# دون — Lane's Lexicon

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86/sozluk/lexicon
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%88%D9%86/entries/lexicon

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md)
- Lane's Lexicon: Edward W. Lane · 19. yy

## Madde başı: دون

دَانَ
1 دَانَ دان داني , aor. يَدُونُ, inf. n. دَوْنٌ; and ↓ أُدِينَ, (S, K,) with damm, (K,) inf. n. اـِدَانَةٌ; (S;) He, or it, was, or became, such as is termed دُونٌ; (S, K;) [i. e.] low, base, vile, &c.: or weak: (K:) mentioned by Er-Rلghib on the authority of IKt: (TA:) so say some: but accord. to others, دُونٌ has no verb. (S, TA.) لَمْ يَدُنْ, (as in my copies of the S,) or لم يُدَنْ, (as in the TA,) at the end of a verse of 'Adee, as some relate it, [perhaps the only authority for these two verbs,] is accord. to others لم يدَنّْ, from دَنَّى meaning “ he, or it, was, or became, weak. ” (S, K.)

دوّن الدَّيوَانَ
2 دوّن الدَّيوَانَ دون الديوان , (inf. n. تَدْوِينٌ, TA,) He wrote, composed, or drew up, the register [&c.]. (S, * Msb, K, TA. *) And دوّن الدَّوَاوِينَ He instituted, appointed, or arranged, the registers for the prefects, or administrators, (Mgh, Msb,) and the Kلdees, (Mgh,) or others: (Msb:) said of 'Omar; who is related to have been the first that did this, (Mgh, Msb,) among the Arabs. (Msb.) And دوّن الكُتُبَ He collected the writings. (Mgh.) [And دوّن شِعْرَ فُلَانٍ He collected the poetry of such a one.] And تَدْوِينٌ signifies also The writing [a person's name &c.] in a دِيوَان [or register]. (KL.) You say, دوّنهُ He wrote it [in a register]. (MA.) [And He registered him.]

أُدِينَ
4 أُدِينَ ذ , inf. n. اـِدَانَةٌ: see 1. -A2- مَا أَدْوَنَهُ [as meaning How low, base, vile, &c., is he, or it!] is [asserted to be] a phrase not used, (As, T, K, TA,) because [it is said that] دُونٌ has no verb. (As, T, TA.)

تدوّن
5 تدوّن دون تدون تدونن ودى He was, or became, in a state of complete richness, wealth, or competence. (IAar, T, K.) [See also تذوّن. Perhaps both are correct, as dial. vars.]

