# ديث — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%AB/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%8A%D8%AB/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ديث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%AB.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: ديث

د ث ( وايء )
ديث ، دأث ، ثدى ، ثأد : ( مستعملة ) .
( دأث ) : أبو العباس عن ابن الأعرابي : الدِّئْثُ : الحِقْدُ الذي لا يَنْحَلُّ وكذلك الدِّعْثُ .
أبو عبيد عن الأموي : دَأَثْتُ الطعام دَأْثاً إذا أكلته .
وقال أبو عمرو : والأدآث : الأثقال واحدها دَأْث .
وقال رؤبة :
وإنْ فَشَتْ في قَوْمِكَ المشاعِثُ
من إصْر أدْآث لها دَآئِث
بوزن دَعَاعِث من دَعَثه إذا أَثْقَلَه ، والإصْرُ الثِّقل .
ديث : أبو العباس عن ابن الأعرابي : الدَّيُّوثُ والدَّيْبُوثُ القَوَّادُ على أهله ، والذي لا يغار على أهله دَيُّوث ، والتَّدْييثُ القِيادة ، وجَمَلٌ مُدَيَّثٌ ومُنَوَّق إذا ذُلِّل حتى ذَهَبَتْ صُعُوبته ، وطَريق مُدَيَّث إذا سُلِكَ حتى وضحَ واستبان .
ثدي : الثَّدْيُ ثَدْيُ المرأة ، وامرأة ثَدْياء ضخمة الثَّديين ، وأمَّا حديث عَلِيَ في ذي الثُّدَيَّة المقْتول بالنَهْرَوان ، فإن أبا عبيد حكى عن الفراء أنه قال : إنما قال : ذو الثُّدَيَّة بالهاء ، وإنما هي تصغير ثَدْي ، والثَّديُ مُذكَّر لأنها كأنها بَقيَّة ثَدْي ، قد ذهب أكثره فَقلَّلها ، كما يقال : لُحَيْمَة وشُحَيْمَة فأَنَّثَ على هذا التأويل ويقال : ثَدِيَ يَثْدَى إذا ابْتَلَّ ، وقد ثَدَاه يَثْدُوه ويَثْدِيه إذا بَلَّه ، وثَدَّاهُ إذا غَدَّاهُ ، والثُّدَّاءُ نَبْتٌ في البادية . ويقال له : المُصَاص والمُصَّاخُ وعلى أصله قشور كثيرة ، تَتَّقِدُ بها النار الواحدة ثُدَّاءَةٌ .
قلت : ويقال له بالفارسية : بهراة دليزاد .
ثأد : أبو عُبيد : الثَّأَدُ النَّدَى نفسه ، والثَّئِيدُ المكان النَّدِيُّ .
وقال شمر : قال الأصمعيّ : قيل لبعض الأعراب : أَصِبْ لنا مَوْضعاً أي اطلبه . فقال رائدهم : وجدت مكاناً ثَئِداً مَئِداً .
وقال ابن الأعرابيّ : الثَّأَدُ النَّدَى والقَذَر ، والأمرُ القبيحُ .
وقال غيره : الأثْآدُ العُيوب ، وأصله البَلَلُ .
وقال ابن السكيت : قال زيد بن كُثْوَة : بَعَثوا رَائداً فجاء وقال : عُشْبٌ ثَأْدٌ مَأْدٌ كأنَّه أَسْوُقُ نِساءِ بني سَعْدٍ .
وقال رائد آخر : سَيْلٌ وبَقْلٌ وبُقَيل فوجدوا الآخر أعقلهما .
أبو عُبَيد عن الفراء : الثَّأَدَاءُ والدَّأثاءُ الأمَة .
قال أبو عبيد : ولم أسمع أحداً يقول هذين بالفتح غير الفراء ، والمعروف ثَأْدَاءُ ودَأْثَاءُ . قال الكميت :
وما كُنَّا بني ثَأْدَاءَ لمَّا
شَفَيْنَا بالأَسِنَّةِ كلُّ وَتْرِ
شمر عن ابن شميل : يقال للمرأة إنها لَثَأْدَةُ الخَلْق أي كثيرةُ اللَّحم ، وفيها ثَآدةٌ مِثال سَعَادَةٍ .
وقال ابن زيد : ما كنتُ فيها ابن ثأْداء أي لم أكن عاجزاً .
وقال غيره : لم أكن بَخيلاً لَئيماً ، وهذا المعنى أرادَهُ الذي قال لعمر بن الخطاب عام الرَّمادة : لقد انْكَشَفتْ وما كنتَ فيها ابن ثأداء ، أي لم تَكُنْ فيها كابن الأمة لئيماً ، فقال : ذاك لو كنتُ أنفق عليهم من مال الخطاب .

