# ذأب (ذ-أ-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%A3%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kurt demektir

- Harfler: ذ - أ - ب
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ذءب

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الذِّئْبُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%90%D9%91%D8%A6%D9%92%D8%A8%D9%8F.md) | الفِّعْلُ | Kurt | 3 | 3 | [12:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%A8/ayet/12:13.md) |

## Mücavir kökler — 17 mücavir (26 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 25 · Ekel pas demektir
2. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
3. [عصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Birbirini destekleyen grup
4. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
5. [يوسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
6. [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Yarış meydanı demektir
7. [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
8. [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
9. [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
10. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
11. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
12. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bab kapı demektir
13. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
14. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
15. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
16. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
17. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذأب |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Aynü’l-fiili hemzeli (orta harfi hemze) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md), [كلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A8.md), [غدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [رعى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Vahşi, fırsatçı, sinsice yanaşıp sürüden ayrılanı veya savunmasızı ansızın parçalayan çöl kurdu ve bu hareket tarzı |
| Çekirdek Özet 2 | Zaaf ve gaflet anını kollayan tehlike; beşeri kıskançlık ve suçun üzerini örtmek için üretilen yapay mazeret ve dış tehdit perdesi |
| Çekirdek Özet 3 | Zaafı istismar eden dışsal saldırganlık ile içsel ihanetin suçunu dışa yükleme mekanizmasının somut simgesi |
| Kritik Hata Riski | Lafzı yalnızca zoolojik bir canlı türüne indirgeyip kıssadaki ahlaki zaaf, ihmal, sahte suçlama ve günah keçisi psikolojisini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذأ | Zayıflık, kusur, itme, kınama ve tedirgin edici bir etkiyle hedef alma (örneğin [ذأم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%85.md) kökünde kınamak ve ayıplamak) | ب | İtme ve kınama hareketini bedensel bir kapana alma, diş geçirme ve aniden çökerek parçalama eylemine dönüştürür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı piktogramının ikizi; sert ve sıkı geçiş | Sinsice açılan aralık, hedefin savunma hattında oluşan gedik ve oraya sızma hareketi |
| أ | Öküz başı; güç, hamle, başlangıç | Hamlenin aniliği, gücün tek bir noktada odaklanması ve yönelmiş bir saldırı iradesi |
| ب | Ev, barınak, iç alan | Hedefin içine sızma, kuşatma, güvenli alan sınırını aşarak gövdeye veya sürüye girme |
| ذأب | Gedikten hamle yaparak içeri dalma | Savunmadaki bir yarıktan ani ve güçlü bir saldırıyla içeriye hücum edip hedefi ansızın yakalama |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl kurdu (köpekgillerden vahşi avcı hayvan). Ayrıca eyerin hayvanın sırtını ısıran/kıstıran ön çatalı, başın tepesinden sarkan saç örgüsü ve rüzgarın her yönden bir şeyi savurması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Sa‘de b. Cümey‘, düşmanın doymak bilmez saldırganlığını ve dil uzatmasını kurdun doyumsuzluğuna benzeterek bu kökü kullanmıştır: هاعٍ يُمَظِّعُني، ويُصْبِحُ سادِراً، / سَدِكاً بلَحْمِي، ذِئْبُه لا يَشْبَعُ |
| Erken Arapça kullanım | Çöl haydutları, yalnız gezen ve baskın yapan kimseler için ذؤبان العرب nitelemesi kullanılmış; bir kimsenin sürüsüne kurt girmesi veya kurttan dehşete düşmesi durumuna ذُئب الرجل ve رجل مذؤوب denilmiştir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Batı Sami ve genel Afro-Asyatik dil ailesinde kurt ve çakal türü etobur hayvanları ifade eden kök, ortak bir Proto-Semitik biçime dayanır. İbranicede זְאֵב (ze'ev), Süryanicede ܕܐܒܐ (dēbā), Akadcada zību ve Arapçada ذأب kökleri düzenli ses denkliklerini (Proto-Semitik z/ḏ denklikleri) koruyarak aynı vahşi köpekgil hayvanı adlandırır. Kökün temel anlamsal matrisi, yırtıcının hareket tarzı olan fırsat kollama, seğirtme, sinsice yaklaşma ve zayıf anı yakalayıp dağıtma eylemidir. Arapçada bu somut kökten eyerin ön kısmındaki kıstırıcı bölüme, rüzgarın savuruculuğuna ve başın tepesinden inen perçeme geçiş yapılarak kavramsal alan zenginleşmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çöl kurdu ve saldırı dinamiği | Hayvanın ani saldırısından hareketle rüzgarın her yönden kuşatması, eyerin baskısı ve başın tepe noktası saçlarına türetim yapılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ze'ev, Süryanice dēbā, Akadca zību | Erken Sami katmanından itibaren yırtıcı çöl avcısını adlandıran ortak leksikal miras | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin Sami dışı kollarında güvenilir ses denkliğine sahip doğrudan bir veri tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذأب | Anlamlı | Çöl kurdu, vahşi saldırganlık, sinsi tehlike | Hedef kök; fırsatçı saldırı ve bu saldırının oluşturduğu dehşet | Kur'an'da geçer |
| [ذبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%A3.md) | Anlamlı | Savmak, defetmek, bir tür çöl bitkisi | Bir tehlikeyi veya nesneyi öteye itmek, kovmak | Kur'an'da geçmez |
| أذب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş için bağımsız kök kaydı yoktur | Kur'an'da geçmez |
| [أبذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%B0.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [بذأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%A3.md) | Anlamlı | Çirkin bulmak, küçümsemek, kaba söz söylemek | Bir şeyi değersiz ve kusurlu görüp gözden düşürmek | Kur'an'da geçmez |
| بأذ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel sayılmıştır | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذأب | Merkez | Vahşi avcı, sinsi saldırganlık | Gözetleme, sürüden ayrılanı ve korumasızı sinsice avlama | Fırsatçı ve beklenmedik anda gelen dış tehlike |
| [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) | Komşu | Genel yırtıcı hayvan | Güç ve pençe yoluyla doğrudan parçalayan büyük yırtıcılar | Yırtıcılığın cins adı olup sinsi zaaf avcılığına hasredilmez |
| [كلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A8.md) | Komşu | Ehlileşebilen köpekgil | Bağırma, havlama, kovalama ve hırsla yapışma | Ehlileşme potansiyeli taşır, kurttaki yabani çöl karakterinden ayrılır |
| [غدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1.md) | Komşu | Hıyanet, arkadan vurma | Güven veren tarafın antlaşmayı çiğneyip ansızın vurması | İçeriden kaynaklanan ahlaki ihanettir; kurt ise dışsal tehlikedir |
| [رعى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D9%8A.md) | Zıt | Koruma, gütme, gözetme | Sürünün dağılmasını önleme, besleme ve savunma sağlama | Zayıfı koruyan ve gözeten çobanlık iradesi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذأب | Kurt | Sinsice zaaf kollayan vahşi hayvan ve bu nitelik | Kesin |
| Latince | Lupus | Kurt | Zoolojik türü karşılar; mecazi saldırganlık anlamı taşır fakat Arapçadaki rüzgar/baskı türevlerini içermez | Güçlü |
| İngilizce | Wolf | Kurt | Yırtıcı hayvanı ve mecazi olarak açgözlü, sinsi tehlikeyi karşılar | Güçlü |
| Almanca | Wolf | Kurt | Yırtıcı hayvanı karşılar; çöl ve bedevi yaşamına ait özel kültürel türevleri taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | Loup | Kurt | Yırtıcı hayvanı ve mecazi tuzak/tehdit bağlamını karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الذئب (Yusuf [12:13](https://lisan.digital/tr/ayet/12:13.md)) | Koruyucunun kaygısı ve zihinsel mazeret zemini | Yakub'un oğullarına karşı Yusuf'u koruma endişesini dile getirirken zayıf anı tasvir etmesi bağlamı |
| الذئب (Yusuf [12:14](https://lisan.digital/tr/ayet/12:14.md)) | İddianın mantıksal reddi ve güç gösterisi | Kardeşlerin güçlü bir topluluk olduklarını ileri sürerek bu tehlikenin imkansızlığını iddia etmeleri bağlamı |
| الذئب (Yusuf [12:17](https://lisan.digital/tr/ayet/12:17.md)) | Sahte suçlama, iftira ve günah keçisi | Kardeşlerin kendi cürümlerini örtmek için masum bir dış etkene suçu yıkmaları bağlamı |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şer problemi ve ilahi takdir | İnsanın kendi iradi kötülüğünü tabii afetlere veya dış sebeplere yükleme yanılgısı | Suçun fâili ile bahane edilen dış etkenin ayrıştırılması |
| Fıkıh | Emanet hukuku ve telefat | Çobanın veya emanetçinin kusuru olmaksızın kurdun telef ettiği malda tazmin yükümlülüğü | Mücbir sebep ile ihmal arasındaki sınırın tespiti |
| Tefsir | Yusuf kıssası tahlili | Yakub'un dile getirdiği kurt endişesinin kardeşlerin zihninde yalana malzeme oluşturması | İhmal ve endişenin suça kılıf haline getirilmesi psikolojisi |
| Hadis | Cemaat ve sürü metaforu | Sürüden ayrılan koyunu kurdun kapacağı uyarısıyla yalnızlaşmanın tehlikesi | Cemaatten ve koruma kalkanından kopan bireyin savunmasızlığı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlak ve nefis muhasebesi | Dış günah keçisi | İhaneti meşrulaştırma aracı | İnsan kendi hasedini ve kötülüğünü tabiatın yırtıcılığı ardına gizleyemez | Güçlü |
| İlmi | Sosyal psikoloji | Yansıtma mekanizması | Suçu dışlama ve aklanma | Grup içi suçun dışsal bir tehdide mal edilerek vicdanın rahatlatılması | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu güvenliği | Dış tehdit algısı | İç zaafı örtbas etme | Kendi görevini ihmal eden idarenin sorumluluğu dış düşmana atması | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve emanet düzeni | Fırsatçı sömürü | Korumasız varlığın talanı | Regülasyon ve gözetimden yoksun piyasada zayıf aktörlerin ezilmesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimetrik sınır ihlali ve sönümleme | Bir sistemin sınır çeperindeki lokal direnç kaybında, dışsal yıkıcı faktörün içeri sızarak entropiyi artırması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Günah keçisi (Scapegoating) mekanizması | Topluluğun kendi iç çatışma ve kusurlarını meşruiyet üretmek adına harici bir hedefe fatura etmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece çöl faunasına ait biyolojik bir canlı türü olarak görüp sosyo-psikolojik dersi yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kendi suçunu masum bir dış unsura yükleme, haset cinayetini meşrulaştırma ve tedbirsizliğe sahte mazeret bulma kurgusu |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki uyarının hayvan tehlikesine dair olduğunu zannedip asıl tehlike olan kardeş hasedini ve iftira düzeneğini kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Beşeri kötülüğün kendi sorumluluğunu tabiatın vahşetine yıkarak aklanma stratejisini deşifre ettiği için temel ahlaki öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yusuf kıssasında emanet, kıskançlık, gözetim görevi ve yalan kurgusunun ele alındığı ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kötülüğün daima dışarıdan gelen kör kuvvetlerden doğduğu algısını yıkarak, asıl yıkımın içerideki ahlaki çürümeden kaynaklandığını gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sürüden veya korunaklı alandan ayrılan savunmasız canlıyı gözetleyip aniden parçalayan vahşi çöl kurdu.
- Soyut anlam: Savunma zaafını istismar eden saldırganlık ile içsel cürümün sorumluluğunu dış dünyaya yükleme taktiği.
- Sistematik karşılık: Sistemin güvenlik eşiği düştüğünde dış tehdidin içeri sızması ve faillerin kendi kusurlarını bu dış etkene fatura ederek cezadan kaçma mekanizması.
- LaTeX modeli: $$T = f(G, A) \quad \text{ve} \quad C \to M \iff A \to 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $T$ gerçekleşen tehdit ve hasarı; $G$ hedefin içsel gaflet ve zaaf düzeyini; $A$ koruma ve güvenlik kalkanının gücünü temsil eder. Güvenlik kalkanı ($A$) sıfıra yaklaştığında tehdit açığa çıkar. İkinci kısımda $C$ işlenen içsel cürmü, $M$ ise dışa yüklenen sahte mazereti simgeler; denetim ve koruma zaafı oluştuğunda fail kendi suçunu dışsal bir yıkıcıya ($M$) aktarır.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%A3%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Yusuf 12:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%A8/ayet/12:13.md) — الذِّئْبُ

قَالَ إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ وَأَخَافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ وَأَنْتُمْ عَنْهُ غَافِلُونَ

Meal (IK): Dedi ki: Onu götürmeniz doğrusu beni tasaya düşürüyor. Siz, ondan habersizken onu kurdun yemesinden korkuyorum.

### [Yusuf 12:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%A8/ayet/12:14.md) — الذِّئْبُ

قَالُوا لَئِنْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّا إِذًا لَخَاسِرُونَ

Meal (IK): Dediler ki: Biz bir toplulukken onu kurt yerse; bu takdirde biz, muhakkak hüsrana uğrayanlardan oluruz.

### [Yusuf 12:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%A8/ayet/12:17.md) — الذِّئْبُ

قَالُوا يَاأَبَانَا إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنَا يُوسُفَ عِنْدَ مَتَاعِنَا فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ وَمَا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا وَلَوْ كُنَّا صَادِقِينَ

Meal (IK): Dediler ki: Ey babamız; gerçekten biz gitmiştik ki yarış yapalım. Yusuf’u da eşyaların yanında bırakmıştık. Onu kurt yemiş. Her ne kadar doğru söylüyorsak da sen, bize inanacak değilsin.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kurt demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الذال والباء و و ي ء معهما
ذ أ ب، ذ و ب، ذ ي ب، ب ذ ي، ب ذ أ مستعملات
ذأب:
الذِّئْبُ: كَلْبُ البَرِّ، والأُنْثَى ذِئبة.
والذِّئْبة من القَتَبِ والإكافِ ونحوه: ما تحت مُقَدَّم ملتَقَى الحِنْوَيْنِ، وهو الذي يَعَضُّ على مِنْسَجِ الدّابّةِ.
والمَذؤوبُ: هو الذي وَقَعَ الذئبُ في غَنَمِه، وكذلك إذا أَفزَعَتْه الذِّئابُ.
والصانع يذأَبُ القَتَبَ إذا أجادَ صَنْعتَه.
ويقال للذي افزَعَتْه الجِنُّ: تَذأَّبَتْه وتَذَعَّنَتْه، وكذلك تَذَأَّبَتْه الريحُ أي تَناوَلَتْه من كلِّ جانبٍ.
والذُّؤابةُ ذُؤابةٌ مَضفورةٌ من شَعْر، وكذلك موضعها من الرأس، وكذلك ذُؤابةٌ العِزِّ والشَّرَف، والجميع الذَّوائب، والقياس الذَّآئِب مثل دُعابة ودَعائب، ولكنّه لما التَقَتْ همزتان لم تكن بينهما اِلاّ ألفٌ ليِّنةٌ ليَّنوا الأولى منهما لأنّ العَرَبَ تَستَثقِل التِقاءَ همزتَين في كلمة واحدة.
والذِّئب يَتَذَأَّبُ الإنسانَ، أي يَختِلُه، والريح تَتَذَأَّبُه: تَتَصَرَّف عليه، قال ذو الرمة:
إذا ما استَدَرَّتْه الصَّبا وتَذاءَبَت		يَمانِيةٌ تَمري الذِّهابَ المَنائحُ
الذِّئبْةُ: داءٌ يأخذُ الدابَّة، يقال: بِرْذَوْنٌ مذؤوب.
وأرض مَذْأَبةٌ: كثيرة الذّئاب.
ذوب:
الذَّوْبُ من العَسَل ما قد أُخرِجَ فخُلِّصَ من شَمْعه، والشَّمْعُ المُومُ.
والذَّوَبانُ مصدر ذابَ يَذوبُ، وكُلُّ شيءٍ أَذَبْتَه فما خَرَجَ منه من الدَّسَم فهو ذُوابَتُه، وما أذَبْتَ فهو المذوبُ.
ذيب:
والأَذْيَبُ: الماء الكثير.
بذي، بذأ:
بَذِيَ الرجل إذا ازدُرِيَ به.
ورجلٌ بَذيٌّ إذا نَطَقَ بهُجرٍ، وامرأة بَذيَّةٌ: بيِّنَةُ البَذاءة، وقد بَذُؤَ، قال:
هَذْرَ البَذيئةِ ليلَها لم تَهْجَعِ

##### Türkçe

باب **الذال** و**الباء** و**و** و**ي** و**ء** معهما
**ذ أ ب**، **ذ و ب**، **ذ ي ب**، **ب ذ ي**، **ب ذ أ** kullanımdadır.

**ذأب**:
**الذِّئْبُ**: kırın köpeği; dişisi **ذِئبة**.
Ve **الذِّئْبة** ( **القَتَبِ** ve **الإكافِ** ve benzerlerinden): **الحِنْوَيْنِ**’in birleştiği yerin ön kısmının altındaki şeydir; o, binek hayvanının **مِنْسَجِ**’ine ısıran şeydir.
Ve **المَذؤوبُ**: **الذئبُ**’ün onun koyunlarına düştüğü kimsedir; yine **الذِّئابُ** onu korkuttuğu zaman da böyledir.
Ve zanaatkâr, yapımını iyi yaptığı zaman **القَتَبَ**’ı **يذأَبُ**.
Ve cinlerin korkuttuğu kimse için denir: **تَذأَّبَتْه** ve **تَذَعَّنَتْه**; yine rüzgâr onu **تَذَأَّبَتْه** (yani) onu her taraftan ele aldı.
Ve **الذُّؤابةُ**: saçtan örülmüş bir **ذُؤابةٌ**’dır; yine baştan onun yeri de böyledir; yine izzet ve şerefin **ذُؤابةٌ**’sı da böyledir. Hepsi **الذَّوائب**’dir. Kıyas **الذَّآئِب**’dir; **دُعابة** ve **دَعائب** gibi. Fakat iki hemze buluştuğunda, aralarında yumuşak bir **ألف**’ten başka bir şey olmadığından, ikisinden birincisini yumuşattılar; çünkü Arap, bir kelimede iki hemzenin buluşmasını ağır görür.
Ve **الذِّئب** insanı **يَتَذَأَّبُ**; yani onu aldatır. Ve rüzgâr onu **تَتَذَأَّبُه**: onun üzerinde tasarruf eder. **ذو الرمة** dedi ki:
إذا ما استَدَرَّتْه الصَّبا وتَذاءَبَت		يَمانِيةٌ تَمري الذِّهابَ المَنائحُ
**الذِّئبْةُ**: binek hayvanını tutan bir hastalıktır; denir: **بِرْذَوْنٌ** **مذؤوب**.
Ve **أرض مَذْأَبةٌ**: kurtları çok olan (yer).

**ذوب**:
**الذَّوْبُ** baldan, çıkarılmış olup mumundan arıtılmış olan şeydir; mum **المُومُ**’dur.
Ve **الذَّوَبانُ**, **ذابَ يَذوبُ**’un mastarıdır. Ve her şey ki onu **أَذَبْتَه**, ondan çıkan yağlılık onun **ذُوابَتُه**’dur; erittiğin şey ise **المذوبُ**’dur.

**ذيب**:
Ve **الأَذْيَبُ**: çok su.

**بذي**، **بذأ**:
Adam **بَذِيَ** olur; kendisiyle hor görüldüğü zaman.
Ve bir adam **بَذيٌّ** olur; çirkin sözle konuştuğu zaman. Ve bir kadın **بَذيَّةٌ**: **البَذاءة**’si açık olan. Ve **بَذُؤَ** olmuştur. Dedi ki:
هَذْرَ البَذيئةِ ليلَها لم تَهْجَعِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الذئب يهمز ولا يهمز، وأصله الهمزُ، والأنثى ذئبةٌ، وجمع القليل أَذْؤُبٌ، والكثير ذئابٌ وذُؤْبانٌ. وذُؤْبانُ العرب أيضاً: صعاليكها الذين يتلصصون. وأرضٌ مَذْأَبَةٌ، أي ذاتُ ذِئابٍ. أبو عمرو: الذِئْبانُ: الشَعَرُ على عُنُقِ البعير ومِشْفَرِهِ. وقال الفراء: الذِئْبانُ بقية الوبَر. قال: وهو واحدٌ. والذئبةُ: فُرْجَةُ ما بين دَفَّتَي السَّرْجِ والرَحْلِ، تحت ملتقى الحِنْوَيْنِ، وهو يعق على المِنْسَج. وذَأَبَهُ، أي طرده وحَقَرَهُ. وذَأَبْتُ الإبلَ ذَأْباً: سُقْتُها. وأَذْأَبَ الرجل: فَزِعَ. قال الشاعر:
فسَقَطَتْ نَخْوَتُهُ وأَذْأَبا
أبو زيد: ذَؤُبَ الرجل بالضم يَذْؤُبُ ذآبَةً: صار كالذئب خُبْثاً ودهاءً. وذُئِبَ الرجلُ على فُعِلَ، فهو مَذْؤُوبٌ، أي وقع الذئبُ في غنمه. وتَذاءَّبَتِ الريحُ وتَذاءَبَتْ بمعنىً، أي اختَلَفَتْ وجاءتْ مرّةً كذا ومرة كذا. قال الأصمعي: أُخِذَ من فِعْلِ الذِئْبِ لأنَّه يأتي كذلك. وتَذاءَبْتُ الناقَةَ، على تفاعلت، أي ظَأَرْتُها على ولدها، وذلك أن يَلبَس لها لباساً يَتَشبَّهُ بالذئب ويُهَوِّلُ لها، لتكون أَرْأَمَ عليه. والذُؤابَةُ من الشَعر والجمع الذوائب، وكان الأصل ذَآئِبُ. والذؤابة أيضاً، الجِلأدة التي تَعَلَّقُ على آخِرَة الرَّحْلِ. يقال غبيطٌ مُذَأَّبٌ. وغُلامٌ مُذَأَّبٌ: له ذؤابَةٌ.

##### Türkçe

**الذئب** hem hemzelenir hem hemzelenmez; aslı hemzedir. Dişisi **ذئبةٌ**’dir. Azın çoğulu **أَذْؤُبٌ**’dur; çoğu ise **ذئابٌ** ve **ذُؤْبانٌ**’dır. **ذُؤْبانُ العرب** da: hırsızlık yapıp gizlice dolaşan serserileridir. **وأرضٌ مَذْأَبَةٌ**: yani **ذاتُ ذِئابٍ** (kurtları olan).

Ebû Amr: **الذِئْبانُ**: devenin boynundaki ve dudağındaki kıldır. Ferrâ dedi: **الذِئْبانُ** tüyün kalıntısıdır. Dedi: ve o tektir.

**والذئبةُ**: eyerin ve semerin iki yan tahtası arasındaki açıklıktır; **تحت ملتقى الحِنْوَيْنِ** (iki kavisli parçanın birleştiği yerin altında) olup **على المِنْسَج** üzerinde düğümlenir.

**وذَأَبَهُ**: yani onu kovdu ve onu hakir gördü. **وذَأَبْتُ الإبلَ ذَأْباً**: onları sürdüm. **وأَذْأَبَ الرجل**: korktu. Şair dedi:
فسَقَطَتْ نَخْوَتُهُ وأَذْأَبا

Ebû Zeyd: **ذَؤُبَ** (adam) damme ile, **يَذْؤُبُ** **ذآبَةً**: kötülük ve kurnazlıkça kurt gibi oldu. **وذُئِبَ الرجلُ** **على فُعِلَ**; o hâlde o **مَذْؤُوبٌ**’dur; yani kurt onun koyun sürüsüne düştü.

**وتَذاءَّبَتِ الريحُ** ve **تَذاءَبَتْ** aynı anlamdadır: yani değişti; bir defa şöyle, bir defa böyle geldi. Asmaî dedi: **فِعْلِ الذِئْبِ**’den alınmıştır; çünkü o da böyle gelir.

**وتَذاءَبْتُ الناقَةَ** **على تفاعلت**: yani onu yavrusuna alıştırdım; bu, ona bir elbise giydirip kurtla benzeşmesi ve onu korkutmasıdır; ona karşı daha merhametli olsun diye.