دُونً
دُونً دون دونن Low, base, vile, mean, paltry, inconsiderable, or contemptible; (Fr, T, S, M, * Msb, K;) applied to a man &c.: (T, Msb:) and inferior, i. e. lower, baser, viler, &c., in grounds of pretension to respect or honour [or in any approvable quality]: (Lth, T:) and such as falls short [of a thing]; used in this sense as a prefixed noun: (Ham p. 686:) [see below what is said of its usage as a prefixed noun by Lth and by Sb: and used as an epithet, scanty, or deficient; applied to anything:] and of a middling sort; between good and bad; applied to a man and to a commodity: (M:) and also high, or eminent, in rank or condition; noble, or honourable: (T, K:) thus it bears two contr. significations (K) [and significations intermediate between those two]. A poet says,
اـِذَا مَا عَلَا المَرْءُ رَامَ العَلَآء
وَيَقْتَعُ بِالدُّونِ مَنْ كَانَا دُونَا
[When the man is high in rank, or nobility, he seeks highness: and he who is low is content with that which is low]. (S.) Accord. to the most common usage, (Msb,) or accord. to what is asserted to be the most common usage, (Lh, M,) one says رَجُلٌ مِنْ دُونٍ (T, M, Msb, K) and شَىْءٌ مِنْ دُونٍ (M, Msb) A man who is [of a kind that is] low, base, &c., and a thing that is [of a kind that is] low, base, &c.: (Msb:) but sometimes they said رَجُلٌ دُونٌ and شَىْءٌ دُونٌ, without مِنْ; (M, Msb;) and ثَوْبٌ دُونٌ a bad [or an inferior] garment, or piece of cloth: (M:) or one should not say رَجُلٌ دُونٌ; (T, K;) for the Arabs did not use this phrase. (T.) Accord. to Lth, one says, هٰذَا دُونُ ذَاكَ [This is the inferior of that], when meaning to denote by it low estimation, using the nom. case: (T:) [but this is uncommon, if allowable:] Sb says that دُون is not used in the nom. case as a prefixed noun: as to the saying in the Kur [lxxii. 11, an instance similar to which occurs also in vii. 167], مِنَّا الصَّالِحُونَ وَ مِنَّا دُونَ ذٰلِكَ, the meaning is, وَ مِنَّا قَوْمٌ دُونَ ذٰلِكَ [i. e. Of us are the righteous, and of us are a party below that party in rank or estimation]; (M, TA;) or, as another says, دون is here in the accus. case but in the place of a noun in the nom. case because it is generally used as an adv. n. (TA.) ― -b2- As an adv. n., دُون signifies Below, contr. of فَوْق; (S, K;) as denoting a falling short of the [right or approved] limit; (S;) or denoting low, or mean, estimation or condition; (Lth, T, M;) or a condition lower, baser, viler, &c., than that of another, in grounds of pretension to respect or honour [or in any approvable quality]; (Lth, T;) [and hence, inferior to, beneath, under, or short of, another in rank, height, size, &c.;] and less than another, and more deficient than another: (Fr, T:) and also above; i. q. فَوْق; (T, K;) in highness, or eminence, of rank or condition, or in nobility; (T;) [and hence, exceeding another, and more than another:] thus bearing two contr. significations. (K.) You say, زَيْدٌ دُونَكَ meaning Zeyd is [below thee, or] in a condition lower, baser, viler, &c., than thine, in grounds of pretension to respect or honour [&c.]: and when one says, “ Verily such a one is high, or eminent, in rank or condition, ” or “ is noble, ” another replies, وَ دُونَ ذٰلِكَ meaning And above that. (T.) ― -b3- Also Beneath, below in situation, or under; syn. تَحْت. (T, TA.) Using it in this sense, you say, دُوَن قَدَمِكَ خَدُّ عَدُوِّكَ [May the cheek of thine enemy be beneath thy foot]: (T, TA:) and جَلَسَ دُونَهُ [He sat below him]. (TA.) ― -b4- Also Before in respect of place, or in front: and [the contr., namely,] behind, or beyond. (T, M, K.) [You may say, using it in the former sense, جَلَسَ دُونَهُ He sat before him, or in front of him: (see Ham p. 86:) and, using it in the latter sense,] you say, هٰذَا أَمِيرٌ عَلَى مَا دُونَ جَيْحُونَ This [man] is governor, or prince, over what is beyond [the river] Jeyhoon. (TA.) ― -b5- And i. q. قَبْل [generally signifying Before in respect of time; but as some say, in respect of place also, which may perhaps be here meant]: (T:) and [the contr., namely,] i. q. بَعْد [generally meaning after in respect of time; but as some say, in respect of place also, which may perhaps be here meant]. (Fr, T, TA.) ― -b6- It signifies also Nearer than another thing: (S, Msb, K:) so in the phrase هٰذَا دُونَ ذٰلِكَ [This is nearer than that]; (S Msb;) or هٰذَا دُونَهُ [this is nearer than he, or it]. (K.) [Hence,] one says also, اُدْنُ دُونَكَ meaning Draw thou near in the space that is between me and thee: (A Heyth, T:) [or approach thou nearer to me:] or draw thou near [or nearer] to me. (IAar, T, M, K.) And يَزِيدُ بَغُضُّ الطَّرْفَ دُونِى, a saying of a poet, means Yezeed lowers the eye towards a spot between me and him. (A Heyth, T.) [خَشَعَتْ دُونَهُ الأَبْصَارُ, also, has a similar meaning: see 1 in art. خشع. So, too, has the phrase, خَاوَتَ طَرْفَهُ دُونِى: see 3 in art. خوت. And hence,] one says, دُونَ النَّهْرِ جَمَاعَةٌ [In the way of, or to, the river, or on this side of the river, or nearer than the river, is a