# ديث (د-ي-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%8A%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ي - ث
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%AB/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

دَيَّثَهُ: ذَلَّلهُ. وطريق مُدَيَّثٌ، أي مُذَلَّلٌ. والدَيُّوثُ: القُنْذُعُ، وهو الذي لا غَيرةَ له.

##### Türkçe

**دَيَّثَهُ**: Onu zelil kıldı. Ve **طريق مُدَيَّثٌ**, yani **مُذَلَّلٌ**. Ve **الدَيُّوثُ**: **القُنْذُعُ**; o, kendisinde kıskançlık olmayan kimsedir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%AB/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ث ( وايء )
ديث ، دأث ، ثدى ، ثأد : ( مستعملة ) .
( دأث ) : أبو العباس عن ابن الأعرابي : الدِّئْثُ : الحِقْدُ الذي لا يَنْحَلُّ وكذلك الدِّعْثُ .
أبو عبيد عن الأموي : دَأَثْتُ الطعام دَأْثاً إذا أكلته .
وقال أبو عمرو : والأدآث : الأثقال واحدها دَأْث .
وقال رؤبة :
وإنْ فَشَتْ في قَوْمِكَ المشاعِثُ
من إصْر أدْآث لها دَآئِث
بوزن دَعَاعِث من دَعَثه إذا أَثْقَلَه ، والإصْرُ الثِّقل .
ديث : أبو العباس عن ابن الأعرابي : الدَّيُّوثُ والدَّيْبُوثُ القَوَّادُ على أهله ، والذي لا يغار على أهله دَيُّوث ، والتَّدْييثُ القِيادة ، وجَمَلٌ مُدَيَّثٌ ومُنَوَّق إذا ذُلِّل حتى ذَهَبَتْ صُعُوبته ، وطَريق مُدَيَّث إذا سُلِكَ حتى وضحَ واستبان .
ثدي : الثَّدْيُ ثَدْيُ المرأة ، وامرأة ثَدْياء ضخمة الثَّديين ، وأمَّا حديث عَلِيَ في ذي الثُّدَيَّة المقْتول بالنَهْرَوان ، فإن أبا عبيد حكى عن الفراء أنه قال : إنما قال : ذو الثُّدَيَّة بالهاء ، وإنما هي تصغير ثَدْي ، والثَّديُ مُذكَّر لأنها كأنها بَقيَّة ثَدْي ، قد ذهب أكثره فَقلَّلها ، كما يقال : لُحَيْمَة وشُحَيْمَة فأَنَّثَ على هذا التأويل ويقال : ثَدِيَ يَثْدَى إذا ابْتَلَّ ، وقد ثَدَاه يَثْدُوه ويَثْدِيه إذا بَلَّه ، وثَدَّاهُ إذا غَدَّاهُ ، والثُّدَّاءُ نَبْتٌ في البادية . ويقال له : المُصَاص والمُصَّاخُ وعلى أصله قشور كثيرة ، تَتَّقِدُ بها النار الواحدة ثُدَّاءَةٌ .
قلت : ويقال له بالفارسية : بهراة دليزاد .
ثأد : أبو عُبيد : الثَّأَدُ النَّدَى نفسه ، والثَّئِيدُ المكان النَّدِيُّ .
وقال شمر : قال الأصمعيّ : قيل لبعض الأعراب : أَصِبْ لنا مَوْضعاً أي اطلبه . فقال رائدهم : وجدت مكاناً ثَئِداً مَئِداً .
وقال ابن الأعرابيّ : الثَّأَدُ النَّدَى والقَذَر ، والأمرُ القبيحُ .
وقال غيره : الأثْآدُ العُيوب ، وأصله البَلَلُ .
وقال ابن السكيت : قال زيد بن كُثْوَة : بَعَثوا رَائداً فجاء وقال : عُشْبٌ ثَأْدٌ مَأْدٌ كأنَّه أَسْوُقُ نِساءِ بني سَعْدٍ .
وقال رائد آخر : سَيْلٌ وبَقْلٌ وبُقَيل فوجدوا الآخر أعقلهما .
أبو عُبَيد عن الفراء : الثَّأَدَاءُ والدَّأثاءُ الأمَة .
قال أبو عبيد : ولم أسمع أحداً يقول هذين بالفتح غير الفراء ، والمعروف ثَأْدَاءُ ودَأْثَاءُ . قال الكميت :
وما كُنَّا بني ثَأْدَاءَ لمَّا
شَفَيْنَا بالأَسِنَّةِ كلُّ وَتْرِ
شمر عن ابن شميل : يقال للمرأة إنها لَثَأْدَةُ الخَلْق أي كثيرةُ اللَّحم ، وفيها ثَآدةٌ مِثال سَعَادَةٍ .
وقال ابن زيد : ما كنتُ فيها ابن ثأْداء أي لم أكن عاجزاً .
وقال غيره : لم أكن بَخيلاً لَئيماً ، وهذا المعنى أرادَهُ الذي قال لعمر بن الخطاب عام الرَّمادة : لقد انْكَشَفتْ وما كنتَ فيها ابن ثأداء ، أي لم تَكُنْ فيها كابن الأمة لئيماً ، فقال : ذاك لو كنتُ أنفق عليهم من مال الخطاب .