**والذُؤابَةُ** saçtandır; çoğulu **الذوائب**’dir; asıl **ذَآئِبُ** idi. **والذؤابة** ayrıca, semerin arkasına asılan deri parçasıdır. Denir: **غبيطٌ مُذَأَّبٌ**. Ve **غُلامٌ مُذَأَّبٌ**: onun **ذؤابَةٌ**’si vardır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ذ ب ( وايء )
ذبي ، ذاب ، ذأب ، ذيب ، بذأ ، باذ .
ذبى : أَمّا ( ذَبى ) فما عَلِمْتُنِي سَمِعْت فيه شيئاً من ثِقَةٍ غير هذه القَبِيلة التي يُقال لها : ذُبْيان .
قال أَبو عُبَيدة : قال ابْنُ الكَلْبِيّ : كان أَبي يَقُول : ذِبْيَان ، بالكسر .
قال : وغيرُه يقول : ذُبْيان .
وذكر لي بعضُ المَشايخ أَنه يُقال : ذَبَّ الغَدِيرُ ، وذَبَى ؛ وذَبَتْ شَفَتُه ، وذَبَّت ، ولا أَدري ما صِحّته .
ذوب : قال اللَّيْثُ : الذَّوْبُ : العَسَلُ الذي خلِّص مِن شَمْعه .
والذَّوَبَان : مَصْدر : ذَابَ يَذُوب .
سَلمة ، عن الفَرّاء : ذابَ عليه المالُ ، أَي حَصَل .
وذاب الرَّجُلُ ، إذا حَمُق بعد عَقل .
وظَهَرت فيه ذَوْبَةٌ ، أَي حَمْقَةٌ .
وذابَ : إذا دام على أَكْل الذَّوْب ، وهو العَسَل .
وقال أَبو الهَيْثم في قول بِشْر بنِ أَبي خازم :
وكُنتم كذاتِ القِدْرِ لم تَدْرِ إذ غَلَتْ
أَتُنْزِلُها مَذْمُومةً أَم تُذِيبُها
قال : تُذِيبها ، أَي تُبْقيها ، من قولك : ما ذاب في يَدِي ، أَي ما بَقِي .
وقال غيرُه : تُذِيبها : تُنْهِبُها .
وذابَت الشَّمْسُ ، إذا اشْتَدَّ حَرُّها ؛ وقال الراجز :
وذابَ للشّمْس لُعَابٌ فَنَزلْ
وقال :
إذا ذابَت الشَّمْس اتَّقَى صَقَرَاتِها
بأَفْنان مَرْبُوعِ الصَّريمة مُعْبِلِ
أَبو عُبَيد : عن أَبي زَيد ، قال : الزَّبْدُ حين يُجعل في البُرْمة لِيُطْبَخ سَمْناً فهو الإذْوَابُ والإذْوَابة ، فإذا خَلص اللَّبن من الثُّفْل فذلك اللَّبن الإثْر . والثفل : الذي يكون أَسْفَلَ اللبن هو الخُلُوص . وإن اخْتلط اللَّبَنُ قِيل : ارْتَجَن .
ويُقال : ذابَت حَدَقَةُ فلانٍ ، إذا سَالَتْ .
ويُقال : هاجِرَةٌ ذَوَّابَةٌ : شَدِيدَةُ الحَرِّ ؛ وقال الشّاعر :
وظَلْماءَ مِنْ جَرَّى نَوَارٍ سَرَيْتُها
وهَاجِرَةٍ ذَوَّابَةٍ لا أَقِيلُهَا
وناقَةٌ ذَؤُوبٌ : سَمِينَةٌ ولَيْست في غاية السِّمَن .
أَبو عَمرو ، عن أَبيه : ذابَ ، إذا سَال ؛ وبَاذ ، إذا تَوَاضَع .
أَبو عُبَيد ، عن الفَرّاء ، قال : الذّئْبَانُ : بَقِيَّةُ الوَبَر .
قال أَبو عَمْرو : الذِّئبَانُ : الشَّعَر على عُنُق البَعِير ومِشْفَره .
قال شَمِرٌ : لا أَعرِف الذِّئْبَانَ إلا في بَيْتٍ لكُثَيِّر :
عَسُوفٌ بأَجْواز الفَلاَ حِمْيَرِيَّة
مَرِيش بذِيبَانِ الشَّليل تَلِيلُها
ويُرْوى : السَّبيب .
قال أَبُو عُبَيْد : هو واحد .
وقال أَبو وَجْزَة :
تَرَبَّع أَنْهِيَ الرَّنْقَاءِ حتّى
نَفَى وَنَفَيْنَ ذِئْبَانِ الشِّتَاءِ
ذأَب : الذِّئْب ، مَهْموز في الأصل ؛ والجمع أَذْؤُب ، وذِئَاب ، وذُؤْبَان .
أَبو عُبَيد ، عن أَبي عَمْرو : أَذْأَب الرَّجُلُ ، فهو مُذْئِبٌ ، إذا فَزِع .
وقال غَيْرُه : ذَأَبْتُ فُلاناً ذَأْباً ، وذَأَمْتُه ذَأْماً ، إذا حَقَّرْتَه ؛ ومنه قولُ الله عزّ وجلّ : ( مَذْءُومًا مَّدْحُورًا ) ( الأعراف : 18 ) .
وأَخْبرني الْمُنْذِريّ ، عن الحَرّانيّ ، عن ابن السِّكِّيت ، قال : ذَأَمْتُه وذَأَبْتُه ، إذا طَرَدْتَه وحَقَّرْتَه .
قال : وسَمِعْتُ أَبا العَباس يَقُول : ذَأَمْتُه : عِبْتُه ، وهو أَكثر من ( ذَمَمْته ) .
أَبو عُبَيد ، عن الأصمعِيّ ، يُقال : غَرْبٌ ذَأْبٌ ، على مثال فَعْل ، ولا أُراه أُخذ إلا من تَذَؤُّب الرِّيح ، وهو اخْتلافها ، فشَبَّه اخْتِلاف البَعِير في المَنْحَاةِ بها .
أَبو عُبَيد : المُتذَئِّبة ، والمُتَذَائِبة ، بوزن مُتَفَعِّلة ومُتَفاعلة ، من الرِّياح : التي تَجِيء من ها هنَا مَرَّةً ومن ها هنا مَرَّةً ؛ قال ذو الرُّمّة يَذْكُر ثَوْراً وَحْشِيّاً :
فبات يُشْئِزُه ثَأْدٌ ويُسْهِرُه
تَذَؤبُ الرِّيح والوَسْوَاسُ والهِضَبُ
أَبو عُبَيد ، عن أَبي زَيد : تَذَأب ، النَّاقةَ ، وتَذَاَّب لها ، وهو أَن يَسْتَخْفِيَ لها إذا عَطَفَها على غير وَلدها ، مُتَشَبِّهاً لها بالسَّبُع لتَكون أَرأَمَ عليه مِن ولَده الذي تَعْطف عليه .
قال : وقال الأصمعيّ : الذِّئْبَة : فرْجةُ ما بين دَفَّتَي الرَّحْل والسَّرْج والغَبِيط ، أَيّ ذلك كان .
وقَتَبٌ مُذَأَّبٌ ، وغَبِيطٌ مُذَأَّبٌ ، إذا جُعِل له فُرْجَةٌ ؛ قال امرؤ القَيس :
له كَفَلٌ كالدِّعْصِ لَبَّدَهُ النّدَى
إلى حَارِكٍ مِثل الغَبِيطِ المُذَأَّبِ
وقال غيرُه : من أَدْوَاءِ الخيل : الذِّئْبَةُ .
وقد ذُئِبَ الفَرَسُ ، فهو مَذْءُوبٌ ، إذا أَصابه هذا الدّاء ، ويُنْقَبُ عنه بحَديدة في أَصْل أُذُنه فيُسْتَخْرَج منه غُدَدٌ صِغارٌ بِيضٌ أَصْغر من لُبِّ الجَاوَرْس .
وقال أَبو زَيْد : ذُؤَابةُ الرَّأْس ، هي التي أَحاطت بالدّوَّارة من الشَّعَر .
وغُلاَمٌ مُذَأَّبٌ : له ذؤَابةٌ .
قال : وذُؤْبانُ العَرب : الذي يَتَصَعْلَكون ويَتلصَّصُون .
ويقال : هم ذُؤَابةُ قومِهم ، أَي أَشْرَافُهم .
وذُؤابةُ النَّعل : المُتعلِّق من القَبال .
وذُؤابةُ السّيف : عِلاقةُ قائمه .
وذَؤُب الرَّجُلُ يَذْؤُب : إذا خَبُث ، كأَنّه صار ذِئْباً .
واسْتَذْأَب النَّقَدُ : صار كالذِّئْب ، يُضْرب مثلاً للذُّلاَّن ، إذا عَلَوا الأَعِزّةَ .
وأَرْض مَذْأَبَةٌ : كَثِيرةُ الذِّئاب ، كقولهم : أَرْض مَأْسَدَةٌ ، من الأَسَد .
وقال اللَّيْثُ : بِرْذَوْنٌ مَذْءُوبٌ : أَخَذَتْه الذِّئْبة .
قال : المَذْءُوب : الرَّجُل الذي وَقَع الذِّئْبُ في غَنمه .
والمَذْءُوب : الفَزِع .
ويقال للمَرْأَة التي تُسَوِّي مَرْكَبها : ما أَحْسَن ما ذَأَبْتَه .
وقال الطِّرِمّاح :
كُلُّ مَشْكوكٍ عَصافِيرُه
ذَأَبَتْه نِسْوَةٌ مِن جُذَامْ
ويُقال للذي أَفْزَعَتْه الجِنّ : تَذَأَّبَتْه ، وتَذَعَّبَتْه .
اللَّيْثُ : الذُّؤَابة : الشَّعَر المَضْفُور ، من شَعر الرَّأْس .
وذُؤَابة كُلِّ شيء : أَعْلاه ، وكذلك ذُؤابة العِز والشَّرف .
وجَمْعها : الذَّوائب . والقياس : الذَّآئِب ، مِثل دُعابة ودَعائب ، ولكنّه لمّا التقت هَمْزَتان بينهما أَلف ليّنة لَيَّنوا الهمزة الأولى فقَلبوها واواً استثقالاً لالتقاء هَمزتين في كلمة واحدة .
ابْنُ بُزُرْجَ : ذُئِب الرَّجُل ، إذا أَصَابه الذِّئْبُ .
وذَأَبْتُ الشيءَ : جَمَعْتُه .
ذيب : والأذْيب : الماءُ الكَثِير .
أَبو عُبَيد ، عن الأصْمعي : مَرَّ فلانٌ وله أَذْيَبُ . قال : وأَحْسِبه يُقال بالزَّاي : أَزْيب ، يَعْني النَّشَاط .
بذأَ : أَبو عُبَيدة ، عن أَبي عمرو : بَذَأَ الأرْضَ : ذَمَّ مَرْعَاهَا .
وهي أَرْضٌ بَذِيئةٌ ، مثال فعيلة ، لا مَرْعَى فيها .
أَبو زَيْد : بَذَأْتُ الرَّجُلَ أَبْذَؤُه بَذْءاً ، إذا ذَمَمْتَه .
وباذأَتُ الرَّجُلَ ، إذا خاصَمْتَه .
وقال شَمِرٌ في تَفْسير قوله : ( إنك ما عَلِمْت لَبَذِيءٌ مُغْرِقٌ ) . قال : البَذِيء : الفاحِش السَّيِّىء القول .
ورَجُلٌ بَذِيءٌ ، من قَوْم أَبْذِيَاء .
وقد بَذُؤ يَبْذُؤ بَذَاءً . وبعضُهم يقول : بَذِىء يَبْذَأ بَذْءاً .
وقال أَبُو النَّجْم :
فاليَوْمُ يَوْمُ تفاضُلٍ وبَذَاء
وقال اللَّيْثُ : بُذِىء الرَّجُل ، إذا ازْدُرِي .
وامْرأَة بَذيئة ، ورَجُل بَذِيٌ : بَيِّن البَذَاءة ؛ وأَنشد :
هَذْرَ البَذيئةِ لَيْلَها لم تَهْجَع
ويُقال : بَذَأَتْ عَيْني فلاناً تَبْذؤُه بذَاءة ، إذا لم تَقْبَله ورأَت منه حالاً كَرِهَتْها .
وقال الشَّعْبِي : إذا عَظُمت الحَلْقَةُ فإنّما هي بِذَاء ونِجَاء .
وقيل : البِذَاء : المُبَاذاة ، وهي المُفَاحشة .
يقال : باذَأْتُه بِذَاءً ومُباذأَة . والنِّجَاء : المُنَاجاة .
أَبو زَيد : بَذَأْتُه عَيْني بَذْءاً ، إذا أُطرِيَ لك وعِندك الشّيء ثم لم تره كذلك ، فإذا رأَيْتَه كما وُصف لك ، قُلْتَ : ما تَبْذَؤُه العَيْن .
بوذ : سَلمة ، عن الفَرّاء : باذ الرَّجُلُ ، إذا افْتَقَر ، وبَذُؤ ، إذا ساء خُلُقه .
ثَعلب ، عن ابن الأعرابيّ : باذ يَبُوذ بَوْذاً ، إذا تَعَدَّى على الناس .

##### Türkçe

ذ ب ( **وايء** )
**ذبي** , **ذاب** , **ذأب** , **ذيب** , **بذأ** , **باذ** .
**ذبى** : **أَمّا ( ذَبى )**’ya gelince, bu kabile dışında, kendilerine: **ذُبْيان** denilen bu kabileden başka, onda güvenilir birinden bir şey işittiğimi bana bildiren olmadı.
Ebû Ubeyde dedi: İbnü’l-Kelbî dedi: Babam derdi ki: **ذِبْيَان** , kesre ile.
Dedi: Başkası ise: **ذُبْيان** der.
Bana bazı şeyhler, şöyle denildiğini zikretti: **ذَبَّ الغَدِيرُ** , ve **ذَبَى** ; ve **ذَبَتْ شَفَتُه** , ve **ذَبَّت** ; ve ben onun sıhhatini bilmiyorum.

**ذوب** : Leys dedi: **الذَّوْبُ** : mumundan arıtılmış baldır.
Ve **الذَّوَبَان** : mastardır: **ذَابَ يَذُوب** .
Seleme, Ferrâ’dan: **ذابَ عليه المالُ** , yani: elde edildi.
Ve **ذاب الرَّجُلُ** , akıldan sonra ahmaklaştığı zaman.
Ve onda **ذَوْبَةٌ** ortaya çıktı, yani: bir ahmaklık.
Ve **ذابَ** : **الذَّوْب** yemeye devam ettiği zaman; o da baldır.
Ebû’l-Heysem, Bişr b. Ebî Hâzim’in şu sözü hakkında dedi:
وكُنتم كذاتِ القِدْرِ لم تَدْرِ إذ غَلَتْ
أَتُنْزِلُها مَذْمُومةً أَم تُذِيبُها
Dedi: **تُذِيبها** , yani onu bırakır; senin sözünden: **ما ذاب في يَدِي** , yani: elimde kalmadı.
Başkası dedi: **تُذِيبها** : onu yağmalarsın.
Ve **ذابَت الشَّمْسُ** , harareti şiddetlendiği zaman; râciz dedi:
وذابَ للشّمْس لُعَابٌ فَنَزلْ
Ve dedi:
إذا ذابَت الشَّمْس اتَّقَى صَقَرَاتِها
بأَفْنان مَرْبُوعِ الصَّريمة مُعْبِلِ
Ebû Ubeyd: Ebû Zeyd’den, dedi ki: **الزَّبْدُ** tencerede pişirilip sadeyağ yapılmak üzere konulduğu zaman, o **الإذْوَابُ** ve **الإذْوَابة**’dir; süt tortudan arınınca, işte o süt **الإثْر**’dir. Ve tortu: sütün altında olan şey, o **الخُلُوص**’tur. Eğer süt karışırsa: **ارْتَجَن** denilir.
Ve denilir: **ذابَت حَدَقَةُ فلانٍ** , aktığı zaman.
Ve denilir: **هاجِرَةٌ ذَوَّابَةٌ** : harareti şiddetli; şair dedi:
وظَلْماءَ مِنْ جَرَّى نَوَارٍ سَرَيْتُها
وهَاجِرَةٍ ذَوَّابَةٍ لا أَقِيلُهَا
Ve **ناقَةٌ ذَؤُوبٌ** : semizdir; fakat semizliğin nihayetinde değildir.
Ebû Amr, babasından: **ذابَ** , aktığı zaman; ve **بَاذ** , alçaldığı zaman.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan, dedi: **الذّئْبَانُ** : yünün kalıntısıdır.
Ebû Amr dedi: **الذِّئبَانُ** : devenin boynundaki ve dudağındaki kıllardır.
Şemir dedi: **الذِّئْبَانَ**’ı, ancak Kuseyyir’in bir beytinde bilirim:
عَسُوفٌ بأَجْواز الفَلاَ حِمْيَرِيَّة
مَرِيش بذِيبَانِ الشَّليل تَلِيلُها
Ve şöyle rivayet edilir: **السَّبيب** .
Ebû Ubeyd dedi: O, tektir.
Ebû Vecze dedi:
تَرَبَّع أَنْهِيَ الرَّنْقَاءِ حتّى
نَفَى وَنَفَيْنَ ذِئْبَانِ الشِّتَاءِ

**ذأَب** : **الذِّئْب** ; aslında hemzeli; çoğulu: **أَذْؤُب** , **ذِئَاب** , ve **ذُؤْبَان** .
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **أَذْأَب الرَّجُلُ** , o halde o **مُذْئِبٌ**’dir; korktuğu zaman.
Başkası dedi: **ذَأَبْتُ فُلاناً ذَأْباً** , ve **ذَأَمْتُه ذَأْماً** , onu küçümsediğin zaman; bundan da Allah azze ve celle’nin sözü: **( مَذْءُومًا مَّدْحُورًا )** (A‘râf: 18).
Münzirî bana haber verdi; Harrânî’den; İbnü’s-Sikkît’ten; dedi ki: **ذَأَمْتُه** ve **ذَأَبْتُه** , onu kovduğun ve onu küçümsediğin zaman.
Dedi: Ebû’l-Abbâs’ı şöyle derken işittim: **ذَأَمْتُه** : onu ayıpladım; ve o, **( ذَمَمْته )**’den daha çoktur.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: denilir: **غَرْبٌ ذَأْبٌ** , **فَعْل** vezni üzere; ve ben onu, ancak rüzgârın **تَذَؤُّب**’ünden alınmış görürüm; o da onun değişmesidir; böylece devenin **المَنْحَاةِ**’deki değişmesini ona benzetti.
Ebû Ubeyd: **المُتذَئِّبة** ve **المُتَذَائِبة** , **مُتَفَعِّلة** ve **مُتَفاعلة** vezninde; rüzgârlardan: bir defa şuradan gelen ve bir defa şuradan gelen; Zü’r-Rumme, yabanî bir boğayı anarak dedi:
فبات يُشْئِزُه ثَأْدٌ ويُسْهِرُه
تَذَؤبُ الرِّيح والوَسْوَاسُ والهِضَبُ
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **تَذَأب** , deveye; ve ona **تَذَاَّب** ; o, yavrusu olmayan birine onu meylettirdiği zaman onun için gizlenmesidir; onu yırtıcıya benzeterek, üzerine meylettiği kendi yavrusundan daha çok ona acısın diye.
Dedi: Asmaî dedi: **الذِّئْبَة** : semerin ve eyerin ve **الغَبِيط**’in iki yan tahtası arasındaki açıklıktır; hangisi olursa olsun.
Ve **قَتَبٌ مُذَأَّبٌ** , ve **غَبِيطٌ مُذَأَّبٌ** , ona bir açıklık yapıldığı zaman; İmruü’l-Kays dedi:
له كَفَلٌ كالدِّعْصِ لَبَّدَهُ النّدَى
إلى حَارِكٍ مِثل الغَبِيطِ المُذَأَّبِ
Başkası dedi: Atların hastalıklarından: **الذِّئْبَةُ** .
Ve at **ذُئِبَ** olmuştur; o halde o **مَذْءُوبٌ**’dur; bu hastalık ona isabet ettiği zaman; ve ondan, kulağının kökünde bir demirle delinir; böylece ondan, darı içinden daha küçük küçük beyaz bezeler çıkarılır.
Ebû Zeyd dedi: **ذُؤَابةُ الرَّأْس** , saçtan **الدّوَّارة**’yi kuşatan şeydir.
Ve **غُلاَمٌ مُذَأَّبٌ** : onun bir **ذؤَابةٌ**’si vardır.
Dedi: Ve **ذُؤْبانُ العَرب** : serserileşen ve hırsızlık yapan kimsedir.
Ve denilir: onlar kavimlerinin **ذُؤَابةُ**’sidir, yani: onların eşrafıdır.
Ve **ذُؤابةُ النَّعل** : **القَبال**’dan sarkan şeydir.
Ve **ذُؤابةُ السّيف** : kabzasının askısıdır.
Ve adam **ذَؤُب** eder, **يَذْؤُب** : kötüleştiği zaman; sanki kurt olmuş gibidir.
Ve para **اسْتَذْأَب** etti: kurt gibi oldu; zeliller için darb-ı mesel getirilir; izzet sahiplerine üstün geldikleri zaman.
Ve **أَرْض مَذْأَبَةٌ** : kurtları çok olan (yer); onların: **أَرْض مَأْسَدَةٌ** demeleri gibi; aslandan.
Leys dedi: **بِرْذَوْنٌ مَذْءُوبٌ** : ona **الذِّئْبة** isabet etti.
Dedi: **المَذْءُوب** : kurdun koyunlarına daldığı adamdır.
Ve **المَذْءُوب** : korkmuş.
Ve binek yerini düzelten kadına denilir: **ما أَحْسَن ما ذَأَبْتَه** .
Tırimmâh dedi:
كُلُّ مَشْكوكٍ عَصافِيرُه
ذَأَبَتْه نِسْوَةٌ مِن جُذَامْ
Ve cinlerin korkuttuğu kimseye denilir: **تَذَأَّبَتْه** , ve **تَذَعَّبَتْه** .
Leys: **الذُّؤَابة** : baş saçından örülmüş saçtır.
Ve her şeyin **ذُؤَابة**’si: onun en üstüdür; aynı şekilde izzet ve şerefin **ذُؤابة**’si.
Ve onun çoğulu: **الذَّوائب** . Ve kıyas: **الذَّآئِب** , **دُعابة** ve **دَعائب** gibi; fakat iki hemze arasında yumuşak bir elif buluşunca, bir kelimede iki hemzenin buluşmasını ağır görerek birinci hemzeyi yumuşattılar da onu vâv’a çevirdiler.
İbn Büzurc: adam **ذُئِب** oldu; **الذِّئْب** ona isabet ettiği zaman.
Ve **ذَأَبْتُ الشيءَ** : onu topladım.

**ذيب** : ve **الأذْيب** : çok sudur.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: falan geçti; ve onun bir **أَذْيَبُ**’i vardı. Dedi: Ve ben onu **الزَّاي** ile söylendi sanıyorum: **أَزْيب** ; yani: canlılık.

**بذأَ** : Ebû Ubeyde, Ebû Amr’dan: **بَذَأَ الأرْضَ** : onun otlağını yerdi.
Ve o, **أَرْضٌ بَذِيئةٌ**’dir; **فعيلة** misali; onda otlak yoktur.
Ebû Zeyd: **بَذَأْتُ الرَّجُلَ أَبْذَؤُه بَذْءاً** , onu yerdiğim zaman.
Ve **باذأَتُ الرَّجُلَ** , onunla çekiştiğim zaman.
Şemir, şu sözün tefsirinde dedi: **( إنك ما عَلِمْت لَبَذِيءٌ مُغْرِقٌ )** . Dedi: **البَذِيء** : çirkin, kötü sözlüdür.
Ve **رَجُلٌ بَذِيءٌ** , **قَوْم أَبْذِيَاء**’dan.
Ve **بَذُؤ يَبْذُؤ بَذَاءً** olmuştur. Bazıları der ki: **بَذِىء يَبْذَأ بَذْءاً** .
Ebû’n-Necm dedi:
فاليَوْمُ يَوْمُ تفاضُلٍ وبَذَاء
Leys dedi: adam **بُذِىء** oldu; hor görüldüğü zaman.
Ve **امْرأَة بَذيئة** , ve **رَجُل بَذِيٌ** : **البَذَاءة**’si açık olan; ve okudu:
هَذْرَ البَذيئةِ لَيْلَها لم تَهْجَع
Ve denilir: **بَذَأَتْ عَيْني فلاناً تَبْذؤُه بذَاءة** , onu kabul etmediği ve ondan hoşlanmadığı bir hâl gördüğü zaman.
Şa‘bî dedi: halka büyüdüğü zaman, o ancak **بِذَاء** ve **نِجَاء**’dır.
Ve denildi: **البِذَاء** : **المُبَاذاة**’dır; o da **المُفَاحشة**’dir.
Denilir: **باذَأْتُه بِذَاءً** ve **مُباذأَة** . Ve **النِّجَاء** : **المُنَاجاة**’dır.
Ebû Zeyd: **بَذَأْتُه عَيْني بَذْءاً** , sana övülüp de yanında şey (mevcut) iken sonra onu öyle görmediğin zaman; onu sana vasfedildiği gibi gördüğün zaman da: **ما تَبْذَؤُه العَيْن** dersin.

**بوذ** : Seleme, Ferrâ’dan: adam **باذ** oldu; fakir düştüğü zaman; ve **بَذُؤ** ; huyu kötü olduğu zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **باذ يَبُوذ بَوْذاً** , insanlara tecavüz ettiği zaman.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ أ ب
رجل مذءوب‏:‏ فزعته الذئاب أو وقع في غنمه الذئب وقد ذئب فلان وارض مذأبة وأدأبت الأرض‏.‏
وسرج واسع الذئبة وسروج واسعة الذئب وهي ما بين الجديتين من الفرجة‏.‏
قال العجاج‏:‏ لـولا الأبازيـم وأن المنسجـا ناهيَ من الذئبة أن تفرّجا لأقحم الفارس عنه زعجا ولها ذؤابة وذوائب وهي الشعر المنسدل من وسط الرأس إلى الظهر‏.‏
وغلام مذأب‏:‏ له ذؤابة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هو ذئب في ثلة‏.‏
وهم أذؤب وذئاب وهم من ذؤبـان العـرب‏:‏ مـن صعاليكهـم وشطارهم‏.‏
وقد ذؤب فلان ذآبة‏:‏ خبث كالذئب‏.‏
وأكلتهم الضبع وأكلهم الذئب أي السنة‏.‏
وأصابتهم سنة ضبع وسنة ذئب على الوصف‏.‏
وأنشد النضر‏:‏ وقد ساق قبلي من معدّ وطيىءٍ إلى الشام جوحات السنين وذئبها وذأبته مثل سبعته‏.‏
وتذأبته الجن‏:‏ فزعته‏.‏
وتذأبته الريح‏:‏ أتته من كل جانب فعل الذئب إذا حذر من وجه جاء من وجه آخر‏.‏
ويقال‏:‏ تذائبته نحو تكأدته وتكاءدته‏.‏
وهم ذؤابة قومهم وذوائبهم‏.‏
قال طفيل‏:‏ فأقلـت الأيـام عنـا ذؤابة بموقعنا فـي محـرب بعـد محـرب أي أقلعـت ونحـن ذؤابـة بسبب وقوعنا في محاربة بعد محاربة وما عرف من بلائنا فيها‏.‏
وفلان من الذنائب لا من الذوائب ونار ساطعة الذوائب‏.‏
وقال الجعديّ‏:‏ أعجلها أقدحي الضحاء ضحًى وهـي تناصـي ذوائب السلم أغصانها العلا‏.‏
وعلوت ذؤابة الجبل أو ذؤاب الجبل‏.‏
قال أبو ذؤيب‏:‏ بأرى التي تأرى اليعاسيب أصبحت إلـى قلة دون السماء ذؤابها ويقال في التهديد‏:‏ لأقرعن مروتك ولأفتلن في ذؤابتك وجاء فلان وقد فتلت ذؤابته إذا أزيل عن رأيه‏.‏
وأقرّ لي بحقي حتـى نفـث فلـان فـي ذؤابتـه فأفسـده‏.‏
وفـي قائـم سيفـه ذؤابـة تذبـذب وهـي علاقتـه سير فيه‏.‏
ولشراك نعله ذؤابة وهي ما أصاب الأرض من المرسل على القدم‏.‏
ولكوره ذؤابة وهي عذبته‏:‏ جلدة معلقة خلف الأخرة من أعلاها‏.‏
قال‏:‏ قـالا صدقـت ورفّعـوا لمطيهـم سيرا يطير ذوائب الأكوار

##### Türkçe

ذ أ ب
**رجل مذءوب**: Kurtlar onu korkuttu; yahut koyunlarına kurt düştü. Ve falan kimse **ذئب** oldu; ve **ارض مذأبة** (kurtlu yer). Ve yer **أدأبت** (kurtlandı).
Ve **وسرج واسع الذئبة** ve **سروج واسعة الذئب**: o, iki **الجديتين** arasındaki açıklıktır.
**العجاج** dedi:
لـولا الأبازيـم وأن المنسجـا
ناهيَ من **الذئبة** أن تفرّجا
لأقحم الفارس عنه زعجا
Ve onun **ذؤابة**si ve **ذوائب**i vardır; o, başın ortasından sırta kadar sarkan saçtır.
Ve **غلام مذأب**: onun **ذؤابة**si vardır.
Mecazdan: O, bir topluluk içinde bir **ذئب**tir.
Ve onlar **أذؤب** ve **ذئاب**tır; ve onlar Arapların **ذؤبـان**ındandır: onların serserilerinden ve haydutlarındandır.
Ve falan kimse **ذؤب** oldu, **ذآبة**: kurt gibi kötülük etti.
Ve onları sırtlan yedi ve onları **الذئب** yedi; yani kıtlık.
Ve onları bir **سنة ضبع** ve bir **سنة ذئب** (vasıf üzere) isabet etti.
Ve **النضر** şu beyti okudu:
وقد ساق قبلي من معدّ وطيىءٍ
إلى الشام جوحات السنين وذئبها
Ve onu **ذأبته**: onun **سبعته**si gibidir.
Ve cinler onu **تذأبته**: onu korkuttu.
Ve rüzgâr onu **تذأبته**: ona her yandan geldi; kurtun, bir yönden sakındığı vakit başka bir yönden gelmesi fiili gibi.
Ve denilir: **تذائبته**; **تكأدته** ve **تكاءدته** gibi.
Ve onlar kavimlerinin **ذؤابة**si ve onların **ذوائب**idir.
**طفيل** dedi:
فأقلـت الأيـام عنـا **ذؤابة**
بموقعنا فـي محـرب بعـد محـرب
Yani: günler (bunu) kaldırdı; ve biz, bir savaşmadan sonra savaşmada vuku bulmamız ve onda bilinen belâmız sebebiyle **ذؤابـة**yiz.
Ve falan kimse **الذنائب**dendir, **الذوائب**den değil. Ve **نار ساطعة الذوائب**.
Ve **الجعديّ** dedi:
أعجلها أقدحي الضحاء ضحًى
وهـي تناصـي **ذوائب السلم** أغصانها العلا
Ve dağın **ذؤابة**sine yahut dağın **ذؤاب**ına çıktım.
**أبو ذؤيب** dedi:
بأرى التي تأرى اليعاسيب أصبحت
إلـى قلة دون السماء **ذؤابها**
Ve tehditte denilir: “Elbette senin **مروتك**unu kıracağım ve elbette senin **ذؤابتك**inde bükeceğim.” Ve falan kimse geldi; hâlbuki onun **ذؤابته**si bükülmüş idi: görüşünden uzaklaştırılmışsa.
Ve hakkımı bana ikrar etti; ta ki falan kimse onun **ذؤابتـه**sine üfledi de onu bozdu.
Ve kılıcının kabzasında bir **ذؤابـة** sallanır; o, onda bulunan bir kayıştır.
Ve nalının kayışına bir **ذؤابة** vardır; o, ayağın üzerinde salıverilmiş olandan yere isabet edendir.
Ve semerine bir **ذؤابة** vardır; o, onun **عذبته**sidir: **الأخرة**nin arkasında, onun üst tarafından asılı bir deri.
Dedi:
قـالا صدقـت ورفّعـوا لمطيهـم
سيرا يطير **ذوائب الأكوار**