company of men; or] before thy reaching the river [there is to be found, or encountered, a company of men]. (K.) And دُونَ قَتْلِ الأَسَدِ أَهْوَالٌ [In the way of, or to, the slaying of the lion, or] before thine attaining to the slaying of the lion, terrors [are to be encountered]. (T, TA.) [And دُونَهُ خَرْطُ القَتَادِ: see 1 in art. خرط.] And حَالَ دُونَ الشَّىْءِ [It intervened as an obstacle in the way to the thing; or] it prevented from attaining the thing. (W p. 71.) [And لَيْسَ دُونَهُ شَىْءٌ There is nothing intervening as an obstacle in the way of, or to, him, or it.] And [hence,] قُتِلَ دُونَ مَالِهِ, and نَفْسِهِ, and أَخِيهِ, and جَارِهِ, He was slain in defence of his property, and of himself, and of his brother, and of his neighbour. (Occurring in a trad. commencing with the words الغَرِيقُ شَهِيدٌ, in the “ Jلmi' es-Sagheer, ” and thus explained in the margin of a copy of that work.) [And نَبَحَ دُونَهُ is a modern phrase meaning (assumed tropical:) He defended him as though by barking in the way to him.] ― -b7- [Hence,] also i. q. عَلَى [as meaning Against; denoting defence by means of intervention: see an ex. in a verse cited voce شَخْصٌ]. (Fr, T, TA.) ― -b8- And i. q. عِنْدَ [meaning At, near, nigh, by, or near by; with, or present with; &c.]. (Fr, T, Ibn-Es-Seed.) Accord. to Ez-Zowzanee, it has this meaning in the saying of Imra-el-Keys,
[describing a horse,]
فَأَلْحَقَنَا بِالهَادِيَاتِ وَ دُونَهُ
جَوَاحِرُهَا فِى صَرَّةٍ لَمْ تُزَيَّلِ
(TA, but only the former hemistich is there given,) i. e. And he made us to overtake the foremost of the wild animals, while near to him were those that lagged behind, in a herd, not dispersed. (EM p. 48.) ― -b9- And i. q. غَيْر [as meaning Other than, beside, or besides, exclusively of, or not as used before a substantive or an adjective]. (K.) Hence, in the Kur [xxi. 82], وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذٰلِكَ [And who should do work other than, or beside, that]. (Fr, TA.) And in the same [iv. 51 and 116], وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذٰلِكَ But He will forgive what is other than that: or, as some say, what is less than that. (Er-Rلghib, TA.) And so, it is said, in the trad., لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ [There is no poor-rate to be exacted in the case of what is other than, or not, or, rather less than, five ounces]. (K.) So, too, it is said to mean in the trad., أَجَازَ الخُلْعَ دُونَ عِقَاصِ رَأْسِهَا [He allowed the divorcing a wife for a gift, or compensation, other than the عِقَاص (q. v.) of her head: in the CK, in which الخَلْعُ is erroneously put for الخُلْعَ, this is given as an ex. of ذُونَ in the sense of سَوِى, which is syn. with غَيْر]: or the meaning is, for anything, even for the عقاص of her head. (K, TA.) ― -b10- It is also used (M, K, TA) as a subst. (M, TA) with مِنْ prefixed to it, [very often in this case, in the Kur and elsewhere, as meaning غَيْر and sometimes in other senses explained above,] and likewise with بِ (M, K, TA,) though rarely. (K.) One says, هٰذَا دُونَكَ and هٰذَا مِنْ دُونِكَ [This is below thee, or above thee: &c.]. (M, TA.) And it is said in the Kur [xxviii. 23], وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ (M, TA) And he found in a place below them two women: (Bd:) or beside them, or exclusively of them. (Jel.) One says also, هٰدَا لِىدُونَ لَكَ or مِنْ دُونِكَ [meaning This belongs to me exclusively of thee]; i. e. thou hast no right nor share [with me] in this. (Kull p. 186.) The phrase فِيهِمْ مَنْ لَيْسَ بِدُونِهِ [app. as meaning Among whom was such as was not below him in respect of knowledge of poetry] is used by Akh in his book on rhymes. (M, TA.) ― -b11- It also denotes a command, (T, K,) and an incitement (Fr, T, S, K) to do a thing. (S.) Using it in the former sense, you say, دُونَكَ الدِّرْهَمَ, meaning Take thou the dirhem; (T;) or دُونَكَ الشَّىْءَ and دُونَكَ بِالشَّىْءِ, meaning Take thou the thing: (M:) and using it in the latter sense, you say, دُونَكَهُ, (S, K, TA,) meaning Keep thou, cleave thou, cling thou, or hold thou fast, to him; and take care of him: (TA:) or دُنَكَ زَيْدًا Keep thou, &c., to Zeyd, taking care of him. (T.) Temeem [meaning a party of the tribe so named] said to El-Hajjلj, when he had slain, i. e. crucified, Sلlih Ibn-' Abd-Er-Rahmلn, “ Permit us to bury Sلlih: ” and he replied, دُونَكُمُوهُ [Take ye him]. (S, TA.) ― -b12- And it also denotes a threat. (T, K.) So in the sayings دُوَكَ صِرَاعِى [Beware thou of wrestling with me] and دُونَكَ فَتَمَرَّسْ بِى [Beware thou, and then set thyself against me to do evil if thou canst]. (T, TA.) ― -b13- It is said that no verb is derived from it: (T, S, M, Msb:) but some assert that دَانَ and أُدِينَ [mentioned in the first paragraph of this art.] are derived from it. (S.) ― -b14- The dim. of دُونَ is ↓ دُوَيْنَ: (Ham p. 404:) and ↓ دُوَيْنَةَ occurs as a dim. in a verse of a post-classical poet; but, [ISd says,] of what word I know not, unless they said ↓ دُونَةَ [for دُونَ]. (M.)

