# د (د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الرباعي من حرف الدال
د
( فندر ) : قال الليث : الفِنْديرةُ وجمعها فَناديرُ قِطعةٌ ضخمةٌ من تَمْرٍ مُكْتَنِزٍ ، أو صَخْرةٍ تَنْقَلِع مِن عُرْضِ الجَبل ، وأنشد في صفة الإبل :
كأَنها مِن ذُرَى هَضْبٍ فَنَادِيرُ
ثعلب عن ابن الأعرابي : الفَنْدُورَةُ هِيَ أُمُّ عِزْم وأمُّ سُوَيْد يعني السَّوْأَةَ .
( فرند ) : وقال الليث : فرند دخِيلٌ مُعرَّب ، اسم ثوب ، وَفِرِنْدُ السيف وَشْيُه ، قلت : فرنْد السَّيف جَوْهَرُه وماؤُه الذي يَجْري فيه ، وطرائِقُه يقال لها : الفِرِنْدُ وهي سَفاسِقه .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الفِرْنِد الأبْزَارُ وجمعه الفَرَانِدُ .
( بندر ) : وقال الليث : البَنَادرَةُ دَخيلٌ وهم التُّجار الذين يلزمون المدائن واحدهم بُنْدَارٌ .
( بلدام ) : قلت : وقرأتُ في هذا الباب لابن المظفر : البَلَنْدمُ الرَّجل الثَّقِيلُ في المَنْظَر البَلِيدُ في المخْبرِ ، قال : ومُقَدَّمُ الصدر بَلْدَمٌ ، قلت : وهذان الحرفان عند الأئمة الثقات بالذال .
وقال ابن شميل : البَلْذَمُ المَرىءُ والحُلقوم والأوْداج يقال لها : بَلذم ، ونحو ذلك .
قال الأصمعيّ : قال البَلْذَمُ من الفرس ما اضطرب من حُلْقُومه ومَرِيئِهِ ، وجَرانِهِ ، قال : المريء مَجْرى الطعام والشراب ، والجران الجِلْدُ الذي في باطن الحَلْقِ مُتَّصِل بالعُنُق ، والحُلْقُوم مخرج النَّفْس والصوت .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : البَلْذَم البَلِيدُ من الرِّجال .
( دلظم ) : الليث : الدِّلْظَم والدَّلْظَم الناقة الهرِمة الفانية ، قلت : وقال غيره : الدَّلْظَم الجمل القويّ ، ورجلٌ دِلْظَم شديد قويّ .
( دلنظ ) : أبو عبيد عن الأصمعي : الدَّلَنْظَى السمين من كل شيء .
وقال شمر : دَلَنْظَى وبَلَنْزَى إذا كان ضَخْماً غليظ المنكِبَيْن ، وأصله من الدَّلْظِ وهو الدَّفْعُ .
( ثرند ) : وقال اللحياني : اثْرَنْدَى الرجلُ إذا كَبُر لحم صَدْره ، وابلندى إذا كَبُر لحم جَنْبَيْه وعَظُما ، وادلَنْظَى إذا سَمِن وغَلُظَ .
 ( رجل مُثَرْنَد مُخصِب )
دربل : ثعلب عن ابن الأعرابي : دربل إذا ضرب الطَّبل .
( دردب ) : سَلَمة عن الفراء : الدَّرْدبيُّ : الضَّرْبُ بالكُوبة .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الدَّرْدابُ صَوْت الطَّبل .
أبو عمرو : الدّرْدبَةُ الخُضوع ، يقال : درْدبَ لما عَضَّهُ الثِّقاف أي ذَلَّ وخَضَع .
( فرند ) : فِرِندَادُ ، جَبَلٌ بناحية الدّهْناء وبِحِذَائِه جَبلٌ آخر ويقال لهما معاً : الفِرِندَادانِ . وقال ذو الرمة :
وَيافِعٌ مِن فِرِندَاديْن مَلْمُومُ
( دمثر ) : أرضٌ دمَاثرُ إذا كان دمِثاً .
وأنشد الأصمعيّ في صفة إبل :
ضَارِبة بِعَطَنٍ دُمَاثِرِ
أي شَرِبَتْ فَضَربَتْ بعطن ، ودَمْثَرٌ دَمِثٌ ، والدَّمْثَرَةُ الدَّماثة ، وبَعِيرٌ دُمَثِرٌ ودُمَاثِرٌ إذا كان كَثِير اللحم .
بلدم : اللحياني : يقال للرجل إذا فُرق فَسَكت : بَلْسَمَ وَبَلْدَمَ وطَرْسَم وأَسْبَط وأَرَمَّ .
( تمرد ) : ثعلب عن ابن الأعرابي يقال لِبُرْج الحمام : التِّمرادُ وجمعه التَّماريدُ وقيل : التَّماريد محاضِنُ الحَمَام في بُرْج الحَمَامِ ، وهي بيوتٌ صِغار يُبْنَى بعضها فوق بعض .
( دردب ) : عمرو عن أبيه : الدَّرْدَبة تحرُّك الثَّدْي الطَّرْطُبِّ وهو الطَّويلُ .
وقالت أمُّ الدّرْداء : زارنا سَلْمان من المدائن إلى الشام ماشياً وعليه كساءً وأَنْدَرْوَرْد يعني سراويل مُشَمَّرة ، قلت : وهي كلمة عَجَميَّة وليست بعربيَّة ، وفي النوادر رجل بَنْدَرِيٌّ وَمُبَنْدِرٌ ومُتَبَنْدِرٌ وهو الكثير المال .
( بيدر ) : ويقال : بَيْدَرٌ من حِنطِةٍ وصُولَةٌ من حِنْطة ، وجمعها صُولٌ وهو مثل الصَّوبَة .
( دربى ) : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : دَرْبَى فلانٌ فلاناً يُدَرْبيه إذا ألقاه وأنشد :
( اعلَوّطا عَمْراً ليُشْبياهُ
في كلِّ سوءٍ ويُدَرْبياهَ )
( حَوْجَلُة الخُبَعْثَنِ الدِّمَثْرا
وقول العجاج : بعير دِمَثْر ودُمَاثِرٌ إذا كان كثير اللَّحم وثيراً ) .
 ( درنف ) : وقال ( الشاعر ) :
أَكْلَفَ دُرْنُوفاً هجاناً هَيْكَلا
قال الأزهري : لا أعرف الدُّرْنُوفَ وقال : هو العظيمُ من الإبل .
( دربن ) : وقال ( المثقب العبدي ) ( 3 ) :
كدُكَّان الدَّرابِنَةِ المطِين
قيل : الدَرابِنَةُ التجار ، وقيل : جمع الدَّرْبان .
( ثرمد ) : وقال ابن دريد : القاقُلي الثّرْمَدُ من الحَمْضِ وكذلك القُلاّم والباقِلاء .
قال أبو منصور : ورأَيْتُ في ماء لبني سعد يقال له ثرمداء ورأيت حَواليه القاَقلِّي وهو من الحمض معروف وفي الحديث : كان أبي يلْبس أنْدَرُوزْديَّة يعني التُّبان .
قال الأزهري : وليس بعربي ولكنه مُعَرَّب .