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الذِّئْبُ: كَلْبُ البَرِّ، والجمعُ أَذْؤُبٌ، في القليل، وذِئابٌ وذُؤْبانٌ؛ والأُنثَى ذِئْبَةٌ، يُهْمَزُ ولا يُهْمَزُ، وأَصله الـهَمْز. وفي حديث الغار: فيُصْبِحُ في ذُوبانِ الناسِ. يقال لِصعالِيك العرب ولُصُوصِها: ذُوبانٌ، لأَنهم كالذِّئابِ. وذكره ابن الأَثير في ذَوَبَ، قال: والأَصل في ذُوبان الهمزُ، ولكنه خُفِّفَ، فانْقَلَبت واواً. وأَرْضٌ مَذْأَبةٌ: كثِـيرة الذِّئابِ، كقولك أَرضٌ مَـأْسَدَةٌ، من الأَسَد. قال أَبو علي في التذكرة: وناسٌ من قَيْس يقولون مذيَبة، فلا يَهْمِزون، وتعليل ذلك أَنه خُفِّفَ الذِّئْبُ تَخْفيفاً بَدَلِـيّاً صحيحاً، فجاءَت الهمزة ياءً، فلَزِمَ ذلك عندَه، في تَصْرِيفِ الكلمة. وذُئِبَ الرَّجُلُ: إِذا أَصابَه الذِّئْبُ.
ورجلٌ مَذْؤُوبٌ: وقَع الذِّئْبُ في غَنَمِه، تقول منه: ذُئِبَ الرَّجُلُ، على فُعِلَ؛ وقوله أَنشده ثعلب: هاعٍ يُمَظِّعُني، ويُصْبِحُ سادِراً،  * سَدِكاً بلَحْمِـي، ذِئْبُه لا يَشْبَعُ عَنَى بِذِئْبِه لسانَه أَي إِنه يأْكلُ عِرْضَه، كما يأْكلُ الذِّئْبُ الغنمَ. وذُؤْبانُ العرب: لُصُوصُهم وصَعالِـيكُهُمُ الذين يَتَلَصَّصون ويَتَصَعْلَكُونَ.
وذِئابُ الغَضَى: بنو كعب بن مالك بن حنظلة، سُمُّوا بذلك لخُبْثِهم، لأَن ذِئْبَ الغَضَى أَخْبَثُ الذِّئَابِ. وذَؤُبَ الرجلُ يَذْؤُبُ ذَآبَةً، وذَئِبَ وتَذَأَّبَ: خَبُثَ، وصار كالذِّئْبِ خُبْثاً ودَهاءً. واسْتَذْأَبَ النَّقَدُ: صارَ كالذِّئْب؛ يُضْرَبُ مثلاً للذُّلاّن إِذا عَلَوا الأَعِزَّة. وتَذَأَّبَ الناقةَ وتَذَأَّبَ لَـها: وهو أَن يَسْتَخْفِـيَ لها إِذا عَطَفَها على غير ولَدِها، مُتَشَبِّهاً لها بالسَّبُعِ، لتكون أَرْأَمَ عليه؛ هذا تعبير أَبي عبيد. قال: وأَحسن منه أَن يقول: مُتَشَبِّهاً لها بالذِّئْبِ، لـيَتَبَـيَّن الاِشْتقاقُ. وتَذَأَّبَتِ الرِّيحُ وتَذَاءَبَتْ: اخْتَلَفَتْ، وجاءَتْ من هُنا وهُنا. وتَذَأَّبْـتُه وتَذاءَبْـتُه: تَدَاولْـتُه، وأَصْلُه من الذِّئْبِ إِذا حَذِرَ من وجهٍ جاءَ من آخَر. أَبو عبيد: الـمُتَذَئِّبَة والـمُتَذائِبَةُ، بوَزنِ مُتَفَعِّلة ومُتَفاعِلَة: من الرِّياح التي تَجِـيءُ من هَهُنا مرَّةً ومن ههنا مرَّةً؛ أُخِذَ من فِعْل الذِّئْبِ، لأَنه يأْتي كذلك. قال ذوالرُّمة، يذكر ثوراً وَحْشِـيّاً: فباتَ يُشْئِزهُ ثَـأْدٌ، ويُسْهِرُه  *  تَذَؤُّبُ الرِّيح، والوَسْواسُ والـهِضَبُ وفي حديث عليّ، كرّم اللّه وجهه: خَرَجَ منكم جُنَيْدٌ مُتَذائِبٌ ضَعِـيفٌ؛ الـمُتَذائِبُ: الـمُضْطَرِبُ، من قولهم: تَذَاءَبَتِ الرِّيحُ، اضْطرب هبوبُها. وغَرْبٌ ذَأْبٌ: مُخْتَلَفٌ به؛ قال أَبو عبيدة، قال الأَصمعي: ولا أُراهُ أُخِذَ إِلا من تَذَؤُّبِ الرِّيحِ، وهو اخْتِلافُها، فشُبِّه اخْتلافُ البَعيرِ في الـمَنْحاةِ بها؛ وقيل: غَرْبٌ ذَأْبٌ، على مثالِ فَعْلٍ: كثيرةُ الحركةِ بالصُّعُودِ والنُّزول. والـمَذْؤُوبُ: الفَزِعُ.
وذُئِبَ الرجُل: فَزِعَ من الذِّئْبِ.
وذَأَّبْتُه: فَزَّعْتُه.
وذَئِب وأَذْأَبَ: فَزِع من أَيِّ شيءٍ كان. قال الدُّبَيْرِيُّ: إِني، إِذا ما لَيْثُ قَوْمٍ هَرَبا، *  فسَقَطَتْ نَخْوَتُه وأَذْأَبا قال: وحقيقتُه من الذِّئبِ.
ويقال للذي أَفْزَعَتْه الجِنُّ: تَذَأَّبَتْه وتَذَعَّبَتْه. وقالوا: رَماه اللّهُ بداءِ الذِّئبِ، يَعْنُونَ الجُوعَ، لأَنهم يَزْعُمونَ أَنه لا داءَ له غيرُ ذلك. وبنُو الذِّئبِ: بَطْنٌ من الأَزْدِ، منهم سَطِـيحٌ الكاهنُ؛ قال الأَعشى: ما نَظَرَتْ ذاتُ أَشْفارٍ كنَظْرَتِها  *  حَقّاً، كما صَدَقَ الذِّئْبِـيُّ، إِذ سَجَعا وابنُ الذِّئْبةِ: الثَّقَفِـيُّ، من شُعرائِهِم.
ودارةُ الذِّئبِ: موضعٌ. ويقال للمرأَةِ التي تُسَوِّي مَرْكَبَها: ما أَحْسَنَ ما ذَأَبَتْه! قال الطِّرمَّاح:
كلُّ مَشْكُوكٍ عَصافِيرُه،  * ذَأَبَتْه نِسْوَةٌ من جُذامْ وذَأَبْتُ الشيءَ: جَمَعْته.
والذُّؤَابةُ: النَّاصِيةُ لنَوَسانِها؛ وقيل: الذُّؤَابةُ مَنْبِتُ الناصيةِ من الرأْس، والجَمْعُ الذَّوائِبُ. وكان الأَصلُ ذَآئبَ، وهو القياسُ، مثل دُعابةٍ ودَعائِبَ، لكنه لـمَّا التَقَتْ همزتان بينهما أَلِفٌ لَيِّنةٌ، لَيَّـنُوا الهمزة الأولى، فقَلَبُوها واواً، اسْتِثقالاً لالتقاءِ همزتين في كلمة واحدةٍ؛ وقيل: كان الأَصلُ (1) (1 قوله «وقيل كان الأصل إلخ» هذه عبارة الصحاح والتي قبلها عبارة المحكم.) ذَآئبَ، لأَن أَلِف ذُؤَابةٍ كأَلِفِ رِسالَةٍ، فحقُّها أَنْ تُبْدَل منها همزةٌ في الجمع، لكنهم اسْتَثْقَلوا أَن تقَع أَلِف الجمع بين الهمزتين، فأَبدلوا من الأُولى واواً. أَبو زيد: ذُؤَابة الرأْسِ: هي التي أَحاطَتْ بالدَوَّارة من الشَّعَر. وفي حديث دَغْفَلٍ وأَبي بكرٍ: إِنَّكَ لستَ من ذَوائِبِ قُرَيْشٍ؛ هي جمع ذُؤَابةٍ، وهي الشَّعَر الـمَضْفورُ من شَعَرِ الرأْسِ؛ وذُؤَابَةُ الجَبَلِ: أَعْلاه، ثم اسْتُعيرَ للعِزِّ والشَّرَف والـمَرْتَبة أَي لستَ من أَشرافِهِم وذَوِي أَقْدارِهم. وغُلامٌ مُذَأَّبٌ: له ذُؤَابة. وذُؤَابةُ الفَرَسِ: شَعَرٌ في الرأْسِ، في أَعْلى النَّاصِـية.
أَبو عمرو: الذِّئْبانُ الشَّعَر على عُنُقِ البعيرِ ومِشْفَرِه. وقال الفَرَّاءُ: الذِّئْبانُ بَقِـيَّة الوَبَر؛ قال: وهو واحدٌ. قال الشيخ أَبو محمد بن بري: لم يذكر الجوهريّ شاهداً على هذا. قال: ورأَيتُ في الحاشية بيتاً شاهداً عليه لكُثير، يصف ناقة: عَسُوف بأَجْوازِ الفَلا حِمْيَرِيَّة،  * مَريش، بذئْبانِ السَّبِـيبِ، تَلِـيلُها والعَسُوفُ: التي تَمُرُّ على غيرِ هدايةٍ، فتَرْكَبُ رأْسها في السَّـيْر، ولا يَثْنِـيها شيءٌ. والأَجْوازُ: الأَوْساطُ. وحِمْيَرِيَّة: أَراد مَهْرِية، لأَن مَهْرة من حِمْيَر. والتَّلِـيلُ: العُنق. والسَّبِـيبُ: الشَّعَرُ الذي يكونُ مُتَدَلِّياً على وجه الفَرَسِ من ناصِـيَتِه؛ جَعل الشَّعَر الذي على عيْنَي الناقة بمنزلة السَّبِـيبِ.
وذُؤَابةُ النَّعْلِ: الـمُتَعَلِّقُ من القِبالِ؛ وذُؤَابة النَّعْلِ: ما أَصابَ الأَرضَ من الـمُرْسَلِ على القَدَم لتَحَرُّكِه. وذُؤَابةُ كلِّ شيءٍ أَعلاه، وجَمْعُها ذُؤَابٌ؛ قال أَبو ذؤيب: بأَرْي التي تَـأْري اليَعاسيبُ، أَصْبَحَتْ  *  إِلى شاهِقٍ، دُونَ السَّماءِ، ذُؤَابُها قال: وقد يكون ذُؤَابُها من بابِ سَلٍّ وسَلَّةٍ. والذُّؤَابَةُ: الجِلْدَة الـمُعَلَّقَة على آخِر الرَّحْلِ، وهي العَذبَة؛ وأَنشد الأَزهري، في ترجمة عذب في
هذا المكان:
قَالُوا: صَدَقْتَ ورَفَّعُوا، لـمَطِـيِّهِمْ، *  سَيْراً، يُطِـيرُ ذَوائِبَ الأَكْوارِ وذُؤَابَة السَّيْفِ: عِلاقَةُ قائِمِه. والذُّؤَابَةُ: شَعَرٌ مَضْفُور، ومَوْضِعُها من الرَّأْسِ ذُؤَابَةٌ، وكذلك ذُؤَابةُ العِزِّ والشَّرَف. وذُؤَابة العِزِّ والشَّرَف: أَرْفَعُه على الـمَثَلِ، والجَمْع من ذلك كلِّه ذَوائِبُ. ويقال: هم ذُؤَابَة قَوْمِهِمْ أَي أَشْرافُهُم، وهو في ذُؤَابَةِ قَوْمِه أَي أَعْلاهُم؛ أُخِذوا من ذُؤَابَةِ الرَّأْسِ. واسْتَعارَ بعضُ الشُّعراءِ الذَّوائِبَ للنَّخْل؛ فقال:
جُمّ الذَّوائِب تَنْمِـي، وهْيَ آوِيَةٌ،  *  ولا يُخافُ، على حافاتِها، السَّرَق والذِّئْبَةُ من الرَّحْلِ، والقَتَبِ، والإِكافِ ونحوِها، ما تَحْتَ مُقَدَّمِ مُلْتَقَى الـحِنْوَيْن، وهو الذي يَعَضُّ على مِنْسَجِ الدَّابَّةِ؛ قال: وقَتَبٍ ذِئْبَتُه كالـمِنْجَلِ
وقيل: الذِّئْبَةُ: فُرْجَةُ ما بَيْنَ دَفَّتَي الرَّحْلِ والسَّرْجِ والغَبِـيطِ أَيّ ذلك كان. وقال ابن الأَعرابي: ذِئْبُ الرَّحْلِ أَحْناؤُه من مُقَدَّمِه. وذَأَبَ الرَّحْلَ: عَمِلَ لَه ذِئْبةً.
وقَتَبٌ مُذَأَّبٌ وغَبِـيطٌ مُذَأَبٌ: إِذا جُعِلَ له فُرْجَة؛ وفي الصحاح: إِذا جُعِلَ له ذُؤَابَةٌ؛ قال لبيد: فكَلَّفْتُها هَمِّي، فآبَتْ رَذِيَّـةً  *  طَلِـيحاً، كأَلْواحِ الغَبِـيطِ الـمُذَأَبِ وقال امرؤُ القيس:
له كَفَلٌ، كالدِّعْصِ، لَبَّدَه النَّدى  *  إِلى حارِكٍ، مِثلِ الغَبِـيطِ الـمُذأَبِ والذِّئْبةُ: دَاءٌ يأْخُذُ الدَّوابَّ في حُلُوقِها؛ يقال: بِرْذوْنٌ مَذْؤُوبٌ: أَخَذَتْهُ الذِّئْبَةُ. التهذيب: من أَدْواءِ الخَيْلِ الذِّئْبَةُ، وقد ذُئِبَ الفَرسُ، فهو مَذْؤُوبٌ إِذا أَصابَه هذا الدَّاءُ؛ ويُنْقَبُ عنه بحديدةٍ في أَصلِ أُذُنِهِ، فيُسْتَخْرَجُ منه غُدَدٌ صِغارٌ بيضٌ، أَصْغَرُ من لُبِّ الجَاوَرْسِ. وذَأَبَ الرَّجُلَ: طَرَدَه وضَرَبَه كذَأَمَه، حكاه اللحياني. وذَأَبَ الإِبِلَ يَذْأَبُها ذَأْباً: ساقَها. وذَأَبَه ذَأْباً: حَقَّرَه وطَرَدَه، وذَأَمَه ذَأْماً؛ ومنه قوله تعالى: مَذْؤُوماً مَدْحوراً. والذَّأْبُ: الذَّمُّ، هذه عن كُراع. والذَّأْبُ: صَوْتٌ شديدٌ، عنه أَيضاً. وذُؤَابٌ وذُؤَيْبٌ: اسْمانِ.
وذُؤَيْبَة: قبيلَةٌ من هذيل؛ قال الشاعر:
عَدَوْنا عَدْوَةً، لا شَكَّ فِـيها،  *  فَخِلْناهُم ذُؤَيْبَةَ، أَو حَبِـيبَا وحَبِـيبٌ: قبيلَةٌ أَيضاً.

##### Türkçe

**الذِّئْبُ**: kırın köpeği; çoğulu azda **أَذْؤُبٌ**, ve **ذِئابٌ**
ve **ذُؤْبانٌ**; dişisi **ذِئْبَةٌ**dur; hemzelenir de hemzelenmez de; aslı hemzedir.
Ve mağara hadîsinde: “Böylece insanların **ذُوبانِ**’ında sabahlar.” denilmiştir. Arapların serserilerine ve hırsızlarına **ذُوبانٌ** denir; çünkü onlar kurtlar gibidir. İbnü’l-Esîr onu **ذَوَبَ** maddesinde zikretti, dedi ki:
**ذُوبان**’da aslolan hemzedir; fakat hafifletildi, böylece vâv’a döndü.

Ve **أَرْضٌ مَذْأَبةٌ**: kurtları çok olan (yer); senin “aslandan, **الأَسَد**’den, **أَرضٌ مَـأْسَدَةٌ**” demen gibi. Ebû Ali “et-Tezkira”da dedi ki: Kays’tan birtakım insanlar **مذيَبة** derler; hemzelemezler. Bunun gerekçesi, **الذِّئْبُ**’ün sahih bir bedelî hafifletmeyle hafifletilmiş olmasıdır; böylece hemze yâ olarak gelmiştir; onda bu, kelimenin tasrîfinde lâzım olmuştur.

**وذُئِبَ الرَّجُلُ**: ona kurt isabet ettiği zaman.

Ve **رجلٌ مَذْؤُوبٌ**: sürüsüne kurt düştü; bundan “**ذُئِبَ الرَّجُلُ**” dersin, **فُعِلَ** üzere; Sa‘leb’in rivayet edip okuduğu sözü:
هاعٍ يُمَظِّعُني، ويُصْبِحُ سادِراً،  * سَدِكاً بلَحْمِـي، ذِئْبُه لا يَشْبَعُ
**ذِئْبِه** ile dilini kastetti; yani o, kurtun koyunu yemesi gibi, onun ırzını yer.

Ve **وذُؤْبانُ العرب**: onların hırsızları ve gizlice hırsızlık eden, serserilik eden serserileridir.

Ve **وذِئابُ الغَضَى**: Ka‘b b. Mâlik b. Hanzala oğullarıdır; kötülükleri sebebiyle böyle adlandırıldılar; çünkü **ذِئْبَ الغَضَى** kurtların en kötüsüdür.

Ve **وذَؤُبَ الرجلُ يَذْؤُبُ ذَآبَةً، وذَئِبَ وتَذَأَّبَ**: kötü oldu; kötülük ve kurnazlıkça kurt gibi oldu.

Ve **واسْتَذْأَبَ النَّقَدُ**: kurt gibi oldu; zeliller azizlere üstün geldiklerinde darb-ı mesel olarak söylenir.

Ve **وتَذَأَّبَ الناقةَ وتَذَأَّبَ لَـها**: o, onu kendi yavrusu olmayan birine meylettirdiğinde onun için gizlenmesidir; ona yırtıcı hayvanla benzerlik kurarak; ona daha merhametli olsun diye; bu, Ebû Ubeyd’in ifadesidir.
Dedi ki: Bundan daha güzeli, “kurtla benzerlik kurarak” demesidir; türetme belli olsun diye. Ve **تَذَأَّبَتِ الرِّيحُ وتَذَاءَبَتْ**: değişti; buradan buraya geldi. Ve **تَذَأَّبْـتُه وتَذاءَبْـتُه**: onu dolaştırdım; aslı, kurdun bir yönden sakındığında başka bir yönden gelmesindendir. Ebû Ubeyd: **الـمُتَذَئِّبَة والـمُتَذائِبَةُ**, **مُتَفَعِّلة** ve **مُتَفاعِلَة** vezninde: bir defa buradan, bir defa buradan gelen rüzgârlardandır; **الذِّئْبِ** fiilinden alınmıştır; çünkü o da böyle gelir. Zü’r-Rumme, yabanî bir boğayı anarak dedi ki:
فباتَ يُشْئِزهُ ثَـأْدٌ، ويُسْهِرُه  *  تَذَؤُّبُ الرِّيح، والوَسْواسُ والـهِضَبُ

Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “Sizden zayıf, **مُتَذائِبٌ** bir küçük asker çıktı.” **الـمُتَذائِبُ**: çalkantılı olan; “**تَذَاءَبَتِ الرِّيحُ**” sözünden; onun esişi çalkantılı oldu. Ve **غَرْبٌ ذَأْبٌ**: onunla farklılaştırılmış; Ebû Ubeyde dedi ki, el-Asmaî dedi ki: Ben onu ancak **تَذَؤُّبِ الرِّيحِ**’ten alınmış görürüm; o da onun değişmesidir; böylece devenin menhâttaki değişmesi ona benzetildi; ve denildi ki: **غَرْبٌ ذَأْبٌ**, **فَعْلٍ** misali üzere: çıkış ve inişle hareketi çok olan. Ve **الـمَذْؤُوبُ**: ürkmüş olan.

Ve **وذُئِبَ الرجُل**: kurttan ürktü.

Ve **وذَأَّبْتُه**: onu korkuttum.

Ve **وذَئِب وأَذْأَبَ**: her ne şeyden olursa olsun ürktü. ed-Dübeyrî dedi ki:
إِني، إِذا ما لَيْثُ قَوْمٍ هَرَبا، *  فسَقَطَتْ نَخْوَتُه وأَذْأَبا
Dedi ki: bunun hakikati **الذِّئبِ**’dendir.

Ve cinlerin korkuttuğu kimseye: **تَذَأَّبَتْه** ve **تَذَعَّبَتْه** denir.

Ve dediler ki: “Allah onu **داءِ الذِّئبِ** ile vurdu”; açlığı kastederler; çünkü onun bundan başka hastalığı olmadığını iddia ederler.

Ve **وبنُو الذِّئبِ**: Ezd’den bir batındır; onlardan kâhin Satîh vardır; el-A‘şâ dedi ki:
ما نَظَرَتْ ذاتُ أَشْفارٍ كنَظْرَتِها  *  حَقّاً، كما صَدَقَ الذِّئْبِـيُّ، إِذ سَجَعا

Ve **وابنُ الذِّئْبةِ**: es-Sekafî’dir; onların şairlerindendir.

Ve **ودارةُ الذِّئبِ**: bir yerdir. Ve binitini düzelten kadına denir: “Ne güzel **ذَأَبَتْه**!” et-Tırimmâh dedi ki:
كلُّ مَشْكُوكٍ عَصافِيرُه،  * ذَأَبَتْه نِسْوَةٌ من جُذامْ

Ve **وذَأَبْتُ الشيءَ**: onu topladım.

Ve **والذُّؤَابةُ**: sallanması sebebiyle perçem; ve denildi ki: **الذُّؤَابةُ**, baştan perçemin bittiği yerdir; çoğulu **الذَّوائِبُ**dur. Asıl **ذَآئبَ** idi; o kıyastır; **دُعابةٍ** ve **دَعائِبَ** gibi; fakat iki hemze arasında yumuşak bir elif buluşunca, bir kelimede iki hemzenin buluşmasını ağır gördüklerinden, birinci hemzeyi yumuşattılar, onu vâv’a çevirdiler; ve denildi ki: asıl (1)
(1 “وقيل كان الأصل إلخ” sözü, Sıhâh’ın ibaresidir; ondan önceki ise el-Muhkem’in ibaresidir.) **ذَآئبَ** idi; çünkü **ذُؤَابةٍ**’nin elifi, **رِسالَةٍ**’nin elifi gibidir; o halde çoğulda ondan bir hemze bedel kılınması gerekir; fakat iki hemze arasına çoğul elifi düşmesini ağır gördüler; böylece birinciden vâv’ı bedel kıldılar. Ebû Zeyd: **ذُؤَابة الرأْسِ**: o, saçtan **الدَوَّارة**’yı kuşatan şeydir. Ve Dağfel ile Ebû Bekir hadîsinde: “Sen Kureyş’in **ذَوائِبِ**’inden değilsin”; o, **ذُؤَابةٍ**’nin çoğuludur; o da baş saçından örülmüş saçtır; ve **ذُؤَابَةُ الجَبَلِ**: onun en üstüdür; sonra izzet, şeref ve mertebe için ödünç alınmıştır; yani sen onların eşrafından ve kadir sahiplerinden değilsin.

Ve **وغُلامٌ مُذَأَّبٌ**: onun **ذُؤَابة**’si vardır. Ve **وذُؤَابةُ الفَرَسِ**: başta, perçemin üst tarafında bir saçtır.

Ebû Amr: **الذِّئْبانُ** devenin boynundaki ve dudağındaki kıldır. el-Ferrâ dedi ki: **الذِّئْبانُ** yünün kalıntısıdır; dedi ki: o tektir. Şeyh Ebû Muhammed b. Berî dedi ki: Cevherî bunun üzerine bir şahit zikretmedi. Dedi ki: Hâşiyede, Kesîr’in bir beytini, buna şahit olarak gördüm; bir deveyi vasfeder:
عَسُوف بأَجْوازِ الفَلا حِمْيَرِيَّة،  * مَريش، بذئْبانِ السَّبِـيبِ، تَلِـيلُها
Ve **العَسُوفُ**: hidayetsiz olarak geçen; yürüyüşte başını sürer; hiçbir şey onu döndürmez. Ve **الأَجْوازُ**: ortalar. Ve **حِمْيَرِيَّة**: **مَهْرِية**yi kastetti; çünkü Mehra, Himyer’dendir. Ve **التَّلِـيلُ**: boyun. Ve **السَّبِـيبُ**: atın yüzü üzerinde perçeminden sarkık bulunan saçtır; devenin iki gözü üzerindeki saçı **السَّبِـيب** menzilesine koydu.

Ve **وذُؤَابةُ النَّعْلِ**: kayıştan sarkan şey; ve **ذُؤَابة النَّعْلِ**: hareketi sebebiyle ayağın üzerindeki salınmış kısımdan yere isabet eden şeydir. Ve **وذُؤَابةُ كلِّ شيءٍ**: onun en üstü; çoğulu **ذُؤَابٌ**dur; Ebû Züeyb dedi ki:
بأَرْي التي تَـأْري اليَعاسيبُ، أَصْبَحَتْ  *  إِلى شاهِقٍ، دُونَ السَّماءِ، ذُؤَابُها
Dedi ki: **ذُؤَابُها**, **سَلٍّ** ve **سَلَّةٍ** babından da olabilir. Ve **والذُّؤَابَةُ**: semerin sonunda asılı deri parçası; o, **العَذبَة**’dir; el-Ezherî, **عذب** tercümesinde, bu yerde şu beyti okuttu:
قَالُوا: صَدَقْتَ ورَفَّعُوا، لـمَطِـيِّهِمْ، *  سَيْراً، يُطِـيرُ ذَوائِبَ الأَكْوارِ

Ve **وذُؤَابَة السَّيْفِ**: kabzasının askısı. Ve **والذُّؤَابَةُ**: örülmüş saçtır; onun baştaki yeri **ذُؤَابَةٌ**dur; izzet ve şerefin **ذُؤَابة**’si de böyledir. Ve **وذُؤَابة العِزِّ والشَّرَف**: misal üzere onun en yükseği; bunların hepsinin çoğulu **ذَوائِبُ**dur. Ve denir: “Onlar kavimlerinin **ذُؤَابَة**’sidir” yani onların eşrafıdır; ve “o, kavminin **ذُؤَابَة**’sindedir” yani onların en üstündedir; başın **ذُؤَابَة**’sinden alınmıştır.