##### Türkçe

د ث ( **وايء** )
**ديث** ، **دأث** ، **ثدى** ، **ثأد** : (kullanılan) .
( **دأث** ) : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدِّئْثُ**: çözülmeyen kin; bunun gibi **الدِّعْثُ** da.
Ebû ‘Ubeyd, el-Umevî’den: **دَأَثْتُ** yemeği **دَأْثاً**: onu yediğim zaman.
Ebû ‘Amr dedi: **الأدآث**: ağırlıklar; tekili **دَأْث**’tir.
Rü’be dedi:
وإنْ فَشَتْ في قَوْمِكَ المشاعِثُ
من إصْر أدْآث لها دَآئِث
**دَعَاعِث** vezninde; **دَعَثه**’den, onu ağırlaştırdığı zaman; **الإصْرُ** ise ağırlıktır.

**ديث** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدَّيُّوثُ** ve **الدَّيْبُوثُ**: ehli üzerine pezevenk olan; ehline kıskançlık göstermeyen kimse **دَيُّوث**tur; **التَّدْييثُ**: pezevenklik; ve **جَمَلٌ مُدَيَّثٌ** ve **مُنَوَّق**: uysallaştırıldığı için zorluğu gidinceye kadar zelil kılınmış (deve); ve **طَريق مُدَيَّث**: yürünüp gidildiği için açıklığa kavuşup belirginleştiği zaman.

**ثدي** : **الثَّدْيُ**: kadının memesi; ve **امرأة ثَدْياء**: iki memesi iri olan (kadın). **عَلِيَ**’nin Nehrevan’da öldürülen **ذي الثُّدَيَّة** hakkındaki hadisine gelince: Ebû ‘Ubeyd, el-Ferrâ’dan hikâye etti; dedi ki: ancak **ذو الثُّدَيَّة** (ه ile) dedi; o ancak **ثَدْي**’nin küçültmesidir. **الثَّديُ** müzekkerdir; çünkü o sanki **ثَدْي**’nin artığı gibidir; çoğu gitmiş de onu küçültmüştür; nitekim **لُحَيْمَة** ve **شُحَيْمَة** denir de bu te’vile göre müennes yapılır. Ve denir ki: **ثَدِيَ يَثْدَى**: ıslandığı zaman; ve **ثَدَاه يَثْدُوه ويَثْدِيه**: onu ıslattığı zaman; ve **ثَدَّاهُ**: ona kuşluk yemeği yedirdiği zaman. **الثُّدَّاءُ**: bâdiyede bir bitkidir. Ve ona **المُصَاص** ve **المُصَّاخُ** denir; aslında çok kabuklar vardır; tek bir ateş onunla tutuşur: **ثُدَّاءَةٌ**.
Dedim: ve ona Farsça olarak denir: بهراة دليزاد .

