كهُمزَةٍ مِن أسماء الداهِيَةِ كالتُّوَلَةِ يقال : جاء بالدُّوَلَةِ والتُّوَلَةِ . والدَّوِيلُ كأَمِيرٍ : النَّبتُ اليابِسُ العامِيُّ الذي أتى عليه عامٌ أو الذي أتَى عليه سَنَتانِ وهو لا خَيرَ فيه قال أبو زيد : قال الراعِي : شَهْرَىْ رَبِيعٍ ما تَذُوقُ لَبُونُهُم ... إلاَّ حُمُوضاً وَخْمَةً ودَوِيلا أو يَخُصُّ يَبِيسَ النَصِيِّ والسَّبَطِ وقيل : كُلُّ ما انكَسَر مِن النَّبتِ واسْوَدَّ فهو دَوِيلٌ . والدَّوالِي : عِنَبٌ طائِفِيٌّ أسْوَدُ يَضْرِبُ إلى الحُمْرة . والدُّولُ بالضّمّ : رَجُلٌ مِن بني حَنِيفَةَ بنِ صَعْبِ بن لُجَيمٍ . منهم سُحَيمُ بن مُرَّةَ بن الدُّولِ . وهِفَّانُ بن الحارث بن ذهْل بن الدُّول . وعبيد بن ثَعْلَبةَ بن يَربُوع بن ثَعْلَبة بن الدُّول . أيضاً : حيٌّ مِن بَكْرِ بنِ وائلِ بن قاسِطِ بن هِنْب بن أَفْصَى بن دُعْمِيِّ بن جَدِيلَةَ بن أَسَد . منهم فَرْوَةُ بنُ نَعامَةَ هكذا في النُّسَخ والصَّواب نُفاثَةَ وهو الذي مَلَك الشامَ في الجاهِليَّة . وبَنُو عَدِيِّ بن الدُّول : عَدَدٌ كثيرٌ . وفي الأَزْدِ : الدُّولُ بن سَعْدِ مَناةَ ابن غامِدٍ وفي الرِّباب : الدُّولُ بنُ جَلِّ بنِ عَدِيِّ بن عَبدِ مَناةَ بن أُدِّ بن طابِخَةَ . والدِّيلُ بالكسر : حَيٌّ مِن عَبدِ القَيسِ أو هما دِيلانِ : دِيلُ بنُ شَنِّ بن أَفْصَى بن عبدِ القَيس ودِيلُ بنُ عَمرو بنِ وَدِيعةَ بن أَفْصَى بن عبدِ القَيس . منهم أهلُ عُمانَ كما في الصِّحاح نَقلاً عن ابنِ السِّكِّيت . فمِن بني الدِّيلِ بن شَنّ : عبدُ الرحمن ابن أُذَيْنَة وَلِيَ قَضاءَ البصرة . وعَمرو بن الجُعَيد الذي ساق عبدَ القَيسِ إلى البَحْرين وكان يقال له : أَفْكَل مِن وَلَدِه المُثَنَّى بنُ مَخْرَمَةَ صاحبُ عليٍّ رضي اللّه تعالى عنه . ومِن بني دِيلِ بن عَمرٍو : عَوفُ بنُ الدِّيل وحُطَمُ بن جَبَلَة وأبو نَضْرَة صاحب أبي سَعيدٍ الخُدْرِيّ رضي اللّه تعالى عنه الدِّيلُ : ع ببلادِ فَزارَةَ . وفي الأزدِ : الدِّيلُ بنُ هَدَاد بن زَيدِ مَناةَ . أيضاً : الدِّيلُ بنُ عمرٍو وفي إيادِ بنِ نَزارِ بن مَعَدٍّ : الدِّيلُ بن أمَيَّةَ وبَنُو الدِّيلِ أيضاً : مِن بني بَكْرِ بنِ عبدِ مَناةَ بنِ كِنانَة وهي رَهْطُ أبي الأَسْوَد وهو قولُ الكِسائي وأبي عُبيد ومحمد بن حبِيب قاله أبو عليٍّ في البارِع . وفاتَهُ : الدِّيلُ بنُ صُباح بن عُبَيد ابن عبد شمس : بَطْنٌ من عَنَزَةَ . وبَنُو دَالانَ : بَطْنٌ بالكُوفَةِ مِن هَمْدانَ . منهم يَزِيدُ بنُ عبدِ الرَّحمن بن أبي سَلامَةَ . ويقال : يَزِيدُ بن عبد الرحمن بن عاصِم ويقال : ابنُ هِنْد وقِيل غير ذلك أبو خالدٍ المُحَدِّثُ عن المِنْهال بن عمرو وقَيسُ بن مُسلِم وعنه شُعْبَةُ والمُحارِبيُّ وثَقَّه أبو حاتِم وقال ابنُ عَدِيٍّ : في حَدِيثِه لِينٌ كذا في الكاشِف للذَّهبيِّ . ودالانُ بنُ سابِقَةَ بنِ ناشج بن دافع في مالِك بنِ جُشَم بن حاشِد بن جُشَم بن خَيران بن نَوْف في هَمْدانَ قال ابنُ سِيدَه : وهو غير مَهْمُوز . قلت : ومنهم أيضاً مالِكُ بن حَرِيم بن مالك الذي يقول :
مَتَى تَجْمَعِ القَلْبَ الذَّكِيَّ وصارِماً ... وأنْفاً حَمِيّاً تَجْتَنِبكَ المَظالِمُ والدالَةُ : الشُّهْرةُ ج : دالٌ نقله الأزهريُّ . وقد دالَ يَدُولُ دَوْلاً ودالَةً : صارَ شُهْرَةً عن ابنِ الأعرابيّ . والدَّوْلَةُ : الحَوْصَلَةُ لانْدِيالِها عن ابنِ عَبّاد . قال : الدَّوْلَةُ : الشِّقْشِقَةُ . قال : وشيءٌ مِثْلُ المَزادَةِ ضَيِّقَةُ الفَمِ . قال غيرُه : الدَّوْلَةُ : القانِصَةُ . الدَّوْلَةُ مِن البَطْن : جانِبُه . ودالَ بَطْنُه : اسْتَرْخَى وقَرُبَ إلى الأرضِ . كانْدالَ وهذا قد تقَدّم فهو تَكرارٌ . ودُولانُ بالضّمّ : ع . قال أبو مالك : يقال : جاء بِدُولاهُ وتُولاهُ بضَمِّهما : أي بالدَّواهي . وقال ابنُ عَبّاد : جاء بدُولاتِه وتُولاتِه وقد تقدَّم . وأَدَالَنا اللَّهُ تَعالَى مِن عَدُوِّنا مِن الدَّوْلَة والإِدالَةُ : الغَلَبَةُ يقال : اللهُمّ أَدِلْني على فُلانٍ وانْصُرني عليه . ودالَت الأيامُ : دارَتْ واللَّه تَعالَى يُداوِلُها بينَ الناسِ : أي يُدِيرُها ومنه الآيةُ الكريمةُ وقد سَبق ذِ كرُها . والدَّوْل : لُغَةٌ في الدَّلْوِ مقلوبٌ منه . الدَّوْلُ : انقِلابُ الدَّهْرِ مِن حالٍ إلى حالٍ كالدَّوْلَة . الدَّوَلُ بالتحريك : النَّبْلُ المُتَداوَلُ عن ابنِ الأعرابيّ وأنشد :
" يَجُوزُ بالجُودِ مِن النَّبلِ الدَّوَلْ
ومما يُسْتَدرَك عليه : الدولاتُ : جَمْع دُولَةٍ قال الخليلُ ابن أحمد :
وَفَّيْتُ كُلَّ صَدِيقٍ وَدَّنِي ثَمَناً ... إلاَّ المُؤمِّلَ دُولاتِي وأيَّامِي وفي كتاب ليس لابن خالَوَيْه : أنشَدَنا نِفْطَوَيْه عن المُبَرّد :
عَدِمْتُكَ يا مُهَلَّبُ مِن أَمِيرٍ ... أما تَنْدَى يَمِينُكَ للفَقِيرِ
