# ديص (د-ي-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%8A%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ي - ص
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والدال و و ا ي ء معهما
ص د ي، ص د أ، ص ي د، و ص د، أ ص د، د ي ص مستعملات صدي، صدء: الصَّدَى: الهامُ الذَّكَر، ويُجمَع أصداءً.
والصَّدَى: الدِّماغ نفسه.
ويقال: بل هو الموضع الذي جُعِلَ فيه السَّمْع من الدِّماغ، يقال: أَصَمَّ اللهُ صَدَى فلانٍ.
وقيل: بل أَصَمَّ اللهُ صَداه من صَدَى الصوت الذي يُجيب صوتَ المنادي، لقول الشاعر في وصف الدار:
صَمَّ صداها وعَفَا رَسْمُـهـا		واستَعجَمَتْ عن منطقِ السائل
وُحَّجة من يقول: الصَّدَى الدِّماغ قول العجاج:
لِهامِـهـم أرُضُّـه وأَنـقَـحُ		أُمَّ الصَّدَى عن الصَّدى وأَصْمَخُ
والصَّدَى: الصَّوتُ بين الجَبَل ونحوِه يُجيبُكَ مثل صَوْتِكَ والصَّدَى: طائرٌ تزعمُ العربُ أنّ الرجلَ اذا ماتَ خَرجَ من أُذُنَيهِ ويصيحُ: وافُلاناه، فأبْطَلَه رسول الله- صلى اللهُ عليه وعلى آله وسلّم-.
وإنّ فلاناً لَصَدَى مالٍ أي حَسَنُ القيام عليه.
والصَّدَى: العَطَشُ الشديد، ولا يكون ذلك حتى يجفَّ الدماغُ ويَيَبْس، ولذلك تنشق جِلْدةُ جَبْهةِ من يموتُ عَطَشاً، وتقول: صَدَيَ يَصْدَى صَدىً، فهو صَدْيانُ وامرأةٌ صديَى، ولا يقال: صادٍ ولا صادية.
وقيل: يقال صادٍ وصادية، وقال ذو الرُمّة: صَواديَ الهامِ والأَحشاءُ خافقةٌ والصَّداةُ فِعلُ المُتَصدِّي، وهو الذي يرفع رأسَه وصدره، يقال: جَعَلَ فلان يَتَصدَّى للمَلِك لينظر اليه، قال: لها كلَّما صاحَت صَداةٌ ورَكدَةٌ يصف الهامةَ.
والتَّصديَةُ: ضربُك يداً على يَدٍ لتسمع بذلك انساناً، يقال: صَدَّى تَصدِيةً، وهو من قوله: مُكاءً وتَصديةً وهو التصفيق.
والصَّوادي من النخيل: الطِّوال.
ويقال للرجل المُنتَصِب لأمرٍ يفكِّرُ فيه ويدبِّره: هو يُصاديه، قال الشاعر: باتَ يُصادي أمر حَزْمٍ أخصَفا والأَخصفُ: الذي فيه لونانِ من سوادٍ وبياض، وكذلك الشيء الذي يُظلِمُ ثم يبدو.
والصَّدَأ، مهموز، بمنزلة الوَسَخ على السيف، وتقول: صَدِىءَ يَصدَأ صَدَأً.
وتقول: انِه لصاغِرٌ صَدِىءٌ أي لزِمَه صَدَأُ العارِ واللوم.
ومن قال: صَدٍ، بالتخفيفِ، فانه يريد: صاغِر عَطشان.
وكل مصدرٍ من المنقوص المُلَيَّن يكون على بناء الصَّدى والنَّدى فالنَّعْتُ بالتخفيف نحو صَدٍ ونَدٍ، تقول: تقول: ثوبٌ نَدٍ وعطشانُ صَدٍ كما قال طرفة: ستعلمُ انْ مُتنا غداً أيُّنا الصَدي والصُّدأةُ: لون شُقْرةٍ يضربُ الى سَواد غالبٍ، يقال: فَرَسٌ أصدَأُ والأُنثى صَدْآء، والفعلُ صَدِىءَ يصدَأُ وأصدَأَ يُصدِىء.
ورجلٌ صُداويٌَ بمنزلة رُهاويّ، وصُداء حَيٌّ من اليَمَن.
واذا جاءت هذه المَدَّةُ فإنْ كانت في الأصل ياءً أو واواً فانّها تُجعَل في النسبة واواً كراهية التِقاء الياءات، ألا تَرى أنك تقول: رَحىً ورَحَيان، فقد علمت أن ألف رَحَى ياء وتقول: رَحَويّ لتلك العلّة.
وصَدّاء، مشدَّد، عَينٌ عَذْبةٌ معروفة في العرب، فقد تزوَّجَت امرأةُ لَقيط بنِ عَديٍّ بعد موته برجلٍ، فقال لها: أين أنا من لقيط? فقالت ماءٌ ولا كَصَدّاء، ومَرْعىً ولا كالسَّعْدان، فذَهَبتا مَثَلاً.
صيد:
المِصَيدة: ما يُصاد بها، لأنها من بنات الياء المعتلّة، وجمع المِصيَدة مَصايد بلا همز، مثل مَعايش جمع مَعيشة.
والصَّيَدُ معروف، والعرب تقول: خَرَجنا نصيد بَيضَ النَّعام ونَصيدُ الكَمْأَة، والافتعال منه الاصطيادَ، يقال: اصطادَ يصطاد فهو مُصطادٌ، والمَصيدُ مصطادٌ أيضاً، وخَرَج فلان يَتَصيَّدُ الوَحْشَ: اي يطلُب صيدَها.
والصَّيَدُ مصدر الأَصَيد، وله معنيان، يقال: مَلِكٌ أصيَدُ: لا يلتفت الى الناس يميناً ولا شِمالاً. والأصيَدُ أيضاً: من لا يستطيع الالتفات الى الناس يميناً وشِمالاً من داءٍ ونحوه، والفعلُ صَيِدَ يَصْيَدُ صَيَداً.
وأهل الحجاز يُثبتون الياءَ والواوَ في نحو صَيِدَ وعَوِرَ، وغيرُهم يقول: صادَ يَصادُ وعارَ يعارُ كما قال: أعارَتْ عَينُه أم لم تَعارا ودَواءُ الصَّيَد ان يُكْوَى مَوضع من العنق فيذهب الصَّيَد.
قد كنت عن اعِراض قومي مِذوَدا أَشفي المجانينُ وأكوي الأصيَدا والصاد: حرف يُصَغَّر صُوَيدة.
والصاد: ضرْيً من النُّحاس، والصّاد: الكبير، قال: يَضربْنَه بحَوافِرٍ كالصّادِ أي كالجَنْدل.
والمَصادُ: الجَبَل نفسُه، يجمعه العرب على مُصْدان مثل مُسْلان جمعُ مَسيل.
وصد:
الوَصيدُ: فِناء البيت، والوَصيد الباب.
أصد:
الإصْدُ والإِصاد والوِصاد اسمٌ والإيصاد المصدر.
والإصادُ والإصْدُ هما بمنزلة المُطْبق، يقال أطبَقَ عليهم الإصادُ والوٍصاد والإصد.
وأصَدْتُ عليهم وأوصدته، والهمز أعرف.
ونارٌ مُؤصَدة أي مُطبَقةٌ.
ديص:
الغُدَّةُ تَديصُ بين اللحم والجلد.
والاندِياصُ: الشيء يَنْسَلُّ من يدك، وتقول: انداصَ علينا بشَرِّه، وإنّه لمُنْداصٌ بالشَرِّ أي مُفاجىءٌ به وقّاع فيه.

##### Türkçe

**باب الصاد والدال و و ا ي ء معهما**
**ص د ي**، **ص د أ**، **ص ي د**، و **ص د**، **أ ص د**، **د ي ص** kullanımdadır.

**صدي**، **صدء**: **الصَّدَى**: erkek **الهامُ**; **أصداءً** diye çoğul yapılır.
Ve **الصَّدَى**: bizzat **الدِّماغ**ın kendisi.
Ve denilir ki: bilakis o, **الدِّماغ**dan işitmenin yerleştirildiği yerdir; “Allah falanın **صَدَى**sını sağır etti” denilir.
Ve denildi ki: bilakis “Allah onun **صَداه**sını sağır etti” (ifadesi), çağıranın sesine cevap veren sesin **صَدَى الصوت**undan (gelir); şairin evin vasfında söylediği sözünden dolayı:
صَمَّ صداها وعَفَا رَسْمُـهـا		واستَعجَمَتْ عن منطقِ السائل
Ve “**الصَّدَى** **الدِّماغ**dır” diyenin delili, el-‘Accâc’ın sözü:
لِهامِـهـم أرُضُّـه وأَنـقَـحُ		أُمَّ الصَّدَى عن الصَّدى وأَصْمَخُ
Ve **الصَّدَى**: dağ ile benzeri arasında olan, senin sesin gibi sana cevap veren sestir; ve **الصَّدَى**: Arapların, adam öldüğünde onun iki kulağından çıktığını ve “vâ falânâh” diye bağırdığını iddia ettikleri bir kuştur; bunu Resûlullah -Allah ona ve âline salât ve selâm etsin- iptal etmiştir.
Ve “şüphesiz falan, malın **صَدَى**sıdır” yani onun üzerinde güzelce kıyam edendir.
Ve **الصَّدَى**: şiddetli susuzluktur; bu, ancak **الدِّماغ** kuruyup katılaşıncaya kadar olmaz; bu yüzden susuzluktan ölenin alın derisi yarılır. Ve dersin: **صَدَيَ يَصْدَى صَدىً**; o hâlde o **صَدْيانُ**dur; kadın da **صديَى**dır; **صادٍ** ve **صادية** denilmez.
Ve denildi ki: **صادٍ** ve **صادية** denilir; Zû’r-Rumme dedi ki:
صَواديَ الهامِ والأَحشاءُ خافقةٌ
Ve **الصَّداةُ**: **المُتَصدِّي**nin fiilidir; o, başını ve göğsünü kaldıran kimsedir; “falan, krala bakmak için krala **يَتَصدَّى** olmaya başladı” denilir. Dedi ki:
لها كلَّما صاحَت صَداةٌ ورَكدَةٌ
kafatasını vasfeder.
Ve **التَّصديَةُ**: bununla bir insanı işittirmek için elini bir ele vurmandır; **صَدَّى تَصدِيةً** denilir; bu, “**مُكاءً وتَصديةً**” sözündendir; o da alkıştır.
Ve hurmalıklardan **الصَّوادي**: uzun olanlardır.
Ve bir iş için dikilip onda düşünen ve onu tedbir eden adama denilir: o, onu **يُصاديه**; şair dedi ki:
باتَ يُصادي أمر حَزْمٍ أخصَفا
Ve **الأَخصفُ**: siyahlık ve beyazlıktan iki renk bulunan şeydir; aynı şekilde, kararıp sonra görünen şey.
Ve **الصَّدَأ** (hemzeli): kılıç üzerindeki kir mesabesindedir; dersin: **صَدِىءَ يَصدَأ صَدَأً**.
Ve dersin: “şüphesiz o, küçük düşmüş **صَدِىءٌ**dür” yani ayıp ve kınamanın **صَدَأُ**u ona yapışmıştır.
Ve **صَدٍ** (tahfîf ile) diyen, “susuz, küçük düşmüş”ü kasteder.
Ve her “eksik, yumuşatılmış”tan olan masdar, **الصَّدى** ve **النَّدى** vezni üzere olur; sıfat ise tahfîf ile **صَدٍ** ve **نَدٍ** gibi olur; dersin: “**ثوبٌ نَدٍ**” ve “**عطشانُ صَدٍ**”, Tarafe’nin dediği gibi:
ستعلمُ انْ مُتنا غداً أيُّنا الصَدي
Ve **الصُّدأةُ**: baskın bir siyahlığa vuran sarılık rengidir; “**فَرَسٌ أصدَأُ**” denilir; dişisi **صَدْآء**dır; fiil **صَدِىءَ يصدَأُ** ve **أصدَأَ يُصدِىء**dür.
Ve **رجلٌ صُداويٌَ**: **رُهاويّ** mesabesindedir; ve **صُداء** Yemen’den bir kabiledir.
Ve bu **المَدَّةُ** geldiğinde, aslında **ياءً** veya **واواً** ise, nisbette **واواً** yapılır; **الياءات**ın birleşmesinden hoşlanmama sebebiyle. Görmez misin ki sen **رَحىً** ve **رَحَيان** dersin; böylece **رَحَى**nın elifinin **ياء** olduğunu bilmiş oldun; ve o illet sebebiyle **رَحَويّ** dersin.
Ve **صَدّاء** (şeddeli): Araplarda bilinen tatlı bir pınardır. Nitekim **لَقيط بنِ عَديٍّ**in karısı, onun ölümünden sonra bir adamla evlendi; o da ona dedi ki: “Ben, **لقيط**’ten neredeyim?” O da dedi ki: “Su var ama **كَصَدّاء** gibi değil; otlak var ama **كالسَّعْدان** gibi değil.” Böylece ikisi mesel oldu.