**ثأد** : Ebû ‘Ubeyd: **الثَّأَدُ**: bizzat çiy; ve **الثَّئِيدُ**: nemli yer.
Şemmer dedi: el-Asma‘î dedi: bazı bedevîlere denildi: **أَصِبْ** bize bir yer; yani onu ara. Onların kılavuzu dedi ki: **ثَئِداً مَئِداً** bir yer buldum.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الثَّأَدُ**: çiy ve pislik; ve çirkin iş.
Başkası dedi: **الأثْآدُ**: ayıplar; aslı ıslaklıktır.
İbnü’s-Sikkît dedi: Zeyd b. Küثْوَة dedi: bir kılavuz gönderdiler; geldi ve dedi ki: **عُشْبٌ ثَأْدٌ مَأْدٌ**; sanki Benî Sa‘d kadınlarının bacaklarıdır.
Başka bir kılavuz dedi: **سَيْلٌ وبَقْلٌ وبُقَيل**; böylece ötekini ikisinin daha akıllısı buldular.
Ebû ‘Ubeyd, el-Ferrâ’dan: **الثَّأَدَاءُ** ve **الدَّأثاءُ**: câriye.
Ebû ‘Ubeyd dedi: el-Ferrâ’dan başka bu ikisini fetha ile söyleyen hiç kimseyi işitmedim; bilinen **ثَأْدَاءُ** ve **دَأْثَاءُ**dur. el-Kumeyt dedi:
وما كُنَّا بني ثَأْدَاءَ لمَّا
شَفَيْنَا بالأَسِنَّةِ كلُّ وَتْرِ
Şemmer, İbn Şümeyl’den: kadına denir ki: o elbette **لَثَأْدَةُ الخَلْق**tur; yani eti çoktur; ve onda **ثَآدةٌ** vardır; **سَعَادَةٍ** misali.
İbn Zeyd dedi: onda **ابن ثأْداء** olmadım; yani âciz olmadım.
Başkası dedi: cimri, alçak olmadım; ve bu mânayı, الرمادة yılında ‘Umer b. el-Hattâb’a söyleyen kimse murad etti: “Muhakkak açıldı; ve onda **ابن ثأداء** olmadın”; yani onda, câriyenin oğlu gibi alçak olmadın. O da dedi ki: bu, el-Hattâb’ın malından onlara harcıyor olsaydım (olurdu).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%AB/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والياء وما يثلثهما)
  (ديث)  الدال والياء والثاء يدل على التَّذليل، يقال ديَّثْتُه، إذا أذلَلتَه، من قولهم طريقٌ مديَّثٌ: مُذَلَّل.
  (ديص)  الدال والياء والصاد أصلٌ واحد يدلّ على رَوَغانٍ وتفَلّت. يقال داصَ يديص دَيْصاً([1])، إذا راغَ. والاندياص: انسلال الشَّيء من اليَد. ويقال انداصَ علينا فلانٌ بشرِّه، وذلك إذا تفلّتَ علينا؛ وإنّه لمُنْدَاصٌ بالشّرّ. ويقال الدَّيَّاص: السَّمين؛ والدَّيَّاصة: السمينة. فإن كان صحيحاً فلأنه إذا قُبِضَ عليه اندلَصَ من اليد؛ لكثرة لحمه.
  (دير)  الدال والياء والراء أظُنه منقلباً عن الواو، من الدَّار والدوْر. ومن الباب الدَّيْر. وما بها دَيُّورٌ ودَيَّارٌ، أي أحدٌ. ومن الباب الذي ذكرْناه قال ابنُ الأعرابيّ: يقال للرجل إذا كان رأسَ أصحابه: هو رأس الدَّيْر.
  (ديف)  الدال والياء والفاء ليس بشيء. يقولون: الدِّيَافِيُّ منسوبٌ إلى أرضٍ بالجزيرة. قال:
  * إذا سَافَهُ العَوْدُ الدِّيَافِيُّ جَرْجَرَا([2]) *
  (ديل)  الدال والياء واللام ليس ينقاس. يقولون: الدِّيلُ قبيلةٌ، والنسبة دِيلي. فأمّا الدُّئِل، على فُعِلٍ، فهي دُويْبَّة. ويضعُف الأمرُ فيها من جهة الوزْن، فأمّا الاشتقاق فليس ببعيد، وقد ذكرناه في الدال والهمزة مع الذي يَجيء بعدهما.
  (ديك)  الدال والياء والكاف ليس أصلاً يتفرّع منه، إنَّما هو الدِّيك. ويقولون: هو عُظَيمٌ ناتئٌ في جَبْهة الفرس([3]). وليس هذا بشيء.
   (دين)  الدال والياء والنون أصلٌ واحد إليه يرجع فروعُه كلُّها. وهو جنسٌ من الانقياد والذُّل. فالدِّين: الطاعة، يقال دان لـه يَدِين دِيناً، إذا أصْحَبَ وانقاد وطَاعَ. وقومٌ دِينٌ، أي مُطِيعون منقادون. قال الشاعر:
  * وكانَ النّاس إلاّ نحنُ دِينا([4]) *
  والمَدِينة كأنّها مَفْعلة، سمّيت بذلك لأنّها تقام فيها طاعةُ ذَوِي الأمر. والمدينة: الأَمَة. والعَبْدُ مَدِينٌ، كأنّهما أذلّهما العمل. وقال:
رَبَتْ وَرَبَا في حِجْرِها ابنُ مدينةٍ *** يظل على مِسحاتِهِ يَترَكَّلُ([5])  فأمَّا قول القائل:
  * يا دِينَ قَلْبُكَ مِن سَلْمَى وقد دِينَا([6]) *
  فمعناه: يا هذا دِينَ قلبُك، أي أُذِلَّ. فأمّا قولهم إِنّ العادة يقال لها دينٌ، فإن كان صحيحاً فلأنَّ النفسَ إذا اعتادت شيئاً مرَّتْ معه وانقادت له. وينشدون في هذا:
كدِينِكَ مِن أمِّ الحُويرثِ قَبْلَهَا *** وجارتِها أُمِّ الرَّباب بمَأْسَلِ([7])  والرواية "كَدَأبك"، والمعنى قريبٌ.
فأمَّا قوله جلّ ثناؤُه: ﴿ما كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ المَلِكِ﴾ [يوسف 76]، فيقال: في طاعته، ويقال في حكمه. ومنه: ﴿مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ﴾ [الفاتحة 4]، أي يوم الحكم. وقال قومٌ: الحساب والجزاء. وأيُّ ذلك كان فهو أمرٌ يُنقاد له. وقال أبو زَيد: دِينَ الرّجُل يُدان، إذا حُمِل عليه ما يَكره.
  ومن هذا الباب الدَّيْن. يقال دايَنْتُ فلاناً، إذا عاملتَه دَيْناً، إِمّا أخْذاً وإمّا إعطاء*. قال:
دايَنت أَرْوَى والدُّيُونُ تُقْضى *** فمطَلَتْ بعضاً وأدَّتْ بعضَا([8])  ويقال: دِنْتُ وادَّنْتُ، إذا أَخَذْتَ بدَينٍ. وأدَنْتُ أقْرَضْت وأعطيت دَيْناً. قال:
أدَانَ وَأنْبَأَهُ الأوَّلُون *** بأنَّ المُدانَ مَلِيٌّ وَفِيُّ([9])  والدَّيْن من قياس الباب المطّرد، لأنّ فيه كلَّ الذُّلّ والذِّل([10]). ولذلك يقولون "الدَّين ذُلٌّ بالنّهار، وغَمٌّ بالليل". فأمّا قول القائل:
يا دارَ سَلْمَى خَلاءً لا أُكَلِّفُهَا *** إلاّ المَرَانة حَتَّى تعرِفَ الدِّينَا([11])  فإنّ الأصمعيّ قال: المَرَانة اسمُ ناقَتِه، وكانت تَعرِفُ ذلك الطريقَ، فلذلك قال: لا أكلِّفُها إلاّ المَرانة. حَتَّى تعرف الدِّين: أي الحالَ والأمر الذي تَعهده. فأراد لا أكلف بلوغَ هذه الدار إِلاّ ناقتي.
والله أعلم.
------------------------------------------ـ
([1]) ويقال "ديصانا" أيضاً، وقد اقتصر على الأخيرة في المجمل.
([2]) لامرئ القيس في ديوانه 101 واللسان (سوف). وصدره:
* على لاحب لا يهتدى بمناره *
([3]) الذي في المعاجم المتداولة أنه العظم الشاخص خلف أذنه. وفي المجمل نص غريب، وهو أنه العظم الناتئ في طرف لسان الفرس.
([4]) أنشد هذا الجزء في اللسان (دين 78 س4).
([5]) البيت للأخطل في ديوانه 5 واللسان (دين، مدن، ركل).  وسبق إنشاده في (1: 334).
([6]) أنشد هذا الصدر في اللسان (دين 28، 29).
([7]) لامرئ القيس في معلقته.
([8]) لرؤبة بن العجاج في ديوانه 79 واللسان (دين). وهو مطلع أرجوزة له.
([9]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 65 واللسان (دين).
([10]) كذا وردت الكلمتان في الأصل بهذا الضبط. والذل، بالكسر: ضد الصعوبة.
([11]) البيت لابن مقبل، كما في اللسان (مرن). وأنشد له ياقوت في رسم (مرانة) برواية: "يا دار ليلى". وانظر ما سيأتي في (مرن).
ـ