### Türkçe

د ث ( **وايء** )
**ديث** ، **دأث** ، **ثدى** ، **ثأد** : (kullanılan) .
( **دأث** ) : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدِّئْثُ**: çözülmeyen kin; bunun gibi **الدِّعْثُ** da.
Ebû ‘Ubeyd, el-Umevî’den: **دَأَثْتُ** yemeği **دَأْثاً**: onu yediğim zaman.
Ebû ‘Amr dedi: **الأدآث**: ağırlıklar; tekili **دَأْث**’tir.
Rü’be dedi:
وإنْ فَشَتْ في قَوْمِكَ المشاعِثُ
من إصْر أدْآث لها دَآئِث
**دَعَاعِث** vezninde; **دَعَثه**’den, onu ağırlaştırdığı zaman; **الإصْرُ** ise ağırlıktır.

**ديث** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدَّيُّوثُ** ve **الدَّيْبُوثُ**: ehli üzerine pezevenk olan; ehline kıskançlık göstermeyen kimse **دَيُّوث**tur; **التَّدْييثُ**: pezevenklik; ve **جَمَلٌ مُدَيَّثٌ** ve **مُنَوَّق**: uysallaştırıldığı için zorluğu gidinceye kadar zelil kılınmış (deve); ve **طَريق مُدَيَّث**: yürünüp gidildiği için açıklığa kavuşup belirginleştiği zaman.

**ثدي** : **الثَّدْيُ**: kadının memesi; ve **امرأة ثَدْياء**: iki memesi iri olan (kadın). **عَلِيَ**’nin Nehrevan’da öldürülen **ذي الثُّدَيَّة** hakkındaki hadisine gelince: Ebû ‘Ubeyd, el-Ferrâ’dan hikâye etti; dedi ki: ancak **ذو الثُّدَيَّة** (ه ile) dedi; o ancak **ثَدْي**’nin küçültmesidir. **الثَّديُ** müzekkerdir; çünkü o sanki **ثَدْي**’nin artığı gibidir; çoğu gitmiş de onu küçültmüştür; nitekim **لُحَيْمَة** ve **شُحَيْمَة** denir de bu te’vile göre müennes yapılır. Ve denir ki: **ثَدِيَ يَثْدَى**: ıslandığı zaman; ve **ثَدَاه يَثْدُوه ويَثْدِيه**: onu ıslattığı zaman; ve **ثَدَّاهُ**: ona kuşluk yemeği yedirdiği zaman. **الثُّدَّاءُ**: bâdiyede bir bitkidir. Ve ona **المُصَاص** ve **المُصَّاخُ** denir; aslında çok kabuklar vardır; tek bir ateş onunla tutuşur: **ثُدَّاءَةٌ**.
Dedim: ve ona Farsça olarak denir: بهراة دليزاد .

**ثأد** : Ebû ‘Ubeyd: **الثَّأَدُ**: bizzat çiy; ve **الثَّئِيدُ**: nemli yer.
Şemmer dedi: el-Asma‘î dedi: bazı bedevîlere denildi: **أَصِبْ** bize bir yer; yani onu ara. Onların kılavuzu dedi ki: **ثَئِداً مَئِداً** bir yer buldum.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الثَّأَدُ**: çiy ve pislik; ve çirkin iş.
Başkası dedi: **الأثْآدُ**: ayıplar; aslı ıslaklıktır.
İbnü’s-Sikkît dedi: Zeyd b. Küثْوَة dedi: bir kılavuz gönderdiler; geldi ve dedi ki: **عُشْبٌ ثَأْدٌ مَأْدٌ**; sanki Benî Sa‘d kadınlarının bacaklarıdır.
Başka bir kılavuz dedi: **سَيْلٌ وبَقْلٌ وبُقَيل**; böylece ötekini ikisinin daha akıllısı buldular.
Ebû ‘Ubeyd, el-Ferrâ’dan: **الثَّأَدَاءُ** ve **الدَّأثاءُ**: câriye.
Ebû ‘Ubeyd dedi: el-Ferrâ’dan başka bu ikisini fetha ile söyleyen hiç kimseyi işitmedim; bilinen **ثَأْدَاءُ** ve **دَأْثَاءُ**dur. el-Kumeyt dedi:
وما كُنَّا بني ثَأْدَاءَ لمَّا
شَفَيْنَا بالأَسِنَّةِ كلُّ وَتْرِ
Şemmer, İbn Şümeyl’den: kadına denir ki: o elbette **لَثَأْدَةُ الخَلْق**tur; yani eti çoktur; ve onda **ثَآدةٌ** vardır; **سَعَادَةٍ** misali.
İbn Zeyd dedi: onda **ابن ثأْداء** olmadım; yani âciz olmadım.
Başkası dedi: cimri, alçak olmadım; ve bu mânayı, الرمادة yılında ‘Umer b. el-Hattâb’a söyleyen kimse murad etti: “Muhakkak açıldı; ve onda **ابن ثأداء** olmadın”; yani onda, câriyenin oğlu gibi alçak olmadın. O da dedi ki: bu, el-Hattâb’ın malından onlara harcıyor olsaydım (olurdu).