دُونَةَ
دُونَةَ دون دونه دوننه دونة : see the next preceding sentence.

دُوَيْنَ
دُوَيْنَ دوى دوي دوين : see the next preceding sentence.

دُوَيْنَةَ
دُوَيْنَةَ دوى دوي دوينه دوينة : see the next preceding sentence.

دَيْوَانٌ
دَيْوَانٌ ديوان : see the next paragraph.

دِيوَانٌ
دِيوَانٌ ديوان , an arabicized word, (AO, M, Msb, &c.,) from the Pers. [دِيوَانْ]; (AO, M, &c.;) [though some hold it to be of Arabic origin:] J says, (TA,) it is originally دِوَّانٌ, but ى is substituted for one of the و s ; as is shown by its pl., (S, Msb,) which is دَوَاوِينُ; (S, M, Msb, K;) for if the ى were radical, they would say دَيَاوِينُ; (S;) but accord. to IDrd and IJ, (IB, TA,) it has this latter pl. also: (M, IB, K, TA:) Sb says that the و in دِيوَانٌ, though after ى, is not changed into ى, as it is in سَيِّدٌ, because the ى in the former word is not inherent; that word being of the measure فِعَّالٌ, from دَوَّنْتَ; (M;) [i. e.] it is from دَوَّنَ الكُتُبَ meaning “ he collected the writings; ” as is shown by their saying ↓ دُوَيْوِينٌ, (M,) which is the dim.: (Msb:) ISk says that ديوان is with kesr only [to the د]; (M;) but one says ↓ دَيْوَانٌ also, (K,) which is mentioned by Ks, as postclassical, and by Sb; like بَيْطَارٌ: (M:) the meaning is A دَفْتَر [or register]: (Shifل el-Ghaleel, TA:) or a collection of written leaves or papers [forming a book, generally for registration]: (ISk, M, Mgh, * K:) or a register of accounts; an accountbook: (Msb:) and a register of soldiers and pensioners [and others]: (IAth, K:) the first who instituted, or appointed, or arranged, such a book, (Mgh, Msb, K,) among the Arabs, (Msb,) for the prefects, or administrators, (Mgh, Msb,) and the Kلdees, (Mgh,) is said to have been 'Omar: (Mgh, Msb, K: *) accord. to El-Mلwardee, it is a register of what concerns the rights, or dues, of the state, relating to the acts of the government, and the finances, and the military and other administrators thereof: (TA:) then any book was thus called: and especially the poetry of some particular poet: so that this meaning became [conventionally regarded as] a proper signification thereof; (Shifل el-Ghaleel, TA;) i. e. a collection of poetry [of a particular poet]. (TA.) [Hence,] one says, فُلَانٌ مِنْ أَهْلِ الدِّيوَانِ, meaning Such a one is of those whose names are written in the register. (Mgh.) [Also Such a one is of the keepers of the register; or, is of the registrars. (And sometimes it has another meaning, which see below.) And hence the saying] الشِّعْرُ دِيوَانُ العَرَبِ (assumed tropical:) [Poetry is the register of the Arabs]: because they used to refer to it on their differing in opinion respecting genealogies and wars or fights and the appointing of stipends or allowances from the government-treasury, like as the people of the ديوان [properly so called] refer to their ديوان in a case that is doubtful to them; or because it was the depository of their sciences, and the preserver of their rules of discipline, and the mine of their histories. (Har p. 263.) ― -b2- Afterwards, also, it was applied to signify An account, or a reckoning. (Msb, TA.) ― -b3- And Writers [of accounts or reckonings]. (TA.) ― -b4- And A place of account or reckoning, (Msb, TA,) and of writers [of accounts or reckonings] (TA.) ― -b5- [Also A council, court, or tribunal: see دَسْتٌ. Hence أَهْلُ الدِّيوَانِ sometimes means The people of the council, court, or tribunal. ― -b6- And also, in the present day, A long seat, formed of a mattress laid against the side of a room, upon the floor or upon a raised structure or frame, with cushions to lean against; or two or more of such mattresses &c. similarly placed.]

