# ديد (د-ي-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%8A%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ي - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 2 sözlük

## Sözlükler (2)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الدال
د د، د و د، د ي د، د أ د، د و و، د و أ، د أ ي، أ د و، أ و د، و د أ، و أ د، أ ي د، أ د ي، و د ي، و د د، أ د د، د ا د ا، د و د ى،  ي د ي مستعملات
دد:
حِكاية الاستنان للطَّرَب، وضَرْبِ الأصابع في ذلك، وإن لم تُضْرَب بعد أن يَجْري في بَطالةٍ فهو دَدٌ، قال الطرمّاح:
واستَطْرَبَتْ ظُعْنُهم لمّا احْزَأَلَّ بهم		آلُ الضُّحَى ناشِطاً من داعِيات دَدِ
ويُروَى أيضاً: من داعِبٍ دَدَدِ.

ولما جَعَلَه نعتاً للداعب كسعة بدالٍ ثالثة لأنَّ النَّعْتَ لا يتمكن حتى يتم ثلاثة أحرفٍ فما فوق ذلك فصار دَدِدٍ نعتاً للداعِب الاعب، فإذا أرادوا اشتقاق الفعل منه لم يَنْقَدْ لِكَثْرة الدّالات يفصِلون بين حرفَي الصدر بهمزة فيقولون: دَأْدَدَ يُدَأْدِدُ، وإِنَّما اختاروا الهمزة لأنّها أقوى من سائر الحروف الجوفية ونحوه كذلك.
وفي الدَّدِ ثلاث لغات، تقول: هذا دَدٌ، وهذا دَدا، وهذا دَدُن.
دود، ديد:
وطعامٌ مُدَوِّد ومُدَيِّدٌ، وقد ادّادَ أي وقع فيه الدُّودُ.
دأد:
والدَّأْدَأةُ: ضرب من العَدْوِ، ومَرَّ فلان يَتَدَأْدَاُ أي مَرَّ يدفع بعضُه بعضاً لا يفتر.
دوو، دوء.
الدَوُّ: موضع بالبادية أَملَسُ كأنّه الراحة، قال:
جُنَينةٌ من مُجتَنىً عَـويصِ		بالدَّوِّ أو صَحرائه القَمُوصِ
والدّوّيّة: مَفازةٌ ملساءُ بلغة تميم، وداويَّة لأهل الحجاز بلغتهم، قال ذو الرمة:
داويَّة ودُجَى ليلٍ كأنَّهما
ودَويُّ الصوت، يقال منه: دَوَّى الصوتُ يُدَوِّي تَدويةً.
والدَوَى: داءٌ يأخُذُ في الصدر في باطنه، ويقال: إنّه لدَويّ الصَّدْر، قال:
وعينُكَ تبدي أن صدرَك لي دَوي
ورجلٌ دَوٍ، وهو يَدْوَى دَوىً شديداً، وامرأةٌ دَوِية، الواو مكسورة خفيفة على فَعِله، وإن خَفَّفْتَها للنَّعت فالواو ساكنة مع الياء، والإِشمامُ فيه أحسن من الإِسكان، وناسٌ من أهل الحجاز يفتحون ما كان من نحو دَوٍ ويقولون: رجل دَوىً وامرأةٌ دَوىً سواء، لأنه تحويل، قال:
يَكْرٌ عليه الدَّهْرُ حتـى يَرُدَّهُ		دَوىً شَنَجَته جِنُّ دَهْرٍ وخابِلُه
ويُروَى دَوِ، مكسورٌ مُنَوَّن، وهو في موضع النَّصب لم يقلْ: دَوِيا وعليه لغتهم هكذا في جميع الإِعراب مثل قولِكَ: رأيت قاضٍ وهذا قاضٍ، قال رؤبة:
ذلك والٍ لست راءٍ واليا		كهؤلاء وأنَّ يوماً ساعِيا
والفعل دَوِيَ يَدْوَى دَوىً، وهو الدّاءُ الباطن، وكلُّ بناءٍ على دَوىً ونَدىً، مكسور، ويكون الفعل منه مكسوراً فإن النعتَ منه مخفَّف إلاّ أن يضطَرَّ شاعر إلى غيره.
والدِّواء، ممدود: الشِّفاءُ، وداوَيتُه مَداواةً، ولو قُلتَ: دِواءً جاز في القياس، ويقال: دووِيَ فلانٌ يُداوَى فتُظهِرُ الواوَيْنِ ولا تُدغِمُ إحداهما في الأُخرى، لأنَّ الأولى هي مَدَّة الألف التي في داوى، فكَرِ هو إدغامَ المَدَّةِ في الواو، فيَلْتَبس فُوعِلَ ب فُعِّلَ.
وأما الدّاءُ، مهموز، فاسْمٌ جامعٌ لكلِّ مَرَضٍ ظاهرٍ وباطنٍ حتى يقال: داءُ الشُّحِّ أشَدُّ الأَدْواء، والحُمْقُ داءٌ لا دَواءَ له.
ومنه قول المرأة: كُلُّ داءٍ له داءٌ أرادت كُلُّ عَيب في الرجال فهو فيه، وهو من تأليف دال وواوٍ وهمزة، ورجل داءٌ وامرأة داءةٌ، وفي لغة أخرى: رجل دَيِّئٌ وامرأةٌ دَيِّئة على فَيعِل وفَيْعِلة.
ولقد داءَ يَداءُ دَوْءاً وداءً كُلُّه يقال، والدَّوْءُ أصوَبُ لأنَه يُحْمَلُ على المصدر وهذه الكملة تتصرف على ستة أوجه: دوأ، دأو، ودأ وأد، أود، أدو مستعملة في أماكنها.
والدَّوءُ: مصدر الفِعل من الداء.
الدَّوءُ: الأزْمُ، والأزْمُ: الحِمْية، والآزِمُ: المُمسِكُ عن الطعامِ.
ويقال: بَرِئتُ إليكَ من كل داءٍ تَداؤُهُ الإِبِلُ مثل تَداعُهُ.
والدّواة إذا عُدَّتْ، يقال: ثلاثُ دَوَيات، وكذلك ما أشبَهَه مثل النَّوى نَويات، فإذا جَمَعْتَ من غير عددٍ قُلتَ: هي الدَّوَى والدُّوِيُّ، قال العباس:
أمن آل ليلى عرفتَ الطُلُولا		كخَطِّ الدوى ما ثِلاثٍ مُثُولا
وقال:
عَرَفتُ الديارَ كخَطِّ الدُويِّ		يُحبِّرُهُ الكاتِبُ الحِمـيَريّْ
دأي:
والدَّأْيُ: شِبْهُ الخَتْل والمُراوغة وكذلك الدَّأوُ، والفعل منه دَأَى يَدْأَى دَأْياً ودَأْوا، وقال:
دَأَوتَ له لتـأخُـذَه		فهَيْهات الفَتَى حَذِرا
نَصَبَ حذرا على القطع، وفي مِثل:
كالـذئبُ يأدُو		للغزال يأكلُه
ويقولون أيضاً: يَدْأَوى له.
والدَّأيُ جمع الدَّأْية، وهي فَقار الكاهل في مُجتَمع ما بين الكَتِفَيْن من كاهل البعير خاصَّة، والجمعُ الدَّأيات، وهي عظامُ ما هنالك، كل عَظْمٍ دأية، قال:

نصف على دَأْياته تَجَرَّما
أدو:
والإِداوة: مطهرةٌ للماء والجمع الأَداوَى.
والأدْو: خَتلٌ منه قال:
لكـن أدَوتُ لآخُـذَهُ		فأصَبتُ خَرْقاً أروعاً
ويقولون: أَدَا الرجل يَأْدُو أَدْواً.
أود:
والأَوْدُ مصدر آدَ يؤودُ أوْداً، وتقول: أُدْتُ العُودَ فأنا أؤودهُ أَوْداً فانآدّ، وتفسيره: عُجْتُه فانْعاجَ، قال:
لم يَكُ يَنْآدُ فأَمسَى انآدى
وتقول: آدَنى هذا الأمرُ، يَؤودُني أوْداً وأُووداً إذا بَلَغَ منكَ المَشَقَّة.
ويقال: آدَه الكِبَرُ.
ومنه التَأَوُّد وهو كالتَثَنّي والتَعَوُّج للقَضيب وغيره، وقال:
تَثَنَّى إذا قامَتْ لشيءٍ تُـريدُه		تَأوُّد عُسْلُوجٍ على شَطِّ جَعْفَرِ
وتقول: ما آدَكَ فهو لي آئِدٌ، أي ما أَثَقَلَكَ فهو لي مُثْقِلٌ.
والأَوَدُ: العِوَجُ، وأوِدَ يأوَدُ أَوَداً فهو أَوِدٌ.
وموضعٌ بالبادية يُسَمَّى أوَّدَ، بالتشديد، قال:
أم بالجُنَيْنة مع مَدافِعِ أَوَّدِ
ودأ:
ويقال: وَدَّاْتُه فَتَوَدَّأَ، أي سَوَّيْتُه فاستَوى، قال:
ولِلأَرضِ كم من صالحٍ قد تَوَدَّأَتْ		عليه فوارَته بلَـمّـاعةٍ قَـفـرِ
وتَوَدَّأَتِ الأخبارُ أي خَفِيَتْ.
ووَدَّأْتُ الأرضَ إذا كانت محفورةً فسَوَّيْتُها.
وأد:
المَوْؤودةُ: الوَئيدُ، كانت العَرَبُ إذا وُلِدَت بنتٌ دَفَنوها حين وُضِعَتْ حتى تموت مَخافة العار والحاجة، والفعل: وَأَدَ يَئِدُ وَأْداً، فهو وائِدٌ، والمفعول: مَوؤُودٌ كما تقول: واعِدٌ ومَوْعُود، قال الفرزدق:
وجَدِّي الذي مَنَع الـوائِدا		تِ وأخيَى الوئيد فلم يُوأَدِ
والوَئيدُ: دَوِيٌّ تَسمعُ صوتَه في الأرض كحائِطٍ يسقط من بعيد فتسمع لهَدِّه وئيداً.
والتُّؤادُ من التُّؤَدة، تقول: أتَّأَدَ وتَوَأَّدَ وهو التَمَهُّل والتأنيّ والرَّزانة.
أيد، أدي:
الأَيْدُ: القُوَّة، وبلغة تميم الآدُ، منه قيل: أَدَّ فلانٌ فلاناً إذا أعانَه وقَوّاه.
والتَّأييدُ: مصدر أيَّدْتُه أي قَوَّيْتُه.
وقوله تعالى: "والسماء بَنَيْناها بأَيْدٍ" أي بقُوّة.
وإيادُ كُلِّ شيءٍ ما يُقُوَّى به من جانِبَيْهِ، وهما إِياداه، وإِياد العسكر المَيْمَنةُ والميسَرة، وكلُّ شيءٍ كان واقياً لَشيءٍ فهو إياده، قال العجّاج:
عن ذي إيادَينِ لُهام ذو دُسُرْ
برُكنِه أركانَ دَمْخٍ لا نْقَعَرْ
وأَدَّى فلانٌ ما عليه أداءً وتأدِيةً، وفلانٌ آدَى للأمانةِ من فلانٍ. غير أنّ العامَّةَ فد لَهِجُوا بالخَطَأ، يقولون: فلان أدَّى للأمانةِ، وهذا في النَّحْو غير جائز.
وألف الأداةِ يه الواو، لأنك تقول: أدَوات، لكلِّ ذي حِرْفةٍ أداةٌ، وهي آلتُه يقيم بها حِرْفتَه.
وأداةُ الحرب: السِّلاح، ورجل مُؤْدٍ: كاملُ السِّلاح، قال:
مُؤدِينَ يَحمُون السَّبيلَ السّابلا
ودي:
والمُودَى: الهالك، بغير همز، وأَوْدَى فلانٌ: هَلَكَ، وأودَى به الموتُ أي أَهلَكَه، واسم الهلاك من ذلك الوَدَى، بالتخفيف، وقَلَّ ما يُستعمَل. والمصدر الحقيقي الإِيداء.
والتوادي: الخَشَبات التي تُصَرُّ بها أطباءُ الناقة لئلاّ يَرضعَها الفصيل، وقد وَدَيْتُ الناقة بتَوْدِيتَيْنِ أي صَرَرْت أَخلافَها بهما، وودّيت النّاقة توديةً.
والوادي كل مَفرَجٍ بين جبالٍ وآطام، وتلال يكون مسلكاً للسَّيل أو مَنْفَذاً، والجميع الأودية، على تقدير فاعِل وأفعِلة، وإنّما جاءت هذه العلة لاعتلال آخِره، وكذلك نادٍ وأندية ونَجوَى وأَنجية، ولم يُسمَع بمثله في الصحيح، ألا تَرَى أنهم يقولون: قومٌ ظَلَمةٌ وقوم عُتاةٌ ولم يُقَلْ عَتادة من العُتُوِّ، ولكنهم غيّروا البناء فقالوا فَعَلة ثم أسكَنوا الواو فاعتمَدَت على فتحةِ الناء فصارت ألفاً.
والوَديُّ: فَسيل النَّخْل الذي يُقلَعُ للغَرْس، والواحدة وَدِيّة.
وتقول: وَدَى فلانٌ فلاناً إذا أدَّى دِيته، قال جميل:
ليقتلوني ثمَّ لا يَدوني