##### Türkçe

(**باب الدال والياء وما يثلثهما**)
  (**ديث**)  **الدال** ve **الياء** ve **الثاء** alçaltmaya delâlet eder; **ديَّثْتُه** denir, onu alçalttığın zaman; onların sözü olan **طريقٌ مديَّثٌ**: alçaltılmış (yol)dan (gelir).
  (**ديص**)  **الدال** ve **الياء** ve **الصاد** tek bir asıldır; bir kayma ve sıyrılmaya delâlet eder. **داصَ يديص دَيْصاً** denir, kaydığı zaman. **والاندياص**: şeyin elden sıyrılıp çıkmasıdır. Ve denir: **انداصَ علينا فلانٌ بشرِّه**; bu, bize karşı sıyrılıp kurtulduğu zaman (söylenir); ve o, şer ile sıyrılıp kurtulan biridir. Ve denir: **الدَّيَّاص**: semiz; ve **الدَّيَّاصة**: semiz (kadın). Eğer sahih ise, çünkü üzerine el konulduğu zaman elden sıyrılıp çıkar; etinin çokluğundan dolayı.
  (**دير**)  **الدال** ve **الياء** ve **الراء** onu **الواو**’dan dönmüş sanıyorum; **الدَّار** ve **الدوْر**’dan. Ve babdan **الدَّيْر**. Ve onda **دَيُّورٌ** ve **دَيَّارٌ** yoktur; yani hiç kimse. Ve zikrettiğimiz babdan, **ابنُ الأعرابيّ** dedi: Adam, arkadaşlarının başı olduğu zaman ona denir: o, **رأس الدَّيْر**’dir.
  (**ديف**)  **الدال** ve **الياء** ve **الفاء** bir şey değildir. Derler: **الدِّيَافِيُّ** Cezîre’de bir yere nispet edilmiştir. Dedi ki:
  * إذا سَافَهُ العَوْدُ الدِّيَافِيُّ جَرْجَرَا *
  (**ديل**)  **الدال** ve **الياء** ve **اللام** kıyas edilmez. Derler: **الدِّيلُ** bir kabiledir; nispet **دِيلي**’dir. Ama **الدُّئِل** ise, **فُعِلٍ** üzere, o bir küçük hayvancıktır. İş onda vezin cihetinden zayıflar; ama اشتقاق bakımından uzak değildir; onu, **الدال** ve **الهمزة**’de, ikisinden sonra gelecek olanla birlikte zikretmiştik.
  (**ديك**)  **الدال** ve **الياء** ve **الكاف** ondan dallanıp budaklanan bir asıl değildir; ancak o **الدِّيك**’tir. Ve derler: o, atın alnında büyük, çıkıntılı bir kemiktir. Bu bir şey değildir.
   (**دين**)  **الدال** ve **الياء** ve **النون** tek bir asıldır; bütün dalları ona döner. Ve o, boyun eğme ve zillet cinsindendir. Şu hâlde **الدِّين**: itaat; **دان لـه يَدِين دِيناً** denir, eşlik edip boyun eğdi ve itaat ettiğin zaman. Ve **قومٌ دِينٌ**: yani itaatkâr, boyun eğenler. Şair dedi ki:
  * وكانَ النّاس إلاّ نحنُ دِينا *
  Ve **المَدِينة** sanki **مَفْعلة**’dir; bununla adlandırıldı, çünkü onda emir sahiplerine itaat ikame edilir. Ve **المدينة**: câriye. Ve köle **مَدِينٌ**’dir; sanki iş ikisini de alçaltmıştır. Ve dedi ki:
رَبَتْ وَرَبَا في حِجْرِها ابنُ مدينةٍ *** يظل على مِسحاتِهِ يَترَكَّلُ  Ama söyleyenin sözü:
  * يا دِينَ قَلْبُكَ مِن سَلْمَى وقد دِينَا *
  bunun manası: ey şu, kalbin **دِينَ** oldu; yani alçaltıldı. Ama onların sözü: âdete **دينٌ** denir; eğer sahih ise, çünkü nefis bir şeye alıştığı zaman onunla birlikte yürür ve ona boyun eğer. Bunun hakkında şöyle inşad ederler:
كدِينِكَ مِن أمِّ الحُويرثِ قَبْلَهَا *** وجارتِها أُمِّ الرَّباب بمَأْسَلِ  Rivayet “**كَدَأبك**”tır; mana yakındır.
Ama O’nun, yüce sena O’na ait olmak üzere, sözü: **﴿ما كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ المَلِكِ﴾** [Yusuf 76]; denir: onun itaatinde; ve denir: onun hükmünde. Ondandır: **﴿مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ﴾** [Fâtiha 4]; yani hüküm günü. Bir kavim dedi: hesap ve ceza. Bunlardan hangisi olursa olsun, o, kendisine boyun eğilen bir iştir. **أبو زَيد** dedi: Adamın **دِينَ**’i **يُدان** olur; ona hoşlanmadığı şey yüklendiği zaman.
  Bu babdandır **الدَّيْن**. **دايَنْتُ فلاناً** denir, onu borç olarak muamele ettiğin zaman; ya alma ya da verme olarak. Dedi ki:
دايَنت أَرْوَى والدُّيُونُ تُقْضى *** فمطَلَتْ بعضاً وأدَّتْ بعضَا  Ve denir: **دِنْتُ** ve **ادَّنْتُ**; borçla aldığın zaman. Ve **أدَنْتُ**: ödünç verdim ve borç verdim. Dedi ki:
أدَانَ وَأنْبَأَهُ الأوَّلُون *** بأنَّ المُدانَ مَلِيٌّ وَفِيُّ  Ve **الدَّيْن**, babın süreklilik arz eden kıyasındandır; çünkü onda zilletin ve alçaklığın hepsi vardır. Bu yüzden derler: “**الدَّين ذُلٌّ بالنّهار، وغَمٌّ بالليل**”. Ama söyleyenin sözü:
يا دارَ سَلْمَى خَلاءً لا أُكَلِّفُهَا *** إلاّ المَرَانة حَتَّى تعرِفَ الدِّينَا  Şüphesiz **الأصمعيّ** dedi: **المَرَانة** onun devesinin adıdır; ve o, o yolu tanırdı; bu yüzden dedi: ona ancak **المَرانة**’yi yüklerim; **حَتَّى تعرف الدِّين**: yani alıştığı hâli ve işi. Şu hâlde, bu eve ulaşmayı ancak devemle yüklemek istedi.
Allah daha iyi bilir.
------------------------------------------ـ
([1]) “**ديصانا**” da denir; ve **المجمل**’de sonuncusuyla yetinmiştir.
([2]) **امرئ القيس**’indir; divanında 101 ve **اللسان** (**سوف**). Ve صدرُه:
* على لاحب لا يهتدى بمناره *
([3]) Yaygın sözlüklerde olan: onun kulağının arkasındaki çıkık kemik olduğudur. Ve **المجمل**’de garip bir nass vardır; o da: atın dilinin ucunda çıkıntılı kemik olduğudur.
([4]) Bu parça **اللسان** (**دين** 78 س4)’te inşad edilmiştir.
([5]) Beyit **الأخطل**’ındır; divanında 5 ve **اللسان** (**دين**، **مدن**، **ركل**). Ve (1: 334)’te daha önce inşad edilmiştir.
([6]) Bu صدر **اللسان** (**دين** 28، 29)’da inşad edilmiştir.
([7]) **امرئ القيس**’indir; muallakasında.
([8]) **رؤبة بن العجاج**’ındır; divanında 79 ve **اللسان** (**دين**). Ve o, onun bir urcûzesinin مطلع’ıdır.
([9]) Beyit **أبي ذؤيب الهذلي**’indir; divanında 65 ve **اللسان** (**دين**).
([10]) Asılda iki kelime bu ضبط ile böyle varid olmuştur. Ve **الذِّل** (kesre ile): zorluğun zıddıdır.
([11]) Beyit **ابن مقبل**’indir; **اللسان** (**مرن**)’de olduğu gibi. Ve **ياقوت** onu **(مرانة)** رسم’inde şu rivayetle inşad etti: “**يا دار ليلى**”. Ve (مرن)’de gelecek olana bak.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%AB/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ي ث
ديث بالضغار‏:‏ ذلل وهو مديث‏.‏
وفلان ديوث‏:‏ طزع لا غيرة له‏.‏
ومن المجاز‏:‏ طريق مديث‏:‏ موطّأ‏.‏
وبعير مديث‏:‏ ذلل بعض الذل ولم يستحكم ذله‏.‏