##### Türkçe

Dâl harfinden rubâî bâbı
د
( **فندر** ) : Leys dedi: **الفِنْديرةُ** ve onun çoğulu **فَناديرُ**; sıkılaşmış hurmadan büyük bir parça, yahut dağ yüzünden kopup çıkan bir kaya parçasıdır. Develerin vasfında şu beyit okunmuştur:
Sanki onlar, bir tepenin zirvelerinden **فَنَادِيرُ**’dur.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَنْدُورَةُ**; **أُمُّ عِزْم** ve **أمُّ سُوَيْد**’dir; yani **السَّوْأَةَ** (ayıp yer) demektir.

( **فرند** ) : Leys dedi: **فرند** dâhil (yabancı) olup Arapçalaştırılmıştır; bir elbise adıdır. Kılıcın **وَفِرِنْدُ**’u onun nakşıdır. Dedim: Kılıcın **فرنْد**’i, onun cevheri ve içinde akan suyu (parıltısı)dır; onun çizgilerine **الفِرِنْدُ** denir; bunlar onun **سَفاسِقه**’idir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الفِرْنِد** baharatlardır; çoğulu **الفَرَانِدُ**’dir.

( **بندر** ) : Leys dedi: **البَنَادرَةُ** dâhildir; onlar şehirlerde yerleşip kalan tüccarlardır; tekili **بُنْدَارٌ**’dır.

( **بلدام** ) : Dedim: Bu bâbda İbnü’l-Muzaffer’in şu sözünü okudum: **البَلَنْدمُ** görünüşte ağır, huyda ahmak adamdır. Dedi: Göğsün ön kısmı **بَلْدَمٌ**’dır. Dedim: Bu iki harf, güvenilir imamların yanında **بالذال** iledir.
İbn Şümeyl dedi: **البَلْذَمُ** yemek borusu, gırtlak ve şah damarlarıdır; bunlara **بَلذم** denir ve bunun benzeri.
Asma‘î dedi: Attan **البَلْذَمُ**, onun gırtlağından, yemek borusundan ve **جَرانِهِ**’inden titreyen şeydir. Dedi: Yemek borusu, yiyecek ve içeceğin geçtiği yoldur; **الجران** boğazın iç tarafında olup boyna bitişik olan deridir; **الحُلْقُوم** nefesin ve sesin çıktığı yerdir.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti, dedi: **البَلْذَم** erkeklerden ahmak olandır.