ويأدونه لغة. وأصل الدِيَة وِدية فحذفت الواو كما قالوا: شِية من الوشيِ.
وتقول: وَدَى الحِمارُ فهو وادٍ إذا أنْعَظَ، ويقال: وَدَى بمعنى قَطَرَ منه الماء عند الإِنعاظِ، وقال الأغلب:
كأنّ عِـــرْقَ أيْرِهِ إذا وَدَى		حَبْلُ عجوزٍ ضَفَرتْ سَبْعَ قُوَى
والوَدَى: الماء الذي يخرُجُ أبيضَ رقيقاً على أَثَر البول من الإنسان.
ودد، أدد:
الوَدُّ مصدر وَدِدْتُ، وهو يَوَدُّ من الأمنِية ومن المَودّة، وَدَّ يَوَدُّ مَوَدَّةً، ومنهم من يجعله على فَعَلَ يفعَلُ.
والوِداد والوَدادُ مصدر مثل المَوَدّة. وهذا وِدُّكَ ووَديدُكَ كما تقول: حِبُّكَ وحَبيبُكَ، قال:
فإِن كنتَ لي وِدّاً فبَيِّنْ مَـوَدَّتـي		ليَغشاكُمُ وُدِّي ويَسري بكم بُغْضي
والوَدُّ: الوَتِدُ بلغة تَميم، فإذا صَغَّروا رَدُّوا التاءَ فقالوا وتَيد.
والوَدُّ: صَنَم لقوم نوحٍ، وكان لقريش صَنَمٌ يدعُونَه وُدّاً. ومنهم من يَهمِز فيقول: أُدّ، وبه سُمِّيَ عَبدُ وُدٍّ، ومنه سُمِّيَ أُدُّ بنُ طابخِةَ جَدُّ تَميم أو جَدُّ مَعَدِّ بنِ عدنانَ.
والإدُّ: الأمرُ الفَظيع، تقول: فَعَلْتُ فِعْلاً إدّاً.
ولقد أدَّتْ فلاناً داهيةٌ تَؤُدُّه أَدّاً، قال رؤبة:
ويتَّقي الفَحْشاءَ والنَّياطِلا		والاِدَّ والإِدادَ والعَضائلا
والإِدادة واحدة الإِداد، من قوله تعالى: "لقد جِئتُم شيئاً إِدّاً"، أي أمراً فظيعاً.
دادا، دودى:
والدَّأْدَأَةُ: صوتُ وقع الحِجارة في المَسيل.
والدَّأْوداء، ممدود، والجمع الدَّآدِئ، وهي ثلاثُ ليالٍ: خمسٌ وسِتٌّ وسَبعٌ وعشرون.
وليلةٌ دَأداء: أشدُّ الليالي ظلمةً.
الدَّوْداةُ: أرجوحة للصِّبيان، والجمع الدَّوادي، قال:
كأنّني فوقَ دَوداةٍ تُقَلِّبُني
ويقال على غير قياس: الدَّءادي.
وتَدَأْدَأَ الرجل إذا مال عن شيء فتَرَجَّحَ، ويقال: تَدَأْدَأَ، ودَأْدَأتْهُ حركَتُه.
يدي:
اليَدُ معروفة، ويَدُ النِّعمةِ هي السابِغة.
ويَدُ الفَأسِ ونحوُها: مَقبِضُها، ويَدُ القَوْسِ: سِيَتُها.
ويَد الدَّهْر: مَدَى زَمانِه، ويَدُ الريح: مَلِكُها، قال لبيد:
إذ أصبحَتْ بيَدِ الشِّمال زِمامُها
قال: ملا مُلِّكَتِ الريحُ تصريفَ السَّحاب وصفت بمِلْك اليَد.
وهذه الضَّيْعةُ في يَدِ فلانٍ، أي في مِلكِه، ولا يقولون: في أيدي فلانٍ، ولكن يقولون: بين يَدَي لكل شيءٍ أمامَك، قال الله: "من بين أيديهم ومن خَلْفهم".
وكقولهم: يَثُور الرَهَجُ بين يَدَي المَطَر، ويَهيجُ السِّبابُ بين يَدَي القتال، وقال الله تعالى: "بين يَدَي عذابٍ سديد.
ويقال: يَدِيَ فلانٌ من يَدِه إذا شَلَّتْ، ورجلٌ مَيدِيٌ أي مقطوع اليَدِ من أصله.
ويَدَيْتُ يَدَه أي ضَرَبتُ يَدَه، واليُداء: وَجَع اليَدِ.
وأيْدَيْت عنده يَداً، أي أنعَمْتُ عليه.
وأيْداهُ اللهُ، والمصدر اليد أو الأَيد.
وتقول: ايدَيْتُ عن فلانٍ يَداً بيضاءَ: من النِّعمة.
وإنّ فلاناً لذو مالٍ يَيدي به ويَبُوعُ أي يَبْسُط به يَدَيْه وباعَه.
وذهَبَ القومُ أيدي سَبَا، وأيادي سَبَا، أي مُتفرقِّين في كل وجه، وكذلك الريحُ وغيرُه.
وجمع يَد الإنسان والأشباح أيدي، وجِماعُ يَدِ النِّعمة أيادٍ ويَدِيٌّ، قال:
فإِنّ له عندي يَدِيّا وأنعُما
والنسبة إلى اليَدِ يَدِيٌّ على النقصان، إلى الأَبِّ أَبَويٌّ، لأنّهم يقولون: يَدانِ فلا تظهر الياء، ويقولون: أبَوانِ باِظهارِ الواو، قال: العجّاج:
بالدّارِ إذ ثَوبُ الصِّبا يَدِيٌّ
ويقال: ثوبٌ يَدِيٌّ أي واسع، ويقال: عند جِدَّة الثوب، كأنّما رُفِعَتّ عنه الأيدي ساعَتَئِذٍ، ويقال: بل أراد أنّ الأيدي تتعاوَرُه.
وتقول: هم يد واحدة على مَن سِواهم إذا كانَ أمرُهم واحداً، واعطيتُه مالاً عن ظهر يَدٍ يعني تَفَضُّلاً غيرَ قَرْضٍ ولا مُكافَأَةٍ.
وخلع فلانٌ يدَه من الطاعةِ.
ويقال: ثوب قصير اليَدِ إذا كان يقصر عن أن يُلتَحَفَ به.

