# ديك (د-ي-ك) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%83
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%8A%D9%83

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ي - ك
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%83/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والدال و"وايء" معهما
ك و د، و ك د، د و ك، و د ك، ك د ي، ك ي د، د ي ك، ك د أ، ك أ د، أ ك د مستعملات ك و د: الكَوْدُ: مصدر كاد يكُود كَوْداً ومكادة، تقول لمن يطلب إليك شيئاً، فتأبى أن تعطيه: لا، ولا مَكادَةً ولا مهمة، ولا كَوْداً ولا هما، ولا مكاداً ولا مهمأ.
ولغة بني عدي: كُدْتُ أفعل كذا، بالضم.
وكد: وكَّدْتُ العقد واليمين، أي: أوثقته، والهمزة في العقد أجود.
والسيور التي يشد بها القربوس تسمى المَواكِيد، ولا تسمى التّواكيد.
دوك: الدَّوْكُ: دق الشيء وسحقه وطحنه، كما يَدُوكُ البعير الشيء بكلكله.
والمداكُ: صلاية العطر يداك عليه الطيب، وجمعه: مداوك.
ودك: الوَدَكُ: معروف، وهو حلابة الشحم. وشيء وَدِكٌ ووديك، وقد وَدِك يَوْدَكُ، وودكته تَوْديكاً.
كدي: أصاب الزرع برد فَكَداهُ، أي رده في الأرض. وأصابتهم كُدْيةً وكادية شديدة من شدائد الدهر. والكدية: صلابة في الأرض. وأكدى الحافر، أي بلغ الصلب من الأرض. وأكدى الرجل، إذا أعطى قليلاً، قالت الخنساء:
فتى الفتيان ما بلغوا مداه		ولا يَكْدَى إذا بلغت كُداها
يقال: بلغ الناس كُدْيَةَ فلان، إذا أعطى ثم منع وأمسك.
ومسك كد: لا ريح فيه.
وكُدَيٌّ وكَداء: جبلان، وهما ثنيتان يهبط منهما إلى مكة، قال:
أنت ابن معتلج البطا		ح كُدَيِّها فكدائهـا
كيد: الكَيْدُ من المكيدة، وقد كاده يَكيدُه مَكيدةٌ.
ورأيته يكيد بنفسه، أي: يسوق سياقاً.
ديك: الدِّيك معروف، وجمعه: دِيَكةٌ.
وأرض مَداكةٌ ومَدْيَكَةٌ: كثيرة الدِّيَكة.
كدأ: يقال: كَدَأَ النبت - بالهمز - من البرد. وكدأ البرد الزرع: رده في الأرض. كَدَأَ يَكْدَأُ كُدُوءاً.
كأد: عقبة كأداء، أي: ذات مشقة، وهي أيضاً: كؤود، وهمزتها لاجتماع الواوين.
وتكاءدتنا هذه الأمور إذا شقت علينا.
أكد:
أكّدْتُ العقد واليمين: وثقته، ووكّدتُ لغة والهمزة في العقد أجود.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الدال** ve **"وايء"** bunlarla birlikte

ك و د، و ك د، د و ك، و د ك، ك د ي، ك ي د، د ي ك، ك د أ، ك أ د، أ ك د kullanımdadır.

**ك و د**: **الكَوْدُ**: **كاد يكُود**’un masdarıdır; **كَوْداً** ve **مكادة** (olarak). Bir kimse senden bir şey ister de sen ona vermeyi reddedersen şöyle dersin: “Hayır; ne **مَكادَةً** ne **مهمة**; ne **كَوْداً** ne **هما**; ne **مكاداً** ne **مهمأ**.”

Benî ‘Adî’nin dili: **كُدْتُ** şöyle şöyle yaparım, (kâfın) dammesiyle.

**وكد**: **وكَّدْتُ** düğümü ve yemini; yani: onu sağlamlaştırdım; düğümde hemze daha iyidir.

Kurbûsu bağlamakla sıkılan kayışlara **المَواكِيد** denir; **التّواكيد** denmez.

**دوك**: **الدَّوْكُ**: şeyi dövmek, ezmek ve öğütmek; tıpkı devenin şeyi göğsüyle **يَدُوكُ** etmesi gibi.

**والمداكُ**: güzel koku taşının (sürme taşının) adı; onun üzerinde koku **يداك** edilir; çoğulu: **مداوك**.

**ودك**: **الوَدَكُ**: bilinen (şey)dir; o, içyağı sağımıdır. **وَدِكٌ** ve **وديك** bir şey; ve **وَدِك** eder, **يَوْدَكُ**; ve onu **تَوْديكاً** **ودكته** ettim.

**كدي**: Ekine soğuk isabet etti de onu **فَكَداهُ**; yani onu toprağın içine geri çevirdi. Ve onlara zamanın şiddetlerinden şiddetli bir **كُدْيةً** ve **كادية** isabet etti. **والكدية**: yerde bir sertliktir. Ve kazıcı **أكدى** etti; yani yerin sert kısmına ulaştı. Ve adam **أكدى** etti; az verdiği zaman. Hansâ dedi ki:

فتى الفتيان ما بلغوا مداه		ولا يَكْدَى إذا بلغت كُداها

“İnsanlar falanın **كُدْيَةَ**’sine ulaştı” denir; verdiği sonra da men edip tuttuğu zaman.

Ve **مسك كد**: onda koku yoktur.

Ve **كُدَيٌّ** ve **كَداء**: iki dağdır; ikisi de Mekke’ye inilen iki geçittir. Dedi ki:

أنت ابن معتلج البطا		ح كُدَيِّها فكدائهـا

**كيد**: **الكَيْدُ** **المكيدة**’dendir; ve onu **مَكيدةٌ** olarak **يَكيدُه** **كاده** etti.

Ve onu kendi nefsiyle **يكيد** ederken gördüm; yani: bir sevk edişle sevk eder.

**ديك**: **الدِّيك** bilinen (şey)dir; çoğulu: **دِيَكةٌ**.

Ve **أرض مَداكةٌ** ve **مَدْيَكَةٌ**: **الدِّيَكة**’si çok (olan).

**كدأ**: “Bitki soğuktan **كَدَأَ** etti” denir — hemze ile. Ve soğuk ekini **كدأ** etti: onu toprağın içine geri çevirdi. **كَدَأَ** **يَكْدَأُ** **كُدُوءاً**.

**كأد**: **عقبة كأداء**; yani: meşakkat sahibi; o ayrıca: **كؤود**’dur; hemzesi iki vâvın birleşmesinden dolayıdır.

Ve bu işler bize ağır geldiğinde bizi **تكاءدتنا**.