Ve şairlerin bazısı, hurma ağaçları için **الذَّوائِبَ**i ödünç aldı; şöyle dedi:
جُمّ الذَّوائِب تَنْمِـي، وهْيَ آوِيَةٌ،  *  ولا يُخافُ، على حافاتِها، السَّرَق

Ve **والذِّئْبَةُ** semerden, **القَتَبِ**’den, **الإِكافِ** ve benzerlerinden, iki **الـحِنْوَيْن**’in birleştiği ön kısmın altındaki şeydir; o, binek hayvanının **مِنْسَج**’ine diş geçirendir; dedi ki:
وقَتَبٍ ذِئْبَتُه كالـمِنْجَلِ
Ve denildi ki: **الذِّئْبَةُ**: semerin, eyerin ve **الغَبِـيطِ**in iki tahtası arasındaki açıklıktır; hangisi olursa olsun.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **ذِئْبُ الرَّحْلِ**: onun ön kısmından olan eğrilikleridir.

Ve **وذَأَبَ الرَّحْلَ**: ona bir **ذِئْبة** yaptı.

Ve **وقَتَبٌ مُذَأَّبٌ وغَبِـيطٌ مُذَأَبٌ**: ona bir açıklık yapıldığı zaman; Sıhâh’ta: ona bir **ذُؤَابَةٌ** yapıldığı zaman; Lebîd dedi ki:
فكَلَّفْتُها هَمِّي، فآبَتْ رَذِيَّـةً  *  طَلِـيحاً، كأَلْواحِ الغَبِـيطِ الـمُذَأَبِ
İmruü’l-Kays dedi ki:
له كَفَلٌ، كالدِّعْصِ، لَبَّدَه النَّدى  *  إِلى حارِكٍ، مِثلِ الغَبِـيطِ الـمُذأَبِ

Ve **والذِّئْبةُ**: hayvanların boğazlarında tutan bir hastalıktır; denir: **بِرْذوْنٌ مَذْؤُوبٌ**: ona **الذِّئْبَةُ** tutuldu. et-Tehzîb: atların hastalıklarından **الذِّئْبَةُ** vardır; ata bu hastalık isabet ettiğinde **ذُئِبَ الفَرسُ** denir; o da **مَذْؤُوبٌ**dur; onun için kulağının dibinde bir demirle delik açılır; ondan küçük beyaz bezeler çıkarılır; **الجَاوَرْسِ** içinden daha küçüktür.

Ve **وذَأَبَ الرَّجُلَ**: onu kovdu ve dövdü; **كَذَأَمَه** gibi; bunu el-Lihyânî nakletti. Ve **وذَأَبَ الإِبِلَ يَذْأَبُها ذَأْباً**: onları sürdü. Ve **وذَأَبَه ذَأْباً**: onu aşağıladı ve kovdu; ve **ذَأَمَه ذَأْماً**; bundan Yüce Allah’ın sözü: **مَذْؤُوماً مَدْحوراً**.

Ve **والذَّأْبُ**: zemm; bu, Kurâ‘dan. Ve **والذَّأْبُ**: şiddetli bir ses; yine ondan.

Ve **وذُؤَابٌ وذُؤَيْبٌ**: iki isimdir.

Ve **وذُؤَيْبَة**: Hüzeyl’den bir kabiledir; şair dedi ki:
عَدَوْنا عَدْوَةً، لا شَكَّ فِـيها،  *  فَخِلْناهُم ذُؤَيْبَةَ، أَو حَبِـيبَا
Ve **وحَبِـيبٌ**: yine bir kabiledir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ذ أ ب * * الذَّئْبُ * يهمز ويلين وأصله الهمز والأنثى * ذِئْبَةٌ * وأرض * مَذْأَبَةٌ * كمتربة ذات * ذِئَابٍ * و * ذَؤَبَ * الرجل من باب ظرف صار كالذئب خبثا ودهاء

##### Türkçe

* ذ أ ب * **الذَّئْبُ**: hemzelenir ve yumuşatılır; aslı hemzedir. Dişisi **ذِئْبَةٌ**. Ve (bir) yer **مَذْأَبَةٌ**: **مَتْرَبَةٌ** gibi; **ذِئَابٍ** sahibi. Ve **ذَؤَبَ**: adam (fiili), **ظَرُفَ** bâbındandır; kötülük ve kurnazlıkça kurt gibi oldu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الذئب بالكسر والهمز ويترك همزه أي يبدل بحرف مد من جنس حركة ما قبله كما هو قراءة ورش والكسائي، والأصل الهمز: كلب البر تفسير بالعلم ج أذؤب في القليل وذئاب وذؤبان بالضم وذئبان بالكسر، كما في المصباح، وقد يوجد في بعض النسخ كذلك وهي ذئبة، بهاء، نقله ابن قتيبة في أدب الكاتب وصرح الفيومي بقلته وأرض مذأبة: كثيرته كقولك: أرض مأسدة من الأسد، وقد أذأبت، قال أبو علي في التذكرة: وناس من قيس يقولون: مذيبة، فلا يهمزون، وتعليل ذلك أنه خفف الذئب تخفيفا بدليا صحيحا فجاءت الهمزة ياء فلزم ذلك عنده في تصريف الكلمة.
 ورجل مذؤوب: فزعته الذئاب، أو: وقع الذئب في غنمه وتقول منه: قد ذئب الرجل كعني، أي أصابه الذئب، وفي حديث الغار  فتصبح في ذؤبان الناس  .
 وذؤبان العرب: لصوصهم وصعاليكهم وشطارهم الذين يتلصصون ويتصعلكون لإنهم كالذئاب، وهو مجاز، وذكره ابن الأثير في ذوب، وقال: الأصل في ذوبان الهمز ولكنه خفف فانقلبت واوا.

  وذئاب الغضى، شجر يأوي إليه الذئب، وهم بنو كعب بن مالك بن حنظلة من بني تميم، سموا بذلك لخبثهم، لأن ذئب الغضى أخبث الذئاب.
 ومن المجاز ذؤب ككرم وفرح يذأب ذآبة خبث وفي نسخة قبح وصار كالذئب خبثا ودهاء، كتذأب، على تفعل، وفي بعض النسخ على تفاعل.
 وعن أبي عمرو: الذئبان كسرحان الشعر على عنق البعير ومشفره وقال الفراء: الذئبان: بقية الوبر، قال: وهو واحد، في لسان العرب: قال الشيخ أبو محمد ابن بري: لم يذكر الجوهري شاهدا على هذا، قال: ورأيت على الحاشية بيتا شاهدا عليه لكثير يصف ناقة:
  عسوف بأجواز الفلا حميرية                      مريس بذئبان السبيب تليلها التليل: العنق، والسبيب: الشعر الذي يكون متدليا على وجه الفرس من ناصيته، جعل الشعر الذي على عيني الناقة بمنزلة السبيب.
 والذئبان مثنى: كوكبان أبيضان بين العوائذ والفرقدين، وأظفار الذئب: كواكب صغار قدامهما، والذؤيبان مصغرا: ماءان لهم نقله الصاغاني.
 وتذأب للناقة وتذاءب لها، أي استخفى لها متشبها بالذئب ليعطفها على غير ولدها هذا تعبير أبي عبيد إلا أنه قال: متشبها بالسبع بدل الذئب، وما اختاره المصنف أولى لبيان الاشتقاق.
 ومن المجاز: تذاءبت الريح وتذأبت: اختلفت وجاءت في ضعف من هنا وهنا، وتذاءب الشيء: تداوله وأصله من الذئب إذا حذر من وجه جاء من آخر، وعن أبي عبيد: المتذئبة والمتذائبة بوزن متفعلة ومتفاعلة، من الرياح: التي تجيء من هاهنا مرة ومن هاهنا مرة، أخذ من فعل الذئب، لأنه يأتي كذلك، قال ذو الرمة يذكر ثورا وحشيا:
  فبـات يشـئزه ثـأد ويسـهـره                      تذاؤب الريح والوسواس والهضب وفي حديث علي كرم الله وجهه  خرج إلي منكم جنيد متذائب ضعيف المتذائب: المضطرب، من قولهم: تذاءبت الريح: اضطرب هبوبها، هذا، وإن الزمخشري ومن تبعه كالبيضاوي صرحوا أن الذئب مشتق من تذاءبت الريح إذا هبت من كل جهة، لأن الذئب يأتي من كل جهة، قال شيخنا: وفي كلام العرب ما يشهد للقولين.
 وغرب ذأب مختلف به، قال أبو عبيدة، قال الأصمعي: ولا أراه أخذ إلا من تذاؤب الريح وهو اختلافها، وقيل غرب ذأب: كثير الحركة بالصعود والنزول.
 والمذءوب: الفزع، وذئب الرجل كعني: فزع من أي شيء كان، كأذأب قال الدبيري:
  إني إذا ما ليث قوم هربا
  فسقطت نخوته وأذأبـا وحقيقته من الذئب.
 وذئب الرجل كفرح وكرم وعني: فزع من الذئب خاصة.
 وذأب الشيء كمنع: جمعه.
 وذأبه: خوفه وذأبته الجن: فزعته وذأبته الريح: أتته من كل جانب.
 وذأب: فعل فعل الذئب إذا حذر من وجه جاء من وجه آخر، ويقال للذي أفزعته الجن تذأبته وتذعبته.
 وذأب البعير يذأبه ذأبا: ساقه، وذأبه ذأبا: حقره وطرده وذأمه ذأما، وقيل: ذأب الرجل: طرده وضربه كذأمه، حكاه اللحياني.
 وذأب القتب والرحل: صنعه، وذأب الغلام: عمل له ذؤابة، كأذأبه، وذأبه، وذأب في السير وأذأب: أسرع.

  وقالوا: رماه الله بداء الذئب داء الذئب: الجوع يزعمون أنه لا داء له غيره ويقال:  أجوع من ذئب  ، لأنه دهره جائع، وقيل: الموت، لأنه لا يعتل إلا علة الموت، ولهذا يقال:  أصح من الذئب  ، ومن أمثالهم في الغدر  الذئب يأدو الغزال  أي يختله، ومنها  : ذئبة معزى وظليم في الخبر  أي هو في خبثه كذئب وقع في معزى وفي اختباره كظليم، إن قيل له: طر، قال: أنا جمل، أو احمل، قال: أنا طائر، يضرب للماكر الخداع، وفي الأساس: ومن المجاز: هو ذئب في ثلة، وأكلهم الضبع والذئب، أي السنة، وأصابتهم سنة، ضبع وذئب، على الوصف، انتهى.
 وذئب يوسف يضرب به المثل لمن يرمى بذنب غيره. ومن كناه أبو جعدة، سئل ابن الزبير عن المتعة فقال: الذئب يكنى أبا جعدة، يعني اسمها حسن وأثرها قبيح، وقد جمع الصاغاني في أسمائه كتابا مستقلا على حروف المعجم، شكر الله صنيعه.
 وبنو الذئب بن حجر بطن من الأزد، منهم سطيح الكاهن قال الأعشى:
  ما نظرت ذات أشفار كنظرتهاحقا كما صدق الذئبي إذ سجعا وبطن آخر باليمن.
 وأبو ذؤيبة كذا في النسخ والصواب أبو ذئبة وهو من بني ربيعة ابن ذهل بن شيبان.
 وقبيصة بن ذؤيب بن حلحلة الأسدي، له ولأبيه صحبة، وذؤيب ابن حارثة، وذؤيب بن شعثم، وذؤيب ابن كليب صحابيون:
  وأبو ذؤيب السعدي أبو النبي صلى الله عليه وسلم من الرضاعة. وربيعة بن عبد ياليل بن سالم ابن الذئبة الثقفي الفارسي، والذئبة: أمه وقد أعادها المصنف وأبو ذؤيب صاحب الديوان لقبه القطيل واسمه خويلد بن خالد ابن المحرث بن زبيد الهذلي أحد بني مازن بن معاوية بن تميم غزا المغرب فمات هناك ودفن بإفريقية كذا قاله، ابن البلاذري وأبو ذؤيب الإيادي، شعراء.
 ودارة الذئب: ع بنجد لبني أبي بكر بن كلاب من هوازن.
 وذؤاب وذؤيب: اسمان.
 وذؤيبة قبيلة من هذيل، قال الشاعر:
  عدونا عدوة لا شك فيها                      فخلناهم ذؤيبة أو حبيبا وقد تقدم في ح ب ب.
 وسؤول الذئب من بني ربيعة وهو القائل يوم مسعود:
  نحن قتلنا الأزد يوم المسجد
  والحي من بكر بكل معضد والذؤابضة بالضم: الناصية أو منبتها أي الناصية من الرأس وعن أبي زيد: ذؤابة الرأس: هي التي أحاطت بالدوارة من الشعر.
 وأبو ذؤاب بن ربيعة بن ذؤاب بن ربيعة الأسدي، شاعر فارس ومن قوله يرثي عتيبة لما قتله ذؤاب أبو ربيعة:
  إن يقتلوك فقد هتكت بيوتهـم                      بعتيبة بن الحارث بن شهاب
  بأحبهم فقدا إلـى أعـدائهـم                      وأعزهم فقدا على الأصحاب
  وعمادهم فيما ألم بجـلـهـم                      وثمال كل شريكة منـعـاب والذؤابة: هي الشعر المضفور من شعر الرأس، وقال بعضهم: الذؤابة: ضفيرة الشعر المرسلة، فإن لويت فعقيصة، وقد تطلق على كل ما يرخى، كما في المصباح.

  وذؤابة الفرس: شعر في أعلى ناصية الفرس، والذؤابة من النعل ما أصاب الأرض من المرسل على القدم لتحركه، وهو مجاز، وذؤابة السيف: علاقة قائمه، وهو مجاز أيضا، والذؤابة من العز والشرف ومن كل شيء: أعلاه وأرفعه، ويقال: هم ذؤابة قومهم، أي أشرافهم، وهو في ذؤابة قومه، أي أعلاهم، أخذوا من ذؤابة الرأس، وفي حديث دغفل وأبي بكر  إنك لست من ذوائب قريش  الذؤابة: الشعر المضفور في الرأس، وذؤابة الجبل: أعلاه، ثم استعير للعز والشرف والمرتبة، أي لست من أشرافهم وذوي أقدارهم، ويقال: نحن ذؤابة بسبب وقوعنا في محاربة بعد محاربة وما عرف من بلائنا فيها وفلان من الذنائب لا من الذوائب، ونار ساطعة الذوائب، وعلوت ذؤابة الجبل، وفي لسان العرب: واستعار بعض الشعراء الذوائب للنخل فقال:
  جم الذوائب تنمي وهـي آوية                      ولا يخاف على حافاتها السرق والذؤابة: الجلدة المعلقة على آخرة الرحل وهي العذبة، وأنشد الأزهري:
  قالوا صدقت ورفعوا لمطيهم                      سيرا يطير ذوائب الأكوار ج من ذلك كله ذوائب ويقال: جمع ذؤابة كل شيء أعلاه: ذؤاب، بالضم، قال أبو ذؤيب:
  بأري التي تأري اليعاسيب أصبحتإلى شاهق دون السماء ذؤابها والأصل في ذوائب ذآئب لأن الألف التي في ذؤابة كالألف في رسالة حقها أن تبدل منها همزة في الجمع، ولكنهم استثقلوا وقوع ألف الجمع بين همزتين فأبدلوا من الأولى واوا، كذا في الصحاح.
 والذئبة: أم ربيعة الشاعر الفارس، وأبوه عبد ياليل بن سالم، وقد كرره المصنف ثانيا وذئبة بلا لام: فرس حاجز الأزدي، نقله الصاغاني، والذئبة: داء يأخذ الدواب في حلوقها فينقب عنه بحديدة في أصل أذنه فيستخرج منه شيء وهو غدد صغار بيض كحب الجاورس أو أصغر منه، ويقال منه: برذون مذؤوب، أي إذا أصابه هذا الداء.
 والذئبة: فرجة ما بين دفتي الرحل والسرج والغبيط، أي ذلك كان وقيل: الذئبة من الرحل والقتب والإكاف ونحوها: ما تحت مقدم ملتقى الحنوين، وهو الذي يعض على منسج الدابة قال:
  وقتب ذئبته كالمنجل وقال ابن الأعرابي: ذئب الرحل: أحناؤه من مقدمه وذأب الرحل تذئيبا: عمله أي الذئب له: وقتب مذأب، وغبيط مذاب، إذا جعل له فرجة، وفي الصحاح: إذا جعل له ذؤابة، قال لبيد:
  فكلفتها همي فـآبـت رذية                      طليحا كألواح الغبيط المذأب وقال امرؤ القيس:
  له كفل كالدعص لبده النـدى                      إلى حارك مثل الغبيط المذأب والذأب، كالمنع: الذم هذه عن كراع، والذأب: الصوت الشديد، عنه أيضا.
 وغلام مذأب، كمعظم: له ذؤابة، ودارة الذؤيب: اسم دارتين لبني الأضبط بن كلاب.
 ومنية الذئيب وأبو الذريب ونيل أبو ذؤيب: قرى بمصر، الأولى من إقليم بلبيس، والثانية من الغربية، والثالثة من المنوفية.
 واستذأب النقد محركة: نوع من الغنم: صار كالذئب، فالسين للصيرورة مثل:
  إن الغراب بأرضنا يستنسر وهذا مثل يضرب للذلان جمع ذليل إذا علوا الأعزة.

  وابن أبي ذؤيب كذا في النسخ والصواب: ابن أبي ذئب وهو أبو الحارث محمد بن عبد الرحمن ابن المغيرة بن الحارث بن ذئب، واسمه هشام بن شعبة بن عبد الله القرشي العامري المدني، وأمه بريهة بنت عبد الرحمن، وخاله الحارث ابن عبد الرحمن بن أبي ذئب محدث مشهور، وهو الذي كان عنده صاع النبي صلى الله عليه وسلم، روى عن الزهري ونافع، ثقة صدوق، مات سنة تسع وخمسين بالكوفة.

##### Türkçe

**الذئب** kesre ile ve hemze iledir; hemzesi terk edilir, yani kendisinden öncekinin harekesinin cinsinden bir med harfiyle değiştirilir; bu, **ورش** ve **الكسائي** kıraati üzeredir. Asıl olan hemzedir: kara köpeği; (bu) ilimle tefsirdir. Çoğulu: azda **أذؤب**; ve **ذئاب** ve **ذؤبان** (damme ile) ve **ذئبان** (kesre ile), **المصباح**’ta olduğu gibi. Bazı nüshalarda da böyle bulunur; o da **ذئبة**’dir, **هاء** ile; bunu İbn Kuteybe **أدب الكاتب**’te nakletti; Feyyûmî de azlığını açıkça söyledi. Ve **أرض مذأبة**: onun çokluğu; senin “**أرض مأسدة**” (aslandan) demen gibi. Ve “**قد أذأبت**”. Ebû Alî **التذكرة**’de dedi: Kays’tan insanlar “**مذيبة**” derler; hemze yapmazlar. Bunun gerekçesi: **الذئب**’i sahih bir bedel hafifletmesiyle hafifletti; hemze **ياء** geldi; onun yanında kelimenin tasrifinde bu gerekli oldu.

Ve **رجل مذؤوب**: onu kurtlar korkuttu; yahut: kurt onun koyununa düştü. Ondan şöyle dersin: “**قد ذئب الرجل كعني**”, yani ona kurt isabet etti. Ve mağara hadîsinde: “**فتصبح في ذؤبان الناس**”.

Ve **ذؤبان العرب**: onların hırsızları, sa‘âlîkleri ve şuttârlarıdır; gizlice hırsızlık ederler ve sa‘âlîklik ederler; çünkü onlar kurtlar gibidir; bu mecazdır. İbnü’l-Esîr bunu **ذوب** maddesinde zikretti ve dedi: **ذوبان**’da asıl hemzedir; fakat hafifletildi de **واو**’a döndü.

Ve **ذئاب الغضى**: kurtun sığındığı bir ağaçtır; onlar Benî Temîm’den Hanzala b. Mâlik b. Ka‘b oğullarıdır; kötülüklerinden dolayı böyle adlandırıldılar; çünkü **ذئب الغضى** kurtların en kötüsüdür.

Mecazdan: **ذؤب** ( **كرم** ve **فرح** gibi) **يذأب ذآبة**: kötülük; bir nüshada “çirkinlik” (vardır). Ve kötülük ve kurnazlıkça kurt gibi oldu; **كتذأب**; **تفعل** vezni üzere; bazı nüshalarda **تفاعل** üzere.

Ebû Amr’dan: **الذئبان**: devenin boynundaki ve dudağındaki kıl, **سرحان** gibi. Ferrâ dedi: **الذئبان**: yünün kalanı; dedi: o tektir. **لسان العرب**’da: Şeyh Ebû Muhammed İbn Berrî dedi: Cevherî buna bir şâhid zikretmedi. Dedi: Hâşiyede, Kesîr’in bir deve tasvirinde ona şâhid bir beyt gördüm:

  عسوف بأجواز الفلا حميرية
  مريس بذئبان السبيب تليلها

**التليل**: boyundur. **السبيب**: atın yüzünde yelesinden sarkık bulunan kıldır. Devenin iki gözünün üzerindeki kılı, **السبيب** menzilesinde kıldı.

Ve **الذئبان** tesniyedir: **العوائذ** ile **الفرقدين** arasında iki beyaz yıldız. Ve **أظفار الذئب**: onların önünde küçük yıldızlardır. Ve **الذؤيبان** küçültme olarak: onlara ait iki sudur; bunu Sâgânî nakletti.

Ve deve için **تذأب** ve ona **تذاءب**: yani ona gizlendi; onu kendi yavrudu olmayan şeye meylettirmek için kurda benzerlik göstererek. Bu, Ebû Ubeyd’in ifadesidir; ancak o, kurt yerine **السبع**’a benzerlik göstererek dedi. Musannifin seçtiği, اشتقاقı beyan için daha evlâdır.

Mecazdan: **تذاءبت الريح** ve **تذأبت**: ihtilaf etti; buradan ve buradan zayıflık içinde geldi. Ve **تذاءب الشيء**: onu dolaştırdı; aslı, kurdun bir yönden sakındığında başka bir yönden gelmesindendir. Ebû Ubeyd’den: **المتذئبة** ve **المتذائبة** ( **متفعلة** ve **متفاعلة** vezninde), rüzgârlardan: bir kere buradan, bir kere buradan gelen. Kurt fiilinden alınmıştır; çünkü o da böyle gelir. Zü’r-Rumme vahşî bir öküzü anarak dedi:

  فبـات يشـئزه ثـأد ويسـهـره
  تذاؤب الريح والوسواس والهضب

Ali’nin hadîsinde (Allah yüzünü keremli kılsın): “**خرج إلي منكم جنيد متذائب ضعيف**”. **المتذائب**: çalkantılıdır; “**تذاءبت الريح**” sözünden: esişi çalkantılandı. Bu; ve Zemahşerî ve ona tâbi olanlar, Beydâvî gibi, **الذئب**’in “**تذاءبت الريح**”den مشتق olduğunu açıkça söylediler; rüzgâr her yönden estiğinde; çünkü kurt her yönden gelir. Şeyhimiz dedi: Arapların sözünde iki görüşe de şâhid olan vardır.

Ve **غرب ذأب**: onunla ihtilaflıdır. Ebû Ubeyde dedi. Asmaî dedi: Onun, ancak **تذاؤب الريح**’den, yani onun ihtilafından alındığını görürüm. Ve denildi: **غرب ذأب**: iniş-çıkışla çok hareketlidir.

Ve **المذءوب**: korkudur. Ve “**ذئب الرجل كعني**”: her ne şeyden olursa olsun korktu; **كأذأب** gibi. Debîrî dedi:

  إني إذا ما ليث قوم هربا
  فسقطت نخوته وأذأبـا

Onun hakikati **الذئب**’dendir.

Ve “**ذئب الرجل كفرح وكرم وعني**”: özellikle kurttan korktu.

Ve “**ذأب الشيء كمنع**”: onu topladı.

Ve “**ذأبه**”: onun korkusu. Ve “**ذأبته الجن**”: onu korkuttu. Ve “**ذأبته الريح**”: ona her yandan geldi.

Ve **ذأب**: kurdun fiilini yaptı; bir yönden sakındığında başka bir yönden geldi. Cinlerin korkuttuğu kimseye “**تذأبته**” ve “**تذعبته**” denir.

Ve “**ذأب البعير يذأبه ذأبا**”: onu sürdü. Ve “**ذأبه ذأبا**”: onu hakir gördü ve kovdu. Ve “**ذأمه ذأما**”. Ve denildi: “**ذأب الرجل**”: onu kovdu ve vurdu; **كذأمه** gibi; Lihyânî bunu hikâye etti.

Ve “**ذأب القتب والرحل**”: onu yaptı. Ve “**ذأب الغلام**”: ona **ذؤابة** yaptı; **كأذأبه** ve **ذأبه** gibi. Ve “**ذأب في السير**” ve “**أذأب**”: hızlandı.

Ve dediler: “Allah onu **داء الذئب** ile attı.” **داء الذئب**: açlıktır; onun, ondan başka hastalığı olmadığını iddia ederler. Ve denir: “**أجوع من ذئب**”; çünkü o, ömrü boyunca açtır. Ve denildi: ölüm; çünkü o, ancak ölüm illetine tutulur. Bunun için denir: “**أصح من الذئب**”. Ve onların darb-ı mesellerinden, hıyanette: “**الذئب يأدو الغزال**”, yani onu aldatır. Ve onlardan: “**ذئبة معزى وظليم في الخبر**”, yani onun kötülüğünde, keçilere düşmüş bir kurt gibidir; ve sınanmasında bir devekuşu erkeği gibidir: ona “uç” denilse “ben deveyim” der; yahut “yük taşı” denilse “ben kuşum” der. Hilekâr aldatan için darb-ı mesel olur. **الأساس**’ta: Mecazdan: “O, bir topluluk içinde **ذئب**’tir.” Ve “Onları **الضبع** ve **الذئب** yedi”, yani kıtlık yılı. Ve “Onlara bir yıl isabet etti: **ضبع** ve **ذئب**”; vasıf üzere. Bitti.

Ve **ذئب يوسف**: başkasının günahıyla itham edilene misal vurulur. Ve onun künyesi **أبو جعدة**’dır. İbn Zübeyr’e **المتعة** hakkında soruldu; dedi: “**الذئب**’e **أبو جعدة** künyesi verilir”; yani adı güzel, izi çirkindir. Sâgânî onun adlarında, mu‘cem harfleri üzere müstakil bir kitap cem etti; Allah onun işini şükre değer kılsın.

Ve Benû **الذئب** b. Hacer, Ezd’den bir batındır; onlardan Sâtîh kâhindir. A‘şâ dedi:

  ما نظرت ذات أشفار كنظرتهاحقا كما صدق الذئبي إذ سجعا

Ve Yemen’de başka bir batın.

Ve **أبو ذؤيبة**: nüshalarda böyledir; doğrusu **أبو ذئبة**’dir; o, Rebîa b. Zühl b. Şeybân’dandır.

Ve Kubaysa b. **ذؤيب** b. Halhala el-Esedî; onun ve babasının sohbeti vardır. Ve **ذؤيب** b. Hârise; ve **ذؤيب** b. Şa‘sem; ve **ذؤيب** b. Küleyb: sahâbîlerdir.

Ve **أبو ذؤيب السعدي**: رضاع yoluyla Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) babasıdır. Ve Rebîa b. Abd Yâlîl b. Sâlim b. **الذئبة** es-Sekafî el-Fârisî; **الذئبة**: onun annesidir; musannif onu iade etti. Ve divan sahibi **أبو ذؤيب**: lakabı **القطيل**’dir; adı Huveylid b. Hâlid b. el-Muharris b. Zübeyd el-Hüzelî’dir; Benî Mâzin b. Muâviye b. Temîm’den biridir; Mağrib’e gazâ etti, orada öldü ve İfrîkıyye’de defnedildi; bunu İbnü’l-Belâzurî söyledi. Ve **أبو ذؤيب الإيادي**: şairlerdir.