بِدُولاتٍ أَضَعْتَ دِماءَ قَوْمٍ ... وطِرْتَ على مُواشِكَةٍ دَرُورِ هو بالضَّمّ : جَمعُ دُولَةٍ يقال : صار الفيءُ دُولَةً بينَهم يتَداوَلُونه يكون مَرَّةً لهذا ومَرَّةً لهذا . وقال ابنُ عَبّادٍ : يقال : ما أعظَمَ دُولَةَ بَطْنِه : أي سُرَّتَه . قال : والدِّوَلَةُ كعِنَبةٍ : الدَّاهِيَةُ والجَمعُ : دِوَلاتٌ . وقال أبو زيد : دالَ الثَّوبُ يَدُولُ : إذا بَلِيَ وقد جَعَل وُدُّه يَدُولُ : أي يَبلَى وهو مَجازٌ . واندالَ القومُ : تَجَمَّعُوا مِن مَكانٍ إلى مَكان . والدَّالُ : حَرفٌ مِن حُروفِ التَّهَجِّي مَخْرَجُه مِن طَرَفِ اللِّسان قُرْبَ مَخرجِ التاء . يجوز تذكيرُه وتأنيثُه تقول منه : دَوَّلْتُ دالاً حَسَناً وحَسَنَةً . وجَمعُ المُذَكَّر : أَدْوالٌ كمالٍ وأَمْوالٍ وإذا شئتَ جَمعْتَ دالاتٍ كحالٍ وحالاتٍ وقد تُقْلَبُ مِن التاء إذا كان بعدَ الجيمِ كقراءةِ مَن قرأ في الشاذِّ : " وكَذلك يَجْدَبِيكَ رَبكَ " . وقال الخليل : الدَّالُ : المرأةُ السَّمِينةُ قال الشاعِر :
مُهَفْهَفَة حَوْراء عُطْبُولَة ... دالٌ كأنَّ الهِلالَ حاجِبُها والدُّوالُ كغُرابٍ : بَطْنٌ من العَرَب

##### Türkçe

دول
**دَالَ** - **يَدُوْلُ** - **دُوْلَة** - **دَاوَلَ** - **يُدَاوِلُ**
**دَالَ** - **يَدُوْلُ** + iş veya şey veya mal + iki veya daha fazla kişi arasında: aralarında dönüşümlü, periyodik bir biçimde intikali yeniden yapar: onların birinin mülk ve saltanatından diğerine intikal eder, sonra ondan üçüncüye, sonra birinciye döner, sonra ikinciye döner, sonra üçüncüye, sonra birinciye… ve böylece.

**دُوْلَة**: “**فـُعـْلـَة**” vezni üzere, **دَالَ** - **يَدُوْلُ**’dan mef‘ûl manasında fiil ismi: hâli, sınırlı sayıda varlık arasında periyodik olarak intikal etmek olan şey veya arz.

**دَاوَلَ** - **يُداوِلُ**: + varlık + bir şeyi + iki veya daha fazla kişi arasında: “**دَالَ** - **يَدُوْلُ**”dan “**فاعَلَ**” vezni üzere: onu aralarında karşılıklı olarak “**يَدُوْلُ**” kılar: onu aralarında periyodik, yeniden eden, karşılıklı bir biçimde intikal eder kılar.

﴿**وتلك الأيام نداولها بين الناس**﴾: onu aralarında yeniden eden bir biçimde intikali karşılıklı kılıyoruz.

Ve lafız, “düz bir güzergâh üzerinde yeniden eden ve tekrarlanan hareket” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**نَابَ** - **يَنُوْبُ**، **كَرَّ** - **يَكُرُّ**، **حَارَ** - **يَحَارُ**، **دَالَ** - **يَدُوْلُ**، **تَارَ** - **يَتُوْرُ**، **رَكَسَ** - **يَرْكُسُ**

Lafız bakımından ayırt edilir:
**دَالَ** - **يَدُوْلُ** + iş veya şey veya mal + iki veya daha fazla kişi arasında: aralarında dönüşümlü, periyodik bir biçimde intikali yeniden yapar.