**أكد**:
**أكّدْتُ** düğümü ve yemini: onu sağlamlaştırdım; ve **ووكّدتُ** bir dildir; düğümde hemze daha iyidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%83/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك د ( و ا ي ء )
كدا ، كدأ ، كأد ، كود ، كيد ، وكد ، أكد ، ودك ، دوك ، دكأ ، ديك ، دكا : ( مستعملة ) .
كدا : قال الله جلّ وعزّ : ( أعطى قليلا وأكدى ) ( النجم : 24 ) قال الفراء : أَكْدَى : أَمْسَكَ عن العَطِيّةِ وقَطَع .
وقال الزجاجُ : معنى أَكْدَى : أَمْسَكَ من العطيّة وقطَع ، وأَصْلُه من الحَفْرِ في البئر .
يقال للحافر إذَا حَفَرَ البئرَ فبَلغَ إلى حَجَر لا يمكِنُهُ معه الحَفْرُ : قد بَلغَ الكُدْية وعند ذلك يَقطعُ الحَفْرَ .
وقال الليثُ : الكُدْيةُ : صلابةٌ تكونُ في الأرض .
ويقال : إنَّ فلاناً قد بَلغَ النَّاسُ كُدْيتَهُ أي : كان يُعْطِي ثمَّ أَمْسَكَ .
قال : ويقالُ : أَكْدَى أَيْ : أَلحَّ في المسألةِ وأنشد :
تَضِنُّ فنُعْفِيها إن الدارُ سَاعَفَتْ
فَلاَ نَحْنُ نُكْدِيها ولا هِيَ تَبْذُلُ
وتقولُ : لا يُكْدِيكَ سُؤالي أي : لا يُلِحُّ عليكَ وقوله : فلا نَحْنُ نُكْدِيها أي فلا نحنُ نلِحُّ عليها .
وقالت خنسَاءُ :
فتَى الفِتْيَانِ ما بَلَغُوا مَدَاهُ
ولا يُكْدِي إذا بَلغَتْ كُدَاها
أي : لا يَقْطَعُ عَطاءَهُ ، ولا يُمسِكُ عنه إذا قَطَعَ غيرُه وأَمسكَ .
وقال : الكِدَاءُ بكسر الكاف : القَطْعُ من قولك : أَعْطَى قليلاً وأَكْدَى أي : قطع .
( عمرٌ و عن أبيه ) : أَكْدَى : مَنَعَ ، وأكدَى : قطَعَ ؛ وأكْدَى إذا انقطع ، وأكدَى النبْتُ إذا قصُرَ منَ البرْد ، وأكْدَى العامُ إذا أجدَبَ ، وأكْدَى إذا بلغَ الكُدَا وهو الصَّحْراءُ ، وأكْدَى إذا حفَرَ فبلغَ الكُدَى وهي الصُّخُورُ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أكدى : افتقَرَ بَعْدَ غِنًى ، وأكدَى : قَمِىءَ خَلْقُهُ .
وقال الليث : أَصابَ الزَّرْعَ بردٌ فكدَاهُ أي : رَدَّهُ في الأرض .
ويقال أيضاً : أَصابَتهمْ كُدْيةٌ ، وكاديةٌ منَ البَرْدِ .
ويقالُ : كَدَأَ النبتُ بالهمز منَ البَرْدِ .
وكُدَيٌّ ، وكَدَاءٌ : جَبَلانِ بِمكَّةَ .
وقال ابنُ رُقَيَّاتٍ :
أَنْتَ ابنُ مُعْتَلجِ البِطَا
حِ كُدَيِّها فكَدَائها
ومِسكٌ كَدٍ : لا رِيحَ له .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : كَدَتَ الأرض تكدُو كَدْواً فهي كاديةٌ إذا أبطأَ نباتُها .
وكَدِيَ الجِرْوُ يَكْدَى كَدًى وهو داءٌ يَأْخُذُ الجِرَاءِ خاصَّةً يُصيبها منه قيءٌ وسعالٌ حتى يُكْوَى ما بين عينيها .
قال : والكُدْيةُ : الارتفاعُ من الأرضِ .
( شمرٌ ) : كَدِيَ الكلْبُ كَدًى إذا نَشِبَ العظمُ في حلقِهِ .
ويقال : كَدِيَ بالعظْمِ إذا غصَّ به ، قاله ابن شمَيلٍ .
كدأ : ( أبو زيد ) : كَدَأَ النَّبْتُ يَكْدَأُ كُدُوأً إذا أصابهُ البَرْدُ فَلَبَّدَهُ في الأرْضِ ، أو عَطِشَ فأَبْطَأَ نَبَاتُهُ ، وإِبلٌ كادِيةٌ الأوْبَارِ قليلَتُهَا ، وقد كَدِئَتْ تَكْدَأُ كَدَأً .
وأنشد :
كَوَادِىءُ الأوْبَارِ تَشْكُو الدَّلَجَا
وكَدِىءَ الغُرَابُ في شَحيجِه يَكْدَأُ كَدَأً .
دكأ : أبو زيد : دَاكَأْتُ القَوْمَ مُدَاكَأَةً إذا زَاحَمْتَهُمْ .
وقال غيره : تَدَاكَأَ القَوْمُ عليه إذا تزاحَمُوا .
قال ابنُ مُقْبِلٍ :
وقَرَّبُوا كُلَّ صِهْميمٍ مَنَاكِبُهُ
إذا تَدَاكَأَ منه دَفْعُه شَنَفَا
قال أبو الهيثم : الصِّهْميمُ مِنَ الرِّجَالَ والجِمالِ إذا كانَ حَمِيَّ الأنْفِ أبِيّاً شَدِيدَ النَّفْسِ ، بطِيءَ الانْكِسَارِ .
قال : وتَدَاكَأَ : تَدَافَعَ ، ودَفْعُهُ : سَيْرُه .
كأد : قال الليث : عَقَبَةٌ كَأَدَاءُ : ذَاتُ مَشَقَّةٍ ، وهي الكَؤُودُ أَيْضاً .
تكاءدتْهُ الأمورُ إذا شَقَّتْ عليه .
( شمر عن ابن الأعرابي ) : الكأدَاءُ : الشِّدَّةُ والخَوْفُ ، والحِذَارُ ، ويقالُ الهَوْلُ واللَّيْلُ ، المظْلمُ .
( أبو زيد ) : تَكَاءدْتُ الذَّهابَ إلى فلان تكَاؤُداً إذا ذهبتَ إليه على مَشَقَّةٍ .
ويقال : تَكأَّدني الذَّهَابُ إليك تكَؤُّداً إذا ما شَقَّ عليك .
وأنشد :
وَلَمْ تكَأَّد رِحْلَتي كأدَاؤُهُ
ويقال : هي الكُؤَدَاءُ ، والصُّعَدَاءُ ، والكَؤُودُ : المرْتقَى الصَّعْبُ ، وهي الصَّعُودُ .
كود كيد : قال الليث : الكَوْدُ : مصدرُ كادَ يكُودُ كوْداً ، ومَكَادَة ، تقول لمن يطلُبُ إليكَ شيئاً ولا تريدُ أن تعطيه : لا ولا مكادَةً ولا مَهَمَّةً ، ولا كَوْداً ، ولا همّاً ، ولا مَكاداً ، ولا مهمّاً .
قال : ولُغَةُ بنِي عَدِيَ : كُدْتُ .
وقال أبو حاتم : يقالُ : لاَ ولاَ كَيْداً لك ولا همّاً .
وبعض العربِ يقول : ولا كَوْداً بالوَاوِ .
قال : وقالت العوَامُّ كادَ زَيدٌ أن يموت وأنْ لا تدْخلُ مع كاد . ولا مع ما تصرَّفَ منها .
قال اللَّهُ : ( وَكَادُواْ يَقْتُلُونَنِى ( ، وكذلك جميعُ ما في القرآن .
وقال الليث : الكَيْدُ من المَكِيدَةِ ، وقد كادَهُ مَكِيدَةً ، ورأيتُ فلاناً يَكيدُ بنفسِهِ أي يَسُوقُ سِيَاقاً .
( ثعلبٌ عن ابن الأعرابيِّ ) قال : الكَيْدُ : صِيَاحُ الغُرَابِ بِجَهْدٍ ، والكَيْدُ : إخْرَاجُ الزَّنْدِ النارَ ، والكَيْدُ : القَيءُ .
وقال الحسنُ : ( إذا غَلَبَ الصائمَ الكَيْدُ أَفْطَرَ ) والكَيْدُ : التَّدْبِيرُ بباطلٍ أو حقَ ، والكَيْدُ : الحَيْضُ .
وفي حديث ابن عباس : ( أَنَّهُ نَظَر إلى جَوَارٍ وقد كِدْنَ في الطريقِ فأَمر أَنْ يُنَحّيْنَ ) والكيد : الحرْبُ : ( غَزَا النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) ولم يرَ كَيْداً ) .
وقال الله جلَّ وعزّ : ( ( بِالْهَزْلِ إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْداً ( ) كَيْداً وَأَكِيدُ كَيْداً ) ( الطارق : 15 ، 16 ) .
قال الزَّجَّاج : يَعني به الكُفّارَ أَنهم يَخَاتِلُونَ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) ويُظْهِرون ما هُمْ عَلَى خِلافه .
وأكِيدُ كَيْداً ، قال : كَيدُ الله لهم : اسْتِدْرَاجُهم من حيث لا يَعْلَمُونَ .
وقال الله : ( إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا ) ( النور : 40 ) .
قال الزجاجُ في قوله : ( لَمْ يَكَدْ ) .
قال بعضهم رَآها مِنْ بَعْدِ أَنْ لَمْ يَكَدْ يَرَاها من شدَّة الظُّلْمَةِ .
ويقال معناه : لمْ يَرَها ولم يَكَدْ ، وهذا القولُ أشبهُ بهذا المعنى ، لأنَّ في دُون هذه الظُّلمَاتِ لا تُرَى الكَفُّ .
وقال الفرّاء : العربُ تقولُ : ما كِدْتُ أَبْلُغُ إليكَ وأَنتَ قد بَلَغْتَ ، وهذا هو وَجْهُ العربيَّة .
ومن العربَ من يُدْخِلُ كادَ ، ويَكَادُ في اليقين ، وهو بمنزلة الظّنِّ ، أصْلُهُ : الشَّكُّ ثم يُجْعَلُ يَقيناً .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي العبَّاس قال :
قال الأخفَشُ في قوله : ( إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا ) ( النور : 40 ) حُمِلَ على المعنى وذلك أَنَّهُ لا يراها ، وذلك أنّكَ إذا قُلت : كاد يَفعلْ إنما تَعْنِي قاربَ الفعلَ ولم يفعلْ ، عَلَى صحَّةِ الكلام ، وهذا معنى هذه الآية ، إلاَّ أنَّ اللُّغَةَ قد أجازَتْ لم يَكَد يَفعلُ . وقد فعل بعد شِدَّةٍ ؛ وليس هذا صحّةَ الكلام لأنه إذا قال : كاد يفعلُ فإنما يعني قاربَ الفعل .
وإذا قال : لم يَكَدْ يفعل ، يقول : لم يُقَارِبِ الفعلَ ، إلاّ أنَّ اللُّغة جاءت على ما فَسَّرْتُ لك ، وليس هو على صحةِ الكلمةِ .
وقال أبو العباس : قال الفرّاء كلَّما أَخْرَجَ يده لم يَكد يَراها من شِدّةِ الظَّلْمَةِ ، لأنّ أقلَّ من هذه الظُّلْمَةِ لا تُرَى اليدُ فيه ، وأمَّا لمْ يكد يَقُومُ فقد قام ، هذا أكثرُ اللُّغة فكأن الأخفشَ جاءَ بالمعنى ، وذهب الفرّاءُ إلى لفظ اللغة .
وقال ابن الأنباريِّ : قال اللُّغَوِيون : كِدْتُ أفعلُ . معناه عند العرب قَارَبْتُ الفِعلَ ولَمْ أفعل ، وما كِدْتُ أَفْعَلُ ، معناه : فَعَلْتُ بعد إِبْطَاءٍ ، وشَاهِدُه قولُ الله : ( فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُواْ يَفْعَلُونَ ) ( البقرة : 71 ) ، معناهُ : فَعَلوا بعدَ إِبْطَاءٍ ، لِتَعَذّرِ وِجْدانِ البَقَرَةِ عليهم ، وقد يكونُ : ما كِدْتُ أَفْعَلُ بمعنى : ما فَعَلْتُ وَلاَ قَارَبْتُ إذا أُكّدَ الكلامُ بأَكَادُ .
وقال ابنُ بُزُرْجَ : يقال : مِن كادَ يَكادُ : هُمَا يَتَكاوَدَانِ .
وأصحابُ النَّحْوِ يقولونَ : يَتَكَاوَدَانِ ، وهو خطأٌ لأنهم يقولون : إذا حُمِلَ أَحدُهُمْ على ما يكْرَهُ : لا والله وَلاَ كيْداً ، وَلاَ همًّا ، يريدونَ : لاَ أَكَادُ وَلا أَهُمُّ .
وكد : قال الليث : يقال : وَكَّدْتُ العَقْدَ أي : أوْثَقْتُه ، وكذلك : أَكَّدْتُهُ .
ويقالُ : وكَّدْتُ اليمينَ ، والهمزُ في العَقْدِ : أَجْوَدُ .
قال : والسُّيُورُ التي يُشَدُّ بها القَرَبُوسُ تسمَّى المَكَايِيدَ ، وَلاَ تُسَمَّى التَّوَاكِيدَ .
وتقولُ : إذا عقَدْتَ فَأكِّدْ ، وإذَا حَلفْتَ فَوَكِّدْ .
وقال أبو العباس : التَّوْكِيدُ : دخلَ في الكلامِ لإخرَاج الشّكّ ، وفي الأعدادِ لإحاطَةِ الأجزاءِ .
ومن ذلك أن تقولَ : كلَّمنَي أخُوكَ فيجوزُ أن يكونَ كلَّمَك هو أَوْ أمرَ غُلاَمَهُ بِأَنْ يكلّمكَ ، فإذا قلتَ : كَلَّمنِي أَخوكَ تَكْلِيماً لَمْ يَجُزْ أن يكونَ المكلّم لك إلاَّ هو .
ويقال : وكَدَ فلانٌ أَمْرَهُ يكِدُهُ وَكْداً إذا مارَسه وقصدَه .
وقال الطِّرِمَّاحُ :
ونُبّئْتُ أَنَّ القَيْنَ زَنَّى عَجُوزَهُ
قُفَيْرَةَ أُمَّ السَّوْءِ أَنْ لَمْ يكِدْ وَكْدِي
معناهُ : أَنْ لم يَعْمَلْ عملي ، ولم يقْصِدْ قَصْدِي ، ولمْ يُغْنِ غَنَائي .
ويقالُ : ما زالَ ذاكَ وُكْدِي ، بضمِّ الواو ، أي فِعْلي ودَأْبي ، فكأَنَّ الوُكْدَ : اسمٌ ، والوَكْدَ : مصدرٌ .
وقال ابن دريدٍ : الوَكائِدُ : السُّيُورُ التي يُشَدُّ بها القَرَبُوسُ إلى دَفّتَي السَّرْجِ ، الواحدُ : وِكَادٌ وإكَادٌ .
قال : ووكَدَ بالمكانِ يكِدُ وُكُوداً إذا أقامَ به .
قال : والكوْدُ : كلُّ شيءٍ جَمعْتَهُ كُثَباً من ترابٍ أو طعامٍ ، وجمعهُ : أكوادٌ ، ولم
أَسمَعْ هذينِ الحرْفَيْنِ لغير ابن دريدٍ .
وقالوا أيضاً : كَدَوْتُ وجهَ الرّجُل أكْدُوهُ كَدْواً إذا خَدَشْتَهُ .
أكد : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : دُسْتُ الحِنْطَة ودَرَسْتها ، وأكَدْتُها .
ويقال : ظلَّ مُتَوكّداً بأمر كذا ، ومُتَوكزاً ، ومُتَحَرِّكاً ، أي : قائماً مُستعِدّاً .
ويقال : وكَدَه يكِدُه وكْداً أي أصابَهُ .
دوك : قال الليث : الدَّوْكُ : دَقُّ الشيءِ وسَحْقُه وطحنُه ، كما يَدُوكُ البعيرُ الشيءَ بكَلْكلهِ ، والمَدَاكُ : صَلاَيةُ العِطْرِ يُدَاكُ عليه الطِّيبُ دَوْكاً .
وفي الحديث : أن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) قال بِخَيْبَرَ : ( لأُعْطِيَنَّ الرَّايةَ غَداً رَجُلاً يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ ، فَبَاتَ النَّاسُ يَدُوكُونَ فِيمَنْ يَدْفَعُهَا إلَيه ) .
قولُه : يدوكون أي يَخُوضون ويختلفون فيه .
( أبو عبيدٍ عن الأصمعي ) : بات القومُ يَدُوكون دَوْكاً أيْ باتُوا في اختلاطٍ ، ودَوَران .
قال : وقال أبو زيد : وَقَعُوا في دَوْكَةٍ ، وبُوحٍ أي وَقَعُوا في اختلاطٍ ، وفيه لُغتان : دَوْكَةٌ ، ودُوكَةٌ ، وجمعُ الدَّوْكَةِ : دِوَكٌ ودِيَكٌ ، ومن قال : دُوكةٌ ، قال : دُوَكٌ في الجَمْع .
( أبو عمرٍ و ) : داك الرَّجلُ المرأَة يدوكُها دَوْكاً ، وباكَها بَوْكاً إذا جامَعَهَا .
وأنشد :
فدَاكَها دَوْكاً على الصِّراطِ
ليس كدَوكِ زَوجِهَا الوَطْوَاطِ
وقال أبو ترابٍ قال أبو الرَّبيع البَكراوِيُّ : داكَ القومُ إذا مَرِضوا ، وهم في دَوْكَةٍ أي مَرَضٍ .
ودك : ( سلمةُ ، عن الفرّاء ) : لَقِيتُ منه بَنَاتِ أَوْدَكَ ، وَبَناتِ بَرْحٍ وبَنات بِئْسَ يعني الدّوَاهِي .
وقال الليثُ : الوَدَكُ : معروفٌ ، والفِعْلُ : ودَّكْتُه تَوْدِيكاً ، وذلك إذا جَعَلْتَهُ في شيءٍ وهو من الشَّحْم أو حُلاَبةِ اللَّحْمِ ، وشيءٌ وَدِكٌ ، ووَدِيكٌ ، ودَجاجةٌ وَدِيكةٌ : ذاتُ وَدَكٍ ، ووَدِيكٌ : جائزٌ .
والدِّكَةُ : اسمٌ من الوَدَكِ وقالت امرأةٌ من العربِ : كنتُ وَحْمَى للدِّكَةِ أي كنتُ مُشْتَهِيَةً لِلْوَدَكِ .
ديك : وقال الليث : الدِّيكُ : معروفٌ ، وجمعُه دِيَكَةٌ ، وأَرْضٌ مَداكةٌ ومَدْيَكةٌ : كثيرَةُ الدِّيَكةِ .
وقال المؤرِّجُ : الدِّيكُ في كلام أَهل اليمن : الرَّجلُ الْمُشْفِقُ ، الرَّؤُومُ ، ومنه سُمِّيَ الديكُ دِيكاً .
قال : والدِّيكُ : الرَّبيعُ في كلامِهم .
والدِّيكُ : الأثَافِي ، الواحدُ والجميعُ سَوَاءٌ .
دكا : أهمله الليث : وقال ابن الأعرابي : دَكَا إذا سَمِنَ وكدا إذا قَطَعَ .