( **دلظم** ) : Leys: **الدِّلْظَم** ve **الدَّلْظَم**; yaşlı, tükenmiş kocakarı devedir. Dedim: Başkası dedi ki: **الدَّلْظَم** güçlü devedir; **رجلٌ دِلْظَم** şiddetli, güçlüdür.

( **دلنظ** ) : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الدَّلَنْظَى** her şeyden semiz olandır.
Şemmer dedi: Omuzları iri, kalın ve büyük olduğunda **دَلَنْظَى** ve **بَلَنْزَى** (denir). Aslı **الدَّلْظِ**’dendir; o da itmedir.

( **ثرند** ) : Lihyânî dedi: Adam, göğsünün eti büyüdüğünde **اثْرَنْدَى** olur; yanlarının eti büyüyüp irileştiğinde **ابلندى** olur; semirip kalınlaştığında **ادلَنْظَى** olur.
( **رجل مُثَرْنَد مُخصِب** )

دربل : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **دربل**; davula vurduğunda (denir).

( **دردب** ) : Seleme, Ferrâ’dan: **الدَّرْدبيُّ**; **الكُوبة** ile vuruştur.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الدَّرْدابُ** davul sesidir.
Ebû Amr: **الدّرْدبَةُ** boyun eğmedir; **الثِّقاف** onu ısırdığında **دردبَ** denir; yani zelil oldu ve boyun eğdi.

( **فرند** ) : **فِرِندَادُ**; Dehnâ tarafında bir dağdır; onun hizasında başka bir dağ vardır; ikisine birlikte **الفِرِندَادانِ** denir. Zû’r-Rumme dedi:
**فِرِندَاديْن**’den bir yamaç, toplanmış (bulutlu).

( **دمثر** ) : **دمَاثرُ** bir yer; **دمِثاً** olduğunda.
Asma‘î, develerin vasfında şu beyiti okudu:
Bir konak yerinde **دُمَاثِرِ** ile vuran.
Yani içti de konak yerine vurdu. **دَمْثَرٌ**; **دَمِثٌ**’tir. **الدَّمْثَرَةُ**; **الدَّماثة**’dir. **بَعِيرٌ دُمَثِرٌ** ve **دُمَاثِرٌ**; eti çok olduğunda.

بلدم : Lihyânî: Adam korkup sustuğunda ona: **بَلْسَمَ** ve **بَلْدَمَ** ve **طَرْسَم** ve **أَسْبَط** ve **أَرَمَّ** denir.

( **تمرد** ) : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Güvercin kulesine **التِّمرادُ** denir; çoğulu **التَّماريدُ**’dir. Ve denildi ki: **التَّماريد** güvercin kulesinde güvercinlerin kuluçkalıklarıdır; bunlar küçük evlerdir; bir kısmı bir kısmının üstüne yapılır.

( **دردب** ) : Amr, babasından: **الدَّرْدَبة**; uzun olan yumuşak memenin hareketidir.
Ümmü’d-Derdâ dedi: Selmân, Medâin’den Şam’a yürüyerek bizi ziyaret etti; üzerinde bir örtü ve **أَنْدَرْوَرْد** vardı; yani paçaları toplanmış şalvar. Dedim: Bu Acemce bir kelimedir, Arapça değildir. Ve **النوادر**’de: **رجل بَنْدَرِيٌّ** ve **مُبَنْدِرٌ** ve **مُتَبَنْدِرٌ** vardır; o, malı çok olandır.

( **بيدر** ) : Ve denir: Buğdaydan bir **بَيْدَرٌ** ve buğdaydan bir **صُولَةٌ**; onun çoğulu **صُولٌ**’dür; o, **الصَّوبَة** gibidir.

( **دربى** ) : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Falan, falanı **دَرْبَى** eder; onu attığında **يُدَرْبيه** (denir). Şu beyiti okudu:
( Amr’ı yükseltin ki onu benzet(sin)ler,
Her kötülükte ve onu **يُدَرْبياهَ** etsinler )
( **حَوْجَلُة الخُبَعْثَنِ الدِّمَثْرا**
Ve Accâc’ın sözü: **بعير دِمَثْر** ve **دُمَاثِرٌ**; eti çok, yumuşak olduğunda ).

( **درنف** ) : Ve (şair) dedi:
Bir **دُرْنُوفاً**’u, beyaz, iri gövdeli (deveyi) yükledi.
Ezherî dedi: **الدُّرْنُوفَ**’u bilmiyorum. Ve dedi: O, develerden iri olandır.