Ve **دارة الذئب**: Necd’de bir yer; Hevâzin’den Benî Ebî Bekr b. Kilâb’ındır.

Ve **ذؤاب** ve **ذؤيب**: iki isimdir.

Ve **ذؤيبة**: Hüzeyl’den bir kabiledir. Şair dedi:

  عدونا عدوة لا شك فيها
  فخلناهم ذؤيبة أو حبيبا

Ve **ح ب ب**’de geçti.

Ve **سؤول الذئب**: Rebîa oğullarındandır; Mes‘ûd gününde söyleyen odur:

  نحن قتلنا الأزد يوم المسجد
  والحي من بكر بكل معضد

Ve **الذؤابضة** (damme ile): perçem yahut onun bittiği yer; yani başın perçemi. Ebû Zeyd’den: **ذؤابة الرأس**: saçtan **الدوارة**’yı kuşatan şeydir.

Ve **أبو ذؤاب** b. Rebîa b. **ذؤاب** b. Rebîa el-Esedî: şair, süvari. Sözlerinden, Utaybe’yi mersiye ederken; onu **ذؤاب أبو ربيعة** öldürdüğünde:

  إن يقتلوك فقد هتكت بيوتهـم
  بعتيبة بن الحارث بن شهاب
  بأحبهم فقدا إلـى أعـدائهـم
  وأعزهم فقدا على الأصحاب
  وعمادهم فيما ألم بجـلـهـم
  وثمال كل شريكة منـعـاب

Ve **الذؤابة**: baş saçından örülmüş saçtır. Bazıları dedi: **الذؤابة**: salıverilmiş saç örgüsüdür; eğer bükülürse **عقيصة**’dir. **المصباح**’ta olduğu gibi, salıverilen her şeye de إطلاق olunur.

Ve **ذؤابة الفرس**: atın perçeminin üst tarafında bir saçtır. Ve **الذؤابة**: nalından, ayağa salıverilenden yere isabet eden şeydir; hareketinden dolayı; bu mecazdır. Ve **ذؤابة السيف**: kabzasının askısıdır; bu da mecazdır. Ve **الذؤابة** izzet ve şereften ve her şeyden: onun en üstü ve en yücesidir. Ve denir: “Onlar kavimlerinin **ذؤابة**’sıdır”, yani onların eşrafıdır. Ve “O, kavminin **ذؤابة**’sındadır”, yani onların en üstüdür. Bunu **ذؤابة الرأس**’tan aldılar. Dagfel ve Ebû Bekr hadîsinde: “**إنك لست من ذوائب قريش**”. **الذؤابة**: başta örülmüş saçtır. Ve **ذؤابة الجبل**: onun en üstüdür; sonra izzet, şeref ve mertebeye استعارة edildi; yani onların eşrafından ve değer sahiplerinden değilsin. Ve denir: “Biz, savaş ardından savaşta bulunmamız ve oradaki belâmızın bilinmesi sebebiyle **ذؤابة**’yız.” Ve “Falan, **الذنائب**’dendir, **الذوائب**’den değildir.” Ve “Ateş, **الذوائب**’i parlayan.” Ve “Dağın **ذؤابة**’sına çıktım.” **لسان العرب**’da: Bazı şairler **الذوائب**’i hurma ağaçlarına استعارة etti; dedi:

  جم الذوائب تنمي وهـي آوية
  ولا يخاف على حافاتها السرق

Ve **الذؤابة**: eyerin arkasına asılı deri; o, **العذبة**’dir. Ezherî inşâd etti:

  قالوا صدقت ورفعوا لمطيهم
  سيرا يطير ذوائب الأكوار

Bütün bunların çoğulu: **ذوائب**. Ve denir: Her şeyin en üstünün, **ذؤابة**’sının cem‘i: **ذؤاب** (damme ile). Ebû **ذؤيب** dedi:

  بأري التي تأري اليعاسيب أصبحتإلى شاهق دون السماء ذؤابها

Ve **ذوائب**’in aslı **ذآئب**’dir; çünkü **ذؤابة**’daki ألف, **رسالة**’daki ألف gibidir; cem‘de ondan hemze بدل edilmesi hakkıdır. Fakat iki hemze arasında cem‘ ألف’ının vukuunu ağır gördüler; birinciden **واو** بدل ettiler; **الصحاح**’ta böyle.

Ve **الذئبة**: şair süvari Rebîa’nın annesidir; babası Abd Yâlîl b. Sâlim’dir. Musannif onu ikinci defa tekrar etti. Ve **ذئبة** (lâmsız): Hâciz el-Ezdî’nin atıdır; Sâgânî nakletti. Ve **الذئبة**: hayvanların boğazlarında olan bir hastalıktır; onun için, kulağının dibinde bir demirle delinir; ondan bir şey çıkarılır; o, **غدد** küçük beyazlar, **حب الجاورس** gibi yahut ondan daha küçüktür. Ondan denir: “**برذون مذؤوب**”, yani bu hastalık ona isabet ettiğinde.

Ve **الذئبة**: eyerin iki tahtası ile semer ve **الغبيط** arasındaki açıklıktır; yani bu odur. Ve denildi: **الذئبة** eyerden ve **القتب**’den ve **الإكاف**’tan ve benzerlerinden: iki **الحنوين**’in birleştiği ön kısmın altındaki şeydir; o, binek hayvanının dokumasına ısıran şeydir. Dedi:

  وقتب ذئبته كالمنجل

İbnü’l-A‘râbî dedi: **ذئب الرحل**: onun ön tarafından eğrileridir. Ve “**ذأب الرحل تذئيبا**”: onu yaptı; yani onun için **الذئب** yaptı. Ve “**وقتب مذأب**” ve “**غبيط مذاب**”: ona bir açıklık yapıldığında. **الصحاح**’ta: ona **ذؤابة** yapıldığında. Lebîd dedi:

  فكلفتها همي فـآبـت رذية
  طليحا كألواح الغبيط المذأب

İmru’ul-Kays dedi:

  له كفل كالدعص لبده النـدى
  إلى حارك مثل الغبيط المذأب

Ve **الذأب** ( **المنع** gibi): zemmdir; bu, Kurâ‘’dan. Ve **الذأب**: şiddetli sestir; ondan da.

Ve **غلام مذأب** ( **معظم** gibi): onda **ذؤابة** vardır. Ve **دارة الذؤيب**: Benî el-Aḍbaṭ b. Kilâb’a ait iki dâirenin adıdır.

Ve **منية الذئيب** ve **أبو الذريب** ve **نيل أبو ذؤيب**: Mısır’da köylerdir; birincisi Belbîs iklimindendir; ikincisi Garbiyye’dendir; üçüncüsü Menûfiyye’dendir.

Ve **استذأب النقد** (harekeli): koyundan bir türdür; kurt gibi oldu. O hâlde **السين** dönüşüm içindir; şu misaldeki gibi:

  إن الغراب بأرضنا يستنسر

Bu, zelillerin ( **ذليل**’in cem‘i) izzet sahipleri yükseldiğinde yükselmesine darb-ı meseldir.

Ve **ابن أبي ذؤيب** nüshalarda böyledir; doğrusu: **ابن أبي ذئب**’dir. O, **أبو الحارث** **محمد بن عبد الرحمن** **ابن المغيرة بن الحارث بن ذئب**’dir; adı ise **هشام بن شعبة بن عبد الله القرشي العامري المدني**’dir. Annesi **بريهة بنت عبد الرحمن**’dır. Dayısı **الحارث ابن عبد الرحمن بن أبي ذئب** meşhur bir muhaddistir; ve o, yanında Nebî’nin (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) **صاع**’ı bulunan kimsedir. **الزهري** ve **نافع**’den rivayet etti; güvenilir, doğru sözlüdür. Kûfe’de elli dokuz yılında vefat etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذُئِبَ
1 ذُئِبَ ذ He (a man, M) was frightened by the wolf; (M, K;) as also ذَئِبَ, aor. ذَاََ ; and ذَؤُبَ, aor. ذَاَُ : (K:) or he (a man) was assailed, fallen upon, come upon, or overtaken, by the wolf. (Ibn-Buzurj, T.) And [hence, in the opinion of ISd, as he says in the M,] (tropical:) He was frightened by anything; (M, K;) and so ↓ اذأب, (AA, T, S, M, K,) inf. n. اـِذْآبٌ; (TA;) said of a man. (S.) [Hence also,] ذَأَبَهُ, (M, K,) aor. ذَاََ , (K,) [inf. n. ذَأْبٌ,] (tropical:) He frightened him [like as does a wolf]: (M, A, K, TA:) and ذَأَبَتْهُ الجِنُّ (A, TA) and ↓ تذأّبتهُ, as also تذعّبتهُ, (T, TA,) (tropical:) The jinn, or genii, frightened him. (T, A, TA.) [And hence, app.,] ذَأَبْتُهُ الرِّيحُ (tropical:) The wind came to him from every side, like the wolf; when guarded against from one direction, coming from another direction: (A:) and اِلرِّيحُ ↓ تذآءبتِ, (T, S, M, K,) and ↓ تذأّبت, (S, M, K,) (tropical:) The wind varied, (T, S, M,) or came now from one direction and now from another direction, (S, M, K,) so says As, (S,) feebly: (M, K:) accord. to As, from الذِّئْبُ, (S,) [i. e.] it is likened to the wolf, (M,) because his motions are of the like description: (S:) or, accord. to some, الذِّئْبُ is derived from ↓ تذآءبت الريح meaning the wind blew from every direction; because the wolf comes from every direction. (MF, TA.) ― -b2- Also, (i. e. ذُئِبَ) He (a man) had his sheep, or goats, fallen upon by the wolf. (S, K.) ― -b3- And ذَؤُبَ, (T, S, M, A, K,) aor. ذَاَُ , (T, S, K,) inf. n. ذَآبَةٌ; (S, M, K;) and ذَئِبَ; (M, A, K;) and ↓ تذأّب; (M, K;) (tropical:) He (a man, T, S, M) was, or became, bad, wicked, deceitful, or crafty, (T, S, M, A, K,) like the wolf, (S, M, A, K,) or as though he became a wolf. (T.) ― -b4- And ذَأَبَ, aor. ذَاََ , (tropical:) He acted like the wolf; when guarded against from one direction, coming from another direction. (TA.) [And probably (assumed tropical:) He howled like the wolf; for,] accord. to Kr, (M,) ذَأْبٌ signifies the uttering a loud, or vehement, cry or sound. (M, K.) ― -b5- And (assumed tropical:) He hastened, or was quick, in pace, or journeying; (K;) as also ↓ اذأب. (TA.) -A2- ذَأَبَهُ, [aor. ذَاََ ,] inf. n. ذَأْبٌ, also signifies He despised him; and so ذَأَمَهُ: (T:) or he drove him away, and despised him: (ISk, T, S, M, K:) or he drove him away, (Lh, M, TA,) and beat him; (Lh, TA;) and so ذَأَمَهُ: (M, TA:) [or he blamed, or dispraised, him; like ذَأَمَهُ; for,] accord. to Kr, (M,) ذَأْبٌ signifies the act of blaming, or dispraising. (M, K.) ― -b2- And He drove him, or urged him on: (K:) or ذَأَبَ الاـِبِلَ, inf. n. ذَأْبٌ, he drove, or urged on, the camels. (S, M.) -A3- He collected it; (T, K;) namely, a thing. (T.) ― -b2- He made it even; syn. سَوَّاهُ. (CK: omitted in other copies of the K and in the TA.) One says of the woman who makes even (تُسَوِّى) her vehicle, [meaning the part of her camel-vehicle upon which she sits,] مَا أَحْسَنَ مَا ذَأَبَتْهُ [How well has she made it even!] (T.) ― -b3- He made it; namely, a [camel's saddle such as is called] قَتَب (K) and [such as is called] a رَحْل (TA.) -A4- He made, [or disposed,] for him, (namely, a boy,) a ذُؤَابَة [q. v.]; as also ↓ اذأبهُ and ↓ ذأّبهُ. (K.) -A5- ذُئِبَ said of a horse, He was, or became, affected with the disease termed ذِئْبَة. (T, Mgh.)

2 ذَاََّ see 1, last sentence but one. -A2- ذأّب الرَّحْلَ, (inf. n. تَذْئِيبٌ, K,) He made, to the رحل [or camel's saddle], what is termed a ذِئْبَة, (M, K,) or ذِئْب. (TA.) [See also مُذَأَّبٌ.]

أَذْأَبَتِ الأَرْضُ
4 أَذْأَبَتِ الأَرْضُ ذ (A, TA) The land abounded with wolves. (TA.) ― -b2- See also 1, in three places.

5 تَذَاََّ see 6, in two places: ― -b2- and see also 1, in three places.

تذآءب لِلنّاقَةِ
6 تذآءب لِلنّاقَةِ ذ (S, M, K) and لَهَا ↓ تذأّب (M, K) (assumed tropical:) He disguised himself like a wolf to the she-camel, and, by so frightening her, made her to incline to, or affect, her young one: (S:) or he cloaked, or disguised, himself to the she-camel, making himself to seem like a wolf, in order to cause her to affect a young one that was not her own [by moving her with pity by the supposed danger of the latter]. (M, K) ― -b2- See also 1, in two places. -A2- تذآءب شَيْئًا and ↓ تذأّبهُ (assumed tropical:) He did a thing by turns; syn. تَدَاوَلَهُ: (M, K, TA: [in the CK, erroneously, تَناوَلَهُ:]) from الذِّئْبُ [the wolf], which, when guarded against from one direction, comes from another direction. (M, TA.)

استذأب النَّقَدُ
10 استذأب النَّقَدُ ذ The نقد [or ugly sheep] became like wolves: a prov., applied to low, mean, or ignominious, persons, when they obtain ascendancy. (T, K.)

غَرْبٌ ذَأْبٌ
غَرْبٌ ذَأْبٌ ذ (assumed tropical:) A large bucket with which one goes to and fro; thought by As to be from تَذَاؤُبُ الرِّيحِ: (M:) or in much [or quick] motion, ascending and descending. (M, K.)

ذِئْبٌ
ذِئْبٌ ذ , also pronounced ذِيبٌ, without ء, (S, Msb, K,) originally with ء, (T, S,) The wolf, wild dog, or dog of the desert; كَلْبُ البَرِّ: (M, A, K:) applied to the male and the female; (Msb;) and sometimes, also, (Msb,) the female is called ذِئْبَةٌ: (S, M, Msb, K:) pl. (of pauc., S, Msb) أَذْؤُبٌ, and (of mult., S, Msb) ذِئَابٌ, (S, M, Msb, K,) which may also be pronounced ذِيَابٌ, with ى, because of the kesreh, (Msb,) and ذُؤبَانٌ (S, M, Msb, K) and ذِئْبَانٌ. (TA.) ― -b2- You say, الذِّئْبُ يُكَنَّى أَبَا جَعْدَةَ [The wolf is surnamed Aboo-Jaadeh]: i. e. its surname is good, but its actions are foul. (TA. [See art. جعد; and see also Freytag's Arab. Prov., i. 449.]) ― -b3- And الذِّئْبُ يَأْذُو الغَزَالَ [The wolf lies in wait for the young gazelle]: a prov. alluding to perfidy. (TA.) ― -b4- And هُوَ ذِئْبٌ فِى ثَلَّةٍ (tropical:) [He is a wolf among a flock of sheep]. (A.) ― -b5- And ذِئْبَةُ مِعْزًى وَظَلِيمٌ فِى الخُبْرِ [A she-wolf among the goats, and a heostrich when tried]: i. e., in his evil nature he is like a [she-] wolf that attacks a herd of goats; and when tried, like a he-ostrich, which, if one say to it “ Fly, ” says “ I am a camel, ” and when one says to it “ Carry a burden, ” says “ I am a bird: ” a prov. applied to a crafty and deceitful person. (TA.) ― -b6- And أَكَلَهُمْ الضَّبُعُ وَ الذِّئْبُ [The hyena and the wolf devoured them]; meaning (tropical:) dearth, or drought: and أَصَابَتْهُمْ سَنَةٌ ضَبُعٌ وَذِئْبٌ, meaning (tropical:) A year that was one of dearth, or drought, befell them. (A.) ― -b7- ذِئْبُهُ لَا يَشْبَعُ [His wolf will not be satiated], a phrase used by a poet, means (assumed tropical:) his tongue [will not be satisfied]; i. e. he devours the reputation of another like as the wolf devours flesh. (M.) ― -b8- ذِئْبُ يُوسُفَ [The wolf of Joseph] is a prov. applied to him who is charged with the crime of another. (TA.) ― -b9- ذُؤْبَانُ العَرَبِ, (S, M, A, K,) also pronounced ذُوبَان, without ء, (TA,) [The wolves of the Arabs,] means (tropical:) the thieves, (M, K,) or sharpers, (A,) and paupers, (A, K,) of the Arabs; (M, A, K;) or the paupers of the Arabs, who practise thieving: (T, S:) because they act like wolves. (TA.) ― -b10- ذِئَابُ الغَضَا The wolves of the ghadà, that frequent the trees so called, (TA,) is an appellation of the sons of Kaab Ibn-Málik Ibn-Handhalah; (M, K;) because of their bad character; (M;) for the wolf that frequents those trees is the worst of wolves. (TA.) ― -b11- دَآءُ الذِّئْبِ [The wolf's disease] means (assumed tropical:) hunger; for they assert that the wolf has no other disease than hunger; (K, TA;) and they say أَجْوَعُ مِنْ ذِئْبٍ [More hungry than a wolf]; because he is always hungry: or (assumed tropical:) death; because [it is said that] the wolf has no other sickness than that of death; and hence they say أَصَحُّ مِنَ الذِّئْبِ [More sound than the wolf]. (TA.) [Hence the prov., رَمَاهُ اللّٰهُ بِدَآءِ الذِّئْبِ: see 1 in art. رمى.] ― -b12- الذِّئْبَانِ, in the dual form, [The two wolves,] is the name of (assumed tropical:) two white stars [app. ζ and η of Draco] between those called العَوَائِذُ and those called الفَرْقَدَانِ: and أَظْفَارُ الذِّئْبِ [The claws of the wolf] is the name of (assumed tropical:) certain small stars before those called الذِّئْبَانِ. (K.) ― -b13- عِنَبُ الذِّئْبِ: see ثَعْلَبٌ. ― -b14- See also the next paragraph.

ذِئْبَةٌ
ذِئْبَةٌ ذ fem. of ذِئْبٌ. (S, M, Msb, K.) ― -b2- Also (assumed tropical:) The [angular] intervening space between the دَفَّتَانِ [or two boards] of the [kinds of saddle called] سَرْج and رَحْل (S, K, TA) and غَبِيط, (TA,) beneath the place of juncture of the two curved pieces of wood; (S;) [or] what is beneath the fore part of the place of juncture of the two curved pieces of wood (M, K) of the [kinds of saddle called] رَحْل and قَتَب and اـِكَاف and the like; (M;) which falls, or lies, upon, (S,) or bites, or compresses, (M, K,) the part called the مَنْسِج (S, M, K) of the beast. (M, K.) A poet says,
وَقَتَبٌ ذِئْبَتُهُ كَالْمِنْجَلِ
[And a قتب of which the ذئبة is like the reapinghook]. (M.) [See قَرَبُوسٌ.] Accord. to IAar, the ↓ ذِئْب [a coll. gen. n. of which ذِئْبَةٌ is the n. un.] of the [saddle called] رَحْل are The curved pieces of wood in the fore part thereof. (TA.) -A2- Also (assumed tropical:) A certain disease of horses (T, M, Mgh, K) or similar beasts, that attacks them in their fauces; (M, K;) for which the root of the beast's ear is perforated with an iron instrument, and there are extracted from it small, white, hard nodous substances, (T, Mgh, K, *) like the grains of the [species of millet called] جَاوَرْس, (K,) or smaller than those grains. (T, Mgh.)

ذِئْبَانٌ
ذِئْبَانٌ ذ a pl. of ذِئبٌ. (TA.) -A2- Also, accord. to AA, (S,) The hair upon the neck and lip of the camel: (S, K;) and accord. to Fr, who says that it is a sing. [in this sense], (S,) the remains of the [fur, or soft hair, called] وَبَر [after the greater part has fallen off or been shorn]. (S, K. [See also ذُوبَانٌ in art. ذوبْ, and ذِيبَانٌ in art. ذيب.])

ذُؤَابٌ
ذُؤَابٌ ذ : see the next paragraph.

ذُؤَابَةٌ
ذُؤَابَةٌ ذ (also pronounced ذُوَابَةٌ, T and K in art. ذوب,) A portion [or lock] of hair, (S, A,) hanging down loosely from the middle of the head to the back: (A:) or the hair of the fore part of the head; the hair over the forehead; syn. نَاصِيَةٌ; (M, K;) so called because, hanging down, it moves to and fro, or from side to side: (M:) or the place whence that hair grows: (M, K:) or the hair that surrounds the دُوَّارَة [or round part] of the head: (AZ, T:) or plaited hair of the head: and the part of the head which is the place thereof: (Lth, T:) or a plait of hair hanging down: if twisted, it is called عَقِيصَةٌ: (Msb:) and [a horse's forelock; or] hair (M, K) of the head, (M,) in the upper part of the نَاصِيَة, of the horse: (M, K:) pl. (in all its senses, M, TA) ذَوَائِبُ, (T, S, M, Msb, K,) originally, (S, K,) or regularly, (T,) ذَآئِبُ, changed to render it more easy of pronunciation, (T, S, K,) and ذُؤَابَاتٌ also. (Msb.) Hence, فُتِلَ ذَوَائِبُهُ [His pendent locks of hair were twisted;] meaning (tropical:) he was made to abandon, or relinquish, his opinion or idea or judgment. (A.) ― -b2- (assumed tropical:) Anything that hangs down loosely. (TA.) (tropical:) The end of a turban, (A, Msb,) that hangs down between the shoulders. (A.) (assumed tropical:) The end of a whip. (Msb.) (tropical:) Of a sandal. The thing, or portion, that hangs down from, or of, [the upper part of] the قِبَال [or thong that passes, from the sole, between two of the toes; it is generally a prolongation of the قِبَال]: (T:) or the part that touches the ground, of the thing that is made to fall down upon the foot, (M, A, K,) attached to the شِرَاك [or thong extending from the قِبَال above mentioned towards the ankle]; (A;) so called because of its waggling. (M.) (tropical:) Of a sword, The thong [or cord] which is attached to the hilt, (T, A,) and which [is sometimes also made fast to the guard, and at other times] hangs loose and dangles. (A.) (assumed tropical:) A skin, or piece of skin, that is hung upon the آخِرَة [or hinder part] of the [camel's saddle called] رَحْل; (S, M, K;) also termed عَذَبَةٌ. (TA.) A poet speaks, metaphorically, of the ذَوَائِب of palmtrees [app. meaning (tropical:) Hanging clusters of dates]. (M.) And one says نَارٌ سَاطِعَةٌ الذَّوَائِبِ (tropical:) [A fire of which the flames rise and spread]. (A.) ― -b3- Also (assumed tropical:) The higher, or highest, part of anything: (M, K:) and ↓ ذُؤَابٌ is used as its pl., or [as a coll. gen. n., i. e.] as bearing the same relation to ذُؤَابَةٌ that سَلٌّ does to سَلَّةٌ. (M.) You say, عَلَوْتٌ ذُؤَابَةَ الجَبَلِ (tropical:) [I ascended upon the summit of the mountain]. (A.) And ذُؤَابَةُ العِزِّ وَ الشَّرَفِ (tropical:) The highest degree of might and of nobility. (T, * M.) And هُوَ فِى ذُؤَابَةِ قَوْمِهِ (assumed tropical:) He is among the highest of his people; taken from the ذؤابة of the head. (M.) And هُمْ ذُؤَابَةُ قَوْمِهِمْ (T, A) and ذَوَائِبُهُمْ (A) (tropical:) They are the nobles of their people: (A, T:) and مِنْ ذَوَائِبِ قُرَيْشٍ (tropical:) of the nobles of Kureysh. (TA.) And فُلَانٌ مِنَ الذَّنَائِبِ لَا مِنَ الذَّوَائِبِ (tropical:) [Such a one is of the lowest of the people, not of the highest]. (A.) ― -b4- ذَوَائِبُ الجَوْزَآءُ is a name of (assumed tropical:) Nine stars disposed in a bowed, or curved, form, in the sleeve of Orion; also called تَاجُ الجَوْزَآءِ. (Kzw in his description of Orion.) ― -b5- ذَوائِبُ لَيْلَةٍ (assumed tropical:) The last, or latter, parts, or portions, of a night. (Har p. 58.)

أَرْضٌ مَذْأَبَةٌ
أَرْضٌ مَذْأَبَةٌ ذ A land containing, (S,) or abounding with, (M, K,) wolves: (S, M, K:) in the dial. of some of the tribe of Keys, مَذَيْبَةٌ, agreeing with ذِيبٌ. (M.)

مُذَأَّبٌ
مُذَأَّبٌ ذ A boy having a ذُؤَابَة. (T, S, A, K.) ― -b2- And (assumed tropical:) A [camel's saddle such as is called] غَبِيط [&c.] having [a ذُؤَابَة, i. e.] a skin, or piece of skin, hung upon its آخِرَة [or hinder part]: (S:) or having a ذِئْبَة [q. v.]. (TA.)

مَذْؤُوبٌ
مَذْؤُوبٌ ذ A man frightened by wolves: (A, TA:) or whose sheep, or goats, have been fallen upon by the wolf. (S, M, A, K.) ― -b2- [And hence,] (tropical:) Frightened [as though by a wolf]. (T, TA.) -A2- Also A horse, (Mgh,) or such as is called بِرْذَوْنٌ, (Lth, T, M, K,) and, accord. to the Tekmileh, an ass, and so مَذْبُوبٌ, as though from ذِيبَةٌ for ذِئْبَةٌ, (Mgh,) Affected with the disease termed ذِئْبَةٌ. (Lth, T, M, Mgh, K.)

مُتَذَائِبٌ
مُتَذَائِبٌ ذ (assumed tropical:) A man in a state of commotion, or fluctuation; from تَذَآءَبَتِ الرِّيحُ. (TA from a trad.)