ديوَانِىٌّ
ديوَانِىٌّ ديوان ديوانى ديواني ديوانيي Of, or belonging to, a دِيوَان. (TA.)

دُوَيْوِينٌ
دُوَيْوِينٌ دويوين dim. of دِيوَانٌ, q. v. (M, * Msb.)

أَدْوَنُ
أَدْوَنُ ذ is used by IJ in the phrase ذٰلِكَ أَقَلٌّ الأَمْرَيْنِ وَأَدْوَنُهُمَا [That is the lesser of the two affairs, or cases, and the lower, baser, &c., of them]: but [ISd says that] this is strange, because [he held that], like أَحْنَكَ, it has no verb belonging to it. (M.)

### Türkçe

**دَانَ**
1 **دَانَ** دان داني , muzâri‘ **يَدُونُ**, mastar ismi **دَوْنٌ**; ve ↓ **أُدِينَ**, (S, K,) damme ile, (K,) mastar ismi **اـِدَانَةٌ**; (S;) O, yahut o (şey), **دُونٌ** diye adlandırılan türden oldu; (S, K;) [yani] alçak, bayağı, rezil, vb.: yahut zayıf: (K:) Er-Râghib tarafından IKt’den rivayetle zikredilmiştir: (TA:) bazıları böyle der: fakat başkalarına göre, **دُونٌ**’un fiili yoktur. (S, TA.) **لَمْ يَدُنْ**, (S’nin nüshalarımda olduğu üzere,) yahut **لم يُدَنْ**, (TA’da olduğu üzere,) ‘Adee’nin bir beytinin sonunda, bazıları böyle rivayet eder, [belki bu iki fiil için tek dayanak,] başkalarına göre **لم يدَنّْ**’dir, “o, yahut o (şey), zayıf oldu” anlamındaki **دَنَّى**’dan. (S, K.)

**دوّن الدَّيوَانَ**
2 **دوّن الدَّيوَانَ** دون الديوان , (mastar ismi **تَدْوِينٌ**, TA,) O, sicili [vb.] yazdı, telif etti, yahut düzenledi. (S, * Msb, K, TA. *) Ve **دوّن الدَّوَاوِينَ** O, valiler yahut idareciler için, (Mgh, Msb,) ve kadılar için, (Mgh,) yahut başkaları için sicilleri tesis etti, tayin etti, yahut düzenledi: (Msb:) ‘Omar hakkında söylenir; Araplar arasında bunu ilk yapanın o olduğu rivayet edilir. (Mgh, Msb,) (Msb.) Ve **دوّن الكُتُبَ** O, yazıları topladı. (Mgh.) [Ve **دوّن شِعْرَ فُلَانٍ** O, falanın şiirini topladı.] Ve **تَدْوِينٌ** ayrıca, bir **دِيوَان** [yahut sicil] içine [bir kimsenin adını vb.] yazmak anlamına gelir. (KL.) Dersin ki, **دوّنهُ** O, onu [bir sicile] yazdı. (MA.) [Ve onu kayda geçirdi.]

**أُدِينَ**
4 **أُدِينَ** ذ , mastar ismi **اـِدَانَةٌ**: bk. 1. -A2- **مَا أَدْوَنَهُ** [“O, yahut o (şey), ne kadar alçak, bayağı, rezil, vb.!” anlamında] kullanılmayan bir ibare olduğu [iddia edilir], (As, T, K, TA,) çünkü [denilir ki] **دُونٌ**’un fiili yoktur. (As, T, TA.)

**تدوّن**
5 **تدوّن** دون تدون تدونن ودى O, yahut o (şey), tam bir zenginlik, servet, yahut yeterlilik hâlinde oldu. (IAar, T, K.) [Bk. ayrıca **تذوّن**. Belki ikisi de doğrudur, lehçe varyantları olarak.]