**صيد**:
**المِصَيدة**: onunla avlanılan şeydir; çünkü o, illetli **ياء**ın kızlarındandır. **المِصيَدة**nin çoğulu, hemzesiz **مَصايد**dir; **مَعايش**in, **مَعيشة**nin çoğulu olması gibi.
Ve **الصَّيَدُ** bilinen (şey)dir; Araplar der ki: “Devekuşu yumurtası avlamak için çıktık ve **الكَمْأَة** avlarız.” Ondan ifti‘âl babı **الاصطيادَ**dır; **اصطادَ يصطاد** denilir; o hâlde o **مُصطادٌ**dur; ve **المَصيدُ** de **مصطادٌ**dur. Ve “falan, vahşi hayvanı **يَتَصيَّدُ** olarak çıktı” yani onun avını talep eder.
Ve **الصَّيَدُ**: **الأَصَيد**in masdarıdır; onun iki manası vardır. Denilir: “**مَلِكٌ أصيَدُ**”: insanlara sağa da sola da dönüp bakmaz. Ve **الأصيَدُ** ayrıca: hastalık ve benzeri bir şeyden dolayı insanlara sağa ve sola dönüp bakmaya güç yetiremeyen kimsedir. Fiil: **صَيِدَ يَصْيَدُ صَيَداً**.
Ve Hicaz ehli, **صَيِدَ** ve **عَوِرَ** gibi (fiiller)de **الياءَ**yı ve **الواوَ**yu ispat eder; başkaları ise “**صادَ يَصادُ**” ve “**عارَ يعارُ**” der; şu sözde olduğu gibi:
أعارَتْ عَينُه أم لم تَعارا
Ve **الصَّيَد**in ilacı, boynun bir yerinin dağlanmasıdır; böylece **الصَّيَد** gider.
قد كنت عن اعِراض قومي مِذوَدا	أَشفي المجانينُ وأكوي الأصيَدا
Ve **الصاد**: bir harftir; **صُوَيدة** diye küçültülür.
Ve **الصاد**: bakırdan bir **ضرْيً**dir; ve **الصّاد**: büyük olandır. Dedi ki: “**يَضربْنَه بحَوافِرٍ كالصّادِ**” yani **الجَنْدل** gibi.
Ve **المَصادُ**: bizzat dağın kendisidir; Araplar onu **مُصْدان** üzere çoğul yapar; **مَسيل**in çoğulu **مُسْلان** gibi.

**وصد**:
**الوَصيدُ**: evin avlusudur; ve **الوَصيد** kapıdır.

**أصد**:
**الإصْدُ** ve **الإِصاد** ve **الوِصاد** bir isimdir; **الإيصاد** ise masdardır.
Ve **الإصادُ** ve **الإصْدُ**, **المُطْبق** mesabesindedir; “**أطبَقَ عليهم الإصادُ والوٍصاد والإصد**” denilir.
Ve “onların üzerine **أصَدْتُ**” ve “onu **أوصدته**” (denilir); hemze daha bilinenidir.
Ve **نارٌ مُؤصَدة**: yani kapatılmıştır.

**ديص**:
**الغُدَّةُ** et ile deri arasında **تَديصُ** eder.
Ve **الاندِياصُ**: şeyin elinden sıyrılıp çıkmasıdır. Ve dersin: “kötülüğüyle üzerimize **انداصَ** etti”; ve “şüphesiz o, kötülükle **لَمُنْداصٌ**dur” yani onunla ansızın gelen, ona dalan (kimsedir).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

داصَ يَديصُ دَيَصاناً، أي راغَ وحادَ. قال الراجز:
إنَّ الجَوادَ قد رأى وبِيصَها
فأَيْنما داصَتْ يَدِصْ مَديصَها
وَداصَتِ السلْعةُ وهي الغُدّة إذا حرَّكتَها بيدك فجاءت وذهبت. ورجلٌ دَيَّاصٌ، إذا كان لا يُقْدَرُ عليه. والدائِصُ: اللصُّ، والجمع الداصَةُ. والانْدِياصُ: انْسِلالُ الشيءِ من اليد. ويقال: انْداصَ فلانٌ علينا بشرِّه، وإنَّه لمُنْداصٌ بالشرّ.