##### Türkçe

ذُئِبَ
1 **ذُئِبَ** ذ O (erkek, M) kurt tarafından korkutuldu; (M, K;) **ذَئِبَ** da böyledir, muzârîsi **ذَاََ**; ve **ذَؤُبَ**, muzârîsi **ذَاَُ**: (K:) yahut o (erkek) kurt tarafından saldırıya uğratıldı, üzerine düşüldü, üzerine gelindi veya yetişilip yakalandı. (İbn-Buzurc, T.) Ve [buradan, İSd’nin M’de söylediğine göre,] (mecazen:) O, herhangi bir şey tarafından korkutuldu; (M, K;) ve bunun gibi ↓ **اذأب**, (AA, T, S, M, K,) mastarı **اـِذْآبٌ**; (TA;) bir adam hakkında söylenir. (S.) [Buradan ayrıca,] **ذَأَبَهُ**, (M, K,) muzârîsi **ذَاََ**, (K,) [mastarı **ذَأْبٌ**,] (mecazen:) Onu [kurdun yaptığı gibi] korkuttu: (M, A, K, TA:) ve **ذَأَبَتْهُ الجِنُّ** (A, TA) ve ↓ **تذأّبتهُ**, ayrıca **تذعّبتهُ** da, (T, TA,) (mecazen:) cinler onu korkuttu. (T, A, TA.) [Ve buradan, görünüşe göre,] **ذَأَبْتُهُ الرِّيحُ** (mecazen:) Rüzgâr ona her taraftan geldi, kurt gibi; bir yönden sakınılınca başka bir yönden gelerek: (A:) ve **اِلرِّيحُ** ↓ **تذآءبتِ**, (T, S, M, K,) ve ↓ **تذأّبت**, (S, M, K,) (mecazen:) rüzgâr değişti, (T, S, M,) yahut şimdi bir yönden şimdi başka bir yönden geldi, (S, M, K,) As böyle demiştir, (S,) zayıf olarak: (M, K:) As’a göre, **الذِّئْبُ**’den, (S,) [yani] kurda benzetilmiştir, (M,) çünkü onun hareketleri de aynı vasıftandır: (S:) yahut bazılarına göre, **الذِّئْبُ**, ↓ **تذآءبت الريح** “rüzgâr her yönden esti” anlamından türemiştir; çünkü kurt her yönden gelir. (MF, TA.) ― -b2- Yine, (yani **ذُئِبَ**) O (erkek) koyunları veya keçileri kurdun saldırısına uğradı. (S, K.) ― -b3- Ve **ذَؤُبَ**, (T, S, M, A, K,) muzârîsi **ذَاَُ**, (T, S, K,) mastarı **ذَآبَةٌ**; (S, M, K;) ve **ذَئِبَ**; (M, A, K;) ve ↓ **تذأّب**; (M, K;) (mecazen:) O (erkek, T, S, M) kötü, şerli, hilekâr veya kurnaz oldu, (T, S, M, A, K,) kurt gibi, (S, M, A, K,) yahut sanki kurt oldu. (T.) ― -b4- Ve **ذَأَبَ**, muzârîsi **ذَاََ**, (mecazen:) Kurt gibi davrandı; bir yönden sakınılınca başka bir yönden gelerek. (TA.) [Ve muhtemelen (farazî mecazen:) Kurt gibi uludu; çünkü,] Kr’ye göre, (M,) **ذَأْبٌ** yüksek, yahut şiddetli, bir çığlık veya ses çıkarmayı ifade eder. (M, K.) ― -b5- Ve (farazî mecazen:) O, yürüyüşte veya yolculukta acele etti yahut hızlı oldu; (K;) ↓ **اذأب** da böyledir. (TA.)

-A2- **ذَأَبَهُ**, [muzârîsi **ذَاََ**,] mastarı **ذَأْبٌ**, ayrıca “onu hor gördü” anlamına gelir; **ذَأَمَهُ** da böyledir: (T:) yahut onu kovdu ve hor gördü: (İSk, T, S, M, K:) yahut onu kovdu, (Lh, M, TA,) ve dövdü; (Lh, TA;) **ذَأَمَهُ** da böyledir: (M, TA:) [yahut onu ayıpladı veya yerdi; **ذَأَمَهُ** gibi; çünkü,] Kr’ye göre, (M,) **ذَأْبٌ** ayıplama veya yerme fiilini ifade eder. (M, K.) ― -b2- Ve onu sürdü yahut sevk etti: (K:) yahut **ذَأَبَ الاـِبِلَ**, mastarı **ذَأْبٌ**, develeri sürdü yahut sevk etti. (S, M.)

-A3- Onu topladı; (T, K;) yani bir şeyi. (T.) ― -b2- Onu düzgün yaptı; eş anlamlısı **سَوَّاهُ**. (CK: K’nın diğer nüshalarında ve TA’da düşmüştür.) Binek aracını (تُسَوِّى) düzgün yapan kadın hakkında şöyle denir: **مَا أَحْسَنَ مَا ذَأَبَتْهُ** [Onu ne güzel düzgün yaptı!] (T.) ― -b3- Onu yaptı; yani bir **قَتَب** (K) ve [**رَحْل** denilen] bir şey. (TA.)

-A4- Onun için (yani bir oğlan için) bir **ذُؤَابَة** yaptı [bkz.]; ↓ **اذأبهُ** ve ↓ **ذأّبهُ** da böyledir. (K.)

-A5- **ذُئِبَ**, bir at hakkında söylenir: **ذِئْبَة** denilen hastalığa tutuldu yahut tutulur oldu. (T, Mgh.)

2 **ذَاََّ**: 1’e bak, sondan bir önceki cümle. -A2- **ذأّب الرَّحْلَ**, (mastarı **تَذْئِيبٌ**, K,) **رَحْل**e [yahut deve eyerine] **ذِئْبَة** denilen şeyi yaptı, (M, K,) yahut **ذِئْب**. (TA.) [Ayrıca **مُذَأَّبٌ**’a da bak.]

**أَذْأَبَتِ الأَرْضُ**
4 **أَذْأَبَتِ الأَرْضُ** ذ (A, TA) Arazi kurtlarla doldu. (TA.) ― -b2- 1’e de bak, üç yerde.

5 **تَذَاََّ**: 6’ya bak, iki yerde: ― -b2- ve ayrıca 1’e de bak, üç yerde.

تذآءب لِلنّاقَةِ
6 **تذآءب لِلنّاقَةِ** ذ (S, M, K) ve لَهَا ↓ **تذأّب** (M, K) (farazî mecazen:) Dişi deveye kurt gibi kılık değiştirdi ve onu böyle korkutarak onu yavrusuna meylettirdi yahut yavrusunu sevdirtti: (S:) yahut dişi deveye örtünüp gizlendi, kendini kurt gibi göstererek, kendi yavrusu olmayan bir yavruyu sevmesini sağlamak için [ikincisinin varsayılan tehlikesiyle ona acıma duygusu vererek]. (M, K) ― -b2- Ayrıca 1’e de bak, iki yerde. -A2- **تذآءب شَيْئًا** ve ↓ **تذأّبهُ** (farazî mecazen:) Bir şeyi nöbetleşe yaptı; eş anlamlısı **تَدَاوَلَهُ**: (M, K, TA: [CK’da yanlışlıkla **تَناوَلَهُ**:]) **الذِّئْبُ**’den [kurt], ki bir yönden sakınılınca başka bir yönden gelir. (M, TA.)

استذأب النَّقَدُ
10 **استذأب النَّقَدُ** ذ **نقد** [yahut çirkin koyun] kurtlar gibi oldu: bir darbımeseldir; aşağı, bayağı veya zelil kimseler üstünlük elde ettiklerinde uygulanır. (T, K.)

غَرْبٌ ذَأْبٌ
**غَرْبٌ ذَأْبٌ** ذ (farazî mecazen:) Gidip gelinen büyük bir kova; As tarafından **تَذَاؤُبُ الرِّيحِ**’ten olduğu düşünülür: (M:) yahut çok [yahut hızlı] hareket içinde, inip çıkar. (M, K.)

ذِئْبٌ
**ذِئْبٌ** ذ, ayrıca ء’siz olarak **ذِيبٌ** diye de telaffuz edilir, (S, Msb, K,) aslında ء ile, (T, S,) Kurt, yaban köpeği veya çöl köpeği; **كَلْبُ البَرِّ**: (M, A, K:) erkeğe ve dişiye uygulanır; (Msb;) ve bazen de, (Msb,) dişiye **ذِئْبَةٌ** denir: (S, M, Msb, K:) çoğulu (azlık için, S, Msb) **أَذْؤُبٌ**, ve (çokluk için, S, Msb) **ذِئَابٌ**, (S, M, Msb, K,) ki kesre sebebiyle ى ile **ذِيَابٌ** diye de telaffuz edilebilir, (Msb,) ve **ذُؤبَانٌ** (S, M, Msb, K) ve **ذِئْبَانٌ**. (TA.) ― -b2- Şöyle dersin: **الذِّئْبُ يُكَنَّى أَبَا جَعْدَةَ** [Kurtun künyesi Ebû Ca‘de’dir]: yani künyesi iyi, fakat fiilleri çirkindir. (TA. [md. **جعد**’a bak; ayrıca Freytag’ın Arab. Prov., i. 449’a da bak.]) ― -b3- Ve **الذِّئْبُ يَأْذُو الغَزَالَ** [Kurt, ceylan yavrusunu gözetler]: ihanete işaret eden bir darbımeseldir. (TA.) ― -b4- Ve **هُوَ ذِئْبٌ فِى ثَلَّةٍ** (mecazen:) [O, bir koyun sürüsü içinde bir kurttur]. (A.) ― -b5- Ve **ذِئْبَةُ مِعْزًى وَظَلِيمٌ فِى الخُبْرِ** [Keçiler arasında bir dişi kurt ve denendiğinde bir erkek devekuşu]: yani kötü tabiatında, bir keçi sürüsüne saldıran [dişi-] kurt gibidir; ve denendiğinde, kendisine “Uç” denilince “Ben deveyim” diyen, kendisine “Yük taşı” denilince “Ben kuşum” diyen erkek devekuşu gibidir: kurnaz ve hilekâr kimseye uygulanan bir darbımeseldir. (TA.) ― -b6- Ve **أَكَلَهُمْ الضَّبُعُ وَ الذِّئْبُ** [Sırtlan ve kurt onları yedi]; anlamı (mecazen:) kıtlık yahut kuraklıktır: ve **أَصَابَتْهُمْ سَنَةٌ ضَبُعٌ وَذِئْبٌ**, anlamı (mecazen:) kıtlık yahut kuraklık yılı onlara isabet etti. (A.) ― -b7- **ذِئْبُهُ لَا يَشْبَعُ** [Onun kurdu doymaz], bir şairin kullandığı bir ibaredir; anlamı (farazî mecazen:) onun dili [doymaz]; yani başkasının itibarını, kurt et yediği gibi yer. (M.) ― -b8- **ذِئْبُ يُوسُفَ** [Yûsuf’un kurdu], başkasının suçuyla itham edilene uygulanan bir darbımeseldir. (TA.) ― -b9- **ذُؤْبَانُ العَرَبِ**, (S, M, A, K,) ayrıca ء’siz **ذُوبَان** diye de telaffuz edilir, (TA,) [Arapların kurtları] demektir; (mecazen:) Arapların hırsızları, (M, K,) yahut dolandırıcıları, (A,) ve yoksulları, (A, K,); (M, A, K;) yahut hırsızlık yapan Arap yoksulları: (T, S:) çünkü kurt gibi davranırlar. (TA.) ― -b10- **ذِئَابُ الغَضَا**: adı geçen ağaçlara musallat olan ghadâ kurtları, (TA,) Ka‘b b. Mâlik b. Hanzale’nin oğullarının lakabıdır; (M, K;) kötü karakterleri sebebiyle; (M;) çünkü o ağaçlara musallat olan kurt, kurtların en kötüsüdür. (TA.) ― -b11- **دَآءُ الذِّئْبِ** [Kurdun hastalığı] (farazî mecazen:) açlık demektir; çünkü kurdun açlıktan başka hastalığı olmadığını iddia ederler; (K, TA;) ve **أَجْوَعُ مِنْ ذِئْبٍ** [Kurttan daha aç] derler; çünkü o daima açtır: yahut (farazî mecazen:) ölüm; çünkü [denildiğine göre] kurdun ölüm hastalığından başka hastalığı yoktur; buradan **أَصَحُّ مِنَ الذِّئْبِ** [Kurttan daha sağlam] derler. (TA.) [Buradan darbımesel: **رَمَاهُ اللّٰهُ بِدَآءِ الذِّئْبِ**: md. **رمى**’da 1’e bak.] ― -b12- **الذِّئْبَانِ**, tesniye halinde, [İki kurt], (farazî mecazen:) **العَوَائِذُ** denilenlerle **الفَرْقَدَانِ** denilenler arasında bulunan iki beyaz yıldızın adıdır [görünüşe göre Draco’nun ζ ve η’si]: ve **أَظْفَارُ الذِّئْبِ** [Kurdun pençeleri], (farazî mecazen:) **الذِّئْبَانِ** denilenlerin önündeki bazı küçük yıldızların adıdır. (K.) ― -b13- **عِنَبُ الذِّئْبِ**: **ثَعْلَبٌ**’a bak. ― -b14- Ayrıca bir sonraki paragrafa da bak.

ذِئْبَةٌ
**ذِئْبَةٌ** ذ **ذِئْبٌ**’ün müennesi. (S, M, Msb, K.) ― -b2- Yine (farazî mecazen:) [köşeli] **دَفَّتَانِ** [yahut iki tahta] arasındaki, [**سَرْج** ve **رَحْل** denilen] eyer türlerinin ve **غَبِيط**’in, (TA,) iki eğri ağaç parçasının birleşme yerinin altındaki aralık; (S;) [yahut] [**رَحْل** ve **قَتَب** ve **اـِكَاف** ve benzerleri denilen] eyer türlerinin iki eğri ağaç parçasının birleşme yerinin ön tarafının altındaki şey; (M;) ki hayvanın **مَنْسِج** denilen kısmına düşer yahut yatar, (S,) yahut onu ısırır yahut sıkar. (M, K.) Bir şair der ki,
وَقَتَبٌ ذِئْبَتُهُ كَالْمِنْجَلِ
[Ve **قتب** ki onun **ذِئْبَة**’si orak gibidir]. (M.) [**قَرَبُوسٌ**’a bak.] İAar’a göre, [**ذِئْبَةٌ**’nin tekil isim olduğu] ↓ **ذِئْب** (bir topluluk cins ismi) **رَحْل**’in ön tarafındaki eğri ağaç parçalarıdır. (TA.) -A2- Yine (farazî mecazen:) Atların (T, M, Mgh, K) yahut benzeri hayvanların boğazlarında onlara musallat olan belirli bir hastalık; (M, K;) bunun için hayvanın kulağının kökü demir bir aletle delinerek ondan küçük, beyaz, sert, düğüm düğüm maddeler çıkarılır, (T, Mgh, K, *) **جَاوَرْس** denilen [darı türü] taneleri gibi, (K,) yahut o tanelerden daha küçük. (T, Mgh.)

ذِئْبَانٌ
**ذِئْبَانٌ** ذ **ذِئبٌ**’ün bir çoğuludur. (TA.) -A2- Yine, AA’ya göre, (S,) devenin boynu ve dudağı üzerindeki kıllar: (S, K;) ve bunun bu anlamda tekil olduğunu söyleyen Fr’ye göre, (S,) [**وَبَر** denilen] yünün [çoğu döküldükten yahut kırpıldıktan sonra kalan] kalıntısıdır. (S, K. [Ayrıca md. **ذوبْ**’da **ذُوبَانٌ**’a ve md. **ذيب**’de **ذِيبَانٌ**’a da bak.])

ذُؤَابٌ
**ذُؤَابٌ** ذ: bir sonraki paragrafa bak.

ذُؤَابَةٌ
**ذُؤَابَةٌ** ذ (ayrıca **ذُوَابَةٌ** diye de telaffuz edilir, T ve K, md. **ذوب**) Saçtan bir parça [yahut perçem], (S, A,) başın ortasından enseye doğru gevşekçe sarkan: (A:) yahut başın ön kısmının saçı; alnın üzerindeki saç; eş anlamlısı **نَاصِيَةٌ**; (M, K;) sarkıp gidip geldiği yahut sağa sola sallandığı için böyle adlandırılmıştır: (M:) yahut o saçın çıktığı yer: (M, K:) yahut başın **دُوَّارَة** [yahut yuvarlak kısmı]nı çevreleyen saç: (AZ, T:) yahut başın örülü saçı: ve onun yeri olan baş kısmı: (Lth, T:) yahut sarkan bir saç örgüsü: eğer bükülmüşse ona **عَقِيصَةٌ** denir: (Msb:) ve [atın perçemi; yahut] başın saçı (M, K), (M,) atın **نَاصِيَة**’sinin üst kısmında: (M, K:) çoğulu (bütün anlamlarında, M, TA) **ذَوَائِبُ**, (T, S, M, Msb, K,) aslında, (S, K,) yahut kaidece, (T,) **ذَآئِبُ**, telaffuzu kolaylaştırmak için değiştirilmiştir, (T, S, K,) ve **ذُؤَابَاتٌ** da. (Msb.) Buradan, **فُتِلَ ذَوَائِبُهُ** [Onun sarkan saçları büküldü]; anlamı (mecazen:) o, görüşünü yahut fikrini yahut hükmünü terk etmeye zorlandı. (A.) ― -b2- (farazî mecazen:) Gevşekçe sarkan her şey. (TA.) (mecazen:) Sarığın ucu, (A, Msb,) omuzlar arasında sarkan. (A.) (farazî mecazen:) Kırbacın ucu. (Msb.) (mecazen:) Nalının: **قِبَال**’dan yahut onun [üst kısmı]ndan sarkan şey yahut parça; (T:) yahut ayağın üzerine düşürülen şeyin yere değen kısmı, (M, A, K,) yukarıda anılan **قِبَال**’dan bileğe doğru uzanan **شِرَاك**’a bağlı; (A;) sallanmasından dolayı böyle adlandırılmıştır. (M.) (mecazen:) Kılıcın: kabzaya bağlı olan kayış [yahut ip], (T, A,) ve ki [bazen kabzaya yakın koruyucuya da bağlanır, bazen de] gevşekçe sarkar ve sallanır. (A.) (farazî mecazen:) **رَحْل** denilen deve eyerinin **آخِرَة**’sine [yahut arka kısmına] asılan bir deri yahut deri parçası; (S, M, K;) **عَذَبَةٌ** diye de adlandırılır. (TA.) Bir şair, mecaz yoluyla, hurma ağaçlarının **ذَوَائِب**’inden söz eder [görünüşe göre (mecazen:) sarkan hurma salkımları]. (M.) Ve şöyle denir: **نَارٌ سَاطِعَةٌ الذَّوَائِبِ** (mecazen:) [Alevleri yükselip yayılan bir ateş]. (A.) ― -b3- Yine (farazî mecazen:) Her şeyin daha yüksek yahut en yüksek kısmı: (M, K:) ve ↓ **ذُؤَابٌ** onun çoğulu olarak kullanılır, yahut [bir topluluk cins ismi olarak, yani] **سَلٌّ**’ün **سَلَّةٌ** ile ilişkisi gibi **ذُؤَابَةٌ** ile aynı ilişkiyi taşır. (M.) Şöyle dersin: **عَلَوْتٌ ذُؤَابَةَ الجَبَلِ** (mecazen:) [Dağın zirvesine çıktım]. (A.) Ve **ذُؤَابَةُ العِزِّ وَ الشَّرَفِ** (mecazen:) izzet ve şerefin en yüksek derecesi. (T, * M.) Ve **هُوَ فِى ذُؤَابَةِ قَوْمِهِ** (farazî mecazen:) O, kavminin en yüksekte olanları arasındadır; başın **ذؤابة**’sinden alınmıştır. (M.) Ve **هُمْ ذُؤَابَةُ قَوْمِهِمْ** (T, A) ve **ذَوَائِبُهُمْ** (A) (mecazen:) Onlar kavimlerinin soylularıdır: (A, T:) ve **مِنْ ذَوَائِبِ قُرَيْشٍ** (mecazen:) Kureyş’in soylularından. (TA.) Ve **فُلَانٌ مِنَ الذَّنَائِبِ لَا مِنَ الذَّوَائِبِ** (mecazen:) [Falanca halkın en aşağısındandır, en yukarısından değildir]. (A.) ― -b4- **ذَوَائِبُ الجَوْزَآءُ**, (farazî mecazen:) Orion’un kolunda yay gibi dizilmiş dokuz yıldızın adıdır; **تَاجُ الجَوْزَآءِ** diye de adlandırılır. (Kzw, Orion tasvirinde.) ― -b5- **ذَوائِبُ لَيْلَةٍ** (farazî mecazen:) bir gecenin son kısımları yahut bölümleri. (Har s. 58.)

أَرْضٌ مَذْأَبَةٌ
**أَرْضٌ مَذْأَبَةٌ** ذ Kurt barındıran, (S,) yahut kurtlarla dolu olan, (M, K,) bir arazi: (S, M, K:) Keys kabilesinin bazı lehçesinde, **مَذَيْبَةٌ**, **ذِيبٌ** ile uyumlu olarak. (M.)

مُذَأَّبٌ
**مُذَأَّبٌ** ذ **ذُؤَابَة**’si olan bir oğlan. (T, S, A, K.) ― -b2- Ve (farazî mecazen:) [**غَبِيط** denilen] bir deve eyeri [&c.] ki [**ذُؤَابَة**, yani] **آخِرَة**’sine [yahut arka kısmına] asılmış bir deri yahut deri parçası vardır: (S:) yahut **ذِئْبَة**’si vardır [bkz.]. (TA.)

مَذْؤُوبٌ
**مَذْؤُوبٌ** ذ Kurtlar tarafından korkutulmuş bir adam: (A, TA:) yahut koyunları veya keçileri kurdun saldırısına uğramış olan. (S, M, A, K.) ― -b2- [Ve buradan,] (mecazen:) [kurt tarafındanmış gibi] korkutulmuş. (T, TA.) -A2- Yine bir at, (Mgh,) yahut **بِرْذَوْنٌ** denilen, (Lth, T, M, K,) ve Tekmileh’e göre bir eşek, ve **مَذْبُوبٌ** da böyledir, sanki **ذِيبَةٌ**’den **ذِئْبَةٌ** yerine, (Mgh,) **ذِئْبَةٌ** denilen hastalığa tutulmuş. (Lth, T, M, Mgh, K.)

مُتَذَائِبٌ
**مُتَذَائِبٌ** ذ (farazî mecazen:) Çalkantı yahut dalgalanma halinde olan bir adam; **تَذَآءَبَتِ الرِّيحُ**’ten. (TA, bir rivayetten.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ذءب

ذَئِبَ
ذَئِبَ A ( n. ac. ذَأَب [ 4 ] ) ذَؤُبَ U ذَآبَة [ 22t ] )
a.  Was like a wolf ( in malicious- ness &  c. ).

b.  Was afraid of wolves.

c.  [ pass. ], Was terrified by wolves.

أَذْءَبَ
أَذْءَبَ IV ,
a.  Dressed the hair of.

b.  Was afraid of wolves.

تَذَأَّبَ
تَذَأَّبَ V ,  تَذَاْءَبَ VI ,
a.  Blew from different directions ( wind ).

ذِئْب
ذِئْب [ 2 ] , ( pl. أَذْؤُب [ 16 ] ,  ذِئَاب  [ 23 ] ,  ذِئْبَان [ 34 ] ,  ذُؤْبَان [ 35 ] ),
a.  Wolf.

ذِئْبَة
ذِئْبَة [ 2t ],
a.  She-wolf.

b.  A certain throat disease.

ذُؤَابَة
ذُؤَابَة [ 24t ] , ( pl. ذَوَائِب [ 41 ] ),
a.  Tuft of hair, forelock; mane.

دَآء الذِّئْب
دَآء الذِّئْب
a.  Wolf-hunger, ravenous hunger.

كَوْكَب ذُو ذُؤَابَة
كَوْكَب ذُو ذُؤَابَة
a.  Comet.

ذُؤْبَان العَرَب
ذُؤْبَان العَرَب
a.  Brigands, marauders, thieves.

##### Türkçe

ذَئِبَ
**ذَئِبَ** A ( n. ac. **ذَأَب** [ 4 ] ) **ذَؤُبَ** U **ذَآبَة** [ 22t ] )
a. Kötülükte vb. kurt gibi idi.

b. Kurtlardan korktu.

c. [edilgen], Kurtlar tarafından dehşete düşürüldü.

أَذْءَبَ
**أَذْءَبَ** IV ,
a. Saçını taradı/düzeltti.

b. Kurtlardan korktu.

تَذَأَّبَ
**تَذَأَّبَ** V , **تَذَاْءَبَ** VI ,
a. (Rüzgâr) farklı yönlerden esti.

ذِئْب
**ذِئْب** [ 2 ] , ( çoğ. **أَذْؤُب** [ 16 ] , **ذِئَاب** [ 23 ] , **ذِئْبَان** [ 34 ] , **ذُؤْبَان** [ 35 ] ),
a. Kurt.

ذِئْبَة
**ذِئْبَة** [ 2t ],
a. Dişi kurt.

b. Belli bir boğaz hastalığı.

ذُؤَابَة
**ذُؤَابَة** [ 24t ] , ( çoğ. **ذَوَائِب** [ 41 ] ),
a. Saç tutamı, perçem; yele.

دَآء الذِّئْب
**دَآء الذِّئْب**
a. Kurt-açlığı, oburca açlık.

كَوْكَب ذُو ذُؤَابَة
**كَوْكَب ذُو ذُؤَابَة**
a. Kuyruklu yıldız.

