# دين — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%8A%D9%86/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: دين

أبو عبيد: الدَيْنُ: واحد الديونِ. تقول: دِنْتُ الرجل أقرضته، فهو مدينٌ ومَدْيونٌ. ودانَ فلان يَدينُ دَيْناً: استقرض وصار عليه دَيْنٌ، فهو دائِنٌ. وأنشد الأحمر:
نَدينُ ويَقْضي الله عنا وقد نَرى		مصارع قومٍ لا يَدينونَ ضُيَّعِ
ورجلٌ مَدْيونٌ: كثُر ما عليه من الدَيْنِ. وقال:
مُسْتَأْرِبٍ عَضَّهُ السلطانُ مَدْيون
ومِدْيانٌ، إذا كان عادتُه أن يأخذ بالديْنِ ويستقرض. وأَدانَ فلان إدانَةً، إذا باعَ من القوم إلى أجلٍ فصار له عليهم دَيْنٌ. تقول منه: أَدِنِّي عشرة دراهم. قال أبو ذؤيب:
أَدَانَ وأَنْبَـأَهُ الأَوَّلـونَ		بأَنَّ المُدانَ مَليءٌ وَفيُّ
 وادَّانَ: استقرض، وهو افتعل. وفي الحديث: "ادَّانَ مُعْرِضاً"، أي اسْتَدانَ، وهو الذي يعترض الناس فيَسْتَدينُ ممّن أمكنه. وتَدايَنوا: تبايعوا بالدَيْنِ. واسْتَدانوا: استقرضوا. ودايَنْتُ فلاناً، إذا عامَلتَه فأعطيت دَيْناً وأخذت بدَيْنٍ. وتَدايَنَّا، كما تقول قاتلته وتقاتلنا. وبِعْتُهُ بدِينَةٍ، أي بتأخير. والدينُ بالكسر: العادةُ والشأن. ودانَهُ ديناً، أي أذلًّه واستعبده. يقال: دِنْتُهُ فدانَ. وفي الحديث: "الكَيِّسُ من دانَ نفسَه وعَمِل لما بعد الموت". والدينُ: الجزاءُ والمكافأةُ. يقال: دانَهُ ديناً، أي جازاه. يقال: كما تَدينُ تُدانُ، أي كما تُجازي تُجازى، أي تُجازى بفعلك وبحسب ما عملت. وقوله تعالى: "أَءِنَّا لَمَدينونَ" أي مجزيُّون محاسَبون. ومنه الدَيَّانُ في صفة الله تعالى. وقومٌ دينٌ، أي دائنونَ. وقال:
وكان الناس إلاَّ نحنُ دينا
والمَدينُ: العبدُ. والمَدينَةُ: الأَمَةُ، كأنَّهما أذلّهما العمل. الفراء: يقال: دَيَّنْتُهُ: مَلَّكْتُهُ. وأنشد للحطيئة يهجو أُمّه:
لقد دُيِّنْتِ أمرَ بَنيكَ حتّى		تَرَكْتِهِمُ أَدَقَّ من الطحينِ
يعني مُلِّكْتِ. وناسٌ يقولون: ومنه سمي المِصْرُ مَدينَةً. والدينُ: الطاعةُ. ودانَ له، أي أطاعه. قال عمرو بن كلثوم:
وأيّامٍ لنا ولـهـم طِـوالٍعَصَيْنا المَلْكَ فيها أَنْ نَدينا
ومنه الدينُ؛ والجمع الأدْيانُ. يقال: دانَ بكذا دِيانَةً وتَدَيَّنَ به، فهو دَيِّنٌ ومُتَدَيِّنٌ. ودَيَّنْتُ الرجل تَدْييناً، إذا وكَلْتَهُ إلى دينِه. وقول ذي الإصبع:
لاهِ ابْنُ عَمِّكَ لا أَفْضَلْتَ في حَسَبٍ		عَنِّي ولا أنت دَيَّاني فَتَخْـزونـي
قال ابن السكيت: أي ولا أنت مالِكُ أمري فتسوسَني.