##### Türkçe

**داصَ** **يَديصُ** **دَيَصاناً**: yani, kaçtı ve saptı. Râciz dedi ki:
Şüphesiz **الجَوادَ** onun parıltısını görmüştür
Artık nerede **داصَتْ** ise, onun kaçışı **يَدِصْ**
Ve **داصَتِ** **السلْعةُ**; o, **الغُدّة** iken, onu elinle hareket ettirdiğinde gelip gitti (oynadı). Ve bir adam **دَيَّاصٌ**dur; kendisine güç yetirilemez olduğu zaman. Ve **الدائِصُ**: hırsız; çoğulu **الداصَةُ**dur. Ve **الانْدِياصُ**: şeyin elden sıyrılıp çıkmasıdır. Ve denilir: Falan bize kötülüğüyle **انْداصَ** etti; ve şüphesiz o, kötülükle **مُنْداصٌ**dur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص د ( و ا ي ء )
صدى ، صدأ ، صيد ، صاد ، وصد ، أصد ، ديص ، دصا : ( مستعملة ) .
صدى صدأ : قال الله جلّ وعزّ : ( وَمَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِندَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكَآءً وَتَصْدِيَةً ) ( الأنفال : 35 ) .
قال ابن عَرَفة : التَّصدِيةُ من الصَدى ، وهو الصَّوت الذي يَرُدُّهُ عليك الجبلُ .
قال : والمُكَاءُ والتَّصْدِية ليسَا بصَلاة ، ولكنَّ الله أخبر أنهم جعلوا مكانَ الصَّلاةِ التي أُمِروا بها المُكَاءَ والتَّصْدية .
قال : وهذا كقولك : رَفَدني فلانٌ ضَرْباً وحِرْماناً ، أي : جَعَلَ هذين مكانَ الرِّفْد والعَطا ؛ وهو كقول الفَرَزْدَق :
قَرَيْناهُم المَأْثُورةَ البِيضَ قَبْلَها
يَثُجُّ العُروقَ الأَيْزَنِيُّ المثقَّف
أي : جعَلْنا لهم بَدَلَ القِرَى السيوفَ والأسِنّة .
قال أبو العباس المبَرِّد : الصَّدَى على ستّة أوجه : أحدُها : ما يَبقَى من الميّت في قبره ، وهو جُثّته .
وقال النَّمِر بن تَولَب :
أعاذِلُ إن يُصْبِحْ صَدايَ بقَفْرةٍ
بعيداً نَآني ناصِرِي وقَرِيبي
فصَداه : بدَنُه وجُثّته . وقوله : نآني ، أي : نأى عنّي .
قال : والصدَى الثاني : حُشْوَة الرأس ؛ يقال لها : الهامةُ والصَّدَى ، وكانت العربُ تقول : إن عظامَ المَوْتَى تَصِير هَامةً فتَطِير .
وكان أبو عُبَيدة يقول : إنهم كانوا يُسمُّون
ذلك الطائرَ الذي يَخرج من هامة الميّت إذا بَلِيَ : الصَّدَى ، وجمعُه أَصْداء .
وقال أبو دُوَاد :
سُلِّط الموتُ والمَنونُ عليهمْ
فلهمْ في صَدَى المَقابر هامُ
وقال لَبيد :
فليسَ الناسُ بَعدَك في نَقيرٍ
وليسوا غيرَ أَصْداءٍ وَهَامِ
والثالث : الصَّدَى : الذَّكَر من البُوم ، وكانت العرب تقول : إذا قتل قتيلٌ فلم يُدرَكْ به الثَّأْر خَرَجَ من رأسه طائرٌ كالبُومة ، وهي الهامة ، والذَّكَر الصَّدَى فيصيح على قبره : اسقُوني اسقوني ، فإن قُتِل قاتلُه كَفّ عن صِيَاحِه ، ومنه قولُ الشاعر :
أَضْرِبْكَ حتّى تَقولَ الهامةُ اسقُونِي
والرابع : الصَّدَى : ما يَرجِعُ من صوت الجبل ، ومنه قولُ امرىء القيس يصف داراً دَرَسَتْ :
صَمَّ صَداها وَعَفَا رَسْمُها
واستَعْجَمتْ عن منطقِ السّائلِ
والعرب تقول :
صُمّي ابنة الجبل
مهما يُقَل تَقُلْ
وأخبرني المنذري عن الحمّادي عن ابن أخي الأصمعيّ عن عمه قال : العَرَب تقول : الصَّدَى في الهامة ، والسَّمْعُ في الدِّماغ ، أصم الله صداه من هذا .
وأنشدني أبو الفضل عن ثعلب عن ابن الأعرابي أَنه أنشد لسدوس بن ضباب :
إني إلى كل أيسار ونَادبة
أدعو حُبَيشاً كما تدعو ابنة الجبل
أي : أنوّه كما ينوّه بابنة الجبل .
وقيل : ابنة الجبل هي الحية . وقيل : هي الداهية العظيمة .
والبيت الذي يليه يحقّق هذا القول الأول :
إن تَدَعْه مَوْهناً بجابته
عاري الأشاجع يسعى غير مشتَمِل
يقول : يعجل حبيش بجابته كما تعجل الصدى ، وهو صوت الجبل .
وقال المبرّد : والصَّدَى أيضاً العطَشُ .
يقال : صَدِي الرجل يَصْدَى صدًى فهو صدٍ وصادٍ وصيدان ، وأنشد :
ستعلم إن متنا غداً أيّنا الصّدِي
وقال غيره : الصدَى : العطش الشديد . ويقال : إنه لا يشتدّ حتى يَيْبَسَ الدِّماغ . ولذلك تَنْشَقُّ جِلْدةُ جبهة من يموت عَطَشاً .
ويقال : امرأةٌ صَدْيَا وصادِيةٌ .
والصَّدَى : السادسُ : قولُهم : فلانٌ صَدَى مالٍ : إذا كان رفيقاً بسياستها .
وقال أبو عُبَيد : قال أبو عمرو : يقال : إنه لصَدَى مالٍ : إذا كان عالماً بها وبمصلَحتِها ، ومِثلُه هو إزاَءُ مالٍ .
قال أبو عبيد : والصَّدَى أيضاً : الرجُل اللَّطيف الجَسَد .
وأخبرني الإياديّ عن شَمِر : رَوَى أبو عُبيد هذا الحَرْفَ غيرَ مهموز ، وأُراه مهموزاً ، كأنَّ الصَّدَى لغةٌ في الصَّدَع ، وهو اللّطيفُ الجِسْم .
قال : ومنه ما جاء في الحديث : ( صَدَأٌ من حديدٍ ) في ذِكر عليَ .
قلتُ : وقد فَسَّر أبو عُبَيد هذا الحرف على غير ما فسّره شَمِر .
رَوَي عن الأصمعيّ أنّ حمّاد بن سَلَمة رواه : ( صدأ من حديد ) .
قال : ورواه غيرُه : ( صَدَع من حديد ) ، فقال عُمر : وَادفْرَاه .
قال الأصمعيّ : والصَّدَأ أشبَه بالمعنى ، لأنَّ الصَّدَأَ آلة ذَفَرٍ ، والصَّدَع لا ذَفَر له ، وهو حِدَّة رائحةِ الشيء ، خبيثاً كان أو طيّباً . وأمّا الدّفَرُ بالدال فهو في النَّتْن خاصّة .
قلتُ : والذي ذهب إليه شمر معناه حَسَن . أراد أنَّه يعني علياً خفيفٌ يَخِفّ إلى الحُروب ولا يكسل وهو حديد لشدة بأسه وشجاعته ؛ قال الله جلّ وعزّ : ( بِالْقِسْطِ وَأَنزْلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ ) ( الحديد : 25 ) .
وقال الليث : الصَّدَى : الذَّكَر من الهام . والصَّدَى : الدِّماغ نفسُه .
ويقال : بل هو الموضع الذي جُعِل فيه السَّمْع من الدّماغ ، ولذلك يقال : أصَمَّ الله صَدَاه .
قال : وقيل : بل أصمَّ اللَّهُ صداه ، مِنْ صَدَى الصوتِ الَّذي يُجيبُ صوتَ المُنادِي .
قال : وقال رؤبة في تصديق من يقول : الصَّدَى : الدِّماغ :
لِهامِهِمْ أَرُضُّهُ وأَنْقُّخُ
أُمَّ الصَّدَى عن الصَّدَى وأَصْمَخُ
قال : والصَّدَاة فِعْل للمُتَصَدِّي ، وهو الذي يَرفَع رأسَه وصدرَه يتصدّى للشيء يَنظُر إليه ، وأنشد للطِّرِمّاح :
لها كلَّما صاحت صداةٌ ورَكْدَةٌ
يصف هامةً إذا صاحت تصدّتْ مرّةً وركدَتْ أخرى .
قال : والتَّصْدِيةُ : ضربُك يداً على يَدٍ لتُسمع بذلك إنساناً ، وهو من قوله : ( مُكَآءً وَتَصْدِيَةً ) ( الأنفال : 35 ) وهو التصفيق ، وقد مرّ تفسيرُه في مُضاعَف الصاد .
وقولُ الله جلّ وعزّ : ( الْعَالَمِينَ ( ) وَالْقُرْءانِ ) ( ص : 1 ) .
قال الزّجّاج : من قرأ : ( صاد ) فله وجهان ؛ أحدُهما : أنه هِجاءٌ موقوفٌ
فكُسِرَ لالتقاء الساكنَين . والثاني : أنه أمرٌ من المُصاداةِ على معنى : صادِ القرآنَ بعَمَلِك ، أي : قابل .
يقال : صادَيْتُه ، أي : قابلتُه ، وعادلْتُه .
قال : والقراءة : ( صادْ ) ، بسكون الدال : الوقوف عليها .
وقيل : معناه : الصادقُ اللَّهُ .
وقيل : معناه : القسم ، ويكون صاد اسماً للسُّورة لا ينصرفُ .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : صاديْتُ الرجل وداجَيْتُه ودارَيْتُه بمعنى واحد .
وقال أبو العبّاس في المُصاداة : قال أهل الكوفة : هي المداراة .
وقال الأصمعي : هي العِنايةُ بالشيء .
وقال رجلٌ من العرب وقد نَتجَ ناقةً له فقال لما مَخَضَتْ :
بِتُّ أُصاديها طولَ لَيْلِي
وذلك أنه كره أن يَعْقِلَها فيُعْنِتَها أو يَدَعَها فتَفْرُق ، أي : تَنِدّ في الأرض فيأكُلَ الذِّئبُ ولدَها ، وذلك مُصاداتُه إيّاها .
وكذلك الراعي يُصادِي إبِلَه إذا عَطِشَتْ قبلَ تمامِ ظِمْئِها يمنعُها عن القرَبِ .
وقال كُثَيِّر :
أيا عَزّ صَادِ القَلْبَ حتى يَوَدَّنِي
فؤادُكِ أو رُدِّي عليَّ فُؤَادِيَا
أبو عُبَيد عن الأصمعي : الصَّوادي من النَّخيل : الطِّوال .
قال أبو عُبَيد : وقد تكون الصوادي التي لا تَشْرَبُ الماءَ .
وقال ذو الرُّمّة يصفُ الأجمال :
مِثْلَ صَوَادِي النَّخْل والسَّيَالِ
وقال آخر :
صَوادِياً لا تُمكِنُ اللُّصوصَا
وقيل في قولهم : فلانٌ يتصدّى لفلان : إنه مأخوذٌ من اتّباعه صَداه .
وفيه قولٌ آخر : إنّه مأخوذٌ من الصَّدَد ، فقُلِبَتْ إحدَى الدّالات في يتصدّى ياءً ، وقد مرّ فيما تقدّم .
والصدأ مهموزٌ مقصور الطبَع والدَّنَس يَركب الحديدَ .
قال أبو عُبَيد : قال الأصمعي : كتيبةٌ جَأْوَاءُ : إذا كان عِلْيَتُها صَدَأَ الحديد .
وقد صَدِىء الحديدُ يَصْدَأ صَدَأً .
وقال الليث : يقال : إنّه لَصاغِرٌ صَدِىءٌ ، أي : لزِمه صدَأُ العار واللَّوْم .
أبو عُبَيد عن الأصمعي في باب أَلوان الإِبِل إذا خالَطَ كُمتَةَ البَعير مِثل صدإ الحديد فهو الجُؤْوَة .
وقال الليث : الصُّدْأَةُ : لونُ شُقْرَةٍ تَضْرِب إلى سوادٍ غالب ؛ يقال : فرسٌ أصْدأُ والأنثى صَدْآء ، والفعل على وجهين : يقال : صَدِىءَ يَصْدأُ ، وأَصدأَني يُصْدِأُني .
قال : وصُدَاءُ ممدود حَيٌّ من اليَمَن ، والنسبة إليهم صُدَاوِيٌّ بمنزلة الرَّهاويّ . قال : وهذه المَدَّة وإن كانت في الأصل ياءً أو واواً فإنها تجعل في النسبة واواً كراهيةَ التقاءِ الباءات ، ألا تَرَى أنك تقول رَحًى ورَحَيان ، فقد عَلمتَ أن ألفَ رَحًى ياء ، وقالوا في النسبة إليها : رَحَوِيّ لتلك العلة .
شمِر : الصَّدْءاءُ : الأرضُ التي تَرَى حَجَرَها أصدأَ أَحمر ، يَضرِب إلى السواد ، لا تكون إلاّ غليظة ، ولا تكون مستويةً بالأرض ، وما تحتَ حجارة الصَّدْءاء أرضٌ غليظة ، وربما كانت طيناً وحجارة .
أبو عبيد : من أمثالِهم في الرَّجُلَين يكونان ذَوَيْ فَضْل غير أن لأحدهما فضلاً على الآخَر قولُهم : ماءٌ ولا كَصدَّاء . هكذا أَقرأَنيه المنذريُّ .
عن أبي الهيْثم بتشديد الدَّال والمَدة . وذكر أن المَثَل لِقَذُورَ بنت قيس بن خالد الشيَّبانيّ ، وكانت زوجةَ لَقيط بنِ زُرارة ، فتزوّجها بعده رجلٌ من قومها ، فقال لها يوماً : أنا أجمل أَمْ لَقيطٌ ؟ فقالت : ماءٌ ولا كَصدّاء ، أي : أَنت جميلٌ ولستَ مِثلَه .
قال أبو عُبيد : قال المفضّل : صَدّاء : رَكِيَّةٌ ليس عندهم ماءٌ أَعذب من مائها ؛ وفيها يقول ضِرارُ بن عَمرو السَّعْدِيّ :
وإني وتَهْيَامِي بزينبَ كالذي
يُطالب من أَحْواضِ صدَّاءَ مَشربَا
قال : ولا أَدرِي صدّاء ، فعَّال أو فَعْلاء ، فإن كان فَعَّالاً فهو من صَدا يَصدو ، أَو صَدِيَ يَصدَى .
وقال شمر : صَدا الهامُ يَصدُو : إذا صاح . وإن كانت صَدَّاءُ فَعْلاَء فهو من المضاعَف ، كقولهم صَمَّاء من الصَّمَم .
أبو عُبيد عن العَدَبَّس قال : الصَّدَى هو الطائرُ الذي يَصِرّ باللّيل ويَقْفِز قَفَزاناً ويطيرُ .
قال : والناسُ يَرَوْنه الجُنْدُب ، وإنما هو الصدَى يكون في البَرارِي ، فأما الجُندب فهو أصغَر من الصَّدَى يكون في البراري . قال : والجُدْجُد : الذي يُصِرّ بالليل أيضاً .
صيد : يقال : صادَ الصيَّد يَصيدُه صَيْداً : إذا أَخَذه . وصِدْتُ فلاناً صَيْداً : إذا صدتَه له ، كقولك : بَغَيْتُه حاجةً ، أي : بغَيْتُها له .
قال الليث : مِصْيَدَةٌ : التي يُصادُ بها . قال : وهي المِصْيَدَة ، لأنها من بنات الياء المعتلّة ، وجمعُ المصيدة مصايد بلا همز ، مثلُ معايشَ جمع معيشة .
والعرَبُ تقول : خرجْنا نَصيد بَيْضَ النَّعام ونصيدُ الكَمْأَة ، والافتعالُ منه الاصطياد ، يقال : اصطادَ يَصطاد فهو مُصطاد والمَصيدُ مصْطادٌ أيضاً . وخرج فلانٌ يتصيَّد الوَحْشَ ، أي : يطلبُ صيدَها .
الحرّاني عن ابن السكّيت : الصادُ والصِّيد والصُيَدُ : داءٌ يصيب الإبلَ في رؤوسها فيسيل من أُنوفها مِثلُ الزَّبَد وتَسْمُو عند ذلك برؤوسها .
قال : والصِّيد أيضاً جمعُ الأَصْيد .
وقال الليث : الصَّيَد : مصدرُ الأصيَد ، وله معنيان . يقال : مَلِكٌ أَصيَدُ : لا يلتفِت إلى النّاس يميناً وشِمالاً . والأصيَد أيضاً : من لا يستطيع الالتفاتَ إلى الناس يميناً وشمالاً من داءٍ ونحوِه .
والفِعلُ صَيِد يَصْيدُ .
قال : وأَهل الحجاز يُثْبِتون الواوَ والياء ، نحو : صَيِد وعَوِد ، وغيرُهم يقول : صَادَ يَصادُ وعارَ يَعار .
قال : ودَواءُ الصَّيَد : أن يُكوَى بين عينيه فيذهب الصيَدُ ، وأَنشد :
أَشفِي المجانين وأَكْوي الأصْيدا
أبو عبيد : الصادُ : قُدودُ الصُّفْر والنُّحاس .
قال حسّان بن ثابت :
رأَيتُ قُدورَ الصادِ حولَ بيوتِنا
قال : والصَّيَداءُ : حَجَرٌ أبيضُ يُعمَل منه البِرَام . والصَّيْدانُ : بِرامُ الحجارة ، وأنشد :
وسُودٍ من الصِّيدانِ فيها مَذانِبُ
وقال النَّضْرُ : الصيْداء : الأرض التي تُربتُها حمراءُ غليظةُ الحجارة مستويةٌ بالأرض .
وقال أبو عُبَيد : هي الأرض الغليظة .
وقال أبو خَيْرة : الصيْداءُ : الحَصَى ، وقال الشَّمَّاخ :
حَذاها من الصيْداءِ نعلاً طِراقُها
حَوامِي الكُراع المُؤْيدات العَشَاوِزِ
أي : حَذاها حَرَّةً نِعالها الصّخور .
شمر عن أبي عمرو قال : الصَّيْداءُ : الأرض المستوية ، وإذا كان فيها حَصًى فهو قاع . قال . وكان في البُرْمة صِيْدان وصَيْدَاء يكون فيها كهيئة بَريق الفضّة ، وأجوده ما كان كالذّهب وأنشد :
طِلْحٌ كضاحِية الصَّيْداءِ مَهْزولُ
قال : وصَيْدانُ الحَصَى : صغارُها .
وقال الأصمعيّ : الصَّيْدان والصَّيْدء : حَجرٌ أبيض تَعمَل منه البِرَام .
وقال بعضهم : الصَّيْدانُ : النُّحاس ، قال كعب :
وقِدْراً تَغْرَق الأَوْصالَ فيه
من الصَّيْدان مُترَعَةً رَكُودا
وصد : قال الله جلّ وعزّ : ( وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالوَصِيدِ ) ( الكهف : 18 ) ، قال الفرّاءُ : الوَصِيدُ والأصيد لُغتان ، الفِناء مِثلُ الوِكاف والإكاف ، وهما العِناء .
وقال ذلك يونس ، وقولهم : ( الاَفْئِدَةِ إِنَّهَا عَلَيْهِم مُّؤْصَدَةٌ ) ( الهمزة : 8 ) ، وقرىء ( مُوصَدة ) .
 ( أصد ) : قال ابن السِّكيت : قال أبو عبيدة : أَصَدْتُ وأَوْصَدْتُ : إذا أطبَقْتَ ، ومعنى مؤصَدَة : أي : مطبقةٌ عليهم .
وقال الليثُ : الإصاد والأُصُد بمنزلة المُطْبَق ، يقال : أطبق عليهم الإصادَ والوِصاد والآصِدة .
وقال ثعلب : الأُصْدةُ : الصُّدْرة ، وأنشد :
مثل البِرَام غَدا في أُصْدَةٍ خَلَقٍ
لَم يستَعِنْ وحوامي الموتِ تَغْشاه
أبو عبيد عن الأحمر : الأصِيدُ : الفِناء : وآصَدْت البابَ وأَوْصَدْته : إذا أغلقْتَه .
وقال الأمويّ : الأصِيدةُ كالحَظيرة تعمل .
وقال أبو مالك : أصَدَتْنا مُذ اليومِ ، أي : آذَبَتْنا إصادَةً . وفي ( النوادر ) : وَصَدْتُ بالمكان أَصِد ، ووتَدْتُ أَتِد : إذا ثَبَتَ .
ديص : قال الليث : داصت الغُدَّة بين اللحم والجلد تَدِيصُ . قال : والانْدِياصُ : الشّيءُ يَنسَل من يَدِك ، تقول : انْدَاصَ علينا بشرِّه . وإنّه لمُنْداص بالشرّ ، أي : مفاجِىءٌ به ، وقّاعٌ فيه .
أبو عبيد عن أبي زيد : داصَ يَدِيص دَيْصاً : إذا فَرّ .
وقال الأحمر مِثلَه . قال : والداصَةُ منه .
أبو العبّاسَ عن ابن الأعرابيّ قال : الدَّيْصُ : نَشاطُ السّائس . وداصَ الرجُل : إِذا خَسّ بعد رِفْعة .
الأصمعيّ : رجلٌ دَيّاصٌ : إذا كنتَ لا تَقدر أن تَقبِض عليه من شدّة عَضَلِه .