##### Türkçe

**باب اللفيف من الدال**
د د، د و د، د ي د، د أ د، د و و، د و أ، د أ ي، أ د و، أ و د، و د أ، و أ د، أ ي د، أ د ي، و د ي، و د د، أ د د، د ا د ا، د و د ى،  ي د ي مستعملات

دد:
Dişleri gıcırdatmanın, sevinç için yapılan taklididir; ve bu hususta parmakları vurmak (da böyledir). Henüz vurulmamış olsa bile, boş bir hâl içinde akıp giderse o **دَدٌ**’dür. **الطرمّاح** dedi ki:
Ve onların göçleri, onlarla birlikte **آلُ الضُّحَى** (kavmi) çevik olarak, **دَدِ**’in çağrılarından (biri) çağıran (kimse) sebebiyle süratlenince coştu.
Şöyle de rivayet olunur: **من داعِبٍ دَدَدِ**.

Onu şakalaşan için bir sıfat kıldığı vakit, üçüncü bir **دال** ile genişletti; çünkü sıfat, üç harf ve daha fazlası tamamlanmadıkça yerleşmez. Böylece **دَدِدٍ** şakalaşan, oyun oynayan için bir sıfat oldu. Ondan fiil türetmek istediklerinde, **الدال**’lerin çokluğundan dolayı (kalıba) boyun eğmez; صدر (baş) harfinin iki harfi arasını bir hemze ile ayırırlar da şöyle derler: **دَأْدَدَ يُدَأْدِدُ**. Hemzeyi ancak seçtiler; çünkü o, diğer bütün iç (cevfî) harflerden daha kuvvetlidir; benzeri de böyledir.
**الدَّدِ**’de üç lügat vardır; dersin ki: bu **دَدٌ**’dür; ve bu **دَدا**’dır; ve bu **دَدُن**’dur.