##### Türkçe

ك د ( **و ا ي ء** )
**كدا** ، **كدأ** ، **كأد** ، **كود** ، **كيد** ، **وكد** ، **أكد** ، **ودك** ، **دوك** ، **دكأ** ، **ديك** ، **دكا** : ( kullanılmış ) .

**كدا** : Allah (aziz ve celil) dedi: ( **أعطى قليلا وأكدى** ) (en-Necm: 24). el-Ferrâ dedi: **أَكْدَى**: bağışı vermekten el çekti ve kesti.
ez-Zeccâc dedi: **أَكْدَى**’nın manası: bağıştan el çekti ve kesti; aslı, kuyuda kazmadan gelir.
Kuyu kazan kimse için, kuyuyu kazıp da kazmanın onunla mümkün olmadığı bir taşa ulaştığında: “**قد بلغ الكُدْية**” denir; o vakitte kazmayı keser.
el-Leys dedi: **الكُدْيةُ**: yerde bulunan bir sertliktir.
Ve denir: “Falanca, insanlar onun **كُدْيتَهُ**’sine ulaştı” yani: verirdi, sonra el çekti.
Dedi: Ve denir: **أَكْدَى** yani: istemede ısrar etti; ve şu şiiri okudu:
تَضِنُّ فنُعْفِيها إن الدارُ سَاعَفَتْ
فَلاَ نَحْنُ نُكْدِيها ولا هِيَ تَبْذُلُ
Ve dersin: “**لا يُكْدِيكَ سُؤالي**” yani: sana karşı ısrar etmez. Ve onun sözü: “**فلا نَحْنُ نُكْدِيها**” yani: biz ona ısrar etmeyiz.
Hansa dedi:
فتَى الفِتْيَانِ ما بَلَغُوا مَدَاهُ
ولا يُكْدِي إذا بَلغَتْ كُدَاها
Yani: bağışını kesmez; başkası kesip el çektiğinde o da ondan kesmez ve el çekmez.
Ve dedi: **الكِدَاءُ** (kâf’ın kesresiyle): kesmedir; “az verdi ve **أَكْدَى**” sözünden; yani: kesti.