##### Türkçe

ص د ( و ا ي ء )
**صدى** ، **صدأ** ، **صيد** ، **صاد** ، **وصد** ، **أصد** ، **ديص** ، **دصا** : (kullanılanlar).

**صدى** **صدأ** : Allah, yüce ve azîz, dedi: **( وَمَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِندَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكَآءً وَتَصْدِيَةً )** (Enfâl: 35).
İbn ‘Arafa dedi: **التَّصدِيةُ** **الصَدى**’dandır; o, dağın sana geri çevirdiği sestir.
Dedi: **المُكَاءُ** ve **التَّصْدِية** namaz değildir; fakat Allah, kendilerine emrolunan namazın yerine **المُكَاءَ** ve **التَّصْدية**’yi koyduklarını haber verdi.
Dedi: Bu, senin “Falan bana vurma ve mahrum bırakma ile yardım etti” demen gibidir; yani bu ikisini, yardım ve bağışın yerine koydu; ve bu, el-Ferazdak’ın sözü gibidir:
قَرَيْناهُم المَأْثُورةَ البِيضَ قَبْلَها
يَثُجُّ العُروقَ الأَيْزَنِيُّ المثقَّف
Yani: ikramın yerine onlara kılıçları ve mızrakları bedel yaptık.
Ebû’l-‘Abbâs el-Muberred dedi: **الصَّدَى** altı vecih üzeredir: birincisi: ölünün kabirde kalanıdır; o da cesedidir.
En-Nemir b. Tevleb dedi:
أعاذِلُ إن يُصْبِحْ صَدايَ بقَفْرةٍ
بعيداً نَآني ناصِرِي وقَرِيبي
Onun **صَداه**’ı: bedeni ve cesedidir. Ve onun sözü: **نآني**; yani: benden uzaklaştı.
Dedi: ikinci **الصدَى**: başın iç dolgusudur; ona **الهامةُ** ve **الصَّدَى** denir. Araplar derlerdi ki: ölülerin kemikleri **هَامة** olur da uçar.
Ebû ‘Ubeyde derdi: onlar, ölünün **هامة**’sından çürüyüp eskidiğinde çıkan o kuşa **الصَّدَى** adını verirlerdi; çoğulu **أَصْداء**’dır.
Ebû Duvâd dedi:
سُلِّط الموتُ والمَنونُ عليهمْ
فلهمْ في صَدَى المَقابر هامُ
Lebîd dedi:
فليسَ الناسُ بَعدَك في نَقيرٍ
وليسوا غيرَ أَصْداءٍ وَهَامِ
Üçüncüsü: **الصَّدَى**: baykuşun erkeğidir. Araplar derlerdi ki: bir maktul öldürülür de onunla kısas alınmazsa, başından baykuşa benzer bir kuş çıkar; o **الهامة**’dır; erkeği **الصَّدَى**’dır; kabri üzerinde “Beni sulayın, beni sulayın” diye bağırır; katili öldürülürse bağırışından vazgeçer. Ondandır şairin sözü:
أَضْرِبْكَ حتّى تَقولَ الهامةُ اسقُونِي
Dördüncüsü: **الصَّدَى**: dağın sesinden geri dönen şeydir. Ondandır İmru’ul-Kays’ın, silinip yok olmuş bir evi vasfederken sözü:
صَمَّ صَداها وَعَفَا رَسْمُها
واستَعْجَمتْ عن منطقِ السّائلِ
Araplar der:
صُمّي ابنة الجبل
مهما يُقَل تَقُلْ
El-Münzirî bana, el-Hammâdî’den, el-Asma‘î’nin yeğeninden, onun amcasından haber verdi; dedi ki: Araplar der: **الصَّدَى** **الهامة**’dadır, işitme **الدِّماغ**’dadır; “Allah onun **صداه**’ını bundan sağır etsin.”
Ebû’l-Fadl bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den rivayetle, onun Sedûs b. Dubâb’a ait olarak inşad ettiğini okudu:
إني إلى كل أيسار ونَادبة
أدعو حُبَيشاً كما تدعو ابنة الجبل
Yani: onu, dağın kızını çağırdığı gibi çağırırım; yani: dağın kızını yankıladığı gibi yankılarım.
Ve denildi: dağın kızı yılandır. Ve denildi: o büyük musibettir.
Ondan sonraki beyit bu birinci sözü tahkik eder:
إن تَدَعْه مَوْهناً بجابته
عاري الأشاجع يسعى غير مشتَمِل
Der ki: Hubeyş, onun çağrısıyla acele eder; tıpkı **الصدى**’nın acele etmesi gibi; o dağın sesidir.
El-Muberred dedi: **الصَّدَى** ayrıca susuzluktur.
Denir: **صَدِي** adam **يَصْدَى** **صدًى**; o **صدٍ** ve **صادٍ** ve **صيدان**’dır. Ve inşad etti:
ستعلم إن متنا غداً أيّنا الصّدِي
Başkası dedi: **الصدَى**: şiddetli susuzluktur. Denir: o, beyin kuruyuncaya kadar şiddetlenmez. Bu yüzden susuzluktan ölenin alın derisi yarılır.
Ve denir: kadın **صَدْيَا** ve **صادِيةٌ**.
Altıncı **الصَّدَى**: onların “Falan **صَدَى مالٍ**” sözüdür: onu idare etmede yumuşak huylu ise.
Ebû ‘Ubeyd dedi: Ebû ‘Amr dedi: “O, **لَصَدَى مالٍ**” denir: onunla ve onun maslahat(lar)ıyla âlim ise. Benzeri: “o, **إزاَءُ مالٍ**”dır.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **الصَّدَى** ayrıca: bedeni latif olan adamdır.
El-İyâdî bana, Şemir’den haber verdi: Ebû ‘Ubeyd bu harfi hemzesiz rivayet etti; ben onu hemzeli görüyorum; sanki **الصَّدَى** **الصَّدَع**’da bir lugattır; o, cismi latif olandır.
Dedi: Ondandır hadiste gelen: **( صَدَأٌ من حديدٍ )**; Ali’nin zikrinde.
Dedim: Ebû ‘Ubeyd bu harfi, Şemir’in tefsir ettiği gibi değil, başka türlü tefsir etti.
El-Asma‘î’den rivayet edildi ki Hammâd b. Seleme onu **( صدأ من حديد )** diye rivayet etti.
Dedi: Başkası onu **( صَدَع من حديد )** diye rivayet etti; bunun üzerine ‘Umer: “**وَادفْرَاه**” dedi.
El-Asma‘î dedi: **الصَّدَأ** manaya daha benzer; çünkü **الصَّدَأ** **ذَفَرٍ** âletidir; **الصَّدَع**’ın **ذَفَر**’i yoktur. **ذَفَر** ise, şeyin kokusunun keskinliğidir; kötü de olsa iyi de olsa. **الدّفَرُ** ise **الدال** ile, yalnızca pis kokudadır.
Dedim: Şemir’in gittiği şeyin manası güzeldir. Ali’yi kastetti: savaşlara hafifçe atılır, tembellik etmez; ve o, şiddetli yiğitliği ve cesareti sebebiyle demirdir. Allah, yüce ve azîz, dedi: **( بِالْقِسْطِ وَأَنزْلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ )** (Hadîd: 25).
Leys dedi: **الصَّدَى**: **الهام**’ın erkeğidir. **الصَّدَى**: bizzat **الدِّماغ**’dır.
Ve denir: bilakis o, beyinden işitmenin konulduğu yerdir; bu yüzden “Allah onun **صَدَاه**’ını sağır etsin” denir.
Dedi: Ve denildi: bilakis “Allah onun **صداه**’ını sağır etsin”; çağıranın sesine cevap veren sesin **صَدَى**’sından.
Dedi: Ve Ru’be, **الصَّدَى**’nın **الدِّماغ** olduğunu söyleyeni tasdik sadedinde dedi:
لِهامِهِمْ أَرُضُّهُ وأَنْقُّخُ
أُمَّ الصَّدَى عن الصَّدَى وأَصْمَخُ
Dedi: **الصَّدَاة** **المُتَصَدِّي** için bir fiildir; o, başını ve göğsünü kaldırır; şeye karşı durur, ona bakar. Et-Tırimmâh’tan inşad etti:
لها كلَّما صاحت صداةٌ ورَكْدَةٌ
Bir **هامة**’yı vasfeder: bağırdığında bir kere karşı durur, başka bir kere durup kalır.
Dedi: **التَّصْدِيةُ**: bir kimseye işittirmek için elini ele vurmandır; o, onun sözü olan **( مُكَآءً وَتَصْدِيَةً )** (Enfâl: 35)’dendir; o, alkıştır; tefsiri **مُضاعَف الصاد**’da geçti.
Allah, yüce ve azîz, sözü: **( الْعَالَمِينَ ( ) وَالْقُرْءانِ )** (Sâd: 1).
Ez-Zeccâc dedi: **( صاد )** diye okuyan için iki vecih vardır: birincisi: o, durulan bir heceleme olduğudur; iki sâkinin karşılaşması sebebiyle kesre verildi. İkincisi: o, **المُصاداةِ**’dan bir emirdir; “Kur’an’ı amelinle karşıla” manasında; yani: mukabele et.
Denir: **صادَيْتُه**; yani: ona mukabele ettim ve ona denk oldum.
Dedi: kıraat **( صادْ )**; **الدال**’ın sükûnu ile: üzerinde durmaktır.
Ve denildi: manası: “Allah doğru söyledi”dir.
Ve denildi: manası: yemindir; ve **صاد** sûrenin ismi olur, munsarif olmaz.
Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **صاديْتُ** adamı ve **داجَيْتُه** ve **دارَيْتُه** bir manadadır.
Ebû’l-‘Abbâs **المُصاداة** hakkında dedi: Kûfe ehli dedi: o, **المداراة**’dır.
El-Asma‘î dedi: o, şeyle ilgilenmektir.
Araplardan bir adam, bir devesi doğurup da doğum sancısı çektiğinde dedi:
بِتُّ أُصاديها طولَ لَيْلِي
Bu, onu bağlamayı kerih görmesindendir; ona eziyet eder; yahut onu bırakırsa ürküp kaçar; yani: yerde ürküp kaçar da kurt yavrusunu yer; işte bu, onun onu **مُصاداتُه**’dur.
Çoban da, develeri susadığında, susuzluk müddetleri tamamlanmadan onları suya yaklaştırmaktan men ederse, develerini **يُصادِي** eder.
Kuseyyir dedi:
أيا عَزّ صَادِ القَلْبَ حتى يَوَدَّنِي
فؤادُكِ أو رُدِّي عليَّ فُؤَادِيَا
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: hurmalıklardan **الصَّوادي**: uzun olanlardır.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **الصوادي** su içmeyenler de olabilir.
Zû’r-Rumme, develeri vasfederken dedi:
مِثْلَ صَوَادِي النَّخْل والسَّيَالِ
Bir başkası dedi:
صَوادِياً لا تُمكِنُ اللُّصوصَا
Onların “Falan, falana **يتصدّى** eder” sözünde denildi: o, onun **صَداه**’ını takip etmekten alınmıştır.
Ve onda başka bir söz: o, **الصَّدَد**’den alınmıştır; **يتصدّى**’da iki **الدال**’dan biri **ياء**’a çevrilmiştir; daha önce geçti.
**الصدأ** hemzelidir, kısadır; tabiat(ı) ve pas, demire biner.
Ebû ‘Ubeyd dedi: el-Asma‘î dedi: **كتيبةٌ جَأْوَاءُ**: onun üst kısmı demirin **صَدَأَ**’ı ise.
Demir **صَدِىء** oldu; **يَصْدَأ** **صَدَأً**.
Leys dedi: denir: o, küçük düşmüş **صَدِىءٌ**’dür; yani: ayıp ve kınamanın **صدَأُ**’ı ona yapıştı.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den; develerin renkleri babında: devenin **كُمتَة**’sine demirin **صدإ**’i gibi karışırsa o **الجُؤْوَة**’dir.
Leys dedi: **الصُّدْأَةُ**: siyaha çalan baskın bir sarılık rengidir; denir: at **أصْدأُ**; dişisi **صَدْآء**. Fiil iki vecih üzeredir: denir: **صَدِىءَ يَصْدأُ**; ve **أَصدأَني يُصْدِأُني**.
Dedi: **صُدَاءُ** (uzatmalı) Yemen’den bir kabiledir; onlara nisbet **صُدَاوِيٌّ**’dir; **الرَّهاويّ** menzilesinde. Dedi: bu uzatma aslında **ياء** veya **واو** olsa da nisbetle **واو** yapılır; **الباءات**’ın karşılaşması kerih görüldüğü için. Görmüyor musun ki sen **رَحًى** ve **رَحَيان** dersin; **رَحًى**’nın elifinin **ياء** olduğunu bildin; ona nisbetle o illet sebebiyle **رَحَوِيّ** dediler.
Şemir: **الصَّدْءاءُ**: taşını **أصدأَ** kırmızı, siyaha çalan gördüğün yerdir; ancak kaba olur; yerde düz olmaz; **الصَّدْءاء** taşlarının altı kaba topraktır; bazen çamur ve taş olur.
Ebû ‘Ubeyd: iki adamın fazilet sahibi olup da birinin diğerine üstünlüğü bulunması hakkında darb-ı mesellerinden onların sözü: “Su var; fakat **كَصدَّاء** gibi değil.” El-Münzirî bunu bana böyle okuttu.
Ebû’l-Heysem’den; **الدَّال**’ı şeddeli ve uzatmalı olarak. Ve meselin, Kays b. Hâlid eş-Şeybânî’nin kızı Kadûr’a ait olduğunu zikretti. O, Lakît b. Zurâra’nın karısıydı; ondan sonra kavminden bir adam onunla evlendi; bir gün ona dedi: “Ben mi daha güzelim, yoksa Lakît mi?” O dedi: “Su var; fakat **كَصدّاء** gibi değil”; yani: sen güzelsin, fakat onun gibi değilsin.