**دَلَا** - **يَدْلُوْ** + varlık: sarkar: bir şeye bağlı olarak bir konumdan diğerine intikal etti ve indi.
**دَلَّ** - **يَدُلُّ** + varlık + bir varlığı + bir varlık veya yer veya şey veya iş üzerine: başkasına ona ulaşma yolunu açıklar.
**دَلَّ** - **يَدِلُّ** + varlık + bir varlığı: onu aldatır ve kandırır ve ayartır; böylece onu tamahlandırır ve cesaretlendirir.

دولة
﴿**ما أفاء الله على رسوله من أهل القرى فلله وللرسول ولذي القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل كي لا يكون دولة بين الأغنياء منكم وما آتاكم الرسول فخذوه وما نهاكم عنه فانتهوا واتقوا الله إن الله شديد العقاب(7)**﴾ الحشر

داول - يداول - نداولها
﴿**إن يمسسكم قرح فقد مس القوم قرح مثله وتلك الأيام نداولها بين الناس وليعلم الله الذين آمنوا ويتخذ منكم شهداء والله لا يحب الظالمين(140)**﴾ آل عمران

مختار الصحاح
● [دول] د و ل: **الدَّوْلَةُ** savaşta, iki fırkadan birinin diğerine karşı üstün kılınmasıdır; “onlara karşı bizim **الدولة**miz vardı” denir. Çoğulu **الدِّوَلُ**dur; **الدال**’ın kesresiyle. **الدُّولةُ** ise (damma ile) malda: “fey’ aralarında **دولة** oldu; onu tedâvül ederler; bir defa bunun için, bir defa bunun için olur” denir. Çoğulu **دُلاَتٌ** ve **دُوَلٌ**dur. Ebû Ubeyd dedi ki: **الدُّولة** (damma ile), bizzat kendisiyle tedâvül edilen şeyin adıdır; **الدَّولة** (fetha ile) ise fiildir. Bazıları dedi ki: ikisi, tek bir manada iki lehçedir. Ebû Amr b. el-Alâ dedi ki: **الدولة** (damma ile) malda, (fetha ile) savaşta olur. Îsâ b. Ömer dedi ki: ikisi de malda ve savaşta eşittir. Yûnus dedi ki: Vallahi ikisi arasındaki şeyi bilmiyorum. **أدالَنا**: galebe (üstünlük) verdi; “Allah’ım beni falana karşı **أدِلْنِي** kıl ve ona karşı bana yardım et” denir. **دَالَتِ الأيام**: yani döndü; Allah onu insanlar arasında **يُدَاوِلُ**. **تَدَاوَلَتْهُ الأيدي**: eller onu tedâvül etti; bunu bir defa, şunu bir defa aldı.

الراغب
دول
- **الدولة** ve **الدولة** birdir; ve denildi ki: **الدولة** malda, **الدولة** savaşta ve câhta (itibarda)dır. Ve denildi ki: **الدولة** bizzat kendisiyle tedâvül edilen şeyin adıdır; **الدولة** ise masdardır. Yüce Allah dedi ki: ﴿**كي لا يكون دولة بين الأغنياء منكم**﴾ [الحشر/7]. “Kavim şunu **تداول** etti” yani: **الدولة** cihetinden onu birbirine aldı. Ve Allah onu aralarında **داول** etti. Yüce Allah dedi ki: ﴿**وتلك الأيام نداولها بين الناس**﴾ [آل عمران/140]. Ve **الدؤلول**: musibet; çoğulu **الدآليل** ve **الدؤلات** (bak: **المجمل** 2/340).

ملخص اللسان
1) Ve **دالَ الثوبُ يَدُول**: yani eskidi.
2) Ve **دالَت الأَيامُ**: yani döndü; Allah onu insanlar arasında **يُداوِلها**. Ve **الدُّولة** ( **الدال**’ın ref‘iyle) mülkte ve zamanla değişen ve dönüştürülen sünnetlerde; işte o **الدُّولُة** ve **الدُّوَلُ**dur. Ve **الدَّوْلةُ** fiildir ve bir hâlden bir hâle intikaldir; ve **الدَّوْلة**: şiddet hâlinden refah hâline intikaldir.