(Amr ve babasından): **أَكْدَى**: menetti; **أكدَى**: kesti; ve **أَكْدَى**: kesildiği zaman; ve bitki **أكدَى**: soğuktan kısaldığı zaman; ve yıl **أكدَى**: kıtlık olduğu zaman; ve **أَكْدَى**: **الكُدَا**’ya ulaştığı zaman; o da çöldür; ve **أَكْدَى**: kazıp da **الكُدَى**’ya ulaştığı zaman; o da kayalardır.

(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): **أكدى**: zenginlikten sonra fakirleşti; ve **أكدَى**: yaratılışı çirkinleşti.

el-Leys dedi: Ekine bir soğuk isabet etti de onu **كدَاهُ**; yani: onu yere geri çevirdi.
Ve ayrıca denir: Onlara soğuktan bir **كُدْيةٌ** ve bir **كاديةٌ** isabet etti.
Ve denir: Bitki, soğuktan dolayı hemze ile **كَدَأَ** etti.
Ve **كُدَيٌّ** ve **كَدَاءٌ**: Mekke’de iki dağdır.
İbn Rukayyât dedi:
أَنْتَ ابنُ مُعْتَلجِ البِطَا
حِ كُدَيِّها فكَدَائها
Ve **مِسكٌ كَدٍ**: kokusu olmayan misk.

(Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den): Yer **كَدَتَ**; **تكدُو**; **كَدْواً**; o halde o **كاديةٌ**’dir; bitkisi yavaşladığı zaman.
Ve yavru köpek **كَدِيَ**; **يَكْدَى**; **كَدًى** (bu, özellikle yavru köpekleri tutan bir hastalıktır; onlara ondan kusma ve öksürük isabet eder; iki gözünün arası dağlanıncaya kadar).
Dedi: Ve **الكُدْيةُ**: yerden yükselti.
(Şemr): Köpek **كَدِيَ**; **كَدًى**; kemik boğazına takıldığı zaman.
Ve denir: Kemikle **كَدِيَ**; onunla boğulduğu zaman; bunu İbn Şümeyl söyledi.

**كدأ** : (Ebû Zeyd): Bitki **كَدَأَ**; **يَكْدَأُ**; **كُدُوأً**; soğuk ona isabet edip onu yere yapıştırdığı zaman; yahut susayıp bitmesi yavaşladığı zaman. Ve **إِبلٌ كادِيةٌ الأوْبَارِ**: yünleri az olan; ve o (develer) **كَدِئَتْ**; **تَكْدَأُ**; **كَدَأً**.
Ve şu şiiri okudu:
كَوَادِىءُ الأوْبَارِ تَشْكُو الدَّلَجَا
Ve karga, ötüşünde **كَدِىءَ**; **يَكْدَأُ**; **كَدَأً**.

**دكأ** : Ebû Zeyd: Kavmi **دَاكَأْتُ**; **مُدَاكَأَةً**; onlarla sıkıştığım zaman.
Başkası dedi: Kavim onun üzerine **تَدَاكَأَ** etti; sıkıştıkları zaman.
İbn Mukbil dedi:
وقَرَّبُوا كُلَّ صِهْميمٍ مَنَاكِبُهُ
إذا تَدَاكَأَ منه دَفْعُه شَنَفَا
Ebû’l-Heysem dedi: **الصِّهْميمُ** erkeklerden ve develerden; burnu kızgın, baş eğmez, nefsi şiddetli, kırılması yavaş olduğu zaman.
Dedi: Ve **تَدَاكَأَ**: itişti; ve **دَفْعُهُ**: yürüyüşüdür.

**كأد** : el-Leys dedi: **عَقَبَةٌ كَأَدَاءُ**: meşakkatli; o, **الكَؤُودُ** da olur.
İşler ona **تكاءدتْهُ**; ona ağır geldiği zaman.
(Şemr, İbnü’l-A‘râbî’den): **الكأدَاءُ**: şiddet, korku, sakınma; ve denir: dehşet ve karanlık gece.
(Ebû Zeyd): Falancaya gitmeyi **تَكَاءدْتُ**; **تكَاؤُداً**; ona meşakkatle gittiğin zaman.
Ve denir: Sana gitmek beni **تَكأَّدني**; **تكَؤُّداً**; sana ağır geldiği zaman.
Ve şu şiiri okudu:
وَلَمْ تكَأَّد رِحْلَتي كأدَاؤُهُ
Ve denir: O, **الكُؤَدَاءُ** ve **الصُّعَدَاءُ** ve **الكَؤُودُ**’dur: zor yokuş; o, **الصَّعُودُ**’dur.

**كود كيد** : el-Leys dedi: **الكَوْدُ**: **كادَ**’ın masdarıdır; **يكُودُ**; **كوْداً** ve **مَكَادَة**. Sana bir şey talep edip de sen vermek istemediğinde dersin: “Hayır; ne **مكادَةً** ne **مَهَمَّةً**; ne **كَوْداً**; ne hem; ne **مَكاداً**; ne **مهمّاً**.”
Dedi: Benî ‘Adî’nin dili: “**كُدْتُ**”.
Ebû Hâtim dedi: Denir: “Hayır; ne sana **كَيْداً** ne hem.”
Bazı Araplar **و** ile “ne **كَوْداً**” der.
Dedi: Avam “Zeyd neredeyse ölecekti” dedi; ve **كاد** ile “أنْ”ı, ondan çekimlenenlerle de (birlikte) sokmazlar.
Allah dedi: ( **وَكَادُواْ يَقْتُلُونَنِى** ) ve Kur’an’daki bunun benzeri olanların hepsi böyledir.
el-Leys dedi: **الكَيْدُ** **المَكِيدَة**’dendir; ona bir **مَكِيدَةً** ile **كادَهُ** etti. Ve falancayı “kendi nefsiyle **يَكيدُ**” gördüm; yani bir sevk ile sürer.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi: **الكَيْدُ**: karganın zorlanarak bağırmasıdır; ve **الكَيْدُ**: çakmağın ateşi çıkarmasıdır; ve **الكَيْدُ**: kusmadır.
Hasen dedi: (Oruçluyu **الكَيْدُ** yenerse iftar eder.) Ve **الكَيْدُ**: bâtıl yahut hak ile tedbirdir; ve **الكَيْدُ**: hayızdır.
İbn Abbas hadîsinde: (Yolda **كِدْنَ** etmiş cariyelere baktı da, onların uzaklaştırılmasını emretti.) **الكيد**: savaş. (Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) gazâ etti ve bir **كَيْداً** görmedi.)
Allah (aziz ve celil) dedi: ( **إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْداً** ) ( **وَأَكِيدُ كَيْداً** ) (et-Târık: 15-16).
ez-Zeccâc dedi: Bununla kâfirleri kasteder; onlar Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) aldatmaya çalışırlar ve kendilerinin üzerinde bulunduklarının tersini gösterirler.
Ve “**وأكِيدُ كَيْداً**”: dedi: Allah’ın onlara **كَيدُ**’i: onları bilmedikleri yerden derece derece (azaba) yaklaştırmasıdır.
Allah dedi: ( **إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا** ) (en-Nûr: 40).
ez-Zeccâc “**لَمْ يَكَدْ**” sözünde dedi:
Bazıları dedi: Şiddetli karanlıktan dolayı onu neredeyse görmezken, sonra gördü.
Ve denir: Manası: onu görmedi ve neredeyse (görmedi); bu söz bu manaya daha benzer; çünkü bu karanlıkların daha aşağısında avuç görülmez.
el-Ferrâ dedi: Araplar der: “Sana ulaşmaya neredeyse güç yetiremedim; hâlbuki sen ulaşmışsın”; bu Arapçanın yönüdür.
Araplardan kimi **كاد** ve **يَكَادُ**’ı yakîn içinde sokar; o, zann menzilesindedir; aslı şüphedir, sonra yakîn kılınır.
Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi; dedi:
Ahfeş, ( **إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا** ) (en-Nûr: 40) sözünde: manaya hamledildi; çünkü onu görmez. Çünkü sen “yapmaya **كاد**” dediğinde, ancak fiile yaklaştı ve yapmadı demek istersin; sözün doğruluğu üzere. Bu âyetin manası budur; ancak dil “**لم يَكَد** yapar”ı caiz kılmıştır; ve (sonra) bir zorluktan sonra yaptı. Bu, sözün doğruluğu değildir; çünkü “yapmaya **كاد**” dediğinde ancak fiile yaklaştı demek istersin.
Ve “**لم يَكَد** yaptı” dediğinde: fiile yaklaşmadı der; ancak dil, sana açıkladığım üzere gelmiştir; kelimenin doğruluğu üzere değildir.
Ebû’l-Abbâs dedi: el-Ferrâ dedi: Her ne zaman elini çıkarsa, şiddetli karanlıktan dolayı onu neredeyse görmez; çünkü bu karanlıktan daha azında el görülmez. Ama “kalkmaya **لم يَكد**” ise, kalkmıştır; bu dilin çoğudur. Sanki Ahfeş manayla geldi; el-Ferrâ ise dilin lafzına gitti.
İbnü’l-Enbârî dedi: Lugatçılar dedi: “**كِدْتُ** yapacağım”ın manası Araplar yanında: fiile yaklaştım ve yapmadım. “**ما كِدْتُ** yapacağım”ın manası: gecikmeden sonra yaptım. Şahidi Allah’ın sözü: ( **فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُواْ يَفْعَلُونَ** ) (el-Bakara: 71); manası: onlara ineği bulmak zor geldiği için gecikmeden sonra yaptılar. Ve olabilir: “**ما كِدْتُ** yapacağım” “yapmadım ve yaklaşmadım” manasında; söz **أَكَادُ** ile pekiştirildiği zaman.
İbn Büzurc dedi: **كادَ يَكادُ**’dan denir: “Onlar ikisi **يَتَكاوَدَانِ**.”
Nahiv ehli der: “**يَتَكَاوَدَانِ**”; bu hatadır; çünkü onlar der: Onlardan biri hoşlanmadığı şeye zorlandığında: “Hayır, vallahi; ne **كيْداً** ne hem”; yani: “ne **أَكَادُ** ne **أَهُمُّ**” isterler.