##### Türkçe

د ي ث
**ديث** ( **بالضغار** ): zelil oldu; ve o, **مديث**’tir.
Ve falan **ديوث**’tur: kıskançlığı olmayan alçak.
Mecazdan: **طريق مديث**: çiğnenmiş (döşenmiş).
Ve **بعير مديث**: bir miktar zelil oldu; zelilliği sağlamlaşmadı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ديثه  بالصغار  :ذلله  ولينه. وديث الطريق: وطأة، وطريق مديث، أي موطأ مذلل، وهو مجاز، وقيل: إذا سلك حتى وضح واستبان، وديث البعير: ذلله بعض الذل، وجمل مديث ومنوق، إذا ذلل حتى ذهبت صعوبته، وفي حديث علي رضي الله عنه:  وديث بالصغار  أي ذلل. وفي حديث بعضهم:  كان بمكان كذا وكذا فأتاه رجل فيه كالدياثة واللخلخانية  الدياثة: الالتواء في اللسان، ولعله من التذليل والتليين، كذا في النهاية، وقيل هو الدثاثة كما مر. وديث الجلد في الدباغ، والرمح في الثقاف، كذلك. وديثت المطارق الشيء: لينته. وديثه الدهر: حنكه وذلله.  والتدييث: القيادة  ، وفي التكملة: هو التديث.  والديوث  ، بالتشديد أي معروف، وهو القواد على أهله، والذي لا يغار على أهله. وفي المحكم: الديوث والديبوب الذي يدخل الرجال على حرمته بحيث يراهم، كأنه لين نفسه على ذلك. وقال ثعلب: هو الذي تؤتى أهله، وهو يعلم، وأصل الحرف بالسريانية عرب، وفي الأساس: فلان ديوث، أي طزع لا غيرة له. قلت: وإذا كان مأخوذا من قولهم: بعير مديث، أي مذلل؛ لكونه لا غيرة له، كأنه ذلل حتى صار كالبعير المنقاد المروض، لا يصعب عليه الأمر، كما قرره شيخنا، فهو مجاز، كما نبه عليه الزمخشري. وقال شيخنا: ثم إن المعروف فيه، المصرح به في أمهات اللغة، ومصنفات الغريب أنه بتشديد التحتية. وقال العلامة أبو علي زكريا بن هارون بن زكريا الهجري في نوادره: يقال: داث الرجل يديث دياثة، وهو ديوث، غير مشدد الياء، إذا لم تكن له غيرة، ولم يبال بالحشمة، كذا قال، وأقره ابن القطاع على مثله، وهو غريب.  والديثاني، محركة  مع ياء النسبة، هكذا في النسخ، ومثله في التكملة، والذي في اللسان وغيره: الديثان  :الكابوس  ينزل على الإنسان، نقله الفراء، قال ابن سيده: أراها دخيلة.  والديث بالكسر:  اسم  رجل  وهو الديث بن عدنان، أخو معد بن عدنان، ومن ذريته سودة بنت عك بن الديث، أم مضر بن نزار، قيده الحافظ.  والأديثان  برفع النون، وخفضها:  واد  يان منصبان من حزم دمخ، كذا نقله الصاغاني. قلت: وهو تصحيف، وصوابه الأدنيان، من دنا يدنو، كما حققه ياقوت.  والأديثون  برفع النون ونصبها قال عمرو بن أحمر:
  بحيث هراق في نعمان خرج                      دوافع في براق الأديثـينـا وقد مر البحث فيه في د أ ث.