دود، ديد:
Ve **مُدَوِّد** ve **مُدَيِّدٌ** (olan) bir yiyecek; ve **ادّادَ**: yani onda **الدُّودُ** vuku buldu.

دأد:
Ve **الدَّأْدَأةُ**: koşmanın bir türüdür. Falan geçti, **يَتَدَأْدَاُ**; yani geçti, bir kısmı bir kısmını iter hâlde, gevşemeden.

دوو، دوء.
**الدَوُّ**: çölde bir yerdir; dümdüzdür, sanki avuç içi gibidir. Dedi ki:
Zor toplanan (meyveden) bir toplanıştan (oluşmuş) küçük bir bahçecik; **الدَّوِّ**’de yahut onun çölü **القَمُوصِ**’ta.
Ve **الدّوّيّة**: Temîm lügatinde düz bir çöldür; Hicaz ehli lügatlerinde **داويَّة** (derler). **ذو الرمة** dedi ki:
**داويَّة** ve bir gecenin karanlığı; sanki ikisi...
Ve **دَويُّ** ses: ondan denir: **دَوَّى** ses, **يُدَوِّي** **تَدويةً**.

Ve **الدَوَى**: göğüste, iç tarafında tutan bir hastalıktır. Ve denir: o, göğsü **دَويّ**’dir. Dedi ki:
Ve gözün gösteriyor ki göğsün benim için **دَوي**’dir.
Ve bir adam **دَوٍ** (dır); o, şiddetli bir **دَوىً** ile **يَدْوَى** olur. Ve bir kadın **دَوِية** (dir); **الواو** kırık (kesreli), **فَعِله** üzere hafif (gelir). Eğer onu sıfat için hafifletirsen, **الواو** **الياء** ile birlikte sâkindir; onda **الإِشمامُ**, **الإِسكان**’dan daha güzeldir. Hicaz ehlinden bir topluluk, **دَوٍ** gibi olanın fethasını açar ve derler ki: adam **دَوىً**, kadın **دَوىً** eşittir; çünkü o bir dönüştürmedir. Dedi ki:
Dehr onun üzerine döner durur, ta ki onu geri çevirinceye dek; **دَوىً** (olarak), onu bir dehrin cinleri ve onun şaşırtıcısı (şengetti).
Ve **دَوِ** diye de rivayet olunur; kırık, tenvinli; o, nasb yerindedir. **دَوِيا** demedi; onların lügatine göre bu, bütün i‘rabda böyledir; senin “**رأيت قاضٍ** ve **هذا قاضٍ**” demen gibi. **رؤبة** dedi ki:
Bu bir vâlîdir; ben vâlîyi gören değilim; bunlar gibi; ve bir gün koşan (olacaktır).
Ve fiil: **دَوِيَ يَدْوَى دَوىً**; o, iç hastalıktır. Ve **دَوىً** ve **نَدىً** üzere olan her bina kırık (kesreli)dir; ve ondan fiil de kırık olur; çünkü ondan sıfat hafifletilmiştir; ancak bir şair başka türlüne mecbur kalırsa (başka olur).

Ve **الدِّواء** (elifle) uzatılmış: şifadır. Ve onu **مَداواةً** ile **داوَيتُه**. Eğer “**دِواءً**” desen, kıyasta câiz olur. Ve denir: falan **دووِيَ** olur, **يُداوَى**; böylece iki **الواو**’yu izhar edersin ve birini ötekine idğam etmezsin; çünkü birincisi, **داوى**’daki elifin meddesidir; meddeyi **الواو**’ya idğam etmeyi çirkin gördü; böylece **فُوعِلَ** ile **فُعِّلَ** karışır.

أما **الدّاءُ** (hemzeli) ise: görünen ve görünmeyen her hastalık için toplayıcı bir isimdir; hatta denir: cimriliğin hastalığı, hastalıkların en şiddetlisidir; ve ahmaklık, kendisine ilaç olmayan bir hastalıktır.
Ve ondan kadının sözü: “Her hastalığın bir hastalığı vardır”; “erkeklerdeki her ayıp, onda vardır” demek istedi. O, **دال** ve **واوٍ** ve hemzenin telifindendir. Ve bir adam **داءٌ**, bir kadın **داءةٌ**. Başka bir lügatte: adam **دَيِّئٌ**, kadın **دَيِّئة**; **فَيعِل** ve **فَيْعِلة** üzere.
Ve muhakkak **داءَ يَداءُ**: **دَوْءاً** ve **داءً**; hepsi söylenir. **الدَّوْءُ** daha isabetlidir; çünkü masdara hamledilir. Ve bu kelime altı vecih üzere tasarruf eder: **دوأ**، **دأو**، **ودأ**، **وأد**، **أود**، **أدو**; yerlerinde kullanılmıştır.
Ve **الدَّوءُ**: hastalıktan fiilin masdarıdır.
**الدَّوءُ**: **الأزْمُ**’dür; **الأزْمُ**: perhizdir; **الآزِمُ**: yemekten kendini tutandır.
Ve denir: “Develerin **تَداؤُهُ** (ile) birbirini çağırması gibi **تَداعُهُ** olan her hastalıktan sana beri oldum.”
Ve **الدّواة** sayıldığında denir: üç **دَوَيات**; bunun benzeri de böyledir; mesela **النَّوى**: **نَويات**. Sayı olmaksızın cem‘ ettiğinde dersin ki: o, **الدَّوَى** ve **الدُّوِيُّ**’dür. **العباس** dedi ki:
Leylâ’nın âlinden, konak yerlerini tanıdın mı? Üç konaklayışın **الدوى** çizgisi gibi.
Ve dedi ki:
Diyarları, **الدُويِّ** çizgisi gibi tanıdım; onu Himyerî kâtip süsler.