ذُؤْبَان العَرَب
**ذُؤْبَان العَرَب**
a. Haydutlar, yağmacılar, hırsızlar.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ذءب

ذءب
ذَأَبَ - يَذْأَبُ (ذَؤُبَ - يَذْؤُبُ) - ذِئْب
ذَأَبَ - يَذْأَبُ (ذَؤُبَ - يَذْؤُبُ) + كائن + كائناً: يغزو ويطارد وبلاحق فريسة أو هدف: يحاول اللحاق بهدف وإدراكه والوصول إليه بشكل معاود ومتكرر، فيُطرَد من مكان فيجيء من غيره، ثم يُطْرَدُ منه فيعود من غيره وهكذا
ذِئْب: على وزن " فـِعـْل" اسم فعل بمعنى فاعل من " ذَأَبَ - يَذْأَبُ ": الذي يُطْرَد من جهة فيعود من جهة: وهواصطلاحاً اسم الدابة الوحشية المعروفة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " اللحاق بمتحرك أو فار أو هارب، وحصره وإدراكه"، وهي:
دَرَكَ - يَدْرَكُ، غَزَا - يَغْزُوْ، لَحِقَ - يَلْحَقُ، طَلَبَ - يَطْلُبُ، ذَنَبَ - يَذْنِبُ (ذَنَبَ - يَذْنُبُ)، ذَأََبَ - يَذْأَُبُ

ذئب
 	قال إني ليحزنني أن تذهبوا به وأخاف أن يأكله الذئب وأنتم عنه غافلون (13) قالوا لئن أكله الذئب ونحن عصبة إنا إذا لخاسرون (14) فلما ذهبوا به وأجمعوا أن يجعلوه في غيابة الجب وأوحينا إليه لتنبئنهم بأمرهم هذا وهم لا يشعرون (15) وجاءوا أباهم عشاء يبكون (16) قالوا يا أبانا إنا ذهبنا نستبق وتركنا يوسف عند متاعنا فأكله الذئب وما أنت بمؤمن لنا ولو كنا صادقين (17) وجاءوا على قميصه بدم كذب قال بل سولت لكم أنفسكم أمرا فصبر جميل والله المستعان على ما تصفون (18) } يوسف
مختار الصحاح
● [ذأب] ذ أ ب: الذَّئْبُ يهمز ويلين وأصله الهمز والأنثى ذِئْبَةٌ وأرض مَذْأَبَةٌ كمتربة ذات ذِئَابٍ و ذَؤَبَ الرجل من باب ظرف صار كالذئب خبثا ودهاء
الراغب
ذيب
- الذيب: الحيوان المعروف، وأصله الهمز، قال تعالى: }فأكله الذئب{ [يوسف/17]، وأرض مذأبة: كثيرة الذئاب، وذئب فلان: وقع في غنمه الذئب، وذئب (قال الفيروز آبادي: وذؤب الرجل وذئب ككرم وفرح: خبث وصار كالذب. انظر: البصائر 3/27) : صار كذئب في خبثه، وتذاءبت الريح: أتت من كل جانب مجيء الذئب، وتذاءبت للناقة على تفاعلت: إذا تشبهت لها بالذئب في الهيئة لتظأر على ولدها، والذئبة من القتب: ما تحت ملتقى الحنوين (قال في اللسان: والذئبة من الرحل والقتب: ما تحت مقدم الحنوين، وهو الذي يعض على منسج الدابة. اللسان (ذئب).
وقال: والحنوان: الخشبتان المعطوفتان اللتان عليهما الشبكة، ينقل عليهما البر إلى الكدس انتهى. اللسان (حنا) )، تشبيها بالذئب في الهيئة.
ملخص اللسان
1.     وذَأَبَ الرَّجُلَ: طَرَدَه وضَرَبَه كذَأَمَه، حكاه اللحياني.
2.     وذَأَبَ  الإِبِلَ يَذْأَبُها ذَأْباً: ساقَها.
3.    وذَأَبَه ذَأْباً: حَقَّرَه وطَرَدَه، وذَأَمَه ذَأْماً؛ ومنه قوله تعالى: مَذْؤُوماً مَدْحوراً.  والذَّأْبُ: الذَّمُّ، هذه عن كُراع. والذَّأْبُ: صَوْتٌ شديدٌ،
4.     وتَذَأَّبَتِ الرِّيحُ وتَذَاءَبَتْ: اخْتَلَفَتْ، وجاءَتْ من هُنا وهُنا. وتَذَأَّبْـتُه وتَذاءَبْـتُه: تَدَاولْـتُه، وأَصْلُه من الذِّئْبِ إِذا حَذِرَ من وجهٍ جاءَ من آخَر.
5. وذَؤُبَ الرجلُ يَذْؤُبُ ذَآبَةً، وذَئِبَ وتَذَأَّبَ: خَبُثَ، وصار كالذِّئْبِ خُبْثاً ودَهاءً
6.     وذُئِبَ الرجُل: فَزِعَ من الذِّئْبِ.  وذَأَّبْتُه: فَزَّعْتُه.  وذَئِب وأَذْأَبَ: فَزِع من أَيِّ شيءٍ
7.     وذَأَبْتُ الشيءَ: جَمَعْته.  والذُّؤَابةُ: النَّاصِيةُ لنَوَسانِها؛ وقيل: الذُّؤَابةُ مَنْبِتُ الناصيةِ من الرأْس، والجَمْعُ الذَّوائِبُ.
8. وذُؤَابةُ كلِّ شيءٍ أَعلاه، وجَمْعُها ذُؤَابٌ؛
9.     وذُؤَابَة السَّيْفِ: عِلاقَةُ قائِمِه. والذُّؤَابَةُ: شَعَرٌ مَضْفُور، ومَوْضِعُها من الرَّأْسِ ذُؤَابَةٌ، وكذلك ذُؤَابةُ العِزِّ والشَّرَف. وذُؤَابة العِزِّ والشَّرَف: أَرْفَعُه على الـمَثَلِ، والجَمْع من ذلك كلِّه ذَوائِبُ. ويقال: هم ذُؤَابَة قَوْمِهِمْ أَي أَشْرافُهُم،
10.                        والذِّئْبةُ: دَاءٌ يأْخُذُ الدَّوابَّ في حُلُوقِها؛ يقال: بِرْذوْنٌ مَذْؤُوبٌ: أَخَذَتْهُ الذِّئْبَةُ.
لسان العرب
● - ذأب: الذِّئْبُ: كَلْبُ البَرِّ، والجمعُ أَذْؤُبٌ، في القليل، وذِئابٌ  وذُؤْبانٌ؛ والأُنثَى ذِئْبَةٌ، يُهْمَزُ ولا يُهْمَزُ، وأَصله الـهَمْز.  وفي حديث الغار: فيُصْبِحُ في ذُوبانِ الناسِ. يقال لِصعالِيك العرب ولُصُوصِها: ذُوبانٌ، لأَنهم كالذِّئابِ. وذكره ابن الأَثير في ذَوَبَ، قال:  \<ص:378>  والأَصل في ذُوبان الهمزُ، ولكنه خُفِّفَ، فانْقَلَبت واواً.  وأَرْضٌ مَذْأَبةٌ: كثِـيرة الذِّئابِ، كقولك أَرضٌ مَـأْسَدَةٌ، من الأَسَد. قال أَبو علي في التذكرة: وناسٌ من قَيْس يقولون مذيَبة، فلا  يَهْمِزون، وتعليل ذلك أَنه خُفِّفَ الذِّئْبُ تَخْفيفاً بَدَلِـيّاً صحيحاً، فجاءَت الهمزة ياءً، فلَزِمَ ذلك عندَه، في تَصْرِيفِ الكلمة.  وذُئِبَ الرَّجُلُ: إِذا أَصابَه الذِّئْبُ.  ورجلٌ مَذْؤُوبٌ: وقَع الذِّئْبُ في غَنَمِه، تقول منه: ذُئِبَ الرَّجُلُ، على فُعِلَ؛ وقوله أَنشده ثعلب:  هاعٍ يُمَظِّعُني، ويُصْبِحُ سادِراً،  * سَدِكاً بلَحْمِـي، ذِئْبُه لا يَشْبَعُ  عَنَى بِذِئْبِه لسانَه أَي إِنه يأْكلُ عِرْضَه، كما يأْكلُ الذِّئْبُ الغنمَ.  وذُؤْبانُ العرب: لُصُوصُهم وصَعالِـيكُهُمُ الذين يَتَلَصَّصون  ويَتَصَعْلَكُونَ.  وذِئابُ الغَضَى: بنو كعب بن مالك بن حنظلة، سُمُّوا بذلك لخُبْثِهم، لأَن ذِئْبَ الغَضَى أَخْبَثُ الذِّئَابِ.  وذَؤُبَ الرجلُ يَذْؤُبُ ذَآبَةً، وذَئِبَ وتَذَأَّبَ: خَبُثَ، وصار كالذِّئْبِ خُبْثاً ودَهاءً.  واسْتَذْأَبَ النَّقَدُ: صارَ كالذِّئْب؛ يُضْرَبُ مثلاً للذُّلاّن إِذا عَلَوا الأَعِزَّة.  وتَذَأَّبَ الناقةَ وتَذَأَّبَ لَـها: وهو أَن يَسْتَخْفِـيَ لها إِذا عَطَفَها على غير ولَدِها، مُتَشَبِّهاً لها بالسَّبُعِ، لتكون أَرْأَمَ عليه؛ هذا تعبير أَبي عبيد.  قال: وأَحسن منه أَن يقول: مُتَشَبِّهاً لها بالذِّئْبِ، لـيَتَبَـيَّن الاِشْتقاقُ. وتَذَأَّبَتِ الرِّيحُ وتَذَاءَبَتْ: اخْتَلَفَتْ، وجاءَتْ من هُنا وهُنا. وتَذَأَّبْـتُه وتَذاءَبْـتُه: تَدَاولْـتُه، وأَصْلُه من الذِّئْبِ إِذا حَذِرَ من وجهٍ جاءَ من آخَر. أَبو عبيد: الـمُتَذَئِّبَة والـمُتَذائِبَةُ، بوَزنِ مُتَفَعِّلة ومُتَفاعِلَة: من الرِّياح التي تَجِـيءُ من هَهُنا مرَّةً ومن ههنا مرَّةً؛ أُخِذَ من فِعْل  الذِّئْبِ، لأَنه يأْتي كذلك. قال ذوالرُّمة، يذكر ثوراً وَحْشِـيّاً:  فباتَ يُشْئِزهُ ثَـأْدٌ، ويُسْهِرُه  *  تَذَؤُّبُ الرِّيح، والوَسْواسُ والـهِضَبُ  وفي حديث عليّ، كرّم اللّه وجهه: خَرَجَ منكم جُنَيْدٌ مُتَذائِبٌ  ضَعِـيفٌ؛ الـمُتَذائِبُ: الـمُضْطَرِبُ، من قولهم: تَذَاءَبَتِ الرِّيحُ،  اضْطرب هبوبُها. وغَرْبٌ ذَأْبٌ: مُخْتَلَفٌ به؛ قال أَبو عبيدة، قال  الأَصمعي: ولا أُراهُ أُخِذَ إِلا من تَذَؤُّبِ الرِّيحِ، وهو اخْتِلافُها،  فشُبِّه اخْتلافُ البَعيرِ في الـمَنْحاةِ بها؛ وقيل: غَرْبٌ ذَأْبٌ، على  مثالِ فَعْلٍ: كثيرةُ الحركةِ بالصُّعُودِ والنُّزول. والـمَذْؤُوبُ:  الفَزِعُ.  وذُئِبَ الرجُل: فَزِعَ من الذِّئْبِ.  وذَأَّبْتُه: فَزَّعْتُه.  وذَئِب وأَذْأَبَ: فَزِع من أَيِّ شيءٍ كان. قال الدُّبَيْرِيُّ:  إِني، إِذا ما لَيْثُ قَوْمٍ هَرَبا، *  فسَقَطَتْ نَخْوَتُه وأَذْأَبا  قال: وحقيقتُه من الذِّئبِ.  ويقال للذي أَفْزَعَتْه الجِنُّ: تَذَأَّبَتْه وتَذَعَّبَتْه.  \<ص:379>  وقالوا: رَماه اللّهُ بداءِ الذِّئبِ، يَعْنُونَ الجُوعَ، لأَنهم يَزْعُمونَ أَنه لا داءَ له غيرُ ذلك.  وبنُو الذِّئبِ: بَطْنٌ من الأَزْدِ، منهم سَطِـيحٌ الكاهنُ؛ قال الأَعشى:  ما نَظَرَتْ ذاتُ أَشْفارٍ كنَظْرَتِها  *  حَقّاً، كما صَدَقَ الذِّئْبِـيُّ، إِذ سَجَعا  وابنُ الذِّئْبةِ: الثَّقَفِـيُّ، من شُعرائِهِم.  ودارةُ الذِّئبِ: موضعٌ. ويقال للمرأَةِ التي تُسَوِّي مَرْكَبَها: ما  أَحْسَنَ ما ذَأَبَتْه! قال الطِّرمَّاح:  كلُّ مَشْكُوكٍ عَصافِيرُه،  * ذَأَبَتْه نِسْوَةٌ من جُذامْ  وذَأَبْتُ الشيءَ: جَمَعْته.  والذُّؤَابةُ: النَّاصِيةُ لنَوَسانِها؛ وقيل: الذُّؤَابةُ مَنْبِتُ الناصيةِ من الرأْس، والجَمْعُ الذَّوائِبُ. وكان الأَصلُ ذَآئبَ، وهو القياسُ، مثل دُعابةٍ ودَعائِبَ، لكنه لـمَّا التَقَتْ همزتان بينهما أَلِفٌ لَيِّنةٌ، لَيَّـنُوا الهمزة الأولى، فقَلَبُوها واواً، اسْتِثقالاً لالتقاءِ همزتين في كلمة واحدةٍ؛ وقيل: كان الأَصلُ (1)  (1 قوله «وقيل كان الأصل إلخ» هذه عبارة الصحاح والتي قبلها عبارة المحكم.) ذَآئبَ، لأَن أَلِف ذُؤَابةٍ كأَلِفِ رِسالَةٍ، فحقُّها أَنْ تُبْدَل منها همزةٌ في الجمع، لكنهم اسْتَثْقَلوا أَن تقَع أَلِف الجمع بين الهمزتين، فأَبدلوا من الأُولى واواً. أَبو زيد: ذُؤَابة الرأْسِ: هي التي أَحاطَتْ بالدَوَّارة من الشَّعَر. وفي حديث دَغْفَلٍ وأَبي بكرٍ: إِنَّكَ لستَ من ذَوائِبِ قُرَيْشٍ؛ هي جمع ذُؤَابةٍ، وهي الشَّعَر الـمَضْفورُ من شَعَرِ الرأْسِ؛ وذُؤَابَةُ الجَبَلِ: أَعْلاه، ثم اسْتُعيرَ للعِزِّ والشَّرَف والـمَرْتَبة أَي لستَ من أَشرافِهِم وذَوِي أَقْدارِهم.  وغُلامٌ مُذَأَّبٌ: له ذُؤَابة. وذُؤَابةُ الفَرَسِ: شَعَرٌ في الرأْسِ،  في أَعْلى النَّاصِـية.  أَبو عمرو: الذِّئْبانُ الشَّعَر على عُنُقِ البعيرِ ومِشْفَرِه. وقال  الفَرَّاءُ: الذِّئْبانُ بَقِـيَّة الوَبَر؛ قال: وهو واحدٌ. قال الشيخ  أَبو محمد بن بري: لم يذكر الجوهريّ شاهداً على هذا. قال: ورأَيتُ في الحاشية بيتاً شاهداً عليه لكُثير، يصف ناقة:  عَسُوف بأَجْوازِ الفَلا حِمْيَرِيَّة،  * مَريش، بذئْبانِ السَّبِـيبِ، تَلِـيلُها  والعَسُوفُ: التي تَمُرُّ على غيرِ هدايةٍ، فتَرْكَبُ رأْسها في  السَّـيْر، ولا يَثْنِـيها شيءٌ. والأَجْوازُ: الأَوْساطُ. وحِمْيَرِيَّة: أَراد  مَهْرِية، لأَن مَهْرة من حِمْيَر. والتَّلِـيلُ: العُنق. والسَّبِـيبُ:  الشَّعَرُ الذي يكونُ مُتَدَلِّياً على وجه الفَرَسِ من ناصِـيَتِه؛ جَعل  الشَّعَر الذي على عيْنَي الناقة بمنزلة السَّبِـيبِ.  وذُؤَابةُ النَّعْلِ: الـمُتَعَلِّقُ من القِبالِ؛ وذُؤَابة النَّعْلِ: ما أَصابَ الأَرضَ من الـمُرْسَلِ على القَدَم لتَحَرُّكِه. وذُؤَابةُ كلِّ شيءٍ أَعلاه، وجَمْعُها ذُؤَابٌ؛ قال أَبو ذؤيب:  بأَرْي التي تَـأْري اليَعاسيبُ، أَصْبَحَتْ  *  إِلى شاهِقٍ، دُونَ السَّماءِ، ذُؤَابُها  قال: وقد يكون ذُؤَابُها من بابِ سَلٍّ وسَلَّةٍ. والذُّؤَابَةُ: الجِلْدَة الـمُعَلَّقَة على آخِر الرَّحْلِ، وهي العَذبَة؛ وأَنشد الأَزهري،  في ترجمة عذب في  \<ص:380>  هذا المكان:  قَالُوا: صَدَقْتَ ورَفَّعُوا، لـمَطِـيِّهِمْ، *  سَيْراً، يُطِـيرُ ذَوائِبَ الأَكْوارِ  وذُؤَابَة السَّيْفِ: عِلاقَةُ قائِمِه. والذُّؤَابَةُ: شَعَرٌ مَضْفُور، ومَوْضِعُها من الرَّأْسِ ذُؤَابَةٌ، وكذلك ذُؤَابةُ العِزِّ والشَّرَف. وذُؤَابة العِزِّ والشَّرَف: أَرْفَعُه على الـمَثَلِ، والجَمْع من ذلك كلِّه ذَوائِبُ. ويقال: هم ذُؤَابَة قَوْمِهِمْ أَي أَشْرافُهُم، وهو في ذُؤَابَةِ قَوْمِه أَي أَعْلاهُم؛ أُخِذوا من ذُؤَابَةِ الرَّأْسِ.  واسْتَعارَ بعضُ الشُّعراءِ الذَّوائِبَ للنَّخْل؛ فقال:  جُمّ الذَّوائِب تَنْمِـي، وهْيَ آوِيَةٌ،  *  ولا يُخافُ، على حافاتِها، السَّرَق  والذِّئْبَةُ من الرَّحْلِ، والقَتَبِ، والإِكافِ ونحوِها، ما تَحْتَ مُقَدَّمِ مُلْتَقَى الـحِنْوَيْن، وهو الذي يَعَضُّ على مِنْسَجِ الدَّابَّةِ؛ قال:  وقَتَبٍ ذِئْبَتُه كالـمِنْجَلِ  وقيل: الذِّئْبَةُ: فُرْجَةُ ما بَيْنَ دَفَّتَي الرَّحْلِ والسَّرْجِ والغَبِـيطِ أَيّ ذلك كان.  وقال ابن الأَعرابي: ذِئْبُ الرَّحْلِ أَحْناؤُه من مُقَدَّمِه.  وذَأَبَ الرَّحْلَ: عَمِلَ لَه ذِئْبةً.  وقَتَبٌ مُذَأَّبٌ وغَبِـيطٌ مُذَأَبٌ: إِذا جُعِلَ له فُرْجَة؛ وفي الصحاح: إِذا جُعِلَ له ذُؤَابَةٌ؛ قال لبيد:  فكَلَّفْتُها هَمِّي، فآبَتْ رَذِيَّـةً  *  طَلِـيحاً، كأَلْواحِ الغَبِـيطِ الـمُذَأَبِ  وقال امرؤُ القيس:  له كَفَلٌ، كالدِّعْصِ، لَبَّدَه النَّدى  *  إِلى حارِكٍ، مِثلِ الغَبِـيطِ الـمُذأَبِ  والذِّئْبةُ: دَاءٌ يأْخُذُ الدَّوابَّ في حُلُوقِها؛ يقال: بِرْذوْنٌ مَذْؤُوبٌ: أَخَذَتْهُ الذِّئْبَةُ. التهذيب: من أَدْواءِ الخَيْلِ الذِّئْبَةُ، وقد ذُئِبَ الفَرسُ، فهو مَذْؤُوبٌ إِذا أَصابَه هذا الدَّاءُ؛ ويُنْقَبُ عنه بحديدةٍ في أَصلِ أُذُنِهِ، فيُسْتَخْرَجُ منه غُدَدٌ صِغارٌ بيضٌ، أَصْغَرُ من لُبِّ الجَاوَرْسِ.  وذَأَبَ الرَّجُلَ: طَرَدَه وضَرَبَه كذَأَمَه، حكاه اللحياني. وذَأَبَ  الإِبِلَ يَذْأَبُها ذَأْباً: ساقَها. وذَأَبَه ذَأْباً: حَقَّرَه وطَرَدَه، وذَأَمَه ذَأْماً؛ ومنه قوله تعالى: مَذْؤُوماً مَدْحوراً.  والذَّأْبُ: الذَّمُّ، هذه عن كُراع. والذَّأْبُ: صَوْتٌ شديدٌ، عنه أَيضاً.  وذُؤَابٌ وذُؤَيْبٌ: اسْمانِ.  وذُؤَيْبَة: قبيلَةٌ من هذيل؛ قال الشاعر:  عَدَوْنا عَدْوَةً، لا شَكَّ فِـيها،  *  فَخِلْناهُم ذُؤَيْبَةَ، أَو حَبِـيبَا  وحَبِـيبٌ: قبيلَةٌ أَيضاً.
مقاييس اللغة:
(ذأب([5]))  الذال والهمزة والباء أصلٌ واحد يدلُّ على قِلّةِ استقرارٍ، وألاّ يكونَ للشَّيء في حركته جهةٌ واحدة. من ذلك الذِّئب، سمِّي بذلك لتذَؤُّبِه من غير جهةٍ واحدة. ويقال ذُئِبَ الرّجُل إذا وقَع في غنَمه [الذئب]. ويقال تذأَّبت الرِّيح: أتت من كل جانب. وأرض مَذْأَبَةٌ: كثيرة الذئاب. وذَؤُب الرّجُل إذا صار ذئباً خبيثاً. وجمع الذِّئب أذؤبٌ وذِئاب وذُؤبَانٌ([6]). ويقال تذاءبْتُ النّاقَة تذاؤُباً، على تفاعلْتُ، إذا ظأرتَها على ولدها فَتَشَبَّهْتَ لها بالذئب، ليكون أرْأَمَ لها عليه. وقال [قومٌ([7])]: الإِذْآب: الفِرار. وأُنشِد:
إنِّي إذا ما ليثُ قومٍ أذْأبا *** وسقَطَتْ نَخْوتُهُ وهَرَبا([8])
هذا أصل الباب، ثمّ* يشبَّه الشَّيءُ بالذِّئب. فالذِّئبة من القَتَب: ما تحت مُلْتَقى الحِنْوَين، وهو يقع على المِنْسَج.
القاموس المحيط:
الذّئْبُ، بالكسرِ ويُتْرَكُ هَمْزُهُ كَلْبُ البَرِّ، ج أذْؤُبٌ وذئابٌ وذُؤْبانٌ، بالضم، وهي بِهاءٍ.
وأرضٌ مَذْأبَةٌ: كثيرَتُهُ. ورجلٌ مَذْؤُوبٌ: وَقَعَ الذِّئْبُ في غَنَمِه. وقد ذُئِبَ كَعُنِيَ. وذُؤْبانُ العَرَبِ: لُصُوصُهُمْ وصَعالِيكُهُمْ. وذِئابُ الغَضَى: بَنُو كَعْبِ بنِ مالِك بنِ حَنْظَلَةَ.وذَؤُبَ، كَكَرُمَ وفَرِحَ: خَبُثَ، وصارَ كالذِّئْبِ، كتَذَأْبَ. والذِّئْبَانُ، كَسِرْحانٍ: الشَّعَرُ على عُنُقِ البَعِيرِ ومِشْفَرِهِ، وبَقِيَّةُ الوَبَرِ. والذِّئْبَانِ، مُثَنَّى: كَوْكَبانِ أبْيَضانِ بَيْنَ العَوائِذِ والفَرْقَدَيْنِ. وأظْفارُ الذِّئْبِ: كواكبُ صِغارٌ قُدَّامَهُما. والذُّؤَيْبانِ، مُصَغراً: ماءانِ لهم. وتَذَاءَبَ للنَّاقَةِ وتَذَأَّبَ: استَخْفَى لها مُتَشَبِّهاً بالذِّئْبِ لِيَعْطِفَها على غَيْرِ ولَدها، والرِّيحُ: جاءَتْ في ضَعْفٍ من هُنا وهُنا، والشَّيءَ: تَدَاوَلَه.
وغَرْبٌ ذّأْبٌ: كَثيرُ الحَرَكَةِ بالصُّعُودِ والنُّزُولِ. وذُئِبَ، كَعُنِيَ: فَزعَ، كأَذْأَبَ، وكَفَرِحَ وكَرُمَ وعُنِيَ: فَزعَ من الذِّئْبِ. وكَمَنَعَ: جَمَعَهُ، وخَوَّفَه، وساقَهُ، وحَقَرَهُ، وطَرَدَه، والقَتَبَ: صَنَعَهُ
والغُلامَ: عَمِلَ له ذُؤابَةً، كأَذْأَبَهُ وذَأَّبَهُ، وفي السَّيْرِ: أسرَعَ. وداءُ الذِّئْبِ: الجُوعُ، لا داءَ له غَيْرُهُ. وبَنُو الذِّئْبِ: بَطْنٌ. وأبو ذُؤَيْبَةَ، وابنُ الذِّئْبَةِ، وأبو ذُؤَيْبٍ القَطِيلُ خُوَيْلِدُ بنُ خالِدٍ الهُذَلِيُّ، وأبو ذُؤَيْبٍ الإيادِيُّ: شُعَرَاءُ. ودارَة الذِّئْبِ: ع بِنَجْدٍ لِبَنِي كِلابٍ. والذُّؤَابَةُ: النَّاصيَةُ، أو مَنْبَتُها من الرَّأسِ، وشَعَرٌ في أعْلَى ناصِيَةِ الفَرَسِ، ومنَ النَّعْلِ: ما أصابَ الأرضَ منَ المُرْسَلِ على القَدَمِ، ومن العِزِّ والشَّرَفِ، وكُلِّ شَيْءٍ: أعْلاهُ، والجِلْدَةُ المُعَلَّقَةُ على آخِرَةِ الرَّحْلِ، ج: ذَوائِبُ، والْأَصْلُ: ذَآئِبُ، لكنَّهُم اسْتَثْقَلُوا وُقُوع ألِفِ الجَمْعِ بَيْنَ هَمْزَتَيْنِ. والذِّئْبَةُ: أُمُّ رَبِيعَةَ الشَّاعِرِ، وبِلا لامٍ: فَرَسُ حاجِزٍ الْأَزْدِيِّ، وداءٌ يَأْخُذُ الدَّوابَّ في حُلوقِها، فَيُنْقَبُ عنه بِحَديدةٍ في أصْلِ أُذُنِهِ، فَيُسْتَخْرَجُ شَيْءٌ كَحَبِّ الجاوَرْسِ، وبِرْذَوْنٌ مَذْؤُوبٌ، وفُرْجَةُ ما بين دَفَّتَي الرَّحْلِ والسَّرْجِ، وما تحتَ مُقّدَّمِ مُلْتَقَى الحِنْوَيْنِ، وهو الذي يَعَضُّ مَنْسِجَ الدَّابَّةِ. وذَأَّبَ الرَّحْلَ تَذْئِيباً: عَمِلَهُ له. والذَّأْبُ، كالمَنْعِ: الذَّمُّ، والصَّوْتُ الشديدُ. وغُلامٌ مُذَأَّبٌ، كَمُعَظَّمٍ: له ذُؤَابَةٌ. ودارَةُ الذُّؤَيْبِ: اسْمُ دَارَتَيْنِ لِبَنِي الْأَضْبَطِ. و " اسْتَذْأبَ النَّقَدُ " : صارَ كالذِّئْبِ، مَثَلٌ لِلذُّلاَّنِ إذا عَلَوْا. وابنُ أبي ذُؤَيْبٍ محمدُ بنُ عبدِ الرحمنِ: مُحَدِّثٌ.
تاج العروس:
ذ أ ب
الذِّئْبُ بالكَسْرِ والهَمْزِ ويُتْرَكُ هَمْزُهُ أَي يُبْدَلُ بحرفِ مَدٍّ مِنْ جِنْسِ حَرَكَةِ مَا قَبْلَه كَمَا هو قِرَاءَةَ وَرْشٍ والكسائيّ والأَصلُ الهَمْزُ : كَلْبُ البَرِّ تَفْسِيرٌ بالعَلَمِ ج أَذْؤُبٌ في القَلِيلِ وذِئَابٌ وذُؤْبَانٌ بالضَّمِّ وذِئْبَانٌ بالكسر كما في المصباح وقد يوجد في بعض النسخ كذلك وهِي ذِئبة بِهَاءٍ نقله ابنُ قُتَيْبَةَ في أَدَبِ الكاتب وصرَّح الفَيّوميّ بقِلَّته وأَرْضٌ مَذْأَبة : كَثِيرَتُه كقولك : أَرْضٌ مَأْسَدَةٌ من الأَسَدِ وقد أَذْأَبَتْ قال أَبو عليّ في التَّذْكِرَةِ : ونَاسٌ مِنْ قَيْسٍ يَقُولُونَ : مَذْيَبَةٌ فَلاَ يَهْمِزُونَ وتَعْلِيلُ ذلك أَنَّه خَفَّفَ الذِّئْبَ تخْفِيفاً بَدَلِيًّا صَحِيحاً فَجَاءَتِ الهَمْزَةُ ياءً فَلَزِمَ ذلك عندَه في تصريفِ الكَلِمَة
ورَجُلٌ مَذْؤُوبٌ : فَزَّعَتْهُ الذِّئَابُ أَوْ : وَقَعَ الذِّئْبُ في غَنَمِهِ وتقولُ منه : قَدْ ذُئِبَ الرجُلُ كَعُنِيَ أَي أَصابَه الذِّئْبُ وفي حديث الغَارِ " فَتُصْبِح في ذُؤبَانِ النَّاسِ "
وذُؤْبَانُ العَرَبِ : لُصُوصُهُمْ وصَعَالِيكُهُمْ وشُطَّارُهُمْ الذين يَتَلَصَّصُونَ ويَتَصَعْلَكُونَ لإِنَّهم كالذِّئَابِ وهو مجاز وذكره ابن الأَثير في ذوب وقال : الأَصلُ في ذُوبَان الهَمْزُ ولكنه خُفِّفَ فانْقَلَبَتْ واواً
وَذِئَابُ الغَضَى شَجَرٌ يَأْوِي إليه الذِّئْبُ وهم بَنُو كَعْبِ بنِ مالكِ بنِ حَنْظَلَةَ مِنْ بَنِي تَمِيمٍ سُمُّوا بذلك لِخُبْثِهِمْ لأَنَّ ذِئْبَ الغَضَى أَخْبَثُ الذِّئَابِ
ومن المجاز ذَؤُبَ كَكَرُمَ وفَرِحَ يَذْأَبُ ذَآبَةً خَبُثَ وفي نسخة قَبُحَ وصَارَ كالذِّئْبِ خُبْثاً ودَهَاءً كَتَذَأَبَ عَلَى تَفَعَّلَ وفي بعض النسخ على تَفَاعَلَ
وعن أَبي عمرو : الذِّئْبَانُ كسِرْحَانٍ الشَّعَرُ على عُنُقِ البَعِيرِ ومِشْفَرِهِ وقال الفراءُ : الذِّئْبَانُ : بَقِيَّةُ الوَبَرِ قال : وَهُوَ واحدٌ في لسان العرب : قال الشيخُ أَبو محمد ابنُ بَرِّيّ : لم يذكرِ الجوهَرِيُّ شاهداً على هذا قال : وَرَأَيْتُ على الحاشِيَة بيتاً شاهداً عليه لكُثَيِّرٍ يَصِفُ نَاقَةً :
عَسُوف بِأَجْوَازِ الفَلاَ حِمْيَرِيَّة ... مَرِيس بِذِئْبَانِ السَّبِيبِ تَلِيلُهَا التَّلِيلُ : العُنُقُ والسَّبِيبُ : الشَّعَرُ الذي يكونُ مُتَدَلِّياً على وَجْهِ الفَرَس من ناصِيَتِه جَعَلَ الشَّعَرَ الذي على عَيْنَيِ النَّاقَةِ بمَنْزِلَة السَّبِيبِ
والذِّئْبَانِ مُثَنًّى : كَوْكَبَانِ أَبْيَضَانِ بَيْنَ العَوَائذِ والفَرْقَدَيْنِ وأَظْفَارُ الذِّئْبِ : كَوَاكِبُ صِغَارٌ قُدَّامَهُمَا والذُّؤَيْبَانِ مُصَغَّراً : مَاءَانِ لَهُمْ نَقَلَهُ الصاغانيّ
وتَذَأَبَ لِلنَّاقَةِ وتَذَاءَبَ لَهَا أَيِ اسْتَخْفَى لَهَا مُتَشَبِّهاً بالذِّئْبِ لِيَعْطِفَهَا عَلَى غَيْرِ وَلَدِهَا هذا تعبيرُ أَبي عُبَيْد إلاَّ أَنَّهُ قال : مُتَشَبِّهاً بالسَّبُعِ بَدَلَ الذِّئْبِ وما اخْتَارَه المُصَنِّفُ أَوْلَى لِبَيَانِ الاشْتِقَاقِ
ومن المجاز : تَذَاءَبَتِ الرِّيحُ وتَذَأَّبَتْ : اخْتَلًَفَتْ وجَاءَتْ في ضَعْفٍ مِنْ هُنَا وهُنَا وتَذَاءَبَ الشيءَ : تَدَاوَلَهُ وأَصْلُه مِن الذِّئْبِ إذا حَذِرَ مِن وَجْهٍ جَاءَ من آخَرَ وعن أَبي عُبَيْد : المُتَذَئِّبَةُ والمُتَذَائِبَةُ بوزن مُتَفَعِّلَةٍ ومُتَفَاعِلَةٍ من الرِّيَاح : التي تجيءُ من هاهنا مَرَّةً ومن هاهنا مَرَّةً أُخِذَ من فعلِ الذِّئْبِ لأَنَّهُ يَأْتِي كذلك قال ذو الرمّة يَذْكُرُ ثوراً وَحْشِيًّا :
فَبَاتَ يُشْئِزُهُ ثَأْدٌ ويُسْهِرُهُ ... تَذَاؤُبُ الرِّيحِ والوَسْوَاسُ والهِضَبُ وفي حديث عليّ كرّم الله وجهه " خَرَجَ إليّ منكم جُنَيْدٌ مُتَذَائِبٌ ضَعِيفٌ المُتَذَائِبُ : المُضْطَرِبُ من قَوْلِهِم : تَذَاءَبَتِ الرِّيحُ : اضْطَرَب هُبُوبُهَا هذا وإنَّ الزَّمَخْشَرِيَّ ومَنْ تَبِعَه كالبَيْضَاوِيِّ صَرَّحُوا أَنَّ الذِّئْبَ مُشْتَقٌّ مِنْ تَذَاءَبَتِ الرِّيحُ إذا هَبَّت من كُلِّ جِهَةٍ لأَنَّ الذِّئْبَ يَأْتِي مِن كُلِّ جِهَةٍ قال شيخنا : وفي كَلاَمِ العَرَبِ ما يَشْهَدُ للقَوْلَيْنِ
وغَرْبٌ ذَأْبٌ مُخْتَلَفٌ بِهِ قال أَبو عبيدة قال الأَصمعيُّ : وَلاَ أُرَاهُ أُخِذَ إلاَّ مِنْ تَذَاؤُبِ الرِّيحِ وهو اخْتِلاَفُهَا وقيلَ غَرْبٌ ذَأْبٌ : كَثِيرُ الحَرَكَةِ بالصُّعُودِ والنُّزُولِ
والمَذْءُوبُ : الفَزِعُ وذُئِبَ الرَّجُلُ كَعُنِيَ : فَزِعَ من أَيِّ شيْءٍ كَانَ كَأَذْأَبَ قال الدُّبَيْرِيُّ :
" إنِّي إذَا مَا لَيْثُ قَوْمٍ هَرَبَا
" فَسَقَطَتْ نَخْوَتُهُ وأَذْأَبَا وحَقِيقَتُه من الذِّئْبِ
وذَئِبَ الرَّجُلُ كَفَرِحَ وكَرُمَ وعُنِيَ : فَزِعَ مِنَ الذِّئْبِ خَاصَّةً
وذَأَبَ الشَّيْءَ كمَنَعَ : جَمَعَهُ
وذَأَبَهُ : خَوَّفَهُ وذَأَبَتْهُ الجِنُّ : فَزَّعَتْه وذَأَبَتْهُ الرِّيحُ : أَتَتْهُ مِن كُلِّ جانبٍ
وذَأَبَ : فَعَلَ فِعْلَ الذِّئْبِ إذا حَذِرَ مِنْ وَجْهٍ جَاءَ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ ويقالُ للذي أَفْزَعَتْهُ الجِنُّ تَذَأَبَتْهُ وتَذَعَّبَتْهُ
وذَأَبَ البَعِيرَ يَذْأَبُهُ ذَأْباً : سَاقَهُ وذَأَبَهُ ذَأْباً : حَقَرَهُ وطَرَدَهُ وذَأَمَهُ ذَأْماً وقيلَ : ذَأَبَ الرجُلَ : طَرَدَه وضَرَبَه كَذَأَمَهُ حكاه اللِّحيانيّ
وذَأَبَ القَتَبَ والرَّحْلَ : صَنَعَهُ وذَأَبَ الغُلاَمَ : عَمِلَ له ذُؤَابَةً كأَذْأَبَه وذَأَّبَهُ وذَأَبَ في السَّيْرِ وأَذْأَبَ : أَسْرَعَ
وقالوا : رَمَاه اللهُ بِدَاءِ الذِّئْبِ دَاءُ الذِّئْبِ : الجُوعُ يَزْعُمُون أَنَّه لاَ دَاءَ له غَيْرُه ويقال : " أَجْوَعُ مِنْ ذِئْبٍ " لأَنَّهُ دَهْرَهُ جَائعٌ وقيل : المَوْتُ لأَنَّهُ لاَ يَعْتَلُّ إلاَّ عِلَّةَ المَوْتِ ولهذا يقال : " أَصَحُّ مِنَ الذِّئْبِ " ومن أَمثالهم في الغَدْرِ " الذِّئْبُ يَأْدُو الغَزَالَ " أَي يَخْتِلُه ومنها " : ذِئْبَةُ مِعْزَى وظَلِيمٌ في الخُبْر " أَي هو في خُبْثِه كذِئْبٍ وَقَعَ في مِعْزَى وفي اخْتِبَارِه كظَلِيمٍ إنْ قِيلَ لَهُ : طِرْ قَالَ : أَنَا جَمَلٌ أَوِ احْمِلْ قَالَ : أَنَا طَائِرٌ يُضْرَبُ للماكِرِ الخَدَّاعِ وفي الأَساس : ومن المجاز : هُوَ ذِئْبٌ في ثَلَّةٍ وأَكَلَهُمُ الضَّبُعُ والذِّئْبُ أَيِ السَّنَةُ وأَصَابَتْهُم سَنَةٌ ضَبُعٌ وذِئْبٌ عَلَى الوَصْفِ انتهى
وذِئْبُ يُوسُفَ يُضْرَبُ به المَثَلُ لِمَنْ يُرْمَى بِذَنْبِ غَيْرِه . ومِنْ كُنَاهُ أَبُو جَعْدَةَ سُئلَ ابنُ الزُّبَيْرِ عنِ المُتْعَةِ فقالَ : الذِّئْبُ يَكْنَى أَبَا جَعْدَةَ يَعْنِيَ اسْمُهَا حَسَنٌ وأَثَرُهَا قَبِيحٌ وقد جَمَع الصاغانيُّ في أَسمائِه كتاباً مُسْتَقِلاًّ على حروف المُعْجَمِ شَكَرَ اللهُ صنيعَهُ
وبُنُو الذِّئْبِ بن حَجْرٍ بَطْنٌ مِنَ الأَزْدِ منهم سَطِيحٌ الكاهنُ قال الأَعشى :
" مَا نَظَرَتْ ذَاتُ أَشْفَارٍ كَنَظَرَتِهَاحَقًّا كَمَا صَدَقَ الذِّئْبِيُّ إذْ سَجَعَا وبَطْنٌ آخَرُ باليَمَنِ
وأَبُو ذُؤَيْبَةَ كذا في النسخ والصوابُ أَبُو ذِئْبَةَ وهو من بَنِي رَبِيعَةَ ابنِ ذُهْلِ بنِ شَيْبَانَ
وقَبِيصةُ بنُ ذُؤَيْبِ بنِ حَلْحَلَةَ الأَسَدِيُّ لَهُ ولأَبِيهِ صُحْبَةٌ وذُؤَيْبُ ابنُ حَارِثَةَ وذُؤَيْبُ بنُ شُعثُم وذُؤَيْبُ ابنُ كُلَيْبٍ صَحَابِيُّونَ :
" وأَبُو ذُؤَيْبٍ السَّعْدِيُّ أَبُو النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم من الرَّضَاعَةِ . ورَبِيعَةُ بنُ عَبْدِ يَالِيلَ بنِ سَالِمِ ابنِ الذِّئْبَةِ الثَّقَفِيُّ الفَارِسِيُّ والذِّئْبَةُ : أُمُّهُ وقد أَعادها المصنّف وأَبُو ذُؤَيْبٍ صَاحِبُ الدِّيوَانِ لَقَبُهُ القَطِيلُ واسْمُهُ خُوَيْلَدُ بن خَالِدِ ابنِ المُحَرِّث بنِ زُبَيْدٍ الهُذَلِيّ أَحَدُ بنِي مازنِ بنِ معاويةَ بنِ تَمِيمٍ غَزَا المَغْرِبَ فماتَ هناكَ ودُفِنَ بإِفْرِيقِيَةَ كذا قاله ابنُ البَلاَذُرِيّ وأَبُو ذُؤَيْبٍ الإِيَادِيُّ شُعَرَاءُ
وَدَارَةُ الذِّئْبِ : ع بِنَجْدٍ لِبَنِي أَبِي بَكْرِ بنِ كِلاَبٍ مِنْ هَوَازِنَ
وذُؤَابٌ وذُؤَيْبٌ : اسْمَانِ
وذُؤَيْبَةُ قَبيلةٌ من هُذَيْلٍ قال الشاعر :
عَدَوْنَا عَدْوَةً لاَ شَكَّ فِيهَا ... فَخِلْنَاهُمُ ذُؤَيْبَةَ أَوْ حَبِيَبَا وقد تقدم في ح ب ب
وسؤولُ الذِّئْبِ منَ بنِي رَبِيعَةَ وهو القَائِلُ يَوْمَ مَسْعُودٍ :
" نَحْنُ قَتَلْنَا الأَزْدَ يَومَ المَسْجِدِ
" والحَيَّ مِنْ بَكْرٍ بكُلِّ مِعْضَدِ والذُّؤَابضةُ بالضَّمِّ : النَّاصِيَةُ أَوْ مَنْبِتُهَا أَيِ النَّاصِيَةِ مِنَ الرَّأْسِ وعن أَبي زيد : ذُؤَابَةُ الرَّأْسِ : هي التي أَحَاطَتْ بالدَّوَّارَةِ مِنَ الشَّعَرِ
وأَبُو ذُؤَابِ بنِ رُبَيِّعَةَ بن ذُؤَابِ بنِ رُبَيِّعَةَ الأَسَدِيُّ شاعِرٌ فَارِسٌ ومن قَوْلِه يَرْثِي عُتَيْبَةَ لَمَّا قَتَلَهُ ذُؤَابٌ أَبُو رُبَيِّعَةَ :
إنْ يَقْتُلُوكَ فَقَدْ هَتَكْتَ بُيُوتَهُمْ ... بِعُتَيْبَةَ بنِ الحَارِثِ بنِ شِهَابِ
بِأَحَبِّهِمْ فَقْداً إلَى أَعْدَائِهِمْ ... وأَعَزِّهِمْ فَقْداً عَلَى الأَصْحَاب
وعِمَادِهِمْ فِيمَا أَلَمَّ بِجُلِّهِمْ ... وثِمَالِ كُلِّ شَرِيكَةٍ مِنْعَابِ والذُّؤَابَةُ : هي الشَّعَرُ المضْفُورُ من شَعَرِ الرَّأْسِ وقال بعضُهُم : الذُّؤَابَةُ : ضَفِيرَةُ الشَّعَرِ المُرْسَلَةُ فإنْ لُوِيَتْ فَعَقِيصَةٌ وقد تُطْلَقُ علَى كُلِّ ما يُرْخَى كما في المصباح
وذُؤَابَةُ الفَرَسِ : شَعرٌ في أَعْلَى ناصِيَةِ الفَرَسِ والذُّؤَابَةُ مِنَ النَّعْلِ مَا أَصَابَ الأَرْضَ مِنَ المُرْسَلِ علَى القَدَم لِتَحَرُّكِهِ وهو مجازٌ وذُؤَابَةُ السَّيْفِ : عِلاَقَةُ قَائِمِهِ وهو مجازٌ أَيضاً والذُّؤَابَةُ من العِزِّ والشّرَفِ ومن كلِّ شْيءٍ : أَعْلاَهُ وأَرْفَعُه ويقالُ : هُمْ ذُؤَابَةُ قَوْمِهِم أَي أَشْرَافُهُمْ وهو في ذُؤَابَةِ قَوْمِه أَي أَعْلاَهُمْ أُخذُوا من ذُؤَابَةِ الرَّأْسِ وفي حديث دَغْفَلٍ وأَبِي بَكْرٍ " إنَّكَ لَسْتَ مِنْ ذَوَائِبِ قُرَيْشٍ " الذُّؤَابَةُ : الشَّعَرُ المَضْفُورُ في الرأْسِ وذُؤَابَةُ الجَبَلِ : أَعْلاَهُ ثم اسْتُعِيرَ للعِزِّ والشَّرَفِ والمَرْتَبَةِ أَي لستَ من أَشْرَافهم وذوي أَقْدَارِهِمْ ويقال : نَحْنُ ذُؤَابَةٌ بسَبَبِ وقُوعِنَا في مُحَارَبَةٍ بَعْدَ مُحَارَبَةٍ ومَا عُرِفَ مِنْ بَلاَئِنَا فيها وفلانٌ منَ الذَّنَائِبِ لاَ مِنَ الذَّوَائِبِ ونَارٌ سَاطِعَةُ الذَّوَائِبِ وعَلَوْتُ ذُؤَابَةَ الجَبَلِ وفي لسان العرب : واستعارَ بعضُ الشعراءِ الذَّوَائِبَ للنَّخْلِ فقال :
جُمُّ الذَّوَائبِ تَنْمِي وهي آوِيَةٌ ... وَلاَ يُخَافُ عَلَى حَافَاتِهَا السَّرَقُ والذُّؤَابَةُ : الجِلْدَةُ المُعَلَّقَةُ على آخِرَةِ الرَّحْلِ وهي العَذَبَةُ وأَنشد الأَزهريّ :
قَالُوا صَدَقْتَ وَرَفَّعُوا لِمَطِيِّهِمْ ... سَيْراً يُطِيرُ ذَوَائِبَ الأَكْوَارِ ج من ذلك كُلِّهِ ذَوَائِبُ ويقال : جَمْعُ ذُؤَابَةِ كلِّ شْيءٍ أَعْلاَهُ : ذُؤَابٌ بالضَّمِّ قال أَبو ذُؤَيب :
" بِأَرْيِ التي تَأْرِي اليَعَاسِيبُ أَصْبَحَتْإلَى شَاهِقٍ دُونَ السَّمَاءِ ذُؤَابُهَا والأَصْلُ في ذَوَائِبَ ذَآئِبُ لأَنَّ الأَلفَ التي في ذُؤابة كالأَلف في رِسَالة حقّها أَن تبدَلَ منها همزةٌ في الجَمْع ولكنهم استثْقَلُوا وقوعَ أَلفِ الجَمْعِ بين هَمْزَتَيْنِ فأَبْدَلُوا من الأُولى واواً كذا في الصحاح
والذِّئْبَةُ : أُمُّ رَبِيعَةَ الشَّاعِرِ الفَارِسِ وأَبُوهُ عَبْدُ يَالِيلَ بنُ سَالِمٍ وقد كَرَّرَه المصنفُ ثانياً وذِئْبَةُ بِلاَ لاَمٍ : فَرَسُ حَاجِزٍ الأَزْدِيِّ نقله الصاغانيّ والذِّئْبَةُ : دَاءٌ يَأْخُذُ الدَّوَابَّ في حُلُوقِهَا فيُنْقَبُ عنه بحَدِيدةٍ في أَصْلِ أُذُنِه فَيُسْتَخْرَجُ منه شيءٌ وهو غُدَدٌ صِغَارٌ بِيض كَحَبِّ الجَاوَرْسِ أَو أَصْغَر منه ويقال منه : بِرْذَوْنٌ مَذْؤُوبٌ أَي إذا أَصَابَه هذا الدَّاءُ
والذِّئبَةُ : فُرْجَةُ ما بَيْنَ دَفَّتَيِ الرَّحْلِ والسَّرْجِ والغَبِيطِ أَيَّ ذلك كَانَ وقِيلَ : الذِّئْبَةُ مِنَ الرَّحْلِ والقَتَبِ والإِكَافِ ونَحْوِهَا : مَا تَحْتًَ مُقَدَّمِ مُلْتَقَى الحِنْوَيْنِ وهو الذي يَعَضُّ عَلَى مَنْسِجِ الدَّابَّةِ قال :
" وقَتَبٍ ذِئْبَتُهُ كالمِنجَلِ وقال ابن الأَعْرَابِيّ : ذِئْبُ الرَّحْلِ : أَحْنَاؤُهُ مِنْ مُقَدَّمِهِ وذَأَّبَ الرَّحْلَ تَذْئِيباً : عَمِلَهُ أَيِ الذِّئْبَ لَهُ : وقَتَبٌ مُذَأَّبٌ وغَبِيطٌ مُذَابٌ إذَا جُعِلَ لَهُ فُرْجَةٌ وفي الصحاح : إذا جُعِلَ له ذُؤَابَةٌ قال لَبيد :
فَكَلَّفْتُهَا هَمِّي فآبَتْ رَذِيَّةً ... طَلِيحاً كأَلْواحِ الغَبِيطِ المُذَأَّبِ وقال امرؤُ القَيْسِ :
لَهُ كَفَلٌ كالدِّعْصِ لَبَّدَهُ النَّدَى ... إلَى حَارِكٍ مِثْلِ الغَبِيطِ المُذَأَّبِ والذَّأْبُ كالمَنْعِ : الذَّمُّ هذه عن كُراع والذَّأْبُ : الصَّوْتُ الشَّدِيدُ عنه أيضاً
وغُلاَمٌ مُذَأَّبٌ كمُعَظَّمٍ : له ذُؤَابَةٌ ودَارَةُ الذُّؤَيْبِ : اسْمُ دَارَتَيْنِ لِبَنِي الأَضْبَطِ بنِ كِلاَبِ
ومُنْيَةُ الذُّئَيْبِ وأَبو الذُّرَيْب ونيلُ أَبو ذُؤيب : قُرًى بِمصْرَ الأُولى من إقْلِيمِ بُلْبَيْسَ والثانيةُ من الغَرْبِيَّةِ والثالثةُ من المَنُوفِيَّةِ
واسْتَذْأَبَ النَّقَدُ مُحَرَّكَةً : نَوْعٌ مِنَ الغَنَمِ : صَارَ كالذِّئْبِ فالسينُ للصَّيْرُورَةِ مثل :
" إنَّ الغُرَابَ بِأَرْضِنَا يَسْتَنْسِر وهَذَا مَثَلٌ يُضْرَب لِلذُّلاّنِ جَمْعُ ذَلِيلٍ إذَا عَلَوُا الأَعِزَّةَ
وابْنُ أَبِي ذُؤَيْبٍ كذا في النسخ والصوابُ : ابنُ أَبِي ذِئْبٍ وهو أَبُو الحَارِثِ مُحَمَّدُ بنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ابنِ المُغِيرَةِ بنِ الحارثِ بنِ ذِئْب واسْمُهُ هِشَامُ بنُ شُعْبَةَ بنِ عَبْدِ الله القُرَشِيُّ العَامِرِيُّ المَدَنِيُّ وأُمُّهُ بُرَيْهَةُ بِنْتُ عبدِ الرحمنِ وخالُه الحارثُ ابنُ عبدِ الرحمنِ بنِ أَبِي ذِئْبٍ مُحَدِّثٌ مَشْهُورٌ وهو الذي كان عنده صَاعُ النبيّ صلى الله عليه وسلم رَوَى عن الزُّهْرِيّ ونافعٍ ثِقةٌ صَدَوقٌ ماتَ سنةَ تِسْعٍ وخمسينَ بالكوفةِ