3) Ve **تَداوَلْنا الأَمرَ**: onu **الدُّوَل** ile aldık. Ve **تَداولته الأَيدي**: bunu bir defa, şunu bir defa aldı. Ve “**تَداوَلْنا العملَ والأَمر بيننا**” denir; **تعاوَرْناه** manasında: bu bir defa yaptı, bu bir defa; ve “**دَوالَيْك**” dediler: yani iş üzerinde bir **مُداوَلةً**; onların “**دَوالَيْك**” sözü: yani bir tedâvülden sonra tedâvül; **الدُّولة** (damma ile) bizzat kendisiyle tedâvül edilen şeyin adıdır; **الدَّولة** (fetha ile) fiildir. Ve **الدُّولة** (damma ile) maldadır; “fey’ aralarında **دُولة** oldu; onu tedâvül ederler; bir defa bunun için, bir defa bunun için” denir. Çoğulu **دُولات** ve **دُوَلٌ**dur. Ve **تَداولته الأَيدي**: bunu bir defa, şunu bir defa aldı.
4) **الدَّوْلةُ** ve **الدُّولةُ**: malda ve savaşta aynı şekilde nöbettir; ve denildi ki: **الدُّولةُ** (damma ile) malda, **الدَّوْلةُ** (fetha ile) savaşta; çoğulu **دُوَلٌ** ve **دِوَلٌ**dur. “Bize karşı **نُدالُ** olunur ve bize karşı **يُدالُ** olunur” yani: onu bir defa yeneriz, o da bizi başka bir defa yener. **الإِدالةُ** galebedir. “Allah bizi düşmanımızdan **أَدَالَنا**” yani: **الدَّوْلة**den; “Allah’ım beni falana karşı **أَدِلْنِي** kıl ve ona karşı bana yardım et” denir. **الدَّولة** iki ordu içindir: bu onu bozguna uğratır, sonra bozguna uğratan bozguna uğratılır; böylece “**الدَّوْلة** bunların üzerine geri döndü” dersin; sanki o bir keredir. **الدَّوْلة** (fetha ile) savaşta, iki fırkadan birinin diğerine karşı üstün kılınmasıdır; “onlara karşı bizim **الدَّوْلة**miz vardı” denir; çoğulu **الدُّوَلُ**dur.
5) Karnındaki bağırsak veya zar’dan olan şey **انْدال** etti: delindi de o çıktı.
6) Ve karnı da **اندالَ** etti: genişledi ve yere yaklaştı. “Karnı **انْدال** etti”: gevşedi.
7) Ve şey **اندال** etti: eridi ve asıldı/tutundu.
8) Ve kavim **اندالَ** etti: bir yerden bir yere dönüştüler/yer değiştirdiler.
9) **الدالةُ** şöhrettir; **الدَّالَ**ı cem‘ edilir. “Onları **دالةً** bıraktık” yani şöhret. Ve **دَالَ يَدُول دالة ودَوْلاً**: şöhret oldu.
10) Ve **الدَّوالي**: Tâif’te bir üzüm türüdür; siyah, kırmızılığa çalar.