دأي:
Ve **الدَّأْيُ**: hileye ve oyalamaya benzer; **الدَّأوُ** da böyledir. Ve ondan fiil: **دَأَى يَدْأَى دَأْياً ودَأْوا**. Dedi ki:
Onu almak için ona **دَأَوتَ**; fakat heyhat, delikanlı sakınandır.
**حذرا**’yı القطع üzere nasb etti. Ve şu misalde:
Kurt gibi, ceylana **يأدُو**; onu yer.
Ve ayrıca derler: ona **يَدْأَوى**.

Ve **الدَّأيُ**, **الدَّأْية**’nin cem‘idir; o, devenin özellikle, iki kürek arasındaki birleşim yerinde, hörgücün omurlarının (kemiğinin) (adı)dır. Cem‘i **الدَّأيات**’tır; oradaki kemiklerdir; her kemik bir **دأية**’dir. Dedi ki:
Onun **دَأْيات**’ı üzerine yarı (oturmuş), suçlu (gibi).

أدو:
Ve **الإِداوة**: su için bir abdest kabıdır; cem‘i **الأَداوَى**.
Ve **الأدْو**: ondan bir hiledir. Dedi ki:
Fakat onu almak için **أدَوتُ**; derken, korkunç bir yarığı (delmeyi) isabet ettirdim.
Ve derler: adam **أَدَا** eder, **يَأْدُو** **أَدْواً**.

أود:
Ve **الأَوْدُ**, **آدَ يؤودُ**’un masdarıdır: **أوْداً**. Ve dersin: **أُدْتُ العُودَ**; ben onu **أؤودهُ أَوْداً** ederim; derken **انآدّ** oldu. Onun tefsiri: onu büktüm de büküldü. Dedi ki:
Eğrilmezdi; derken akşamleyin eğrildi.
Ve dersin: bu iş beni **آدَنى**; beni **يَؤودُني أوْداً وأُووداً** eder; yani senden meşakkate ulaştığında.
Ve denir: ihtiyarlık onu **آدَه** etti.
Ve ondan **التَأَوُّد**; o, çubuğun ve başkasının bükülmesi ve eğrilmesi gibidir. Dedi ki:
Bir şey istediğinde kalkınca bükülür; Ca‘fer kıyısında bir **عُسْلُوجٍ**’un **تَأوُّد**’u gibi.
Ve dersin: seni ne **آدَكَ** ettiyse, o benim için **آئِدٌ**’dir; yani seni ne ağırlaştırdıysa, o benim için ağırlaştırıcıdır.
Ve **الأَوَدُ**: eğriliktir. Ve **أوِدَ يأوَدُ أَوَداً**; o, **أَوِدٌ**’dir.
Ve çölde **أوَّدَ** diye adlandırılan bir yer vardır; şeddeli. Dedi ki:
Yoksa küçük bahçecikte mi, **أَوَّدِ**’in akıntı ağızlarıyla birlikte?

ودأ:
Ve denir: onu **وَدَّاْتُه** de **فَتَوَدَّأَ**; yani onu düzelttim de düzeldi. Dedi ki:
Ve yerin, nice salih (kimse) vardır ki, onun üzerine **تَوَدَّأَتْ**; sonra onu parlak, ıssız (bir yer) ile örttü.
Ve **تَوَدَّأَتِ الأخبارُ**: yani gizlendi.
Ve yeri **وَدَّأْتُ**: eğer kazılmış idiyse, onu düzelttim.

وأد:
**المَوْؤودةُ**: **الوَئيدُ**’dir. Araplar, bir kız doğduğunda, onu konulduğu vakit gömerlerdi; ta ki ölsün; ayıp ve ihtiyaç korkusuyla. Fiil: **وَأَدَ يَئِدُ وَأْداً**; o, **وائِدٌ**’dir. Mef‘ûl: **مَوؤُودٌ**; “**واعِدٌ** ve **مَوْعُود**” dediğin gibi. **الفرزدق** dedi ki:
Ve dedem, **الـوائِدا**’ları (gömenleri) men etti; ve **الوئيد**’i yaşattı; böylece gömülmedi.
Ve **الوَئيدُ**: yerde sesini işittiğin bir **دَوِيٌّ**’dir; uzaktan düşen bir duvar gibi; onun gürültüsünü **وئيداً** olarak işitirsin.
Ve **التُّؤادُ**, **التُّؤَدة**’dendir. Dersin: **أتَّأَدَ** ve **تَوَأَّدَ**; o, ağır davranma, teenni ve vakar demektir.