##### Türkçe

**ديثه بالصغار**: onu alçalttı ve yumuşattı. Ve **ديث الطريق**: ayak basma (iz), ve **طريق مديث**; yani ayak basılmış, alçaltılmış (yol); bu mecazdır. Ve denildi ki: yürünür de açıklığa kavuşup belirginleşince. Ve **ديث البعير**: onu bir miktar alçalttı. Ve **جمل مديث ومنوق**: alçaltılıp da zorluğu gidince. Ali (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: **وديث بالصغار** yani alçaltılmış. Bazılarının hadîsinde: “Şöyle şöyle bir yerde idi; ona içinde **كالدياثة واللخلخانية** gibi olan bir adam geldi.” **الدياثة**: dilde bükülme; ve herhâlde alçaltma ve yumuşatmadandır; Nihâye’de böyledir. Ve denildi ki: o, daha önce geçtiği üzere **الدثاثة**’dir. Ve **ديث الجلد في الدباغ** ve mızrağı düzeltme aletinde; yine böyledir. Ve **ديثت المطارق الشيء**: onu yumuşattı. Ve **ديثه الدهر**: onu tecrübelendirdi ve alçalttı. Ve **التدييث**: pezevenklik; ve Tekmile’de: o, **التديث**’tir. Ve **الديوث**, şeddeli; yani bilinen (meşhur); o, ailesi üzerinde pezevenk olan ve ailesine karşı kıskançlık göstermeyendir. Muhkem’de: **الديوث** ve **الديبوب**; erkekleri, onları görecek şekilde mahremine sokandır; sanki kendini buna yumuşatmıştır. Sa‘leb dedi ki: o, ailesine gelinen ve kendisi bilen kimsedir. Ve harfin aslı Süryânîcedir, Arapçalaştırılmıştır. Esâs’ta: “Falan **ديوث**”; yani kıskançlığı olmayan alçak. Dedim ki: Eğer “**بعير مديث**” sözlerinden alınmışsa; yani alçaltılmış; kıskançlığı olmaması sebebiyle; sanki alçaltılmış da, itaat eden, terbiye edilmiş deve gibi olmuş; iş ona zor gelmez; şeyhimiz bunu böyle takrir ettiğine göre; o mecazdır; Zemahşerî’nin dikkat çektiği gibi. Şeyhimiz dedi ki: Sonra, onda bilinen, dilin ana kaynaklarında ve garîb tasniflerinde açıkça belirtilen, **التحتية**’nin şeddeli oluşudur. Allâme Ebû Ali Zekeriyyâ b. Hârûn b. Zekeriyyâ el-Hecrî, Nevâdir’inde dedi ki: “**داث الرجل يديث دياثة**” denir; o **ديوث**’tur; **الياء** şeddesiz; kıskançlığı yoksa ve haya ile aldırmıyorsa; böyle dedi; İbnü’l-Kattâ‘ da benzerini ona onayladı; bu gariptir.

Ve **الديثاني**; harekeli; nisbet **ياء**’ı ile; nüshalarda böyledir; Tekmile’de de benzeri. Lisân ve başkasında olan ise: **الديثان**: insanın üzerine inen kâbus; Ferrâ nakletti. İbn Sîde dedi ki: onu yabancı (dâhil) görüyorum.

Ve **الديث** kesre ile: bir adam adıdır; o, **الديث بن عدنان**’dır; **معد بن عدنان**’ın kardeşidir. Ve onun zürriyetinden: **سودة بنت عك بن الديث**; **مضر بن نزار**’ın annesi; Hâfız onu kaydetti.

Ve **الأديثان**; **النون**’un ref‘i ve cer’i ile: **حزم دمخ**’tan inen iki vâdî; Sâgânî bunu nakletti. Dedim ki: bu bir tashîftir; doğrusu **الأدنيان**’dır; **دنا يدنو**’dan; Yâkût’un tahkik ettiği gibi.