**دُونً**
**دُونً** دون دونن Alçak, bayağı, rezil, değersiz, önemsiz, yahut hakir; (Fr, T, S, M, * Msb, K;) bir adama vb. uygulanır: (T, Msb:) ve aşağı; yani saygı yahut şeref iddiası [yahut herhangi bir övülebilir nitelik] bakımından daha aşağı, daha bayağı, daha rezil, vb.: (Lth, T:) ve [bir şeyin] gerisinde kalan türden; bu anlamda muzaf isim olarak kullanılır: (Ham p. 686:) [aşağıda, Lth ve Sb tarafından muzaf isim olarak kullanımı hakkında söylenenlere bak; ve sıfat olarak kullanıldığında, kıt, yahut eksik; herhangi bir şeye uygulanır:] ve orta türden; iyi ile kötü arasında; bir adama ve bir mala uygulanır: (M:) ve ayrıca rütbe yahut hâl bakımından yüksek, yahut seçkin; soylu, yahut şerefli: (T, K:) böylece iki zıt anlam taşır (K) [ve bu ikisi arasında ara anlamlar]. Bir şair der ki,
اـِذَا مَا عَلَا المَرْءُ رَامَ العَلَآء
وَيَقْتَعُ بِالدُّونِ مَنْ كَانَا دُونَا
[Adam rütbece yahut soylulukça yükselince, yüceliği ister: ve alçak olan, alçak olana razı olur]. (S.) En yaygın kullanıma göre, (Msb,) yahut en yaygın kullanım olduğu iddia edilene göre, (Lh, M,) denir ki **رَجُلٌ مِنْ دُونٍ** (T, M, Msb, K) ve **شَىْءٌ مِنْ دُونٍ** (M, Msb) Alçak, bayağı, vb. türden bir adam ve alçak, bayağı, vb. türden bir şey: (Msb:) fakat bazen **مِنْ** olmaksızın **رَجُلٌ دُونٌ** ve **شَىْءٌ دُونٌ** dediler; (M, Msb;) ve **ثَوْبٌ دُونٌ** kötü [yahut aşağı] bir elbise, yahut kumaş parçası: (M:) yahut **رَجُلٌ دُونٌ** denmemelidir; (T, K;) çünkü Araplar bu ibareyi kullanmadılar. (T.) Lth’ye göre, denir ki, **هٰذَا دُونُ ذَاكَ** [Bu, şunun aşağısıdır], düşük değer belirtmek istendiğinde, merfû‘ hâli kullanarak: (T:) [fakat bu, caizse de, yaygın değildir:] Sb der ki **دُون** muzaf isim olarak merfû‘ hâlde kullanılmaz: Kur’ân’daki [lxxii. 11; benzeri vii. 167’de de geçer] **مِنَّا الصَّالِحُونَ وَ مِنَّا دُونَ ذٰلِكَ** sözüne gelince, anlamı **وَ مِنَّا قَوْمٌ دُونَ ذٰلِكَ**’dır [yani Bizden salihler vardır ve bizden o zümreden rütbe yahut değer bakımından aşağı bir topluluk vardır]; (M, TA;) yahut bir başkasının dediği gibi, burada **دون** mansûb hâldedir; fakat merfû‘ hâlde bir isim yerindedir; çünkü genellikle zarf isim olarak kullanılır. (TA.) ― -b2- Zarf isim olarak, **دُون** “aşağıda” demektir, **فَوْق**’un zıddı; (S, K;) [doğru yahut makbul] sınırın gerisinde kalmayı ifade ederek; (S;) yahut düşük, yahut bayağı değer yahut hâli ifade ederek; (Lth, T, M;) yahut saygı yahut şeref iddiası [yahut herhangi bir övülebilir nitelik] bakımından bir başkasının hâlinden daha aşağı, daha bayağı, daha rezil, vb. bir hâli; (Lth, T;) [ve buradan, rütbe, yükseklik, büyüklük, vb. bakımından bir başkasından aşağı, altında, yahut eksik olmayı;] ve bir başkasından daha az olmayı ve bir başkasından daha eksik olmayı: (Fr, T:) ve ayrıca “üstte”; **فَوْق** ile eş anlamlı; (T, K;) rütbe yahut hâlin yüceliğinde, yahut soylulukta; (T;) [ve buradan, bir başkasını aşmayı ve bir başkasından daha fazla olmayı:] böylece iki zıt anlam taşır. (K.) Dersin ki, **زَيْدٌ دُونَكَ** yani Zeyd, saygı yahut şeref iddiası [&c.] bakımından seninkinden daha aşağı, daha bayağı, daha rezil, vb. bir hâldedir: ve biri “Falan rütbe yahut hâl bakımından yüksek, yahut seçkindir” yahut “soyludur” dediğinde, bir başkası **وَ دُونَ ذٰلِكَ** diye cevap verir; yani Ve onun üstünde. (T.) ― -b3- Ayrıca, konum bakımından altında, aşağıda, yahut alt; eş anlamlısı **تَحْت**. (T, TA.) Bu anlamda kullanarak dersin ki, **دُوَن قَدَمِكَ خَدُّ عَدُوِّكَ** [Düşmanının yanağı ayağının altında olsun]: (T, TA:) ve **جَلَسَ دُونَهُ** [Onun aşağısına oturdu]. (TA.) ― -b4- Ayrıca, yer bakımından önünde, yahut karşısında: ve [zıddı olan] arkasında, yahut ötesinde. (T, M, K.) [İlk anlamda kullanarak, **جَلَسَ دُونَهُ** Onun önüne, yahut karşısına oturdu dersin: (Ham p. 86’ya bak:) ve ikinci anlamda kullanarak,] dersin ki, **هٰذَا أَمِيرٌ عَلَى مَا دُونَ جَيْحُونَ** Bu [adam], Ceyhun [nehri] ötesindeki şeyler üzerine validir, yahut emirdir. (TA.) ― -b5- Ve **قَبْل** ile eş anlamlıdır [genellikle zaman bakımından “önce” demektir; fakat bazılarına göre yer bakımından da, ki burada belki bu kastedilmiştir]: (T:) ve [zıddı olan] **بَعْد** ile eş anlamlıdır [genellikle zaman bakımından “sonra” demektir; fakat bazılarına göre yer bakımından da, ki burada belki bu kastedilmiştir]. (Fr, T, TA.) ― -b6- Ayrıca, bir başka şeyden daha yakın demektir: (S, Msb, K:) böylece **هٰذَا دُونَ ذٰلِكَ** ibaresinde [Bu, şundan daha yakındır]; (S Msb;) yahut **هٰذَا دُونَهُ** [bu, ondan daha yakındır]. (K.) [Bundan dolayı,] ayrıca denir ki, **اُدْنُ دُونَكَ** yani Benimle senin arandaki mesafede yaklaş: (A Heyth, T:) [yahut bana yaklaş:] yahut bana yaklaş [yahut daha çok yaklaş]. (IAar, T, M, K.) Ve bir şairin sözü olan **يَزِيدُ بَغُضُّ الطَّرْفَ دُونِى**, Yezeed’in gözünü benimle onun arasındaki bir noktaya doğru indirdiği anlamına gelir. (A Heyth, T.) [**خَشَعَتْ دُونَهُ الأَبْصَارُ** da benzer bir anlama sahiptir: bk. خشع maddesinde 1. Keza **خَاوَتَ طَرْفَهُ دُونِى** ibaresi de: bk. خوت maddesinde 3. Ve bundan dolayı,] denir ki, **دُونَ النَّهْرِ جَمَاعَةٌ** [Nehre giden yolda, yahut nehre doğru, yahut nehrin bu tarafında, yahut nehirden daha yakın bir