Ebû ‘Ubeyd dedi: el-Mufaddal dedi: **صَدّاء**: bir kuyudur; onların yanında suyundan daha tatlı su yoktur. Dirâr b. ‘Amr es-Sa‘dî onun hakkında der:
وإني وتَهْيَامِي بزينبَ كالذي
يُطالب من أَحْواضِ صدَّاءَ مَشربَا
Dedi: bilmiyorum; **صدّاء** **فعَّال** mı yoksa **فَعْلاء** mı? Eğer **فَعَّال** ise **صَدا يَصدو**’dan yahut **صَدِيَ يَصدَى**’dandır.
Şemir dedi: **صَدا** **الهامُ** **يَصدُو**: bağırdığı zaman. Eğer **صَدَّاءُ** **فَعْلاَء** ise o, muzâaf köktendir; onların **صَمَّاء** demeleri gibi; **الصَّمَم**’den.
Ebû ‘Ubeyd, el-‘Adebbeş’ten: **الصَّدَى** geceleyin ötüp sıçrayışlarla sıçrayan ve uçan kuştur.
Dedi: insanlar onu **الجُنْدُب** sanırlar; hâlbuki o, bozkırlarda bulunan **الصدَى**’dır. **الجُندب** ise **الصَّدَى**’dan daha küçüktür; bozkırlarda bulunur. Dedi: **الجُدْجُد** de geceleyin öten kimsedir.
**صيد**: denir: **صادَ** avı **يَصيدُه** **صَيْداً**: onu aldığı zaman. Ve **صِدْتُ** falanı **صَيْداً**: onun için avladığın zaman; senin “ona bir ihtiyaç aradım” demen gibi; yani: onu onun için aradım.
Leys dedi: **مِصْيَدَةٌ**: onunla avlanılan şeydir. Dedi: o **المِصْيَدَة**’dir; çünkü o, illetli **ياء**’ın kızlarındandır. **المصيدة**’nin çoğulu, hemzesiz **مصايد**’dir; **معايشَ**’in **معيشة**’nin çoğulu olması gibi.
Araplar der: devekuşu yumurtası avlamak için çıktık ve **الكَمْأَة** avlarız. Ondan ifti‘âl: **الاصطياد**’dır. Denir: **اصطادَ يَصطاد**; o **مُصطاد**’dır; ve **المَصيدُ** da **مصْطادٌ**’dır. Ve falan vahşi hayvanı **يتصيَّد** ederek çıktı; yani: onun avını ister.
El-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الصادُ** ve **الصِّيد** ve **الصُيَدُ**: develere başlarında isabet eden bir hastalıktır; burunlarından köpük gibi bir şey akar; o sırada başlarıyla yükselirler.
Dedi: **الصِّيد** ayrıca **الأَصْيد**’in çoğuludur.
Leys dedi: **الصَّيَد** **الأصيَد**’in masdarıdır; onun iki manası vardır. Denir: **مَلِكٌ أَصيَدُ**: insanlara sağa sola dönüp bakmaz. **الأصيَد** ayrıca: hastalık ve benzeri bir şeyden dolayı insanlara sağa sola dönüp bakmaya güç yetiremeyen kimsedir.
Fiil: **صَيِد** **يَصْيدُ**.
Dedi: Hicaz ehli **الواو** ve **الياء**’ı sabit kılar; mesela: **صَيِد** ve **عَوِد**; başkaları ise: **صَادَ يَصادُ** ve **عارَ يَعار** der.
Dedi: **الصَّيَد**’in ilacı: iki gözünün arasının dağlanmasıdır; böylece **الصيَدُ** gider. Ve inşad etti:
أَشفِي المجانين وأَكْوي الأصْيدا
Ebû ‘Ubeyd: **الصادُ**: sarı bakır ve bakır kazanların gövdeleridir.
Hassân b. Sâbit dedi:
رأَيتُ قُدورَ الصادِ حولَ بيوتِنا
Dedi: **الصَّيَداءُ**: ondan **البِرَام** yapılan beyaz bir taştır. **الصَّيْدانُ**: taşların **بِرام**’ıdır. Ve inşad etti:
وسُودٍ من الصِّيدانِ فيها مَذانِبُ
En-Nadr dedi: **الصيْداء**: toprağı kırmızı, taşları kaba, yerde düz olan arazidir.
Ebû ‘Ubeyd dedi: o, kaba arazidir.
Ebû Hayra dedi: **الصيْداءُ**: çakıldır. Eş-Şemmâh dedi:
حَذاها من الصيْداءِ نعلاً طِراقُها
حَوامِي الكُراع المُؤْيدات العَشَاوِزِ
Yani: ona, ayakkabıları kayalar olan bir **حَرَّة** giydirdi.
Şemir, Ebû ‘Amr’dan: **الصَّيْداءُ**: düz arazidir; eğer onda çakıl varsa o **قاع**’dır. Dedi: ve tencerede **صِيْدان** ve **صَيْدَاء** olur; onda gümüş parıltısı gibi bir şey olur; en iyisi altın gibi olanıdır. Ve inşad etti:
طِلْحٌ كضاحِية الصَّيْداءِ مَهْزولُ
Dedi: **صَيْدانُ** çakılın: küçükleridir.
El-Asma‘î dedi: **الصَّيْدان** ve **الصَّيْدء**: ondan **البِرَام** yapılan beyaz bir taştır.
Bazıları dedi: **الصَّيْدانُ**: bakırdır. Ka‘b dedi:
وقِدْراً تَغْرَق الأَوْصالَ فيه
من الصَّيْدان مُترَعَةً رَكُودا
**وصد**: Allah, yüce ve azîz, dedi: **( وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالوَصِيدِ )** (Kehf: 18). El-Ferrâ’ dedi: **الوَصِيدُ** ve **الأصيد** iki lugattır; avlu; **الوِكاف** ve **الإكاف** gibi; ikisi de **العِناء**’dır.
Bunu Yûnus da söyledi. Ve onların sözü: **( الاَفْئِدَةِ إِنَّهَا عَلَيْهِم مُّؤْصَدَةٌ )** (Hümeze: 8); ve **( مُوصَدة )** diye de okundu.
(**أصد**) : İbnü’s-Sikkît dedi: Ebû ‘Ubeyde dedi: **أَصَدْتُ** ve **أَوْصَدْتُ**: kapattığın zaman. **مؤصَدَة**’nin manası: yani: üzerlerine kapatılmış.
Leys dedi: **الإصاد** ve **الأُصُد** **المُطْبَق** menzilesindedir. Denir: üzerlerine **الإصادَ** ve **الوِصاد** ve **الآصِدة**’yi kapattı.
Sa‘leb dedi: **الأُصْدةُ**: **الصُّدْرة**’dir. Ve inşad etti:
مثل البِرَام غَدا في أُصْدَةٍ خَلَقٍ
لَم يستَعِنْ وحوامي الموتِ تَغْشاه
Ebû ‘Ubeyd, el-Ahmer’den: **الأصِيدُ**: avludur. Ve kapıyı **آصَدْت** ve **أَوْصَدْت**: onu kapattığın zaman.
El-Emevî dedi: **الأصِيدةُ** bir **حَظيرة** gibi yapılır.
Ebû Mâlik dedi: “Bize bugünden beri **أصَدَتْنا**”; yani: bize **إصادَةً** ile eziyet etti. **( النوادر )**’de: **وَصَدْتُ** mekânda **أَصِد** ve **وتَدْتُ أَتِد**: sabit kaldığın zaman.
**ديص**: Leys dedi: et ile deri arasında bez **داصت**; **تَدِيصُ**. Dedi: **الانْدِياصُ**: şeyin elinden kayıp çıkmasıdır. Dersin: “Bize şerriyle **انْدَاصَ**.” Ve o, şer ile **لَمُنْداص**’tır; yani: onunla ansızın gelen, ona dalan.
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **داصَ يَدِيص دَيْصاً**: kaçtığı zaman.
El-Ahmer de onun benzerini söyledi. Dedi: ondan **الداصَةُ**.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدَّيْصُ**: seyisin canlılığıdır. Ve adam **داصَ**: yükselişten sonra alçaldığı zaman.
El-Asma‘î: adam **دَيّاصٌ**: onu, şiddetli çetinliğinden dolayı yakalamaya güç yetiremediğin zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والياء وما يثلثهما)
  (ديث)  الدال والياء والثاء يدل على التَّذليل، يقال ديَّثْتُه، إذا أذلَلتَه، من قولهم طريقٌ مديَّثٌ: مُذَلَّل.
  (ديص)  الدال والياء والصاد أصلٌ واحد يدلّ على رَوَغانٍ وتفَلّت. يقال داصَ يديص دَيْصاً([1])، إذا راغَ. والاندياص: انسلال الشَّيء من اليَد. ويقال انداصَ علينا فلانٌ بشرِّه، وذلك إذا تفلّتَ علينا؛ وإنّه لمُنْدَاصٌ بالشّرّ. ويقال الدَّيَّاص: السَّمين؛ والدَّيَّاصة: السمينة. فإن كان صحيحاً فلأنه إذا قُبِضَ عليه اندلَصَ من اليد؛ لكثرة لحمه.
  (دير)  الدال والياء والراء أظُنه منقلباً عن الواو، من الدَّار والدوْر. ومن الباب الدَّيْر. وما بها دَيُّورٌ ودَيَّارٌ، أي أحدٌ. ومن الباب الذي ذكرْناه قال ابنُ الأعرابيّ: يقال للرجل إذا كان رأسَ أصحابه: هو رأس الدَّيْر.
  (ديف)  الدال والياء والفاء ليس بشيء. يقولون: الدِّيَافِيُّ منسوبٌ إلى أرضٍ بالجزيرة. قال:
  * إذا سَافَهُ العَوْدُ الدِّيَافِيُّ جَرْجَرَا([2]) *
  (ديل)  الدال والياء واللام ليس ينقاس. يقولون: الدِّيلُ قبيلةٌ، والنسبة دِيلي. فأمّا الدُّئِل، على فُعِلٍ، فهي دُويْبَّة. ويضعُف الأمرُ فيها من جهة الوزْن، فأمّا الاشتقاق فليس ببعيد، وقد ذكرناه في الدال والهمزة مع الذي يَجيء بعدهما.
  (ديك)  الدال والياء والكاف ليس أصلاً يتفرّع منه، إنَّما هو الدِّيك. ويقولون: هو عُظَيمٌ ناتئٌ في جَبْهة الفرس([3]). وليس هذا بشيء.
   (دين)  الدال والياء والنون أصلٌ واحد إليه يرجع فروعُه كلُّها. وهو جنسٌ من الانقياد والذُّل. فالدِّين: الطاعة، يقال دان لـه يَدِين دِيناً، إذا أصْحَبَ وانقاد وطَاعَ. وقومٌ دِينٌ، أي مُطِيعون منقادون. قال الشاعر:
  * وكانَ النّاس إلاّ نحنُ دِينا([4]) *
  والمَدِينة كأنّها مَفْعلة، سمّيت بذلك لأنّها تقام فيها طاعةُ ذَوِي الأمر. والمدينة: الأَمَة. والعَبْدُ مَدِينٌ، كأنّهما أذلّهما العمل. وقال:
رَبَتْ وَرَبَا في حِجْرِها ابنُ مدينةٍ *** يظل على مِسحاتِهِ يَترَكَّلُ([5])  فأمَّا قول القائل:
  * يا دِينَ قَلْبُكَ مِن سَلْمَى وقد دِينَا([6]) *
  فمعناه: يا هذا دِينَ قلبُك، أي أُذِلَّ. فأمّا قولهم إِنّ العادة يقال لها دينٌ، فإن كان صحيحاً فلأنَّ النفسَ إذا اعتادت شيئاً مرَّتْ معه وانقادت له. وينشدون في هذا:
كدِينِكَ مِن أمِّ الحُويرثِ قَبْلَهَا *** وجارتِها أُمِّ الرَّباب بمَأْسَلِ([7])  والرواية "كَدَأبك"، والمعنى قريبٌ.
فأمَّا قوله جلّ ثناؤُه: ﴿ما كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ المَلِكِ﴾ [يوسف 76]، فيقال: في طاعته، ويقال في حكمه. ومنه: ﴿مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ﴾ [الفاتحة 4]، أي يوم الحكم. وقال قومٌ: الحساب والجزاء. وأيُّ ذلك كان فهو أمرٌ يُنقاد له. وقال أبو زَيد: دِينَ الرّجُل يُدان، إذا حُمِل عليه ما يَكره.
  ومن هذا الباب الدَّيْن. يقال دايَنْتُ فلاناً، إذا عاملتَه دَيْناً، إِمّا أخْذاً وإمّا إعطاء*. قال:
دايَنت أَرْوَى والدُّيُونُ تُقْضى *** فمطَلَتْ بعضاً وأدَّتْ بعضَا([8])  ويقال: دِنْتُ وادَّنْتُ، إذا أَخَذْتَ بدَينٍ. وأدَنْتُ أقْرَضْت وأعطيت دَيْناً. قال:
أدَانَ وَأنْبَأَهُ الأوَّلُون *** بأنَّ المُدانَ مَلِيٌّ وَفِيُّ([9])  والدَّيْن من قياس الباب المطّرد، لأنّ فيه كلَّ الذُّلّ والذِّل([10]). ولذلك يقولون "الدَّين ذُلٌّ بالنّهار، وغَمٌّ بالليل". فأمّا قول القائل:
يا دارَ سَلْمَى خَلاءً لا أُكَلِّفُهَا *** إلاّ المَرَانة حَتَّى تعرِفَ الدِّينَا([11])  فإنّ الأصمعيّ قال: المَرَانة اسمُ ناقَتِه، وكانت تَعرِفُ ذلك الطريقَ، فلذلك قال: لا أكلِّفُها إلاّ المَرانة. حَتَّى تعرف الدِّين: أي الحالَ والأمر الذي تَعهده. فأراد لا أكلف بلوغَ هذه الدار إِلاّ ناقتي.
والله أعلم.
------------------------------------------ـ
([1]) ويقال "ديصانا" أيضاً، وقد اقتصر على الأخيرة في المجمل.
([2]) لامرئ القيس في ديوانه 101 واللسان (سوف). وصدره:
* على لاحب لا يهتدى بمناره *
([3]) الذي في المعاجم المتداولة أنه العظم الشاخص خلف أذنه. وفي المجمل نص غريب، وهو أنه العظم الناتئ في طرف لسان الفرس.
([4]) أنشد هذا الجزء في اللسان (دين 78 س4).
([5]) البيت للأخطل في ديوانه 5 واللسان (دين، مدن، ركل).  وسبق إنشاده في (1: 334).
([6]) أنشد هذا الصدر في اللسان (دين 28، 29).
([7]) لامرئ القيس في معلقته.
([8]) لرؤبة بن العجاج في ديوانه 79 واللسان (دين). وهو مطلع أرجوزة له.
([9]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 65 واللسان (دين).
([10]) كذا وردت الكلمتان في الأصل بهذا الضبط. والذل، بالكسر: ضد الصعوبة.
([11]) البيت لابن مقبل، كما في اللسان (مرن). وأنشد له ياقوت في رسم (مرانة) برواية: "يا دار ليلى". وانظر ما سيأتي في (مرن).
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **الياء** ve ikisini üçleyen şeyler)