Ve **الأديثون**; **النون**’un ref‘i ve nasbı ile. Amr b. Ahmer dedi ki:

  بحيث هراق في نعمان خرج                      دوافع في براق الأديثـينـا

Ve onunla ilgili araştırma **د أ ث**’te geçti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%AB/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَاثَ
1 دَاثَ داث , aor. يَدِيثُ, inf. n. دَيْثٌ, It (a thing) was, or became, soft, or supple; and easy: whence the term دَيُّوثٌ. (Msb.) ― -b2- [And hence,] داث, aor. as above, inf. n. دِيَاثَةٌ, (assumed tropical:) He was, or became, [a wittol, or tame cuckold; or] without jealousy, and regardless of shame: so in the Nawلdir of Aboo-'Alee Zekereeyà Ibn-Hلroon Ibn-Zekereeyà El-Hejeree: (TA:) and ↓ تَدَيُّثٌ signifies (assumed tropical:) the acting the part, or performing the office, [of a دَيُّوث, or wittol; or] of a pimp to one's own wife. (T, K.)

ديّثهُ
2 ديّثهُ ديثه ديثة , [inf. n. تَدْيِيثٌ,] He softened, or suppled, it; and made it easy. (Msb.) You say also, دَيَّثَتْهُ الَمَطَارِقُ The instruments called مطارق softened, or suppled, it; namely, a thing. (M.) ― -b2- (tropical:) He made it (a road) even, smooth, or easy to walk or ride upon. (M, TA.) ― -b3- (assumed tropical:) He smoothed it; namely, an affair. (M.) ― -b4- (assumed tropical:) He broke, or trained, him, namely, a camel, in some measure [so as to subdue his refractoriness]. (M.) ― -b5- And in like manner, [He prepared it in some measure; namely,] a skin in the tan, or tanning-liquid: and a spear in the ثِقَاف [or straitening-instrument]. (M.) ― -b6- (assumed tropical:) He subdued him; or rendered him submissive, (S, M, K,) and gentle; namely, a man. (M.) دُيَّثَ بِالصَّغَارِ occurs in a trad. as meaning (assumed tropical:) ذُلِّلَ [i. e. He was subdued, or rendered submissive, by abasement, or by tyranny, oppression, or injury]. (TA.) ― -b7- And (assumed tropical:) It (time, or fortune,) tried him, or proved him, and rendered him experienced, and submissive. (M.)

5 تَدَيَّثَ see 1.

دِيَاثَةٌ
دِيَاثَةٌ دياثه دياثة (assumed tropical:) The act, or conduct, of the دَيُّوث [or wittol, &c.]. (Msb.) [See also دَاثَ, of which, in the sense assigned to it in the second sentence in this art., it is said to be the inf. n.] -A2- It is also said to signify A distortion in the tongue: so in the Nh: or, as some say, the word in this sense is دِثَاثَةٌ. (TA.)

دَيُّوثٌ
دَيُّوثٌ ديوث , (written by some دَيُوثٌ, without tesh-deed, which is strange, TA,) a word of wellknown meaning, (K,) (assumed tropical:) [A wittol, or tame cuckold;] one to whose wife another man comes with his [the husband's] knowledge: (Th, M:) or one to whose wife other men go in so that he sees them; as though he had softened, or suppled, [or tamed,] himself to endure this: (M:) or one who is not jealous of him who goes in to his wife: (Mgh:) or a pimp to his own wife: (T:) or one who is not jealous of his wife: (T, Msb:) or i. q. قُنْذُعٌ; i. e. one who has no jealousy: (S:) or a submissive, compliant, man, without jealousy: (A:) said to be an arabicized word from the Syriac: or from مُدِيَّثٌ as an epithet applied to a camel, explained below; and if so, tropical: (TA:) or from دَاثَ [q. v.]. (Msb.)

مُدَيَّثٌ
مُدَيَّثٌ مديث (assumed tropical:) A camel broken, or trained, so that his refractoriness is subdued: (T:) or (tropical:) broken, or trained, but not thoroughly. (A.) ― -b2- (tropical:) A road beaten, or trodden, (S, A, TA,) and made even, or easy to walk or ride upon: (S, TA:) or that has been travelled until it has become plain, or conspicuous. (T, TA.)

##### Türkçe

**دَاثَ**
1 **دَاثَ** داث , muzâri‘ **يَدِيثُ**, mastar ismi **دَيْثٌ**, O (bir şey) yumuşak, yahut esnek oldu; ve kolay oldu: buradan **دَيُّوثٌ** lafzı. (Msb.) ― -b2- [Ve buradan,] داث, muzâri‘ yukarıdaki gibi, mastar ismi **دِيَاثَةٌ**, (mecaz olduğu varsayılarak:) O, [bir **دَيُّوثٌ**, yahut uysal boynuzlu; yahut] kıskançlıksız, ve utancı umursamaz oldu, yahut oldu: Aboo-‘Alee Zekereeyà Ibn-Hلroon Ibn-Zekereeyà El-Hejeree’nin Nawلdir’inde böyledir: (TA:) ve ↓ **تَدَيُّثٌ** (mecaz olduğu varsayılarak:) [bir **دَيُّوثٌ**, yahut uysal boynuzlu; yahut] kişinin kendi karısına pezevenklik etmenin, rolünü oynamayı yahut vazifesini yerine getirmeyi ifade eder. (T, K.)