yerde bir topluluk vardır; yahut] nehre ulaşmandan önce [bulunacak, yahut karşılaşılacak] bir topluluk vardır. (K.) Ve **دُونَ قَتْلِ الأَسَدِ أَهْوَالٌ** [Aslanı öldürmeye giden yolda, yahut aslanı öldürmeye ulaşmandan önce] dehşetler [karşılaşılacaktır]. (T, TA.) [Ve **دُونَهُ خَرْطُ القَتَادِ**: bk. خرط maddesinde 1.] Ve **حَالَ دُونَ الشَّىْءِ** [O şeyin yolunda engel olarak araya girdi; yahut] o şeye ulaşmayı engelledi. (W p. 71.) [Ve **لَيْسَ دُونَهُ شَىْءٌ** Onun, yahut onun (şeyin), yolunda araya giren bir engel yoktur.] Ve [bundan dolayı,] **قُتِلَ دُونَ مَالِهِ**, ve **نَفْسِهِ**, ve **أَخِيهِ**, ve **جَارِهِ**, O, malını, ve kendisini, ve kardeşini, ve komşusunu savunurken öldürüldü. (الغَرِيقُ شَهِيدٌ sözleriyle başlayan bir hadiste geçer; “Jâmi‘ es-Sagheer”de; ve o eserin bir nüshasının kenarında böyle açıklanmıştır.) [Ve **نَبَحَ دُونَهُ** modern bir ibaredir; (mecazî varsayılarak:) Ona, ona giden yolda havlayarak savundu demektir.] ― -b7- [Bundan dolayı,] ayrıca **عَلَى** ile eş anlamlıdır [“karşı” anlamında; araya girme yoluyla savunmayı ifade eder: bk. شَخْصٌ maddesinde zikredilen bir beyitte bir örnek]. (Fr, T, TA.) ― -b8- Ve **عِنْدَ** ile eş anlamlıdır [“yanında, yakınında, nezdinde; ile, huzurunda; vb.” anlamında]. (Fr, T, Ibn-Es-Seed.) Ez-Zowzanee’ye göre, Imra-el-Keys’in sözünde bu anlamdadır,
[bir atı tasvir ederek,]
فَأَلْحَقَنَا بِالهَادِيَاتِ وَ دُونَهُ
جَوَاحِرُهَا فِى صَرَّةٍ لَمْ تُزَيَّلِ
(TA; fakat orada yalnız ilk mısra verilmiştir,) yani Ve o, bizi yaban hayvanlarının öncü olanlarına yetiştirdi; o sırada ona yakın olanlar, geride kalanlar, dağılmamış bir sürü içinde idi. (EM p. 48.) ― -b9- Ve **غَيْر** ile eş anlamlıdır [“başka, -den başka, -in dışında” anlamında; bir isimden yahut bir sıfattan önce kullanıldığı gibi değil]. (K.) Bundan dolayı, Kur’ân’da [xxi. 82], **وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذٰلِكَ** [Ve onun dışında, yahut ondan başka, bir iş yapacak olanlar]. (Fr, TA.) Ve aynı yerde [iv. 51 ve 116], **وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذٰلِكَ** Fakat O, bunun dışında olanı bağışlar: yahut bazılarına göre, bundan daha az olanı. (Er-Râghib, TA.) Ve yine, hadiste, **لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ** [Beş ukıyeden başka olan, yahut beş ukıyeden az olan şeyde alınacak sadaka yoktur] anlamına geldiği söylenir. (K.) Keza, hadiste, **أَجَازَ الخُلْعَ دُونَ عِقَاصِ رَأْسِهَا** [O, kadını bir bedel karşılığında boşamayı, onun başının **عِقَاص**’ından (bk. madde) başka bir şeyle caiz gördü: CK’de, **الخَلْعُ** yanlışlıkla **الخُلْعَ** yerine konmuştur; bu, **ذُونَ**’un **سَوِى** anlamında bir örnek olarak verilmiştir; **سَوِى** ise **غَيْر** ile eş anlamlıdır]: yahut anlam, onun başının عقاص’ı bile olsa herhangi bir şey karşılığında (caiz gördü) demektir. (K, TA.) ― -b10- Ayrıca (M, K, TA) bir isim olarak (M, TA) başına **مِنْ** getirilerek kullanılır, [bu durumda Kur’ân’da ve başka yerlerde çokça; **غَيْر** anlamında ve bazen yukarıda açıklanan diğer anlamlarda,] ve yine **بِ** ile de (M, K, TA,) fakat nadiren. (K.) Denir ki, **هٰذَا دُونَكَ** ve **هٰذَا مِنْ دُونِكَ** [Bu, senin aşağındadır, yahut üstündedir: vb.]. (M, TA.) Ve Kur’ân’da [xxviii. 23], **وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ** (M, TA) Ve onların aşağısında bir yerde iki kadın buldu: (Bd:) yahut onların yanında, yahut onların dışında. (Jel.) Yine denir ki, **هٰدَا لِىدُونَ لَكَ** yahut **مِنْ دُونِكَ** [yani Bu, senden ayrı olarak bana aittir]; yani bu hususta senin hiçbir hakkın ve payın yoktur [benimle birlikte]. (Kull p. 186.) **فِيهِمْ مَنْ لَيْسَ بِدُونِهِ** ibaresi [görünüşe göre “içlerinde şiir bilgisi bakımından onun aşağısında olmayan kimse vardı” anlamında] Akh tarafından kafiyeler kitabında kullanılır. (M, TA.) ― -b11- Ayrıca bir emri ifade eder, (T, K,) ve bir şeyi yapmaya teşviki (Fr, T, S, K) ifade eder. (S.) İlk anlamda kullanarak dersin ki, **دُونَكَ الدِّرْهَمَ**, yani Dirhemi al; (T;) yahut **دُونَكَ الشَّىْءَ** ve **دُونَكَ بِالشَّىْءِ**, yani Şeyi al: (M:) ve ikinci anlamda kullanarak dersin ki, **دُونَكَهُ**, (S, K, TA,) yani Ona sarıl, ona yapış, ona tutun, yahut onu sıkı tut; ve onunla ilgilen: (TA:) yahut **دُنَكَ زَيْدًا** Zeyd’e sarıl, vb., onunla ilgilen. (T.) Temeem [yani bu adla anılan kabileden bir grup] El-Hajjâj’a, Sâlih İbn-‘Abd-Er-Rahmân’ı öldürdüğünde, yani astığında, “Sâlih’i gömmemize izin ver” dedi; o da **دُونَكُمُوهُ** [Onu alın] diye cevap verdi. (S, TA.) ― -b12- Ve ayrıca bir tehdidi ifade eder. (T, K.) Şu sözlerde olduğu gibi: **دُوَكَ صِرَاعِى** [Benimle güreşmekten sakın] ve **دُونَكَ فَتَمَرَّسْ بِى** [Sakın; sonra gücün yetiyorsa bana karşı kötülük yapmak üzere kendini ortaya koy]. (T, TA.) ― -b13- Ondan fiil türetilmediği söylenir: (T, S, M, Msb:) fakat bazıları, **دَانَ** ve **أُدِينَ**’in [bu maddenin ilk paragrafında zikredilen] ondan türediğini ileri sürer. (S.) ― -b14- **دُونَ**’un tasğîri ↓ **دُوَيْنَ**’dir: (Ham p. 404:) ve ↓ **دُوَيْنَةَ** geç-klasik bir şairin bir beytinde tasğîr olarak geçer; fakat, [ISd der ki,] hangi kelimenin tasğîri olduğunu bilmiyorum; meğer ki ↓ **دُونَةَ** [**دُونَ** yerine] demiş olsunlar. (M.)