  (**ديث**)  **الدال** ve **الياء** ve **الثاء** alçaltmaya delâlet eder; **ديَّثْتُه** denir, onu alçalttığın zaman; onların “**طريقٌ مديَّثٌ**: alçaltılmış” sözünden (gelir).

  (**ديص**)  **الدال** ve **الياء** ve **الصاد** tek bir asıldır; bir kayma ve sıyrılmaya delâlet eder. **داصَ يديص دَيْصاً** denir, kaydığı zaman. **والاندياص**: şeyin elden sıyrılıp çıkmasıdır. Ve “**انداصَ علينا فلانٌ بشرِّه**” denir; bu, bize karşı sıyrılıp kaçtığı zamandır; ve o, şer ile **مُنْدَاصٌ**’tur. Ve **الدَّيَّاص** denir: semiz; ve **الدَّيَّاصة**: semiz (kadın). Eğer sahih ise, çünkü üzerine tutulduğu zaman elden sıyrılıp çıkar; etinin çokluğundan dolayı.

  (**دير**)  **الدال** ve **الياء** ve **الراء** onu **الواو**’dan dönmüş sanıyorum; **الدَّار** ve **الدوْر**’dan. Ve babdan **الدَّيْر**. Ve onda **دَيُّورٌ** ve **دَيَّارٌ** yoktur; yani hiç kimse. Ve zikrettiğimiz babdandır; İbnü’l-A‘râbî dedi: adam, arkadaşlarının başı olduğu zaman ona denir: o, **رأس الدَّيْر**’dir.

  (**ديف**)  **الدال** ve **الياء** ve **الفاء** bir şey değildir. Derler: **الدِّيَافِيُّ** Cezîre’de bir araziye nisbet edilmiştir. Dedi ki:
  * **إذا سَافَهُ العَوْدُ الدِّيَافِيُّ جَرْجَرَا** *

  (**ديل**)  **الدال** ve **الياء** ve **اللام** kıyaslanmaz. Derler: **الدِّيلُ** bir kabiledir; nisbeti **دِيلي**’dir. Ama **الدُّئِل** ise, **فُعِلٍ** üzere, o bir küçük hayvancıktır. İş onda vezin cihetinden zayıflar; ama اشتقاق ise uzak değildir; onu **الدال** ve **الهمزة**’de, ikisinden sonra gelenle birlikte zikrettik.

  (**ديك**)  **الدال** ve **الياء** ve **الكاف** ondan dallanılan bir asıl değildir; ancak o **الدِّيك**’tir. Ve derler: o, atın alnında büyük çıkıntılı bir kemiktir. Bu bir şey değildir.

   (**دين**)  **الدال** ve **الياء** ve **النون** tek bir asıldır; bütün dalları ona döner. Ve o, boyun eğme ve zillet cinsindendir. O hâlde **الدِّين**: itaat; **دان لـه يَدِين دِيناً** denir, (birine) yoldaşlık edip boyun eğdiği ve itaat ettiği zaman. Ve **قومٌ دِينٌ**: yani itaatkâr, boyun eğenler. Şair dedi ki:
  * **وكانَ النّاس إلاّ نحنُ دِينا** *
  Ve **المَدِينة** sanki **مَفْعلة**’dir; bununla adlandırıldı, çünkü orada emir sahiplerine itaat ikame edilir. Ve **المدينة**: câriye. Ve köle **مَدِينٌ**’dir; sanki iş ikisini de alçaltmıştır. Ve dedi ki:
رَبَتْ وَرَبَا في حِجْرِها ابنُ مدينةٍ *** يظل على مِسحاتِهِ يَترَكَّلُ  Ama söyleyenin sözü:
  * **يا دِينَ قَلْبُكَ مِن سَلْمَى وقد دِينَا** *
  bunun mânası: ey sen, kalbin **دِين** oldu; yani alçaltıldı. Ama onların “âdete **دينٌ** denir” sözüne gelince; eğer sahih ise, çünkü nefis bir şeye alıştığı zaman onunla birlikte yürür ve ona boyun eğer. Bunun hakkında şöyle inşad ederler:
كدِينِكَ مِن أمِّ الحُويرثِ قَبْلَهَا *** وجارتِها أُمِّ الرَّباب بمَأْسَلِ  Rivayet “**كَدَأبك**”tir; mânâ yakındır.
Ama O’nun, yüce sena O’na ait, sözü: ﴿ما كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ المَلِكِ﴾ [Yûsuf 76]; “onun itaatinde” denir, ve “onun hükmünde” denir. Ondandır: ﴿مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ﴾ [el-Fâtiha 4]; yani hüküm günü. Bir kavim dedi: hesap ve ceza. Bunlardan hangisi olursa olsun, o, kendisine boyun eğilen bir iştir. Ebû Zeyd dedi: **دِينَ الرّجُل يُدان**; adam, hoşlanmadığı şey kendisine yüklendiği zaman.
  Ve bu babdandır **الدَّيْن**. **دايَنْتُ فلاناً** denir; onu borç olarak muamele ettiğin zaman; ya alma ya da verme. Dedi ki:
دايَنت أَرْوَى والدُّيُونُ تُقْضى *** فمطَلَتْ بعضاً وأدَّتْ بعضَا  Ve **دِنْتُ** ve **ادَّنْتُ** denir; borçla aldığın zaman. Ve **أدَنْتُ**: ödünç verdim ve borç verdim. Dedi ki:
أدَانَ وَأنْبَأَهُ الأوَّلُون *** بأنَّ المُدانَ مَلِيٌّ وَفِيُّ  Ve **الدَّيْن**, babın süreklilik gösteren kıyasındandır; çünkü onda zilletin ve (zorluk karşıtı olan) zilletin hepsi vardır. Bundan dolayı derler: “**الدَّين ذُلٌّ بالنّهار، وغَمٌّ بالليل**”. Ama söyleyenin sözü:
يا دارَ سَلْمَى خَلاءً لا أُكَلِّفُهَا *** إلاّ المَرَانة حَتَّى تعرِفَ الدِّينَا  şüphesiz Asma‘î dedi: **المَرَانة** onun devesinin adıdır; ve o, o yolu tanırdı; bu yüzden dedi: **لا أكلِّفُها إلاّ المَرانة**. **حَتَّى تعرف الدِّين**: yani alıştığı hâli ve işi. Böylece, bu eve varmayı ancak devemle yüklemeyi istedi.
Allah daha iyi bilir.
------------------------------------------ـ
([1]) “**ديصانا**” da denir; ve **المجمل**’de sonuncusuyla yetinmiştir.
([2]) İmruü’l-Kays’a aittir; divanında 101 ve **اللسان** (**سوف**). Ve صدرُه:
* **على لاحب لا يهتدى بمناره** *
([3]) Tedavüldeki sözlüklerde olan: kulağının arkasında belirgin kemik olduğudur. Ve **المجمل**’de garip bir metindir; o da, atın dilinin ucunda çıkıntılı kemik olduğudur.
([4]) Bu parça **اللسان** (**دين** 78 s4)’te inşad edilmiştir.
([5]) Beyit Ahtal’ındır; divanında 5 ve **اللسان** (**دين**، **مدن**، **ركل**). Ve (1: 334)’te daha önce inşad edilmiştir.
([6]) Bu صدر **اللسان** (**دين** 28, 29)’da inşad edilmiştir.
([7]) İmruü’l-Kays’a aittir; muallakasında.
([8]) Ru’be b. el-‘Accâc’a aittir; divanında 79 ve **اللسان** (**دين**). Ve onun bir urcûzesinin matla‘ıdır.
([9]) Beyit Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir; divanında 65 ve **اللسان** (**دين**).
([10]) Asılda iki kelime bu ضبط ile böyle vârid olmuştur. Ve **الذل**, kesre ile: zorluğun zıddıdır.
([11]) Beyit İbn Mukbil’indir; **اللسان** (**مرن**)’de olduğu gibi. Ve Yâkût, (**مرانة**) رسمinde ona “**يا دار ليلى**” rivayetiyle inşad etmiştir. Ve (**مرن**)’de gelecek olana bak.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ي ص
داصت السلعة تحت الجلد‏:‏ جاءت وذهبت‏.‏
وداصت السمكة في الماء وأخرجت السمكة من مداصها‏.‏
قال عيد بن الأبرص‏:‏ بنات الماء ليس لها حياة إذا أخرجتهـن مـن المـداص وامرأة دياصة‏:‏ ضخمة مترجرجة‏.‏