لسان العرب
● - دول: **الدَّوْلةُ** ve **الدُّولةُ**: malda ve savaşta nöbettir; ve denildi ki: **الدُّولةُ** (damma ile) malda, **الدَّوْلةُ** (fetha ile) savaşta; ve denildi ki: ikisi de ikisinde eşittir; damma da yapılır fetha da; ve denildi ki: damma ile âhirette, fetha ile dünyada; ve denildi ki: ikisi de ikisinde iki lehçedir; çoğulu **دُوَلٌ** ve **دِوَلٌ**dur. İbn Cinnî dedi ki: **فُعْلَة**’nin **فُعَل** üzere gelişi, onun sanki onlarda **فُعْلة**den gelmiş gibi olduğunu sana gösterir; sanki **دَوْلة** **دُولة**dir; bu ancak, **الواو**’nun tabiatının dammaya tâbi olarak gelmesi sebebiyledir; bu, sana üç yumuşak harfin zayıflığını teyit eden şeylerdendir. Ve onu **أَدالَه**. el-Cevherî: **الدَّوْلة** (fetha ile) savaşta, iki fırkadan birinin diğerine karşı üstün kılınmasıdır; “onlara karşı bizim **الدَّوْلة**miz vardı” denir; çoğulu **الدُّوَلُ**dur. **الدُّولة** (damma ile) maldadır; “fey’ aralarında **دُولة** oldu; onu tedâvül ederler; bir defa bunun için, bir defa bunun için” denir; çoğulu **دُولات** ve **دُوَلٌ**dur. Ebû Ubeyde dedi ki: **الدُّولة** (damma ile) bizzat kendisiyle tedâvül edilen şeyin adıdır; **الدَّولة** (fetha ile) fiildir. Kıyamet alâmetleri hadîsinde: “ganimet **دُوَلاً** olduğunda” ( **دُولة**’nin cem‘i; damma ile) ve o, maldan tedâvül edilendir; böylece bir kavme, başka bir kavimden ayrı olarak olur. el-Ezherî: Ferrâ, Yüce Allah’ın “**كي لا يكون دُولة بين الأَغْنِياء منكم**” sözü hakkında dedi ki: insanlar onu **الدال**’ın ref‘iyle okudu; bildiğim kadarıyla yalnız Sülemî onu **الدال**’ın nasbıyla okudu; dedi ki: bu, **الدَّوْلة** için yer değildir; **الدَّولة** ancak iki ordu içindir: bu onu bozguna uğratır, sonra bozguna uğratan bozguna uğratılır; böylece “**الدَّوْلة** bunların üzerine geri döndü” dersin; sanki o bir keredir. Dedi ki: **الدُّولة** ( **الدال**’ın ref‘iyle) mülkte ve zamanla değişen ve dönüştürülen sünnetlerdedir; işte o **الدُّولُة** ve **الدُّوَلُ**dur. Zecâc dedi ki: **الدُّولة** tedâvül edilen şeyin adıdır; **الدَّوْلةُ** fiildir ve bir hâlden bir hâle intikaldir. Kim “**كي لا يكون دُولة**” okursa, mal mezhebi üzeredir; sanki “fey’ **دُولة** olmasın” yani tedâvül edilen olmasın. İbn Sikkît: Yûnus bu âyette dedi ki: Ebû Amr b. el-Alâ dedi: **الدُّولة** (damma ile) malda, **الدَّولة** (fetha ile) savaşta; dedi: Îsâ b. Ömer dedi: ikisi de savaşta ve malda eşittir. Yûnus dedi: “Ben ise vallahi ikisi arasındaki şeyi bilmiyorum.” Duâ hadîsinde: “Bana, Allah’ın Resûlü’nden, sallallahu aleyhi ve sellem, işittiğin bir hadîs anlat; onu seninle onun arasında erkekler tedâvül etmemiş olsun” yani erkekler onu birbirine nakletmemiş ve birinin birinden rivayet ettiği şekilde olmamış olsun; bilakis sen onu Resûlullah’tan rivayet ediyorsun. Leys: **الدَّوْلة** ve **الدُّولة** iki lehçedir; ondan **الإِدالةُ** galebedir. “Allah bizi düşmanımızdan **أَدَالَنا**”: **الدَّوْلة**den; “Allah’ım beni falana karşı **أَدِلْنِي** kıl ve ona karşı bana yardım et” denir. Sakîf heyeti hadîsinde: “Onlara karşı **نُدالُ** olunur ve bize karşı **يُدالون** olunur”; **الإِدالةُ**: galebedir; “bize düşmanlarımıza karşı **أُدِيل** verildi” yani onlara