# ديث — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%AB/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%8A%D8%AB/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ديث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%AB.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ديث

ديثه  بالصغار  :ذلله  ولينه. وديث الطريق: وطأة، وطريق مديث، أي موطأ مذلل، وهو مجاز، وقيل: إذا سلك حتى وضح واستبان، وديث البعير: ذلله بعض الذل، وجمل مديث ومنوق، إذا ذلل حتى ذهبت صعوبته، وفي حديث علي رضي الله عنه:  وديث بالصغار  أي ذلل. وفي حديث بعضهم:  كان بمكان كذا وكذا فأتاه رجل فيه كالدياثة واللخلخانية  الدياثة: الالتواء في اللسان، ولعله من التذليل والتليين، كذا في النهاية، وقيل هو الدثاثة كما مر. وديث الجلد في الدباغ، والرمح في الثقاف، كذلك. وديثت المطارق الشيء: لينته. وديثه الدهر: حنكه وذلله.  والتدييث: القيادة  ، وفي التكملة: هو التديث.  والديوث  ، بالتشديد أي معروف، وهو القواد على أهله، والذي لا يغار على أهله. وفي المحكم: الديوث والديبوب الذي يدخل الرجال على حرمته بحيث يراهم، كأنه لين نفسه على ذلك. وقال ثعلب: هو الذي تؤتى أهله، وهو يعلم، وأصل الحرف بالسريانية عرب، وفي الأساس: فلان ديوث، أي طزع لا غيرة له. قلت: وإذا كان مأخوذا من قولهم: بعير مديث، أي مذلل؛ لكونه لا غيرة له، كأنه ذلل حتى صار كالبعير المنقاد المروض، لا يصعب عليه الأمر، كما قرره شيخنا، فهو مجاز، كما نبه عليه الزمخشري. وقال شيخنا: ثم إن المعروف فيه، المصرح به في أمهات اللغة، ومصنفات الغريب أنه بتشديد التحتية. وقال العلامة أبو علي زكريا بن هارون بن زكريا الهجري في نوادره: يقال: داث الرجل يديث دياثة، وهو ديوث، غير مشدد الياء، إذا لم تكن له غيرة، ولم يبال بالحشمة، كذا قال، وأقره ابن القطاع على مثله، وهو غريب.  والديثاني، محركة  مع ياء النسبة، هكذا في النسخ، ومثله في التكملة، والذي في اللسان وغيره: الديثان  :الكابوس  ينزل على الإنسان، نقله الفراء، قال ابن سيده: أراها دخيلة.  والديث بالكسر:  اسم  رجل  وهو الديث بن عدنان، أخو معد بن عدنان، ومن ذريته سودة بنت عك بن الديث، أم مضر بن نزار، قيده الحافظ.  والأديثان  برفع النون، وخفضها:  واد  يان منصبان من حزم دمخ، كذا نقله الصاغاني. قلت: وهو تصحيف، وصوابه الأدنيان، من دنا يدنو، كما حققه ياقوت.  والأديثون  برفع النون ونصبها قال عمرو بن أحمر:
  بحيث هراق في نعمان خرج                      دوافع في براق الأديثـينـا وقد مر البحث فيه في د أ ث.

### Türkçe

**ديثه بالصغار**: onu alçalttı ve yumuşattı. Ve **ديث الطريق**: ayak basma (iz), ve **طريق مديث**; yani ayak basılmış, alçaltılmış (yol); bu mecazdır. Ve denildi ki: yürünür de açıklığa kavuşup belirginleşince. Ve **ديث البعير**: onu bir miktar alçalttı. Ve **جمل مديث ومنوق**: alçaltılıp da zorluğu gidince. Ali (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: **وديث بالصغار** yani alçaltılmış. Bazılarının hadîsinde: “Şöyle şöyle bir yerde idi; ona içinde **كالدياثة واللخلخانية** gibi olan bir adam geldi.” **الدياثة**: dilde bükülme; ve herhâlde alçaltma ve yumuşatmadandır; Nihâye’de böyledir. Ve denildi ki: o, daha önce geçtiği üzere **الدثاثة**’dir. Ve **ديث الجلد في الدباغ** ve mızrağı düzeltme aletinde; yine böyledir. Ve **ديثت المطارق الشيء**: onu yumuşattı. Ve **ديثه الدهر**: onu tecrübelendirdi ve alçalttı. Ve **التدييث**: pezevenklik; ve Tekmile’de: o, **التديث**’tir. Ve **الديوث**, şeddeli; yani bilinen (meşhur); o, ailesi üzerinde pezevenk olan ve ailesine karşı kıskançlık göstermeyendir. Muhkem’de: **الديوث** ve **الديبوب**; erkekleri, onları görecek şekilde mahremine sokandır; sanki kendini buna yumuşatmıştır. Sa‘leb dedi ki: o, ailesine gelinen ve kendisi bilen kimsedir. Ve harfin aslı Süryânîcedir, Arapçalaştırılmıştır. Esâs’ta: “Falan **ديوث**”; yani kıskançlığı olmayan alçak. Dedim ki: Eğer “**بعير مديث**” sözlerinden alınmışsa; yani alçaltılmış; kıskançlığı olmaması sebebiyle; sanki alçaltılmış da, itaat eden, terbiye edilmiş deve gibi olmuş; iş ona zor gelmez; şeyhimiz bunu böyle takrir ettiğine göre; o mecazdır; Zemahşerî’nin dikkat çektiği gibi. Şeyhimiz dedi ki: Sonra, onda bilinen, dilin ana kaynaklarında ve garîb tasniflerinde açıkça belirtilen, **التحتية**’nin şeddeli oluşudur. Allâme Ebû Ali Zekeriyyâ b. Hârûn b. Zekeriyyâ el-Hecrî, Nevâdir’inde dedi ki: “**داث الرجل يديث دياثة**” denir; o **ديوث**’tur; **الياء** şeddesiz; kıskançlığı yoksa ve haya ile aldırmıyorsa; böyle dedi; İbnü’l-Kattâ‘ da benzerini ona onayladı; bu gariptir.

Ve **الديثاني**; harekeli; nisbet **ياء**’ı ile; nüshalarda böyledir; Tekmile’de de benzeri. Lisân ve başkasında olan ise: **الديثان**: insanın üzerine inen kâbus; Ferrâ nakletti. İbn Sîde dedi ki: onu yabancı (dâhil) görüyorum.

Ve **الديث** kesre ile: bir adam adıdır; o, **الديث بن عدنان**’dır; **معد بن عدنان**’ın kardeşidir. Ve onun zürriyetinden: **سودة بنت عك بن الديث**; **مضر بن نزار**’ın annesi; Hâfız onu kaydetti.

Ve **الأديثان**; **النون**’un ref‘i ve cer’i ile: **حزم دمخ**’tan inen iki vâdî; Sâgânî bunu nakletti. Dedim ki: bu bir tashîftir; doğrusu **الأدنيان**’dır; **دنا يدنو**’dan; Yâkût’un tahkik ettiği gibi.

Ve **الأديثون**; **النون**’un ref‘i ve nasbı ile. Amr b. Ahmer dedi ki:

  بحيث هراق في نعمان خرج                      دوافع في براق الأديثـينـا

Ve onunla ilgili araştırma **د أ ث**’te geçti.