##### Türkçe

د ي ص
**داصت السلعة تحت الجلد**: geldi ve gitti.
Ve **داصت السمكة في الماء**; ve balık **مداصها**’sından çıkarıldı.
عيد بن الأبرص dedi:
Su kızları, onları **المداص**’tan çıkardığında hayatları yoktur.
Ve **امرأة دياصة**: iri, sallanıp duran.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

داصَتِ الغُدّةُ بين الجلد واللحم تَدِيصُ دَيْصاً ودَيَصاناً: تزلَّقَتْ، وكذلك كلُّ شيء تحرّك تحت يدك. الصحاح: داصَتِ السِّلْعَةُ وهي الغُدّةُ إِذا حركتها بيدك فجاءت وذهبت. وانْداصَ علينا فلانٌ بالشَّرِّ: انْهَجَمَ. وإِنه لَمُنْداصٌ بالشرِّ أَي مُفاجِئٌ به وقّاع فيه. وانْداصَ الشيءُ من يَدِي: انْسَلَّ. والانْدياص: الشيءُ يَنْسَلّ من يَدِك، وفي الصحاح: انسلالُ الشيء من اليد. وداصَ يَدِيصُ دَيْصاً ودَيَصاناً: زاغَ وحادَ؛ قال الراجز:
إنّ الجَوادَ قد رَأَى وَبِيصَها،
فأَيْنما داصَتْ يَدِصْ مَدِيصَها
وداصَ عن الطريق يَدِيصُ: عدَلَ. وداصَ الرجلُ يَدِيصُ دَيْصاً: فرَّ. والدَّاصَةُ: حركة الفِرارِ، والداصةُ منه: الذين يَفِرّون عن الحرب وغيره. والدَّيْصُ: نَشاطُ السائِس. وداصَ الرجلُ إِذا خسّ بعد رِفْعة. والدّاصةُ: السَّفِلةُ لكثرة حركتهم، واحدُهم دائصٌ؛ عن كراع. ويقال للذي يَتَّبِع الوُلاةَ: دائِصٌ، معناه الذي يدور حول الشيء ويَتَّبِعُه؛ وأَنشد لسعيد بن عبد الرحمن:
أَرَى الدُّنْيا مَعِيشَتَها عَناءً
فتُخْطِئُنا، وإِيّاها نَلِيصُ
فإِن بَعُدَت بَعُدْنا في بُغَاها،
وإِن قَرُبَتْ فنحن لها نَدِيصُ
والدائِصُ: اللِّصُّ، والجمع الداصَةُ مثل قائدٍ وقادَةٍ وذائدٍ وذادةٍ؛ قال ابن بري: والداصّةُ أَيضاً جمع دائصٍ للذي يجيء ويذهب. والدَّيّاص: الشديدُ العَضَلِ. الأَصمعي: رجل دَيّاصٌ إِذا كنت لا تقدر أَن تقبِضَ عليه من شدة عَضَلَهِ. الجوهري: رجل دَيّاصٌ إِذا كان لا يُقْدَرُ عليه؛ وأَنشد ابن بري لأَبي النجم:
ولا بِذاك العَضِلِ الدَّيّاصِ

##### Türkçe

**داصَتِ** **الغُدّةُ** deri ile et arasında **تَدِيصُ** **دَيْصاً** ve **دَيَصاناً**:
kaydı; ve yine elinin altında hareket eden her şey (böyledir). **الصحاح**: **داصَتِ** **السِّلْعَةُ**—ki o **الغُدّةُ**dir—onu elinle hareket ettirdiğinde, gelip gittiği zaman (denir). Ve falan kimse bize kötülükle **انْداصَ**:
baskın yaptı. Ve şüphesiz o, kötülükle **لَمُنْداصٌ**dur; yani onunla ansızın gelen, ona dalıp giren.

Ve şey elimden **انْداصَ**: sıyrılıp çıktı. Ve **الانْدياص**: şeyin elinden sıyrılıp çıkmasıdır; ve **الصحاح**’ta: şeyin elden sıyrılıp çıkması. Ve **داصَ** **يَدِيصُ** **دَيْصاً** ve **دَيَصاناً**:
saptı ve yana kaydı; **الراجز** dedi ki:
إنّ الجَوادَ قد رَأَى وَبِيصَها،
فأَيْنما داصَتْ يَدِصْ مَدِيصَها

Ve yoldan **داصَ** **يَدِيصُ**: saptı. Ve adam **داصَ** **يَدِيصُ** **دَيْصاً**: kaçtı. Ve **الدَّاصَةُ**: kaçış hareketidir; ve ondan **الداصةُ**: savaştan ve başkasından kaçan kimselerdir. Ve **الدَّيْصُ**: seyisin çevikliği. Ve adam, yükselişten sonra zayıfladığı zaman **داصَ**.

Ve **الدّاصةُ**: çok hareket etmelerinden dolayı aşağı tabaka; onların bir teki **دائصٌ**dur; **كراع**’dan (rivayetle). Ve valileri takip eden kimseye **دائِصٌ** denir: manası, şeyin etrafında dönen ve onu takip eden kimsedir; ve Saîd b. Abdurrahman’dan okudu:
أَرَى الدُّنْيا مَعِيشَتَها عَناءً
فتُخْطِئُنا، وإِيّاها نَلِيصُ
فإِن بَعُدَت بَعُدْنا في بُغَاها،
وإِن قَرُبَتْ فنحن لها نَدِيصُ

Ve **الدائِصُ**: hırsızdır; çoğulu **الداصَةُ**dur; قائد ve **قادَةٍ**, ذائد ve **ذادةٍ** gibi. İbn Berrî dedi ki: **الداصّةُ** ayrıca, gelip giden kimse için **دائصٍ**’ın çoğuludur.

Ve **الدَّيّاص**: kası şiddetli olan. **الأَصمعي**: kasının şiddetinden dolayı onu yakalamaya güç yetiremediğin zaman adam **دَيّاصٌ**dur. **الجوهري**: kendisine güç yetirilemediği zaman adam **دَيّاصٌ**dur; ve İbn Berrî, Ebû’n-Necm için okudu:
ولا بِذاك العَضِلِ الدَّيّاصِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ي ص * * الدَّائِصُ * اللص والجمع * الدَّاصَة

##### Türkçe

* د ي ص * * **الدَّائِصُ**: hırsız; çoğulu **الدَّاصَة**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

داص يديص ديصانا: زاغ وحاد، وفي نسخ الصحاح: راغ بالراء، قال الراجز:
  إن الجواد قد رأى وبيصها
  فأينما داصت يدص مديصها وأنشد الفراء في نوادره:
  تلك الثريا قد رأى وبيصها
  متى تدص يوما أدص مديصها وداصت الغدة بين الجلد واللحم تديص ديصا وديصانا: تزلقت، وجاءت وذهبت تحت يد محركها، وكذا كل ما تحرك تحت يدك فهو يديص ديصانا. ورجل دياص، إذا كان لا يقدر عليه، نقله الجوهري. أو رجل دياص: سمين، وامرأة دياصة: سمينة، قال ابن فارس: يقال ذلك، قال: فإن كان صحيحا فلأنه إذا قبض عليه انداص عن اليد لكثرة لحمه. وقال الأصمعي: رجل دياص إذا كنت لا تقدر أن تقبض عليه من شدة عضله. والدائص: اللص، ج: داصة، كقائد وقادة وذائد وذادة. والدائص أيضا: من يتتبع الولاة ويدور حول الشيء،عن ابن عباد، وقال ابن بري: هو الذي يجيء ويذهب، قال سعيد بن عبد الرحمن.

  أرى الدنيا معيشتها عـنـاء                      فتخطئنا وإياهـا نـلـيص
  فإن بعدت بعدنا في بغاهـا                      وإن قربت فنحن لها نديص

  وفي المحيط: المداص: المغاص في الماء، يقال: أخرجت السمكة من مداصها. والدياصة، مشددة: المرأة اللحيمة القصيرة المترجرجة، عن أبي عمرو. وداص: نشط، وقال ابن عباد الديص: النشاط في السائس. قلت: وقد تقدم عن ابن الأعرابي: دص ودض: إذا خدم سائسا.وداص الرجل، إذا خس بعد رفعة. وداص يديص: فر عن الحرب، وهم الداصة: الذين يفرون عن الحرب، أو يتحركون للفرار. وانداص الشيء: انسل من اليد. وانداص علينا بالشر: فاجأ وانهجم، وإنه لمنداص بالشر، أي مفاجئ به، وقاع فيه. ومما يستدرك عليه: داص عن الطريق: عدل. والديص: حركة الفرار. والداصة: السفلة؛ لكثرة حركتهم عن كراع. والديوص، بالكسر: الذي يديص: أي يتحرك، عن ابن عباد.

##### Türkçe

**داص** **يديص** **ديصانا**: saptı ve keskinleşti; ve **الصحاح** nüshalarında: **راغ** ( **الراء** ile) [vardır]. **الراجز** dedi:
  “Şüphesiz cömert at onun parıltısını görmüştür,
  artık nerede **داصت** ederse, **يديص** onun **مديص**i.”

Ve **الفراء** **نوادر**’inde rivayet etti:
  “Şu **الثريا** onun parıltısını görmüştür,
  ne zaman bir gün **تدص** ederse, onun **مديص**i **أدص** eder.”

Ve bez, deri ile et arasında **تديص** eder, **ديصا** ve **ديصانا**: kayganlaştı; ve onu hareket ettirenin eli altında geldi ve gitti. Ve bunun gibi, elinin altında hareket eden her şey, **يديص** **ديصانا** eder. Ve bir adam **دياص**: ona güç yetirilemediği zaman; bunu **الجوهري** nakletti. Yahut bir adam **دياص**: şişman; ve bir kadın **دياصة**: şişman. **ابن فارس** dedi: bu söylenir; dedi: eğer sahih ise, bunun sebebi, ona tutulduğunda, etinin çokluğundan dolayı elden **انداص** etmesidir. **الأصمعي** dedi: bir adam **دياص**, eğer kasının şiddetinden dolayı onu kavramaya güç yetiremiyorsan.

Ve **الدائص**: hırsız; çoğulu: **داصة**; **قائد** ve **قادة**, **ذائد** ve **ذادة** gibi. Ve **الدائص** ayrıca: valileri izleyen ve şeyin etrafında dönen kimse; **ابن عباد**’dan. **ابن بري** dedi: o, gelip giden kimsedir; **سعيد بن عبد الرحمن** dedi.

  “Dünyayı görüyorum, onun yaşayışı zahmettir;                      bize isabet etmez ve onunla **نليص** ederiz.
  Eğer onu aramada bizden uzaklaşırsa,                      ve eğer yaklaşırsa, biz ona **نديص** ederiz.”

Ve **المحيط**’te: **المداص**: suda dalma yeri; denir ki: “Balığı onun **مداص**’ından çıkardım.” Ve **الدياصة**, şeddeli: etli, kısa, sallanıp duran kadın; **أبي عمرو**’dan. Ve **داص**: çevik oldu. **ابن عباد** dedi: **الديص**: seyiste çevikliktir. Dedim: daha önce **ابن الأعرابي**’den geçti: **دص** ve **دض**: bir seyise hizmet ettiğinde. Ve adam **داص** etti: yükselişten sonra alçaldığında. Ve **داص** **يديص**: savaştan kaçtı. Ve onlar **الداصة**: savaştan kaçanlar; yahut kaçmak için hareketlenenler. Ve şey **انداص** etti: elden sıyrıldı. Ve bize kötülükle **انداص** etti: ansızın bastı ve saldırdı. Ve o, kötülükle **لمنداص**’tır; yani onunla ansızın gelen ve ona dalan.