أيد، أدي:
**الأَيْدُ**: kuvvettir. Temîm lügatinde **الآدُ** (denir). Ondan denildi: falan, falana **أَدَّ** etti; yani ona yardım etti ve onu kuvvetlendirdi.
Ve **التَّأييدُ**: “onu **أيَّدْتُ**”un masdarıdır; yani onu kuvvetlendirdim.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ve göğü **بأَيْدٍ** bina ettik”; yani kuvvetle.
Ve her şeyin **إيادُ**’ı: iki yanından onunla kuvvetlendirilen şeydir; ikisi onun **إِياداه**’ıdır. Ve ordunun **إِياد**’ı: sağ kanat ve sol kanattır. Ve bir şey, bir şeye koruyucu olduysa, o onun **إياد**’ıdır. **العجّاج** dedi ki:
İki **إياد** sahibi, etli, kazıklı bir (şey)den;
Onun rüknüyle, yüksek bir (şey)in rükünleri; devrilmez.
Ve falan, üzerindeki şeyi **أداءً** ve **تأدِيةً** ile eda etti. Ve falan, emanete falandan daha **آدَى**’dır. Ancak avam, hataya alıştı; derler ki: falan, emanete **أدَّى**’dır; bu, nahivde câiz değildir.
Ve **الأداةِ**’nın elifi, **الواو**’dur; çünkü sen “**أدَوات**” dersin. Her meslek sahibinin bir **أداةٌ**’sı vardır; o, onun âletidir; onunla mesleğini ayakta tutar.
Ve savaşın **أداةُ**’sı: silahtır. Ve **مُؤْدٍ** bir adam: silahı tam olan. Dedi ki:
**مُؤدِينَ**; yolu, giden yolu korurlar.

ودي:
Ve **المُودَى**: helâk olan (kimsedir); hemzesiz. Ve falan **أَوْدَى**: helâk oldu. Ve ölüm onu **أودَى به**: yani onu helâk etti. Ve bundan helâkin adı **الوَدَى**’dır; tahfifle; pek az kullanılır. Hakiki masdar **الإِيداء**’dır.
Ve **التوادي**: devenin memelerini, yavru emmesin diye, deve sahiplerinin bağladıkları tahta parçalarıdır. Ve ben deveyi iki **تَوْدِيتَيْنِ** ile **وَدَيْتُ**; yani memelerini onlarla bağladım. Ve deveyi **توديةً** ile **ودّيت**.
Ve **الوادي**: dağlar ve kaleler ve tepeler arasında, selin yolu yahut bir geçit olan her açıklıktır. Cem‘i **الأودية**’dir; **فاعِل** ve **أفعِلة** takdiri üzeredir. Bu illet ancak sonunun illetli oluşundan geldi. Aynı şekilde **نادٍ** ve **أندية**; ve **نَجوَى** ve **أَنجية**. Sahihte onun benzeri işitilmedi. Görmez misin ki onlar: “kavim **ظَلَمةٌ**” ve “kavim **عُتاةٌ**” derler; **العُتُوِّ**’dan “**عَتادة**” denmedi. Fakat onlar binayı değiştirdiler; **فَعَلة** dediler; sonra **الواو**’yu sâkin kıldılar; o da **النون**’un fethasına dayandı; böylece elif oldu.
Ve **الوَديُّ**: dikim için sökülüp alınan hurma fidanıdır; bir tanesi **وَدِيّة**.
Ve dersin: falan, falana **وَدَى** etti; yani onun diyetini ödedi. **جميل** dedi ki:
Beni öldürsünler; sonra bana **يَدوني** etmesinler.
Ve **يأدونه** (diye) de söylerler; bir lügattir. **الدِيَة**’nin aslı **وِدية**’dir; “**شِية**”yi “**الوشيِ**”den (türettikleri) gibi, **الواو**’yu düşürdüler.
Ve dersin: eşek **وَدَى** etti; o, **وادٍ**’dir; eğer erekte olduysa. Ve **وَدَى**: ereksiyon sırasında ondan su damladı manasında da söylenir. **الأغلب** dedi ki:
Sanki onun aletinin damarı, **وَدَى** edince; yedi kuvvet bükerek örmüş bir kocakarı ipi.
Ve **الوَدَى**: insandan, idrarın ardından çıkan, beyaz, ince sudur.

ودد، أدد:
**الوَدُّ**: **وَدِدْتُ**’un masdarıdır; o, temenniden ve sevgiden **يَوَدُّ** eder. **وَدَّ يَوَدُّ مَوَدَّةً**. Onlardan kimi onu **فَعَلَ يفعَلُ** üzere kılar.
Ve **الوِداد** ve **الوَدادُ**: **المَوَدّة** gibi bir masdardır. Ve bu, senin **وِدُّكَ**’ın ve **وَديدُكَ**’ındır; “senin **حِبُّكَ**’ın ve **حَبيبُكَ**’ın” dediğin gibi. Dedi ki:
Eğer sen benim için bir **وِدّاً** isen, sevgimi açıkla; benim **وُدِّي**’m size gelsin ve buğzum sizinle yürüsün.
Ve **الوَدُّ**: Temîm lügatinde kazıktır (**الوَتِدُ**). Küçülttüklerinde **التاء**’yı geri döndürürler de “**وتَيد**” derler.
Ve **الوَدُّ**: Nûh kavminin bir putudur. Kureyş’in de bir putu vardı; ona **وُدّاً** derlerdi. Onlardan kimi hemzeler de “**أُدّ**” der. Bununla **عَبدُ وُدٍّ** isimlendirildi. Ondan **أُدُّ بنُ طابخِةَ** isimlendirildi; Temîm’in dedesi yahut **مَعَدِّ بنِ عدنانَ**’ın dedesi.
Ve **الإدُّ**: korkunç iştir. Dersin: **فَعَلْتُ فِعْلاً إدّاً**.
Ve muhakkak bir musibet falanı **أَدَّتْ**; onu **أَدّاً** ile **تَؤُدُّه** eder. **رؤبة** dedi ki:
Ve fuhşiyattan ve **النَّياطِلا**’dan; ve **الاِدَّ**’den ve **الإِدادَ**’dan ve **العَضائلا**’dan sakınır.
Ve **الإِدادة**, **الإِداد**’ın bir tanesidir; Yüce Allah’ın sözü: “Muhakkak siz **إِدّاً** bir şey getirdiniz”; yani korkunç bir iş.