**وكد** : el-Leys dedi: Denir: Akdi **وَكَّدْتُ**; yani: onu sağlamlaştırdım; aynı şekilde: onu **أَكَّدْتُ**.
Ve denir: Yemini **وكَّدْتُ**; ve akidde hemze daha iyidir.
Dedi: Kırbanın ön kaşı bağlandığı kayışlara **المَكَايِيدَ** denir; **التَّوَاكِيدَ** denmez.
Ve dersin: Bağladığında, pekiştir; ve yemin ettiğinde, sağlamlaştır.
Ebû’l-Abbâs dedi: **التَّوْكِيدُ**: şüpheyi çıkarmak için söze girdi; ve sayılarda parçaları kuşatmak içindir.
Bundan: “Kardeşin benimle konuştu” demendir; bu, seninle bizzat konuştu yahut kölesine seninle konuşmasını emretti olabilir. “Kardeşin benimle **تَكْلِيماً** konuştu” dediğinde, seninle konuşanın ancak o olması caiz olur.
Ve denir: Falanca işini **وكَدَ**; **يكِدُهُ**; **وَكْداً**; onu tecrübe edip ona yöneldiği zaman.
Tırimmâh dedi:
ونُبّئْتُ أَنَّ القَيْنَ زَنَّى عَجُوزَهُ
قُفَيْرَةَ أُمَّ السَّوْءِ أَنْ لَمْ يكِدْ وَكْدِي
Manası: benim işimi yapmadı; benim kastımı kastetmedi; benim faydamı fayda kılmadı.
Ve denir: “Bu benim **وُكْدِي**’m idi” (vâv’ın zammıyla); yani fiilim ve âdetim. Sanki **الوُكْدَ** isim, **الوَكْدَ** masdardır.
İbn Düreyd dedi: **الوَكائِدُ**: ön kaşı eyerin iki yan tahtasına bağlayan kayışlardır; teki: **وِكَادٌ** ve **إكَادٌ**.
Dedi: Mekânda **ووكَدَ**; **يكِدُ**; **وُكُوداً**; orada ikamet ettiği zaman.
Dedi: **الكوْدُ**: topraktan yahut yemekten yığınlar halinde topladığın her şeydir; çoğulu: **أكوادٌ**. Ve bu iki harfi İbn Düreyd’den başkası için işitmedim.
Ve ayrıca dediler: Adamın yüzünü **كَدَوْتُ**; **أكْدُوهُ**; **كَدْواً**; onu çizdiğim zaman.

**أكد** : (Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): Buğdayı çiğnedim ve onu harmanladım; ve onu **أكَدْتُها**.
Ve denir: Şu işte **مُتَوكّداً** kaldı; ve **مُتَوكزاً**; ve **مُتَحَرِّكاً**; yani: hazır halde ayakta duran.
Ve denir: Ona **وكَدَه**; **يكِدُه**; **وكْداً**; yani ona isabet etti.

**دوك** : el-Leys dedi: **الدَّوْكُ**: bir şeyi dövmek, ezmek, öğütmektir; devenin göğsüyle şeyi **يَدُوكُ** etmesi gibi. Ve **المَدَاكُ**: koku sürme taşıdır; üzerinde güzel koku **يُدَاكُ** edilir; **دَوْكاً**.
Hadiste: Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) Hayber’de dediği: (Yarını mutlaka sancağı, Allah’ın iki eli üzerinde fetih vereceği bir adama vereceğim; insanlar, onu kime vereceği hakkında geceyi **يَدُوكُونَ** geçirirler.)
Sözü: “**يدوكون**” yani: onun hakkında dalarlar ve ihtilaf ederler.
(Ebû Ubeyd, Asma‘î’den): Kavim geceyi **يَدُوكون**; **دَوْكاً**; yani karışıklık ve dönüp dolaşma içinde geçirdiler.
Dedi: Ebû Zeyd dedi: Bir **دَوْكَةٍ** ve **بُوحٍ** içine düştüler; yani karışıklık içine düştüler. Ve onda iki lugat vardır: **دَوْكَةٌ** ve **دُوكَةٌ**. **الدَّوْكَةِ**’nin çoğulu: **دِوَكٌ** ve **دِيَكٌ**; **دُوكةٌ** diyen, çoğulda **دُوَكٌ** der.
(Ebû Ömer ve): Adam kadını **داك** etti; **يدوكُها**; **دَوْكاً**; ve onu **باك** etti; **بَوْكاً**; onunla cima ettiği zaman.
Ve şu şiiri okudu:
فدَاكَها دَوْكاً على الصِّراطِ
ليس كدَوكِ زَوجِهَا الوَطْوَاطِ
Ebû Turâb dedi: Ebû’r-Rabî‘ el-Bekrâvî dedi: Kavim **داكَ** etti; hastalandıkları zaman; ve onlar bir **دَوْكَةٍ** içindedir; yani bir hastalık içinde.

**ودك** : (Seleme, Ferrâ’dan): Ondan **بَنَاتِ أَوْدَكَ** ve **بَناتِ بَرْحٍ** ve **بَنات بِئْسَ** ile karşılaştım; yani belâlar.
el-Leys dedi: **الوَدَكُ**: bilinen (şey)dir. Fiil: onu **ودَّكْتُه**; **تَوْدِيكاً**; onu bir şeye koyduğunda; o da içyağından yahut etin suyundandır. Ve **شيءٌ وَدِكٌ** ve **وَدِيكٌ**. Ve **دَجاجةٌ وَدِيكةٌ**: **وَدَكٍ** sahibi. Ve **وَدِيكٌ**: caizdir.
Ve **الدِّكَةُ**: **الوَدَكِ**’ten bir isimdir. Araplardan bir kadın dedi: “Ben **للدِّكَةِ**’ye aşeren idim”; yani **لِلْوَدَكِ**’i arzulayan idim.

**ديك** : el-Leys dedi: **الدِّيكُ**: bilinen (hayvan)dır; çoğulu **دِيَكَةٌ**. Ve **أَرْضٌ مَداكةٌ** ve **مَدْيَكةٌ**: **الدِّيَكةِ**’si çok olan.
el-Muerric dedi: Yemen ehlinin sözünde **الدِّيكُ**: şefkatli, merhametli adamdır; bundan dolayı horoza **دِيكاً** adı verildi.
Dedi: Ve onların sözünde **الدِّيكُ**: bahardır.
Ve **الدِّيكُ**: ocak taşlarıdır; tekil ve çoğul eşittir.