Ve ona ilave olarak istidrâk edilenlerdendir: **داص** yoldan: saptı. Ve **الديص**: kaçış hareketi. Ve **الداصة**: aşağı tabaka; hareketlerinin çokluğundan dolayı; **كراع**’dan. Ve **الديوص**, kesre ile: **يديص** eden; yani hareket eden; **ابن عباد**’dan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَاصَ
1 دَاصَ داص , aor. يَدِيصُ, (S, M, A, K,) inf. n. دَيَصَانٌ (S, M, K) and دَيْصٌ, (M,) He, or it, declined; turned aside, or from the right course or direction; syn. زَاغَ, (M, K, TA,) in the copies of the S, [and in the CK, and in a copy of the A,] رَاغَ, with رَآءَ [instead of زاى], (TA,) and حَادَ: (S, A, K:) he deviated from the road. (M, TA.) ― -b2- He (a man, M) fled (M, K) from war, or battle. (K.) ― -b3- It (anything) moved about beneath one's hand. (M, K.) You say, دَاصَتِ السَّلْعَةُ, (S, A,) or الغُدَّةُ, (S, M, K,) which is the same, (S,) inf. ns. as above, (M,) The ganglion wabbled, or moved to and fro, or went and came, (S, A, K,) being put in motion by the hand, (S,) or beneath the hand of him who put it in motion, (K,) or beneath the skin: (A:) or slipped about (تَزَلَّقَت) between the skin and the flesh. (M.) And in like manner you say, دَاصَتِ السَّمَكَةُ فِى المَآءِ [The fish glided about, to and fro, in the water]. (A.) ― -b4- Also, (K,) inf. n. دَيْصٌ, (Ibn- 'Abbلd,) He was, or became, brisk, lively, or sprightly: (Ibn-'Abbلd, K:) said of a groom. (Ibn-'Abbلd.) ― -b5- And He (a man, TA) was, or became, low, or vile, after highness of rank or condition. (K.)

انداص
7 انداص انداص It (a thing) slipped out (اِنْسَلَّ) from the hand. (S, M, K.) ― -b2- انداص عَلَيْنَا بِشَرًّ (S, M, K *) He came upon us suddenly, or unawares, with evil, or mischief; syn. هَجَمَ, (M,) or فَاجَأَ. (K.)

دَيْصٌ
دَيْصٌ ديص , (so in the TA,) or ↓ دَاصَةٌ, (so in a copy of the M,) The motion of flight. (M, TA.) [See also 1, and see دَائِصٌ.]

دَاصَةٌ
دَاصَةٌ داصه داصة : see دَيْصٌ. -A2- Also pl. of دَائِصٌ [q. v.]. (S, K.)

دِيْوَصٌ
دِيْوَصٌ ديوص , [so in the TA, but probably دِيَّوْصٌ, like its syn. دِلَّوْصٌ,] with kesr, That moves about. (Ibn-'Abbلd, TA.)

دَيَّاصٌ
دَيَّاصٌ دياص A man over whom one cannot get power: (S, K:) or strong in the muscles: (M:) or a man whom one cannot seize because of the strength of his muscles: (As, TA:) or a fat man: (K:) so it is said; and if it be correct, it is because, when he is seized, he slips away from the hand by reason of his abundance of flesh: (IF:) and with ة, a fat woman: (TA:) or a woman bulky, (A,) or fleshy, (AA, K, TA,) and short, (AA, A, K, TA,) and that quivers, or quakes [by reason of her abundance of flesh]: (AA, A, TA:) or a fleshy woman: and a short woman. (CK.)

دَائِصٌ
دَائِصٌ ذ A thief: pl. دَاصَةٌ. (S, K.) ― -b2- One who follows the magistrates, and goes round about a thing. (Ibn-'Abbلd, K.) ― -b3- The pl., mentioned above, also signifies Men who flee from war, or battle: or who put themselves in motion for flight. (TA.) ― -b4- And The lowest or basest or meanest sort of mankind, or of people; because of their being much in commotion: (Kr, M:) one of such is termed دَائِصٌ. (M.)

مَدَاصٌ
مَدَاصٌ مداص A diving-place, or plunging-place, in water: (El-Moheet, K:) a place in which fish go to and fro. (A.)

مَدِيصٌ
مَدِيصٌ مديص [app. A place where a person, or thing, declines; or turns aside, or from the right course or direction: a meaning which seems to be indicated in the S and TA]. A rلjiz says,
اـِنَّ الجَوَادَ قَدْ رَأَى وَبِيصَهَا
فَأَيْنَمَا دَاصَتْ يَدِصْ مَدِيصَهَا
[Verily the courser has seen its glistening; and wheresoever it turns aside, he turns aside at its place of turning aside]. (S, TA.)

اـِنَّهُ لَمُنْدَاصٌ بِالشَّرِّ
اـِنَّهُ لَمُنْدَاصٌ بِالشَّرِّ ذ (S, K) Verily he is one who comes suddenly, or unawares, [upon others] with evil, or mischief; one who is wont to make [others] fall [so I here render وَقَّاعٌ] thereinto. (K.)

##### Türkçe

دَاصَ
1 **دَاصَ** **داص** , muzâri‘ **يَدِيصُ**, (S, M, A, K,) mastar ismi **دَيَصَانٌ** (S, M, K) ve **دَيْصٌ**, (M,) O, yahut o (şey), meyletti; saptı, yahut doğru yol veya istikametten döndü; müradifi **زَاغَ**, (M, K, TA,) S nüshalarında, [ve CK’de, ve A’nın bir nüshasında,] **رَاغَ**, **رَآءَ** ile [**زاى** yerine], (TA,) ve **حَادَ**: (S, A, K:) yoldan saptı. (M, TA.) ― -b2- O (bir adam, M) savaştan yahut muharebeden kaçtı. (M, K) (K.) ― -b3- O (herhangi bir şey) kişinin elinin altında hareket etti. (M, K.) Şöyle dersin: **دَاصَتِ السَّلْعَةُ**, (S, A,) yahut **الغُدَّةُ**, (S, M, K,) ki bu aynıdır, (S,) mastarları yukarıdaki gibidir, (M,) Ganglion sallandı, yahut ileri geri hareket etti, yahut gidip geldi, (S, A, K,) el ile harekete geçirilmiş olarak, (S,) yahut onu harekete geçirenin elinin altında, (K,) yahut derinin altında: (A:) yahut deri ile et arasında kaydı (**تَزَلَّقَت**). (M.) Ve bunun benzeri olarak şöyle dersin: **دَاصَتِ السَّمَكَةُ فِى المَآءِ** [Balık suda ileri geri kaydı]. (A.) ― -b4- Ayrıca, (K,) mastar ismi **دَيْصٌ**, (Ibn- 'Abbād,) O, yahut o (kimse), çevik, canlı, yahut atik oldu: (Ibn-'Abbād, K:) seyis hakkında söylenir. (Ibn-'Abbād.) ― -b5- Ve O (bir adam, TA) mertebe yahut hâl yüceliğinden sonra alçak, yahut bayağı oldu. (K.)

انداص
7 **انداص** **انداص** O (bir şey) elden sıyrıldı (**اِنْسَلَّ**). (S, M, K.) ― -b2- **انداص عَلَيْنَا بِشَرًّ** (S, M, K *) O, kötülük yahut fesat ile üzerimize ansızın, yahut habersiz geldi; müradifi **هَجَمَ**, (M,) yahut **فَاجَأَ**. (K.)

دَيْصٌ
**دَيْصٌ** **ديص** , (TA’da böyle,) yahut ↓ **دَاصَةٌ**, (M’nin bir nüshasında böyle,) Kaçış hareketi. (M, TA.) [Ayrıca 1’e bak; ve **دَائِصٌ**’a bak.]

دَاصَةٌ
**دَاصَةٌ** **داصه** **داصة** : **دَيْصٌ**’a bak. -A2- Ayrıca **دَائِصٌ**’un çoğuludur [bk.]. (S, K.)

دِيْوَصٌ
**دِيْوَصٌ** **ديوص** , [TA’da böyle; fakat muhtemelen, müradifi **دِلَّوْصٌ** gibi, **دِيَّوْصٌ**dur,] kesre ile, Hareket edip duran. (Ibn-'Abbād, TA.)

دَيَّاصٌ
**دَيَّاصٌ** **دياص** Üzerinde güç elde edilemeyen bir adam: (S, K:) yahut kaslarda güçlü: (M:) yahut kaslarının kuvveti sebebiyle yakalanamayan bir adam: (As, TA:) yahut şişman bir adam: (K:) böyle denilmiştir; ve eğer doğru ise, bunun sebebi, yakalandığında etinin çokluğu sebebiyle elden sıyrılmasıdır: (IF:) ve **ة** ile, şişman bir kadın: (TA:) yahut iri yapılı bir kadın, (A,) yahut etli, (AA, K, TA,) ve kısa, (AA, A, K, TA,) ve [etinin çokluğu sebebiyle] titreyen yahut sarsılan: (AA, A, TA:) yahut etli bir kadın: ve kısa bir kadın. (CK.)

دَائِصٌ
**دَائِصٌ** **ذ** Bir hırsız: çoğulu **دَاصَةٌ**. (S, K.) ― -b2- Kadıları takip eden ve bir şeyin etrafında dolaşan kimse. (Ibn-'Abbād, K.) ― -b3- Yukarıda zikredilen çoğul, ayrıca, savaştan yahut muharebeden kaçan erkekler; yahut kaçış için kendilerini harekete geçirenler mânasına gelir. (TA.) ― -b4- Ve insanların, yahut halkın en aşağısı yahut en bayağısı yahut en değersiz türü; çok hareketli olmaları sebebiyle: (Kr, M:) bunlardan birine **دَائِصٌ** denir. (M.)

مَدَاصٌ
**مَدَاصٌ** **مداص** Suda dalma yeri, yahut suya dalıp çıkma yeri: (El-Moheet, K:) balıkların gidip geldiği yer. (A.)

مَدِيصٌ
**مَدِيصٌ** **مديص** [görünüşe göre, bir kimsenin yahut şeyin meylettiği; yahut saptığı, yahut doğru yol veya istikametten döndüğü yer: S ve TA’da buna işaret eden bir mânadır]. Bir recez şairi der ki,
اـِنَّ الجَوَادَ قَدْ رَأَى وَبِيصَهَا
فَأَيْنَمَا دَاصَتْ يَدِصْ مَدِيصَهَا
[Şüphesiz at onun parıltısını görmüştür; ve nerede saparsa, onun sapma yerinde sapar]. (S, TA.)

اـِنَّهُ لَمُنْدَاصٌ بِالشَّرِّ
**اـِنَّهُ لَمُنْدَاصٌ بِالشَّرِّ** **ذ** (S, K) Şüphesiz o, kötülük yahut fesat ile [başkalarının] üzerine ansızın, yahut habersiz gelen; oraya düşürmeye alışkın olan [burada **وَقَّاعٌ**’ı böyle tercüme ederim] kimsedir. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَاص
دَاص ( y )  I ( n. ac. دَيْص 1 ,  دَيَصَاْن 36 ),
a.  Turned or swerved aside; slipped or moved about.

b.  Fled from war or battle.

c.  Fell into a state of degradation, abasement.

اِنْدَيَصَ
اِنْدَيَصَ VII ,
a.  Slipped out of the hand.

b.  [ 'Ala ], Fell upon unawares.

دَاْيِص
دَاْيِص 21 , ( pl. دَاصَة [ 1tA ] ),
a.  Thief.

دَيَّاْص
دَيَّاْص 28 ,
a.  Intrepid; powerful; aweinspiring.

b.  Stout.

دِيْك
دِيْك ( pl. دِيَكَة ,  دُيُوْك ,  أَدْيَاك ),
a.  Cock.

##### Türkçe

**دَاص**
**دَاص** (y) I (mast. **دَيْص** 1, **دَيَصَاْن** 36),
a. Döndü yahut yana saptı; kaydı yahut etrafta hareket etti.

b. Harpten yahut muharebeden kaçtı.

c. Alçalma, zelillik hâline düştü.

**اِنْدَيَصَ**
**اِنْدَيَصَ** VII,
a. Elden kayıp çıktı.

b. [‘Ala], habersizce üzerine düştü.

**دَاْيِص**
**دَاْيِص** 21, (çoğ. **دَاصَة** [1tA]),
a. Hırsız.

**دَيَّاْص**
**دَيَّاْص** 28,
a. Yılmayan; güçlü; heybet uyandıran.

b. İri yapılı.

**دِيْك**
**دِيْك** (çoğ. **دِيَكَة**, **دُيُوْك**, **أَدْيَاك**),
a. Horoz.