( **دربن** ) : Ve (Müsekّkab el-‘Abdî) dedi:
Çamurlu **الدَّرابِنَةِ** dükkânı gibi.
Denildi ki: **الدَرابِنَةُ** tüccarlardır. Ve denildi ki: **الدَّرْبان**’ın çoğuludur.

( **ثرمد** ) : İbn Düreyd dedi: **القاقُلي الثّرْمَدُ**; **الحَمْضِ**’dendir; aynı şekilde **القُلاّم** ve **الباقِلاء**.
Ebû Mansûr dedi: Benî Sa‘d’a ait bir suda **ثرمداء** denilen yeri gördüm; çevresinde **القاَقلِّي** gördüm; o, **الحمض**’dendir, bilinen (bir ottur). Ve hadiste: “Babam **أنْدَرُوزْديَّة** giyerdi” yani **التُّبان**.
Ezherî dedi: Arapça değildir; fakat Arapçalaştırılmıştır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدال حرف من الحروف المجهورة ومن الحروف النِّطْعيَّة وهي والطاءُ والتاء في حيز واحد.

##### Türkçe

**الدال**: sesli harflerden bir harftir ve **النِّطْعيَّة** harflerdendir; o ve **الطاءُ** ve **التاء** bir tek hizada (mahallinde)dir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

alphabetical letter د د The eighth letter of the alphabet: called دَالٌ. It is one of the letters termed مَجْهُورَة [or vocal, i. e. pronounced with the voice, not with the breath only]; and of the letters termed نِطَعِيَّة [pronounced by pressing the tip of the tongue against the upper gums and suddenly withdrawing it], like ط and ت. (TA.) It is substituted, agreeably with general usage, for the ت of the form اِفْتَعَلَ and its variations, when the first radical letter is ز, as in اِزْدَادَ [for اِزْتَادَ]; or ذ, as in اِدَّكَرَ [for اِذْدَكَرَ, originally اِذْتَكَرَ]; or د, as in اِدَّرَأَ [for اِدْدَرَأَ, originally اِدْتَرَأَ]: and sometimes after ج, as in اِجْدَمَعُوا, a dial. var. of اِجْتَمَعُوا: also, sometimes, for the pronominal affix ت after د, as in جَلَدُّ for جَلَدْتُ; and after ز, as in جُزْدُ for جُزْتُ: it is also substituted for the ت of تَوْلَجٌ, contr. to analogy: and it occurs substituted for ط, contr. to general usage, as in مَرَدَى for مَرَطَى. (MF.) -A2- [As a numeral, it denotes Four.]

##### Türkçe

Alfabetik harf **د**. Alfabenin sekizinci harfi: **دَالٌ** diye adlandırılır. O, **مَجْهُورَة** diye adlandırılan harflerdendir [yahut sesli; yani yalnız nefesle değil, sesle telaffuz edilen]; ve **نِطَعِيَّة** diye adlandırılan harflerdendir [dilin ucunu üst dişetlerine bastırıp sonra onu ansızın çekmekle telaffuz edilen], **ط** ve **ت** gibi. (TA.) Genel kullanıma uygun olarak, birinci kök harf **ز** olduğunda, **اِفْتَعَلَ** kalıbının ve onun değişkelerinin **ت**’si yerine konur; **اِزْدَادَ**’da olduğu gibi [**اِزْتَادَ** yerine]; yahut **ذ**; **اِدَّكَرَ**’da olduğu gibi [**اِذْدَكَرَ** yerine, aslında **اِذْتَكَرَ**]; yahut **د**; **اِدَّرَأَ**’da olduğu gibi [**اِدْدَرَأَ** yerine, aslında **اِدْتَرَأَ**]: ve bazen **ج**’den sonra; **اِجْدَمَعُوا**’da olduğu gibi, **اِجْتَمَعُوا**’nun bir lehçe varyantı: ayrıca, bazen, zamir ekinin **ت**’si yerine **د**’den sonra; **جَلَدُّ**’da olduğu gibi **جَلَدْتُ** yerine; ve **ز**’den sonra; **جُزْدُ**’da olduğu gibi **جُزْتُ** yerine: o, ayrıca, kıyasa aykırı olarak, **تَوْلَجٌ**’un **ت**’si yerine konur: ve genel kullanıma aykırı olarak, **ط** yerine konmuş olarak vâki olur; **مَرَدَى**’da olduğu gibi **مَرَطَى** yerine. (MF.) -A2- [Bir sayı olarak, Dört’ü gösterir.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

د
د
a.  Dāl .  The eighth letter of the alphabet. Its numerical value is Four , ( دَ٢َ٣ 4 ).

##### Türkçe

د
د
a. **دال**. Alfabenin sekizinci harfi. Sayısal değeri Dört’tür, ( **دَ٢َ٣ 4** ).