**دكا** : el-Leys onu ihmal etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **دَكَا** semirdiği zaman; ve **كدا** kestiği zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%83/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والياء وما يثلثهما)
  (ديث)  الدال والياء والثاء يدل على التَّذليل، يقال ديَّثْتُه، إذا أذلَلتَه، من قولهم طريقٌ مديَّثٌ: مُذَلَّل.
  (ديص)  الدال والياء والصاد أصلٌ واحد يدلّ على رَوَغانٍ وتفَلّت. يقال داصَ يديص دَيْصاً([1])، إذا راغَ. والاندياص: انسلال الشَّيء من اليَد. ويقال انداصَ علينا فلانٌ بشرِّه، وذلك إذا تفلّتَ علينا؛ وإنّه لمُنْدَاصٌ بالشّرّ. ويقال الدَّيَّاص: السَّمين؛ والدَّيَّاصة: السمينة. فإن كان صحيحاً فلأنه إذا قُبِضَ عليه اندلَصَ من اليد؛ لكثرة لحمه.
  (دير)  الدال والياء والراء أظُنه منقلباً عن الواو، من الدَّار والدوْر. ومن الباب الدَّيْر. وما بها دَيُّورٌ ودَيَّارٌ، أي أحدٌ. ومن الباب الذي ذكرْناه قال ابنُ الأعرابيّ: يقال للرجل إذا كان رأسَ أصحابه: هو رأس الدَّيْر.
  (ديف)  الدال والياء والفاء ليس بشيء. يقولون: الدِّيَافِيُّ منسوبٌ إلى أرضٍ بالجزيرة. قال:
  * إذا سَافَهُ العَوْدُ الدِّيَافِيُّ جَرْجَرَا([2]) *
  (ديل)  الدال والياء واللام ليس ينقاس. يقولون: الدِّيلُ قبيلةٌ، والنسبة دِيلي. فأمّا الدُّئِل، على فُعِلٍ، فهي دُويْبَّة. ويضعُف الأمرُ فيها من جهة الوزْن، فأمّا الاشتقاق فليس ببعيد، وقد ذكرناه في الدال والهمزة مع الذي يَجيء بعدهما.
  (ديك)  الدال والياء والكاف ليس أصلاً يتفرّع منه، إنَّما هو الدِّيك. ويقولون: هو عُظَيمٌ ناتئٌ في جَبْهة الفرس([3]). وليس هذا بشيء.
   (دين)  الدال والياء والنون أصلٌ واحد إليه يرجع فروعُه كلُّها. وهو جنسٌ من الانقياد والذُّل. فالدِّين: الطاعة، يقال دان لـه يَدِين دِيناً، إذا أصْحَبَ وانقاد وطَاعَ. وقومٌ دِينٌ، أي مُطِيعون منقادون. قال الشاعر:
  * وكانَ النّاس إلاّ نحنُ دِينا([4]) *
  والمَدِينة كأنّها مَفْعلة، سمّيت بذلك لأنّها تقام فيها طاعةُ ذَوِي الأمر. والمدينة: الأَمَة. والعَبْدُ مَدِينٌ، كأنّهما أذلّهما العمل. وقال:
رَبَتْ وَرَبَا في حِجْرِها ابنُ مدينةٍ *** يظل على مِسحاتِهِ يَترَكَّلُ([5])  فأمَّا قول القائل:
  * يا دِينَ قَلْبُكَ مِن سَلْمَى وقد دِينَا([6]) *
  فمعناه: يا هذا دِينَ قلبُك، أي أُذِلَّ. فأمّا قولهم إِنّ العادة يقال لها دينٌ، فإن كان صحيحاً فلأنَّ النفسَ إذا اعتادت شيئاً مرَّتْ معه وانقادت له. وينشدون في هذا:
كدِينِكَ مِن أمِّ الحُويرثِ قَبْلَهَا *** وجارتِها أُمِّ الرَّباب بمَأْسَلِ([7])  والرواية "كَدَأبك"، والمعنى قريبٌ.
فأمَّا قوله جلّ ثناؤُه: ﴿ما كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ المَلِكِ﴾ [يوسف 76]، فيقال: في طاعته، ويقال في حكمه. ومنه: ﴿مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ﴾ [الفاتحة 4]، أي يوم الحكم. وقال قومٌ: الحساب والجزاء. وأيُّ ذلك كان فهو أمرٌ يُنقاد له. وقال أبو زَيد: دِينَ الرّجُل يُدان، إذا حُمِل عليه ما يَكره.
  ومن هذا الباب الدَّيْن. يقال دايَنْتُ فلاناً، إذا عاملتَه دَيْناً، إِمّا أخْذاً وإمّا إعطاء*. قال:
دايَنت أَرْوَى والدُّيُونُ تُقْضى *** فمطَلَتْ بعضاً وأدَّتْ بعضَا([8])  ويقال: دِنْتُ وادَّنْتُ، إذا أَخَذْتَ بدَينٍ. وأدَنْتُ أقْرَضْت وأعطيت دَيْناً. قال:
أدَانَ وَأنْبَأَهُ الأوَّلُون *** بأنَّ المُدانَ مَلِيٌّ وَفِيُّ([9])  والدَّيْن من قياس الباب المطّرد، لأنّ فيه كلَّ الذُّلّ والذِّل([10]). ولذلك يقولون "الدَّين ذُلٌّ بالنّهار، وغَمٌّ بالليل". فأمّا قول القائل:
يا دارَ سَلْمَى خَلاءً لا أُكَلِّفُهَا *** إلاّ المَرَانة حَتَّى تعرِفَ الدِّينَا([11])  فإنّ الأصمعيّ قال: المَرَانة اسمُ ناقَتِه، وكانت تَعرِفُ ذلك الطريقَ، فلذلك قال: لا أكلِّفُها إلاّ المَرانة. حَتَّى تعرف الدِّين: أي الحالَ والأمر الذي تَعهده. فأراد لا أكلف بلوغَ هذه الدار إِلاّ ناقتي.
والله أعلم.
------------------------------------------ـ
([1]) ويقال "ديصانا" أيضاً، وقد اقتصر على الأخيرة في المجمل.
([2]) لامرئ القيس في ديوانه 101 واللسان (سوف). وصدره:
* على لاحب لا يهتدى بمناره *
([3]) الذي في المعاجم المتداولة أنه العظم الشاخص خلف أذنه. وفي المجمل نص غريب، وهو أنه العظم الناتئ في طرف لسان الفرس.
([4]) أنشد هذا الجزء في اللسان (دين 78 س4).
([5]) البيت للأخطل في ديوانه 5 واللسان (دين، مدن، ركل).  وسبق إنشاده في (1: 334).
([6]) أنشد هذا الصدر في اللسان (دين 28، 29).
([7]) لامرئ القيس في معلقته.
([8]) لرؤبة بن العجاج في ديوانه 79 واللسان (دين). وهو مطلع أرجوزة له.
([9]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 65 واللسان (دين).
([10]) كذا وردت الكلمتان في الأصل بهذا الضبط. والذل، بالكسر: ضد الصعوبة.
([11]) البيت لابن مقبل، كما في اللسان (مرن). وأنشد له ياقوت في رسم (مرانة) برواية: "يا دار ليلى". وانظر ما سيأتي في (مرن).
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** و**الياء** وما يثلثهما)
  (**ديث**)  **الدال** ve**الياء** ve**الثاء** alçaltmaya delâlet eder; **ديَّثْتُه** denir, onu alçalttığın zaman; onların sözünden: **طريقٌ مديَّثٌ**: alçaltılmış (düzleştirilmiş).
  (**ديص**)  **الدال** ve**الياء** ve**الصاد** tek bir asıldır; kaymaya ve sıyrılıp kurtulmaya delâlet eder. **داصَ يديص دَيْصاً**([1]) denir, kaydığı zaman. **الاندياص**: şeyin elden sıyrılıp çıkmasıdır. Ve denir: **انداصَ علينا فلانٌ بشرِّه**; bu, bize karşı sıyrılıp kurtulduğu zaman; ve o, şer ile elden kaçıcıdır. Ve denir: **الدَّيَّاص**: şişman; **الدَّيَّاصة**: şişman (kadın). Eğer sahih ise, çünkü o, üzerine tutulduğunda elden sıyrılıp çıkar; etinin çokluğundan.
  (**دير**)  **الدال** ve**الياء** ve**الراء** onu **الواو**’dan dönmüş sanıyorum; **الدَّار** ve**الدوْر**’dan. Ve bu bâbdan **الدَّيْر**. Ve onda **دَيُّورٌ** ve**دَيَّارٌ** yoktur; yani hiç kimse. Ve zikrettiğimiz bâbdan İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam, arkadaşlarının başı olduğu zaman ona denir: o, **رأس الدَّيْر**’dir.
  (**ديف**)  **الدال** ve**الياء** ve**الفاء** bir şey değildir. Derler: **الدِّيَافِيُّ** Cezîre’de bir araziye nisbet edilmiştir. Dedi ki:
  * إذا سَافَهُ العَوْدُ الدِّيَافِيُّ جَرْجَرَا([2]) *
  (**ديل**)  **الدال** ve**الياء** ve**اللام** kıyas edilmez. Derler: **الدِّيلُ** bir kabiledir; nisbet **دِيلي**’dir. Amma **الدُّئِل** ise, **فُعِل** üzere, o bir küçük hayvancıktır. İş onda vezin cihetinden zayıflar; amma اشتقاق bakımından uzak değildir; onu **الدال** ve**الهمزة**’de, onlardan sonra gelenle birlikte zikrettik.
  (**ديك**)  **الدال** ve**الياء** ve**الكاف** kendisinden dallanılan bir asıl değildir; ancak o **الدِّيك**’tir. Ve derler: o, atın alnında çıkıntılı büyük bir kemiktir([3]). Bu bir şey değildir.
   (**دين**)  **الدال** ve**الياء** ve**النون** tek bir asıldır; bütün dalları ona döner. Ve o, boyun eğme ve zillet cinsidir. O hâlde **الدِّين**: itaat; **دان لـه يَدِين دِيناً** denir, yoldaşlık edip boyun eğdi ve itaat ettiğinde. Ve **قومٌ دِينٌ**: yani itaatkâr, boyun eğenler. Şair dedi:
  * وكانَ النّاس إلاّ نحنُ دِينا([4]) *
  Ve **المَدِينة** sanki **مَفْعلة**’dir; bununla adlandırıldı, çünkü orada emir sahiplerine itaat ikame edilir. Ve **المدينة**: câriye. Ve köle **مَدِينٌ**’dir; sanki iş onları alçaltmıştır. Ve dedi:
رَبَتْ وَرَبَا في حِجْرِها ابنُ مدينةٍ *** يظل على مِسحاتِهِ يَترَكَّلُ([5])  Amma söyleyenin sözü:
  * يا دِينَ قَلْبُكَ مِن سَلْمَى وقد دِينَا([6]) *
  bunun mânası: ey şu, kalbin **دِينَ** oldu; yani alçaltıldı. Amma onların “âdete **دينٌ** denir” sözüne gelince; eğer sahih ise, çünkü nefis bir şeye alıştığında onunla birlikte yürür ve ona boyun eğer. Bunun hakkında şöyle inşad ederler:
كدِينِكَ مِن أمِّ الحُويرثِ قَبْلَهَا *** وجارتِها أُمِّ الرَّباب بمَأْسَلِ([7])  rivayet “**كَدَأبك**”tir; mânâ yakındır.
Amma O’nun, yüce sena sahibi, sözü: ﴿ما كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ المَلِكِ﴾ [Yusuf 76]; “onun itaatinde” denir, ve “onun hükmünde” denir. Ondandır: ﴿مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ﴾ [Fâtiha 4]; yani hüküm günü. Bir kavim dedi: hesap ve ceza. Bunlardan hangisi olursa olsun, o, kendisine boyun eğilen bir iştir. Ebû Zeyd dedi: **دِينَ الرّجُل يُدان**; ona hoşlanmadığı şey yüklendiği zaman.
  Ve bu bâbdandır **الدَّيْن**. **دايَنْتُ فلاناً** denir; onu borçla muamele ettiğin zaman, ya alma ya da verme*. Dedi:
دايَنت أَرْوَى والدُّيُونُ تُقْضى *** فمطَلَتْ بعضاً وأدَّتْ بعضَا([8])  Ve denir: **دِنْتُ** ve**ادَّنْتُ**; borçla aldığın zaman. Ve **أدَنْتُ**: ödünç verdim ve borç verdim. Dedi:
أدَانَ وَأنْبَأَهُ الأوَّلُون *** بأنَّ المُدانَ مَلِيٌّ وَفِيُّ([9])  Ve **الدَّيْن** bâbın süreklilik gösteren kıyasındandır; çünkü onda zilletin ve alçaklığın hepsi vardır([10]). Bunun için derler: “**الدَّين ذُلٌّ بالنّهار، وغَمٌّ بالليل**”. Amma söyleyenin sözü:
يا دارَ سَلْمَى خَلاءً لا أُكَلِّفُهَا *** إلاّ المَرَانة حَتَّى تعرِفَ الدِّينَا([11])  şüphesiz el-Asma‘î dedi: **المَرَانة** onun devesinin adıdır; ve o, o yolu tanırdı; bunun için dedi: ona ancak **المَرانة**’yi yüklerim; **حَتَّى تعرف الدِّين**: yani alıştığı hâli ve işi. Böylece muradı: bu eve varmayı ancak devemle yüklerim.
Allah daha iyi bilir.
------------------------------------------ـ
([1]) “**ديصانا**” da denir; ve **المجمل**’de sonuncusuyla yetinmiştir.
([2]) İmruü’l-Kays’ındır; divanında 101 ve **اللسان** (**سوف**). Ve صدرُه:
* على لاحب لا يهتدى بمناره *
([3]) Yaygın sözlüklerde olan: kulağının arkasında belirgin kemik olduğudur. Ve **المجمل**’de garip bir nass vardır; o da: atın dilinin ucunda çıkıntılı kemik olduğudur.
([4]) Bu parça **اللسان** (**دين** 78 s4)’te inşad edilmiştir.
([5]) Beyit el-Ahtal’ındır; divanında 5 ve **اللسان** (**دين**، **مدن**، **ركل**). Ve daha önce (1: 334)’te inşad edilmiştir.
([6]) Bu صدر **اللسان** (**دين** 28، 29)’da inşad edilmiştir.
([7]) İmruü’l-Kays’ındır; muallakasında.
([8]) Ru’be b. el-‘Accâc’ındır; divanında 79 ve **اللسان** (**دين**). Ve onun bir urcûzesinin مطلعıdır.
([9]) Beyit Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir; divanında 65 ve **اللسان** (**دين**).
([10]) Asılda iki kelime bu ضبط ile böyle vârid olmuştur. Ve **الذل**, kesre ile: zorluğun zıddıdır.
([11]) Beyit İbn Mukbil’indir; **اللسان** (**مرن**)'de olduğu gibi. Ve Yâkût onu **مرانة** رسمinde “**يا دار ليلى**” rivayetiyle inşad etmiştir. Ve (مرن)’de gelecek olana bak.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%83/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ي ك
سمعت صياح الديوك والديكة وتقول‏:‏ لفلان ديك ودجاجة وديك ذات ودك‏.‏