**دُونَةَ**
**دُونَةَ** دون دونه دوننه دونة : bir önceki cümleye bak.

**دُوَيْنَ**
**دُوَيْنَ** دوى دوي دوين : bir önceki cümleye bak.

**دُوَيْنَةَ**
**دُوَيْنَةَ** دوى دوي دوينه دوينة : bir önceki cümleye bak.

**دَيْوَانٌ**
**دَيْوَانٌ** ديوان : bir sonraki paragrafa bak.

**دِيوَانٌ**
**دِيوَانٌ** ديوان , Arapçalaştırılmış bir kelimedir, (AO, M, Msb, vb.,) Farsçadaki [دِيوَانْ]’dan; (AO, M, vb.;) [gerçi bazıları onun Arapça kökenli olduğunu kabul eder:] J der ki, (TA,) aslında **دِوَّانٌ**’dır; fakat و’lardan birinin yerine ى konmuştur; bunun delili, çoğuludur, (S, Msb,) ki o da **دَوَاوِينُ**’dur; (S, M, Msb, K;) çünkü eğer ى kök harf olsaydı **دَيَاوِينُ** derlerdi; (S;) fakat IDrd ve IJ’ye göre, (IB, TA,) bu ikinci çoğul da vardır: (M, IB, K, TA:) Sb der ki **دِيوَانٌ**’daki و, ى’dan sonra olduğu hâlde, **سَيِّدٌ**’de olduğu gibi ى’ya çevrilmez; çünkü birincideki ى aslî değildir; o kelime **فِعَّالٌ** veznindedir, **دَوَّنْتَ**’dan: (M;) [yani] “yazıları topladı” anlamındaki **دَوَّنَ الكُتُبَ**’dandır; bunun delili, onların ↓ **دُوَيْوِينٌ** demeleridir, (M,) ki bu tasğîridir: (Msb:) ISk der ki dîvân, yalnız kesra ile [**د** üzerinde] olur: (M;) fakat ↓ **دَيْوَانٌ** da denir, (K,) ki bunu Ks geç-klasik olarak, Sb de zikretmiştir; **بَيْطَارٌ** gibi: (M:) anlamı bir **دَفْتَر** [yahut sicil]dir: (Shifâ el-Ghaleel, TA:) yahut yazılı yaprakların yahut kâğıtların bir araya getirilmiş hâli [genellikle kayıt için bir kitap oluşturan]: (ISk, M, Mgh, * K:) yahut hesap defteri; muhasebe defteri: (Msb:) ve askerlerin ve maaş alanların [ve başkalarının] sicili: (IAth, K:) Araplar arasında böyle bir kitabı, (Mgh, Msb, K,) (Msb,) valiler yahut idareciler için, (Mgh, Msb,) ve kadılar için, (Mgh,) tesis eden, tayin eden, yahut düzenleyen ilk kişinin ‘Omar olduğu söylenir: (Mgh, Msb, K: *) El-Mâwardee’ye göre, devletin hakları yahut alacaklarıyla ilgili, yönetim işlerine ve maliyeye ve askerî ve diğer idarecilere dair olanların sicilidir: (TA:) sonra her kitaba bu ad verildi: ve özellikle belirli bir şairin şiiri: böylece bu anlam onun için [örfî olarak] özel bir anlam hâline geldi; (Shifâ el-Ghaleel, TA;) yani [belirli bir şairin] şiir derlemesi. (TA.) [Bundan dolayı,] denir ki, **فُلَانٌ مِنْ أَهْلِ الدِّيوَانِ**, yani Falan, adı sicile yazılanlardandır. (Mgh.) [Ayrıca Falan, sicil tutanlardandır; yahut sicil kâtiplerindendir. (Ve bazen başka bir anlamı da vardır; onu aşağıda gör.) Ve bundan dolayı şu söz:] **الشِّعْرُ دِيوَانُ العَرَبِ** (mecazî varsayılarak:) [Şiir, Arapların sicilidir]: çünkü onlar, nesebler ve savaşlar yahut çarpışmalar ve devlet hazinesinden maaşlar yahut tahsisatlar tayini hususunda görüş ayrılığına düştüklerinde ona başvururlardı; tıpkı **ديوان** [asıl anlamıyla] ehlinin, kendilerine şüpheli gelen bir işte **ديوان**larına başvurması gibi; yahut çünkü o, onların ilimlerinin mahzeni, edep kurallarının koruyucusu ve tarihlerinin madeniydi. (Har p. 263.) ― -b2- Sonradan, ayrıca, bir hesap, yahut sayım anlamında da kullanıldı. (Msb, TA.) ― -b3- Ve hesap yazarları [muhasebeciler]. (TA.) ― -b4- Ve hesap yeri, (Msb, TA,) ve hesap yazarlarının [muhasebecilerin] yeri. (TA.) ― -b5- [Ayrıca bir meclis, mahkeme, yahut divan: bk. **دَسْتٌ**. Bundan dolayı **أَهْلُ الدِّيوَانِ** bazen meclis, mahkeme, yahut divan ehli demektir. ― -b6- Ve ayrıca, günümüzde, bir odanın kenarına, yere yahut yükseltilmiş bir yapının/iskeletin üzerine dayalı olarak serilmiş bir döşekten oluşan, yaslanmak için yastıkları bulunan uzun oturak; yahut benzer şekilde yerleştirilmiş iki yahut daha fazla döşek vb.]

**ديوَانِىٌّ**
**ديوَانِىٌّ** ديوان ديوانى ديواني ديوانيي Bir **دِيوَان**’a ait olan, yahut **دِيوَان** ile ilgili olan. (TA.)

**دُوَيْوِينٌ**
**دُوَيْوِينٌ** دويوين **دِيوَانٌ**’un tasğîri, bk. o. (M, * Msb.)

**أَدْوَنُ**
**أَدْوَنُ** ذ IJ tarafından şu ibarede kullanılır: **ذٰلِكَ أَقَلٌّ الأَمْرَيْنِ وَأَدْوَنُهُمَا** [Bu, iki işin yahut iki hâlin daha azı ve onların daha aşağısı, daha bayağısı, vb.’dir]: fakat [ISd der ki] bu gariptir; çünkü [ona göre], **أَحْنَكَ** gibi, ona ait bir fiil yoktur. (M.)