karşı bize yardım edildi; **الدَّوْلة** bizim oldu. Ve **الدَّوْلة**: şiddet hâlinden refah hâline intikaldir; ondan Ebû Süfyân ve Herakl hadîsi: “Ona karşı **نُدالُ** olunur ve bize karşı **يُدالُ** olunur” yani onu bir defa yeneriz, o da bizi başka bir defa yener. Haccâc dedi ki: “Yakındır ki yer bize karşı **تُدال** edilsin, bizden ona karşı **أُدِلْنا** edildiğimiz gibi” yani ona bize karşı dönüş ve **الدَّوْلة** kılınsın; böylece bizim etlerimizi, onun meyvelerini yediğimiz gibi yesin; ve bizim kanlarımızı, onun sularını içtiğimiz gibi içsin. Ve **تَداوَلْنا الأَمرَ**: onu **الدُّوَل** ile aldık. Ve “**دَوالَيْك**” dediler: yani iş üzerinde bir **مُداوَلةً**; Sîbeveyh dedi ki: istersen onu, bu hâlde vuku bulmuş olması üzerine حمل edersin. Ve **دالَت الأَيامُ**: yani döndü; Allah onu insanlar arasında **يُداوِلها**. Ve **تَداولته الأَيدي**: bunu bir defa, şunu bir defa aldı. Ve **دالَ الثوبُ يَدُول**: yani eskidi. Ve onun sevgisini **يَدُول** kıldı: yani eskir. İbnü’l-A‘râbî: “**حَجازَيْك** ve **دَوالَيْكَ** ve **هَذاذَيك** denir” dedi; dedi ki: bunlar yaratılışı böyle olan harflerdir, değiştirilmez. Dedi ki: **حَجازيك** onun emridir: aralarında engel koysun; ve “kendini tut” manasına gelmesi muhtemeldir. **هذاذيك** ise ona, kavmin işini kesmesini emreder. **دَوالَيْك**: “işi aralarında **تَداوَلوا** ettiler”den; bu bir **دَولة** alır, şu bir **دَولة** alır. Ve onların “**دَوالَيْك**” sözü: yani bir tedâvülden sonra tedâvül; Abd Benî’l-Hasḥâs dedi ki:
Eğer bir **بُرْد** yırtılırsa, onun benzeri bir **بُرْد** ile yırtılır,
**دَوالَيْكَ**; nihayet **بُرْد** için giyen kalmayıncaya dek.
(* “**حتى ليس للبرد لابس**” sözü hakkında, Tekmile’de dedi ki: rivayet:
Eğer bir **بُرْد** yırtılırsa, **بُرْد** ile bir yama yırtılır,
**دواليك**; nihayet hepimiz giyen olmayan oluruz).
Ferrâ: **الدُّوَلة** ve **التوَلة** ile geldi; ikisi de musibetlerdendir. Ve “**تَداوَلْنا العملَ والأَمر بيننا**” denir; **تعاوَرْناه** manasında: bu bir defa yaptı, bu bir defa. Ve İbnü’l-A‘râbî, Abd Benî’l-Hasḥâs’ın beytini okuttu:
Eğer bir **بُرْد** yırtılırsa, senin **بُرْد**un da onun benzeri yırtılır,
**دَوالَيْك**; nihayet bu elbise için giyen kalmayıncaya dek.
Dedi ki: Bu adam, bir kadının elbiselerini bedenine bakmak için yırttı; o da ona karşı elbisesini yırttı. İbn Büzurc dedi ki: Bazen **دَوالَيْك** üzerine **الألف واللام** soktular; böylece **الكاف** ile birlikte isim gibi kıldılar; bunun hakkında şu okuttu:
Ve bir arkadaş; onu, sapkınlık sahibi olarak arkadaş edindim,
**الدَّوالَيْكَ** yürür ve **البُنَّكَهْ** koşar.
Dedi ki: **الدَّوالَيْك**, dokumacı olduğunda yürüyüşünde çeviklenmesidir; **البُنَّكةُ** ise koştuğunda ağırlığıdır. İbn Berrî dedi ki: **دوال** da denir. Dabâb b. Seb‘ b. Avf el-Hanzalî dedi ki:
Onları, yetiştirdiğim ve taşıdığım şeyle cezalandırdılar;
işte belâlar böyledir: **دوال**.
Ve **الدَّوَلُ**: tedâvül edilen oklar; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu okuttu:
Tedâvül edilen okların **الدَّوَل**inden cömertliğe sığınır.
Ebû Duvâd’ın sözü:
Ve gerçekten mızrakları şahit tutarım: **تُدالي**,
yiğitlerin göğüslerinde, **الدَّرِيَّه** saplamasıyla.