##### Türkçe

د ي ك
**سمعت صياح الديوك والديكة**: horozların ve tavukların ötüşünü işittim. Ve dersin ki: **لفلان ديك ودجاجة وديك ذات ودك**: falanın bir horozu, bir tavuğu ve “ذات ودك” sahibi bir horozu vardır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%83/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدِّيكُ: ذكر الدجاج معروف؛ وقوله:
وزَقَّت الدِّيكُ بصوت زَقّا
إنما أَنثه على إرادة الدجاجة لأَن الدِّيكَ دجاجة أَيضاً، والجمع القليل أَدْياك، والكثير دُيوك ودِيَكة. وأَرض مَداكَة ومَدِيكة: كثيرة الدِّيَكةِ. والدِّيكُ من الفرس: العظم الشاخص خلف أُذنه وهو الخُشَشاء. وحكى ابن بري عن ابن خالويه: الدِّيكُ عظم خلف الأُذن، ولم يخصصه بفرس ولا غيره. المؤرج: الدِّيكُ في كلام أَهل اليمن الرجل المُشْفق الرؤوم، ومنه سمي الدِّيكُ دِيكاً، قال: والدِّيكُ الربيع في كلامهم. والديك: الأثافي، الواحد والجمع سواء.

##### Türkçe

**الدِّيكُ**: horoz, yani tavuğun erkeği, bilinen; ve onun sözü:

Ve **الدِّيكُ** sesle **زَقَّ** diye **زَقَّت**

Onu, **الدجاجة**’yi kastetme iradesi üzerine dişil yaptı; çünkü **الدِّيكَ** da **دجاجة**dir, yani ayrıca; ve az olan çoğul **أَدْياك**’tır, çok olan ise **دُيوك** ve **دِيَكة**’dir. Ve **مَداكَة** ve **مَدِيكة** bir yer: **الدِّيَكةِ**’si çok olan. Ve attan olan **الدِّيكُ**: kulağının arkasında çıkıntı yapan kemiktir; ve o **الخُشَشاء**’dır. Ve İbn Berrî, İbn Hâlaveyh’den nakletti: **الدِّيكُ** kulak arkasında bir kemiktir; onu ne ata ne de başkasına tahsis etmedi. **المؤرج**: Yemen ehlinin كلامında **الدِّيكُ**, şefkatli, merhametli adamdır; ve ondan dolayı **الدِّيكُ**’e **دِيكاً** diye ad verildi, dedi: ve **الدِّيكُ** onların كلامında bahardır. Ve **الديك**: **الأثافي**’dir; tekil ve çoğul eşittir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%83/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ى ك * * الدِّيكُ * معروف وجمعه * دِيَكَةٌ * و * دُيُوكٌ

##### Türkçe

* د ى ك * * **الدِّيكُ** * bilinen (şeydir); çoğulu **دِيَكَةٌ** ve **دُيُوكٌ**dur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%83/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الديك، بالكسر: معروف، وهو ذكر الدجاج ديوك في الكثير وأدياك في القليل وديكة في الكثير كقردة وقرد، واقتصر الجوهري على الأولى، والأخيرة، وكذلك الصاغاني. وقد يطلق على الدجاجة فيؤنث على إرادتها كقوله:
  وزقت الديك بصوت زقا لأن الديك دجاجة أيضا، قاله ابن سيده. وقال المؤرج: الديك في كلام أهل اليمن: الرجل المشفق الرؤوف ونص المؤرج: الرؤوم، قال: ومنه سمي الديك ديكا. قال: والديك أيضا: الربيع في كلامهم كأنه لتلون نباته فيكون على التشبيه بالديك. والديك: الأثافي، الواحد فيه والجميع سواء قاله المؤرج. والديك: خششاء الفرس وهو العظم الشاخص خلف أذنه، وحكى ابن بري عن ابن خالويه: الديك: عظم خلف الأذن، ولم يخصصه بفرس ولا غيره.
 والديك: لقب هارون بن موسى المحدث هكذا في العباب، وفي التبصير هو هارون بن سفيان المستملي.
 وديك الجن: لقب عبد السلام بن رغبان الحمصي الشاعر المشهور. وأرض مداكة بالفتح ويضم وكذا مديكة بفتح فكسر: كثيرة الديكة. ودك دك، بالكسر: زجر لها أي للديكة.
 ومما يستدرك عليه: أبو بكر بن أبي العز بن أبي الديك: محدث مات سنة 567 وابنه المبارك يقال له: ابن الديك. وابن غلام الديك: محدث آخر روى عن أبي الحصين، ومات سنة 589 نقله الحافظ.ومنية الديك: قرية بمصر من أعمال إطفيح.
 وعبد العزيز بن أحمد بن باقا، وأخوه عبد الله يعرفان بابن الدويك مصغرا: من المحدثين، نقله الحافظ.

