# ديم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%8A%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ديم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ديم

الديمةُ: المطر الذي ليس فيه رَعْد ولا برق، أقله ثلث النهار أو ثلث الليل، وأَكثره ما بلغ من العِدَّة، والجمع دِيَمٌ؛ قال لبيد: باتَتْ وأَسْبَلَ والِفٌ من دَيمَةٍ
تَرْوي الخَمائِلَ، دائماً تَسْجامُها
ثم يُشَبَّه به غيره. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها، وسئلت عن عمل سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وعبادته فقالت: كان عملُه دِيمةً؛ الدِّيمةُ المطر الدائم في سكون، شَبَّهَتْ عمله في دوامه مع الاقتصاد بديمة المطر الدائم، قال: وأَصله الواو فانقلبت ياء للكسرة قبلها. وفي حديث حُذَيْفَةَ: وذكر الفتن فقال إنها لآتِيَتُكُم دِيَماً دِيَماً أي أنها تملأُ الأرض في دَوامٍ، ودِيَمٌ جمع دِيَمةِ المطر، وقد دَيَّمَت السماءُ تَدْيِيماً؛ قال جَهْم بن سَبَلٍ يمدح رجلاً بالسَّخاء:
أنا الجَواد ابن الجَواد ابن سَبَلْ،
إن دَيَّمُوا جادَ، وإن جادوا وَبَل
(* قوله «أنا الجواد ابن الجواد إلخ» قد تقدم في المادة قبل هذه هو الجواد. وكذلك الجوهري أورده في مادة سبل وقال: ان سبلاً فيه اسم فرس، وقد تقدم للمؤلف هناك عن ابن بري ان الشعر لجهم بن سبل وأن ابا زياد الكلابي ادركه يرعد رأسه وهو يقول: أنا الجواد إلخ اهـ. فظهر من هذا ان سبلاً ليس اسم فرس بل اسم لوالد جهم القائل هذا الشعر يمدح به نفسه لا رجلاً آخر). والدَّيامِيمُ: المفاوِزُ. ومفازة دَيْمومَةٌ أي دائمة البعد. وفي حديث جُهَيْشِ بن أَوْس: ودَيْمومَةٍ سَرْدَحٍ؛ هي الصحراء البعيدة، وهي فَعْلُولة من الدَّوامِ، أَي بعيدة الأرْجاء يَدُومُ السير فيها، وياؤها منقلبة عن واو، وقيل: هي فَيْعُولة من دَمَمْتُ القدر إذا طليتها بالرماد أي أنها مشتبهة لا عَلَمَ بها لسالكها. وحكى أبو حنيفة عن الفراء: ما زالت السماء دَيْماً دَيْماً أي دائمة المطر، قال: وأَراها معاقبة لمكان الخفة، فإذا كان هذا لم يُعْتَدّ به في الياء، وقد روي: دامَتِ السماء تَديمُ مطرت دِيمةً، فإن صح هذا الفعل اعتد به في الياء. وأَرض مَديمةٌ ومُدَيَّمةٌ: أصابتها الدِّيمةُ، وقد ذكر في دوم؛ قال ابن مقبل: رَبيبةُ رَمْلٍ دافعَتْ في حُقوفِهِ
رَخاخَ الثَّرى، والأُقحُوانَ المُدَيَّما
وقال كراع: اسْتَدامَ الرجل إذا طأْطأَ رأْسه يَقْطُرُ منه الدم، مقلوب عن اسْتَدْمى.

### Türkçe

**الديمةُ**: içinde ne **رَعْد** ne de **برق** bulunan yağmur; en azı gündüzün üçte biri yahut gecenin üçte biri, en çoğu ise sayıdan ulaştığı kadardır; çoğulu **دِيَمٌ**’dür. Lebîd dedi ki:

باتَتْ وأَسْبَلَ والِفٌ من **دَيمَةٍ**
تَرْوي الخَمائِلَ، دائماً تَسْجامُها

Sonra onunla başkası da benzetilir. Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde; efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, ameli ve ibadeti hakkında soruldu da şöyle dedi: Onun ameli **دِيمةً** idi; **الدِّيمةُ** sükûnet içinde devamlı yağmurdur; amelini, devamlılığında iktisatla birlikte, devamlı yağmurun **ديمة**’sine benzetti. Dedi ki: Aslı **الواو**’dur; önündeki kesre sebebiyle **ياء**’ya döndü. Huzeyfe’nin hadisinde: fitneleri andı da “Şüphesiz o size **دِيَماً دِيَماً** gelecektir” dedi; yani o, devamlılık içinde yeri doldurur; **دِيَمٌ** yağmurun **دِيَمةِ**’sinin çoğuludur. Gök **دَيَّمَت** **تَدْيِيماً**; Cehm b. Sebel, bir adamı cömertlikle överken dedi:

أنا الجَواد ابن الجَواد ابن سَبَلْ،
إن دَيَّمُوا جادَ، وإن جادوا وَبَل

(* “Ben el-Cevâd, el-Cevâd’ın oğlu…” sözü, bundan önceki maddede, o **الجواد** olarak geçmişti. Cevherî de onu **سبل** maddesinde zikretti ve dedi ki: Sebel’de bir at adı vardır; müellife orada İbn Berrî’den, şiirin Cehm b. Sebel’e ait olduğu ve Ebû Ziyâd el-Kilâbî’nin onu, başı titrerken “Ben el-Cevâd…” derken idrak ettiği, geçmişti, vb. Böylece bundan anlaşıldı ki Sebel bir at adı değil, bu şiiri söyleyen Cehm’in babasının adıdır; onunla kendisini över, başka bir adamı değil).

**والدَّيامِيمُ**: çöller. Ve **مفازة دَيْمومَةٌ**: yani uzaklığı daimî olan. Cüheyş b. Evs’in hadisinde: “ve **دَيْمومَةٍ سَرْدَحٍ**”; o, uzak çöldür; ve o, **الدَّوامِ**’dan **فَعْلُولة** veznindedir; yani uçları uzak, içinde yürüyüşün devam ettiği; ve onun **ياء**’sı **واو**’dan dönmüştür. Ve denildi ki: o, “tencereyi külle sıvadım” demek olan **دَمَمْتُ القدر**’den **فَيْعُولة** veznindedir; yani o, ona giden için alameti olmayan, benzeşik (müteşâbih)tir. Ebû Hanîfe, Ferrâ’dan nakletti: “Gök hâlâ **دَيْماً دَيْماً**” yani yağmurca daimî; dedi ki: Hafiflik sebebiyle onun muâkabe (birbirinin yerine geçme) olduğunu görüyorum; bu olursa **ياء** hakkında ona itibar edilmez. Ve rivayet edilmiştir: “Gök **دامَتِ** **تَديمُ**; **مطرت دِيمةً**”; eğer bu fiil sahih olursa **ياء** hakkında ona itibar edilir. Ve **أَرض مَديمةٌ** ve **مُدَيَّمةٌ**: ona **الدِّيمةُ** isabet etmiştir; **دوم**’da zikredilmiştir. İbn Mukbil dedi ki:

رَبيبةُ رَمْلٍ دافعَتْ في حُقوفِهِ
رَخاخَ الثَّرى، والأُقحُوانَ المُدَيَّما

Ve Kurâ‘ dedi ki: Adam **اسْتَدامَ** eder; başını eğdiği vakit ondan kan damlar; **اسْتَدْمى**’dan kalb edilmiştir.