**ديّثهُ**
2 **ديّثهُ** ديثه ديثة , [mastar ismi **تَدْيِيثٌ**,] O, onu yumuşattı, yahut esnekleştirdi; ve onu kolay kıldı. (Msb.) Şunu da söylersin, **دَيَّثَتْهُ الَمَطَارِقُ**: **مطارق** denilen aletler onu yumuşattı, yahut esnekleştirdi; yani, bir şeyi. (M.) ― -b2- (mecaz:) O, onu (bir yolu) düz, pürüzsüz, yahut üzerinde yürümek veya binmek için kolay kıldı. (M, TA.) ― -b3- (mecaz olduğu varsayılarak:) O, onu düzeltti; yani, bir işi. (M.) ― -b4- (mecaz olduğu varsayılarak:) O, onu, yani bir deveyi, bir ölçüde kırdı, yahut terbiye etti [inatçılığını boyun eğdirmek üzere]. (M.) ― -b5- Ve aynı şekilde, [onu bir ölçüde hazırladı; yani,] tabakta, yahut tabaklama sıvısında bir deriyi: ve **ثِقَاف**’ta [yahut doğrultma aletinde] bir mızrağı. (M.) ― -b6- (mecaz olduğu varsayılarak:) O, onu boyun eğdirdi; yahut onu itaatkâr kıldı, (S, M, K,) ve yumuşak huylu; yani, bir adamı. (M.) **دُيَّثَ بِالصَّغَارِ** bir rivayette (mecaz olduğu varsayılarak:) **ذُلِّلَ** [yani, alçaltma ile, yahut zorbalık, zulüm, yahut incitme ile boyun eğdirildi, yahut itaatkâr kılındı] mânâsında vârid olmuştur. (TA.) ― -b7- Ve (mecaz olduğu varsayılarak:) O (zaman, yahut talih,) onu denedi, yahut sınadı, ve onu tecrübeli, ve itaatkâr kıldı. (M.)

5 **تَدَيَّثَ** 1’e bak.

**دِيَاثَةٌ**
**دِيَاثَةٌ** دياثه دياثة (mecaz olduğu varsayılarak:) **دَيُّوث**’un [yahut uysal boynuzlunun, vb.] fiili, yahut hâli. (Msb.) [Ayrıca **دَاثَ**’a bak; bu maddede ikinci cümlede ona verilen mânâda, bunun onun mastar ismi olduğu söylenir.] -A2- Dil’de bir eğrilik mânâsına geldiği de söylenmiştir: Nh’de böyledir: yahut, bazılarının dediğine göre, bu mânâda kelime **دِثَاثَةٌ**’dir. (TA.)

**دَيُّوثٌ**
**دَيُّوثٌ** ديوث , (bazıları tarafından **دَيُوثٌ**, şedde olmaksızın yazılır ki bu gariptir, TA,) mâlûm mânâlı bir kelime, (K,) (mecaz olduğu varsayılarak:) [bir **دَيُّوثٌ**, yahut uysal boynuzlu;] karısına, onun [kocanın] bilgisiyle başka bir adamın geldiği kimse: (Th, M:) yahut karısına başka erkeklerin gittiği, öyle ki onları gördüğü kimse; sanki bunu tahammül etmek için kendisini yumuşatmış, yahut esnekleştirmiş, [yahut ehlîleştirmiş,] gibi: (M:) yahut karısına girene kıskançlık duymayan kimse: (Mgh:) yahut kendi karısına pezevenklik eden kimse: (T:) yahut karısına kıskançlık duymayan kimse: (T, Msb:) yahut **قُنْذُعٌ** ile aynı; yani, kıskançlığı olmayan kimse: (S:) yahut kıskançlıksız, itaatkâr, uyumlu bir adam: (A:) Süryânî’den Arapçalaştırılmış bir kelime olduğu söylenir: yahut aşağıda açıklanan, deveye sıfat olarak uygulanan **مُدِيَّثٌ**’ten; ve eğer öyleyse, mecaz: (TA:) yahut **دَاثَ**’tan [bkz.]. (Msb.)

**مُدَيَّثٌ**
**مُدَيَّثٌ** مديث (mecaz olduğu varsayılarak:) İnatçılığı boyun eğdirilmiş bir deve; kırılmış, yahut terbiye edilmiş: (T:) yahut (mecaz:) kırılmış, yahut terbiye edilmiş, fakat tam olarak değil. (A.) ― -b2- (mecaz:) Çiğnenmiş, yahut ayakla dövülmüş, (S, A, TA,) ve düz, yahut üzerinde yürümek veya binmek için kolay kılınmış bir yol: (S, TA:) yahut üzerinde gidilip gelinmekten dolayı açık, yahut belirgin hâle gelmiş olan. (T, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%AB/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَاثَ
دَاثَ ( y )  I ( n. ac. دَيْث 1 ),
a.  Was soft, supple.

b.  Was a wittol, tame cuckold.

دَيَّثَ
دَيَّثَ II ,
a.  Softened, made easy, smooth; rendered submissive.

تَدَيَّثَ
تَدَيَّثَ V ,
a.  see I .

دِيَاثَة
دِيَاثَة [ 23t ],
a.  Conduct of a wittol.

دَيُّوْث
دَيُّوْث [ 31 ],
a.  Wittol, cuckold.

##### Türkçe

دَاثَ
دَاثَ ( **ي** ) I (isim-fiil: **دَيْث** 1),
a. Yumuşak, esnek oldu.

b. Bir **دَيُّوث** oldu; uysal boynuzlu.

دَيَّثَ
دَيَّثَ II,
a. Yumuşattı, kolaylaştırdı, pürüzsüzleştirdi; boyun eğdirilmiş kıldı.

تَدَيَّثَ
تَدَيَّثَ V,
a. I’e bak.

دِيَاثَة
دِيَاثَة [ 23t ],
a. **دَيُّوث**un davranışı.

دَيُّوْث
دَيُّوْث [ 31 ],
a. **دَيُّوث**, boynuzlu.