##### Türkçe

**الديك**، kesre ile: bilinen (şey); ve o, tavuğun erkeğidir. Çoğulda **ديوك** (çoklukta) ve azlıkta **أدياك** ve çoklukta **ديكة**; **قردة** ve **قرد** gibi. **الجوهري** birincisi ve sonuncusu ile yetinmiştir; **الصاغاني** de böyledir. Bazen **الدجاجة** üzerine de ıtlak olunur; onu kastetme üzere müennes yapılır; şu sözü gibi:
  “Ve **زقت الديك** bir sesle **زقا**; çünkü **الديك** aynı zamanda **دجاجة**dır da”; bunu **ابن سيده** söylemiştir. **المؤرج** dedi: Yemen ehlinin كلامında **الديك**: şefkatli, merhametli adamdır. **المؤرج**’in nassı: **الرؤوم**; dedi: Bundan dolayı **الديك**e **ديكا** adı verilmiştir. Dedi: **الديك** ayrıca: onların كلامında bahardır; sanki bitkisinin renklenmesinden dolayıdır; böylece **الديك**e benzetme üzere olur. **الديك**: ocak taşlarıdır; onda tekil ile çoğul birdir; bunu **المؤرج** söylemiştir. **الديك**: atın **خششاء**’sıdır; o, kulağının arkasındaki çıkık kemiktir. **ابن بري** **ابن خالويه**’den nakletti: **الديك**: kulağın arkasındaki kemiktir; onu ne ata ne başkasına tahsis etti.

**الديك**: muhaddis **هارون بن موسى**’nın lakabıdır; **العباب**’da böyle (geçer). **التبصير**’de ise o, müstemlî **هارون بن سفيان**’dır.

**وديك الجن**: meşhur şair **عبد السلام بن رغبان الحمصي**’nin lakabıdır. **أرض مداكة** fetha ile—ve damme ile de olur—ve yine **مديكة** fetha sonra kesre ile: **الديكة**si çok (olan)dır. **ودك دك**, kesre ile: ona, yani **الديكة**ye bir azarlamadır.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **أبو بكر بن أبي العز بن أبي الديك**: 567 yılında ölen bir muhaddis; oğlu **المبارك**a **ابن الديك** denir. Ve **ابن غلام الديك**: başka bir muhaddis; **أبي الحصين**’den rivayet etti ve 589 yılında öldü; bunu **الحافظ** nakletti. Ve **منية الديك**: Mısır’da **إطفيح** amellerinden bir köydür.

Ve **عبد العزيز بن أحمد بن باقا** ve kardeşi **عبد الله**; ikisi de küçültme olarak **ابن الدويك** ile bilinirler: muhaddislerdendir; bunu **الحافظ** nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%83/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دِكْ دِكْ
دِكْ دِكْ دك دك a cry used in chiding domestic cocks. (K.)

دِيكٌ
دِيكٌ ديك a word of well-known meaning, (S, K,) The domestic cock; i. e. the male of the دَجَاج: (Msb, TA:) pl. (of mult. TA) دِيَكَةٌ and دُيُوكٌ (S, Msb, K) and (of pauc. TA) أَدْيَاكٌ. (K.) Sometimes it is employed as meaning دَجَاجَةٌ, (K,) [which is a n. un., applied to the male and to the female,] and is therefore made [grammatically] fem., (TA,) [though still applying to the male, agreeably with a common license in the case of a masc. noun that has a fem. syn., and vice versa,] as in the saying,
دَجَاجَةٌوَزَّقَتِ الدَّيكُ بِصَوْتٍ زَقَّا
[And the cock muted with a sound, with vehement muting]; (K;) because the ديك is also a دَجَاجَة: so says ISd. (TA.) ― -b2- دِيكُ الجِنِّ [The cock of the jinn, or genii;] a certain little creeping thing, or insect, (دُوَيْبَّة,) found in gardens. (Kzw.) And the surname of the poet 'Abd-Es-Selلm. (K.) -A2- Solicitously affectionate; compassionate: (K:) or solicitously affectionate; affectionate to off spring; applied to a man, in the dial. of ElYemen: so accord. to El-Muنrrij; who says that hence the ديك [or domestic cock] is thus called. (TA.) -A3- (assumed tropical:) The [season called] رَبِيع [here meaning spring]; as though so called because of the various colours of its plants, or herbage, (K, TA,) and thus likened to the ديك [or domestic cock]. (TA.) -A4- One, and all, of the three stones on which the cooking-pot is placed: used alike as sign. and pl. (El-Muنrrij, K.) -A5- The protuberant bone behind the ear of the horse: (K:) IKh explains it as meaning a certain bone behind the ear; not particularizing a horse nor any other animal. (IB.)

دِيكَةٌ
[ دِيكَةٌ ديك ديكه ديكة is said by Golius, as on the authority of the K, in which it is not found, to be sometimes used as signifying A domestic hen.]

أَرْضٌ مَدَاكَةٌ
أَرْضٌ مَدَاكَةٌ ذ and مُدَاكَةٌ and ↓ مَدِيكَةٌ A land abounding with دِيَكَة [or domestic cocks]. (K.)

أَرْضٌ مَدِيكَةٌ
أَرْضٌ مَدِيكَةٌ ذ : see what next precedes.

##### Türkçe

**دِكْ دِكْ**
**دِكْ دِكْ** **دك دك**: evcil horozları azarlamada kullanılan bir çığlık. (K.)

**دِيكٌ**
**دِيكٌ** **ديك**: iyi bilinen mânâya sahip bir kelime, (S, K,) evcil horoz; yani **دَجَاج**’ın erkeği: (Msb, TA:) çoğulu (çokluk için, TA) **دِيَكَةٌ** ve **دُيُوكٌ** (S, Msb, K) ve (azlık için, TA) **أَدْيَاكٌ**. (K.) Bazen **دَجَاجَةٌ** mânâsında kullanılır, (K,) [ki bu, erkek ve dişiye uygulanan bir isim-bir’dir,] ve bu sebeple [gramerce] müennes yapılır, (TA,) [hâlâ erkeğe uygulanmakla beraber, müzekker bir ismin müennes bir eşanlamlısı bulunduğu durumda ve bunun tersinde yaygın bir ruhsat gereğince,] şu sözde olduğu gibi,
**دَجَاجَةٌوَزَّقَتِ الدَّيكُ بِصَوْتٍ زَقَّا**
[Ve horoz, şiddetli bir dışkılama ile, bir sesle dışkıladı]; (K;) çünkü **ديك** aynı zamanda bir **دَجَاجَة**’dır: ISd böyle der. (TA.) ― -b2- **دِيكُ الجِنِّ** [cinlerin horozu;] bahçelerde bulunan belirli küçük bir sürünen şey, yahut böcek, (**دُوَيْبَّة,**) (Kzw.) Ve şair 'Abd-Es-Selلm’ın lakabı. (K.) -A2- İtinalı şefkatli; merhametli: (K:) yahut itinalı şefkatli; yavruya şefkatli; ElYemen lehçesinde bir adama söylenir: El-Muنrrij’e göre; o der ki bundan dolayı **ديك** [yahut evcil horoz] böyle adlandırılmıştır. (TA.) -A3- (mecazî farz edilen:) **رَبِيع** [burada bahar mânâsında]; sanki bitkilerinin yahut otunun çeşitli renkleri sebebiyle böyle adlandırılmış, (K, TA,) ve böylece **ديك** [yahut evcil horoz]a benzetilmiştir. (TA.) -A4- Tencerenin üzerine konulduğu üç taştan biri ve hepsi: tekil ve çoğul olarak aynı şekilde kullanılır. (El-Muنrrij, K.) -A5- Atın kulağının arkasındaki çıkıntılı kemik: (K:) IKh bunu, kulağın arkasındaki belirli bir kemik mânâsında açıklar; bir atı yahut başka herhangi bir hayvanı tahsis etmez. (IB.)

**دِيكَةٌ**
[ **دِيكَةٌ** **ديك** **ديكه** **ديكة**: Golius tarafından, K’nın otoritesine dayanarak, onda bulunmadığı hâlde, bazen “evcil tavuk” mânâsında kullanıldığı söylenir.]

**أَرْضٌ مَدَاكَةٌ**
**أَرْضٌ مَدَاكَةٌ** ذ ve **مُدَاكَةٌ** ve ↓ **مَدِيكَةٌ**: **دِيَكَة** [yahut evcil horozlar] bakımından bol olan bir arazi. (K.)

**أَرْضٌ مَدِيكَةٌ**
**أَرْضٌ مَدِيكَةٌ** ذ: bir önce gelenin ne olduğuna bak.