دادا، دودى:
Ve **الدَّأْدَأَةُ**: su yatağında taşların düşüş sesidir.
Ve **الدَّأْوداء** (elifle) uzatılmıştır; cem‘i **الدَّآدِئ**’dir. O, üç gecedir: yirmi beş, yirmi altı ve yirmi yedi.
Ve bir **دَأداء** gece: gecelerin en şiddetli karanlığıdır.
**الدَّوْداةُ**: çocuklar için salıncaktır; cem‘i **الدَّوادي**. Dedi ki:
Sanki ben, beni çevirip duran bir **دَوداةٍ** üzerindeyim.
Ve kıyas dışı olarak: **الدَّءادي** denir.
Ve adam, bir şeyden meyledip sallanınca **تَدَأْدَأَ** eder. Ve denir: **تَدَأْدَأَ**; ve onun hareketi onu **دَأْدَأتْهُ**.

يدي:
**اليَدُ** bilinir. Ve nimet **يَدُ**’i: bol olandır.
Ve balta ve benzerinin **يَدُ**’i: sapıdır. Ve yayın **يَدُ**’i: iki ucudur.
Ve dehrin **يَد**’i: zamanının uzanımıdır. Ve rüzgârın **يَدُ**’i: onun hâkimidir. **لبيد** dedi ki:
Onun yuları, kuzeyin **يَدِ**’inde olunca.
Dedi ki: rüzgâr, bulutun sevk ve idaresine malik kılınınca, **اليَد**’in mülküyle vasfedildi.
Ve bu mülk, falanın **يَدِ**’indedir; yani onun mülkündedir. “Falanın ellerinde” demezler; fakat her şey için “senin önünde” manasında **بين يَدَي** derler. Allah dedi: “Onların önlerinden ve arkalarından.”
Ve onların sözü gibi: toz, yağmurun **بين يَدَي**’inde kabarır; sövüşme, savaşın **بين يَدَي**’inde alevlenir. Ve Allah dedi: “Şiddetli bir azabın **بين يَدَي**’inde.”
Ve denir: falan, elinden **يَدِيَ** oldu; eğer felç olduysa. Ve **مَيدِيٌ** bir adam: elinin kökünden kesik olan.
Ve onun elini **يَدَيْتُ**; yani onun eline vurdum. Ve **اليُداء**: elin ağrısıdır.
Ve onun yanında bir el **أيْدَيْت**; yani ona nimet verdim.
Ve Allah onu **أيْداهُ** etti. Masdar: **اليد** yahut **الأَيد**.
Ve dersin: falandan yana beyaz bir el ile **ايدَيْتُ**; nimetten (dolayı).
Ve muhakkak falan, onunla **يَيدي** ettiği ve **يَبُوعُ** ettiği bir mal sahibidir; yani onunla iki elini ve kolunu açar.
Ve kavim, **أيدي سَبَا** ve **أيادي سَبَا** olarak gitti; yani her yöne dağılmış olarak. Rüzgâr ve başkası da böyledir.
İnsanın eli ve suretlerin cem‘i **أيدي**’dir. Nimet elinin toplu cem‘i **أيادٍ** ve **يَدِيٌّ**’dir. Dedi ki:
Muhakkak onun benim yanımda **يَدِيّا** ve nimetleri vardır.
Ve **اليَد**’e nisbet, eksiltme üzere **يَدِيٌّ**’dir; **الأَبِّ**’e (nisbet) **أَبَويٌّ**’dir; çünkü onlar “**يَدانِ**” derler; **الياء** görünmez. Ve “**أبَوانِ**” derler; **الواو**’yu izhar ederek. Dedi ki, **العجّاج**:
Evde; gençliğin elbisesi **يَدِيٌّ**’dir.
Ve denir: **يَدِيٌّ** bir elbise; yani geniş. Ve denir: elbisenin yeniliği sırasında; sanki o vakit eller ondan kaldırılmıştır. Ve denir: bilakis, eller onu nöbetleşe alır demek istedi.
Ve dersin: onlar, başkalarına karşı tek bir eldir; eğer işleri bir ise. Ve ona, bir elin sırtından mal verdim; yani borç ve karşılık olmaksızın bir lütuf olarak.
Ve falan, itaattan elini çekti.
Ve denir: kısa elli bir elbise; eğer onunla örtünmeye yetmeyecek kadar kısa ise.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ديّد
2 ديّد ديد : see 1 in art. دود.

دَيْدٌ
دَيْدٌ ديد : see دَدَنٌ.

دَيَدَانٌ
دَيَدَانٌ دود ديدان : see دَدَنٌ.

##### Türkçe

ديّد
2 **ديّد** **ديد** : **دود** maddesinde 1’e bak.

**دَيْدٌ**
**دَيْدٌ** **ديد** : **دَدَنٌ**’e bak.

**دَيَدَانٌ**
**دَيَدَانٌ** **دود** **ديدان** : **دَدَنٌ**’e bak.