Ebû Ali dedi ki: **تُداوِل** istedi; sonra **العين**’i **اللام**’ın yerine çevirdi.
Karnındaki bağırsak veya zar’dan olan şey **انْدال** etti: delindi de o çıktı. Ve karnı da **اندالَ** etti: genişledi ve yere yaklaştı. “Karnı **انْدال** etti”: gevşedi. Ve şey **اندال** etti: eridi ve asıldı/tutundu; İbn Düreyd okuttu:
Ey **ياشِلٌ**; **الحَدَجِ المُنْدال** gibi,
yırtık bir zırhtan görünen.
(* “**مدّرعي**” sözü, **حدج** maddesinde **العين**’in fethasıyla, ikil olduğu üzere ضبط edildi; doğrusu, burada **المحكم**’de ضبط edildiği gibi kesredir).
İbn Sîde dedi ki: Sîrâfî ise dedi ki: **مُنْدال** “**التَّدَلِّي**”den **مُنْفَعِل**dir; ondan kalb edilmiştir; buna göre onun masdarı olmaz; çünkü kalb edilmişin masdarı olmaz. Ve kavim **اندالَ** etti: bir yerden bir yere dönüştüler/yer değiştirdiler. Ve **الدُّوَلةُ**: **التُّوَلة**nin lehçesidir. “Bize onun **دُوَلاتِه**iyle geldi” yani musibetleriyle; ve “bize **الدُّوَلة** ile geldi” yani musibetle. Ebû Zeyd: “İşlerinden **دُولُول** içine düştüler” denir; yani şiddet ve büyük bir iş içine. el-Ezherî dedi ki: onu hemzesiz olarak getirdi.
Ve **الدَّوِيلُ**: kuru, yabani ot; bazıları onu, **النَّصِيِّ** ve **السَّبَط**ın kurusuna tahsis etti; er-Râ‘î dedi ki:
İki Rebî‘ ayı; onların süt develeri tatmaz,
ancak ekşilik, ağırlık ve **دَوِيلا**.
Ve o **فَعِيل**dir. Ebû Zeyd: **الدَّويل** ot, üzerinden iki yıl geçmiş olandır; onda hayır yoktur. İbnü’l-A‘râbî: **الدالةُ** şöhrettir; **الدَّالَ**ı cem‘ edilir. “Onları **دالةً** bıraktık” yani şöhret. Ve **دَالَ يَدُول دالة ودَوْلاً**: şöhret oldu. Ve **الدَّوالي**: Tâif’te bir üzüm türüdür; siyah, kırmızılığa çalar. el-Ezherî, senediyle Ümmü’l-Münzir el-Adeviyye’ye rivayet etti; dedi ki: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, bize girdi; yanında Ali b. Ebî Tâlib, radıyallahu anh, vardı; o iyileşmekteydi. Dedi ki: Bizim asılı **دَوالٍ**ımız vardı. Dedi ki: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, kalktı, yedi; Ali, radıyallahu anh, kalktı, yiyor; Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, ona dedi ki: “Yavaş; çünkü sen iyileşmektesin.” Ali, radıyallahu anh, oturdu; Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, ondan yedi. Sonra onlara pazı ve arpa yaptım; Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, ona dedi ki: “Bundan al; çünkü bu senin için daha uygundur.” Dedi ki: **الدَّوالي** **دالية**’nin çoğuludur; o, asılan **بُسْر** salkımıdır; olgunlaşınca yenir; içindeki **الواو**, **الألف**ten dönmüştür. Ve **الدُّولُ**: Hanîfe’den bir kabiledir; onlara nisbetle **الدُّوليُّ** denir. Ve **الدِّيلُ**: Abdülkays’ta. Ve **دالانُ**: Hemdân’dandır; hemzesizdir.
Ve **الدال**: hece harflerinden bir harftir; o, meçhur bir harftir; sözde aslî ve bedel olarak bulunur. İbn Sîde dedi ki: Onun **الألف**inin **الواو**dan dönmüş olduğuna hükmetmemiz, kızkardeşlerinde, gözü **ألف** olanlarda daha önce sunduğum şey sebebiyledir. Allah daha iyi bilir.