### Türkçe

أبو عبيد: **الدَيْنُ**: borçların bir teki. Dersin ki: **دِنْتُ** adamı; ona borç verdim, o da **مدينٌ** ve **مَدْيونٌ**dur. Ve falan **دانَ يَدينُ دَيْناً**: borç aldı ve üzerine bir **دَيْنٌ** oldu; o da **دائِنٌ**dur. Ve el-Ahmer inşad etti:
نَدينُ ويَقْضي الله عنا وقد نَرى		مصارع قومٍ لا يَدينونَ ضُيَّعِ

Ve bir adam **مَدْيونٌ**: üzerine olan **الدَيْنِ**den çoğaldı. Ve dedi:
مُسْتَأْرِبٍ عَضَّهُ السلطانُ مَدْيون

Ve **مِدْيانٌ**, âdeti **الديْنِ** ile almak ve borç almak olduğu zaman. Ve falan **أَدانَ إدانَةً**, kavimden bir vadeye kadar sattığı zaman; böylece onun için onların üzerinde bir **دَيْنٌ** oldu. Ondan dersin: Bana on dirhem borç ver: **أَدِنِّي** on dirhem. Ebû Züeyb dedi:
أَدَانَ وأَنْبَـأَهُ الأَوَّلـونَ		بأَنَّ المُدانَ مَليءٌ وَفيُّ

Ve **ادَّانَ**: borç aldı; o **افتعل**dir. Ve hadiste: " **ادَّانَ مُعْرِضاً** ", yani **اسْتَدانَ**; o, insanlara ilişip karşılarına çıkan, böylece imkân bulduğu kimseden borç alan kimsedir. Ve **تَدايَنوا**: **الدَيْنِ** ile alışveriş yaptılar. Ve **اسْتَدانوا**: borç aldılar. Ve falanla **دايَنْتُ**; onu muamele ettiğim zaman; böylece bir **دَيْناً** verdim ve bir **دَيْنٍ** ile aldım. Ve **تَدايَنَّا**, senin “onunla dövüştüm” ve “karşılıklı dövüştük” demen gibi. Ve onu **بدِينَةٍ** ile sattım; yani geciktirme ile. Ve **الدينُ** kesre ile: âdet ve hâl. Ve onu **دانَهُ ديناً**; yani onu zelil kıldı ve onu köleleştirdi. Denir: Onu **دِنْتُهُ**; o da **فدانَ**. Ve hadiste: "الكَيِّسُ من دانَ نفسَه وعَمِل لما بعد الموت". Ve **الدينُ**: ceza ve mükâfat. Denir: onu **دانَهُ ديناً**; yani onu cezalandırdı/karşılığını verdi. Denir: "كما تَدينُ تُدانُ"; yani nasıl karşılık verirsen karşılık görürsün; yani fiilinle ve yaptığın şeye göre karşılık görürsün. Ve Yüce Allah’ın sözü: "أَءِنَّا لَمَدينونَ" yani karşılığı verilenler, hesaba çekilenler. Ondandır: Allah Teâlâ’nın sıfatında **الدَيَّانُ**. Ve bir kavim **دينٌ**; yani alacaklılar. Ve dedi:
وكان الناس إلاَّ نحنُ دينا

Ve **المَدينُ**: köle. Ve **المَدينَةُ**: câriye; sanki ikisini de iş zelil kılmıştır. el-Ferrâ: denir: onu **دَيَّنْتُهُ**: onu mülk edindim/sahip kıldım. Ve el-Hutay’a’ya ait, annesini hicvederek, inşad etti:
لقد دُيِّنْتِ أمرَ بَنيكَ حتّى		تَرَكْتِهِمُ أَدَقَّ من الطحينِ

Yani: mülk edindin/sahip kılındın. Ve insanlar derler: Ondandır ki **المِصْرُ** **مَدينَةً** diye adlandırıldı. Ve **الدينُ**: itaat. Ve ona **دانَ له**; yani ona itaat etti. Amr b. Külsûm dedi:
وأيّامٍ لنا ولـهـم طِـوالٍعَصَيْنا المَلْكَ فيها أَنْ نَدينا

Ondandır **الدينُ**; çoğulu **الأدْيانُ**dur. Denir: **دانَ** bununla **دِيانَةً** ve onunla **تَدَيَّنَ**; o da **دَيِّنٌ** ve **مُتَدَيِّنٌ**dir. Ve adamı **دَيَّنْتُ** **تَدْييناً**; onu dinine havale ettiğim zaman. Ve Zû’l-İsba‘ın sözü:
لاهِ ابْنُ عَمِّكَ لا أَفْضَلْتَ في حَسَبٍ		عَنِّي ولا أنت دَيَّاني فَتَخْـزونـي

İbnü’s-Sikkît dedi: yani “sen benim işimin sahibi değilsin ki beni idare edesin.”