##### Türkçe

ذءب
**ذَأَبَ** - **يَذْأَبُ** (**ذَؤُبَ** - **يَذْؤُبُ**) - **ذِئْب**
**ذَأَبَ** - **يَذْأَبُ** (**ذَؤُبَ** - **يَذْؤُبُ**) + bir varlık + bir varlığı: saldırır ve kovalar ve bir avı veya hedefi izler: bir hedefe yetişmeye, onu idrak etmeye ve ona ulaşmaya, tekrar tekrar ve yinelenir biçimde çalışır; böylece bir yerden kovulur da başka bir yerden gelir, sonra ondan kovulur da başka bir yerden döner; ve böylece.
**ذِئْب**: “**فـِعـْل**” vezni üzere, **ذَأَبَ** - **يَذْأَبُ**’dan “fail” mânasında fiil ismi: bir yönden kovulup da bir yönden dönen; ve o, ıstılahça bilinen yabanî hayvanın adıdır.
Ve lafız, “hareket eden yahut kaçan yahut firar eden bir şeye yetişme, onu kuşatma ve idrak etme” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**دَرَكَ** - **يَدْرَكُ**، **غَزَا** - **يَغْزُوْ**، **لَحِقَ** - **يَلْحَقُ**، **طَلَبَ** - **يَطْلُبُ**، **ذَنَبَ** - **يَذْنِبُ** (**ذَنَبَ** - **يَذْنُبُ**)، **ذَأََبَ** - **يَذْأَُبُ**

ذئب
	“Şüphesiz ben, onu götürmenize üzülüyorum ve korkuyorum ki onu **الذئب** yesin; siz de ondan gafiller iken.” (13)
	“Dediler: ‘Eğer onu **الذئب** yerse, biz bir topluluk iken, şüphesiz biz o vakit elbette ziyan edenleriz.’” (14)
	“Derken onu götürdüklerinde ve onu kuyunun dibine koymaya topluca karar verdiklerinde, ona vahyettik: ‘Onlar farkında değilken, elbette onlara bu işlerini haber vereceksin.’” (15)
	“Ve babalarına yatsı vakti ağlayarak geldiler.” (16)
	“Dediler: ‘Ey babamız! Şüphesiz biz yarışıyorduk; Yusuf’u da eşyamızın yanında bıraktık; onu **الذئب** yedi. Ve sen, doğru söyleyenler olsak bile, bize inanacak değilsin.’” (17)
	“Ve gömleğinin üzerine yalan bir kan getirdiler. Dedi: ‘Bilakis nefisleriniz size bir işi süslü gösterdi; artık güzel bir sabır! Ve Allah, vasfettiğiniz şeye karşı yardım istenendir.’” (18) } Yusuf

Muhtâr es-Sıhâh
● [ذأب] ذ أ ب: **الذَّئْبُ** hemzelenir ve yumuşatılır; aslı hemzedir. Dişisi **ذِئْبَةٌ**’dir. Ve **أرض مَذْأَبَةٌ** “**متربة**” gibi, **ذِئَابٍ** sahibi; ve **ذَؤَبَ الرجل** “**باب ظرف**”tan: kötülük ve kurnazlıkça kurt gibi oldu.

er-Râgıb
ذيب
- **الذيب**: bilinen hayvan; aslı hemzedir. Yüce Allah dedi ki: }**فأكله الذئب**{ [Yusuf/17]. Ve **أرض مذأبة**: kurtları çok. Ve **ذئب فلان**: onun koyunlarına kurt düştü. Ve **ذئب** (el-Fîrûzâbâdî dedi ki: **وذؤب الرجل وذئب ككرم وفرح: خبث وصار كالذب.** Bak: el-Besâir 3/27): kötülükte kurt gibi oldu. Ve **تذاءبت الريح**: her yandan, kurdun gelişi gibi geldi. Ve deve için **تذاءبت للناقة على تفاعلت**: eğer ona, surette kurt gibi benzeşirsen; yavrusuna merhamet etsin diye. Ve semerin **الذئبة**’si: iki eğrinin birleştiği yerin altı (Lisân’da dedi ki: semer ve **القتب**’in **الذئبة**’si: iki eğrinin ön kısmının altı; o, binek hayvanının dokumasını ısıran şeydir. Lisân (**ذئب**).
Ve dedi ki: **والحنوان**: üzerinde ağ bulunan iki eğri tahta; onların üzerinde tahıl yığına taşınır; bitti. Lisân (**حنا**)), surette kurda benzetme olarak.

Lisân’ın özeti
1. **وذَأَبَ الرَّجُلَ**: onu kovdu ve vurdu; **كذَأَمَه** gibi; el-Lihyânî rivayet etti.
2. **وذَأَبَ الإِبِلَ يَذْأَبُها ذَأْباً**: onları sürdü.
3. **وذَأَبَه ذَأْباً**: onu küçümsedi ve kovdu; ve **وذَأَمَه ذَأْماً**; bundan Yüce Allah’ın sözü: **مَذْؤُوماً مَدْحوراً**. Ve **الذَّأْبُ**: zemm; bu, Kurâ‘dan. Ve **الذَّأْبُ**: şiddetli bir ses; yine ondan.
4. **وتَذَأَّبَتِ الرِّيحُ وتَذَاءَبَتْ**: ihtilaf etti; şuradan ve şuradan geldi. Ve **وتَذَأَّبْـتُه وتَذاءَبْـتُه**: onu dolaştırdım/elden ele geçirdim; aslı, **الذِّئْب**’dendir: bir yüzden sakındığında başka bir yüzden gelir.
5. **وذَؤُبَ الرجلُ يَذْؤُبُ ذَآبَةً**; ve **وذَئِبَ** ve **وتَذَأَّبَ**: kötüleşti; kötülük ve kurnazlıkça **الذِّئْب** gibi oldu.
6. **وذُئِبَ الرجُل**: **الذِّئْب**’den korktu. **وذَأَّبْتُه**: onu korkuttum. Ve **وذَئِب وأَذْأَبَ**: herhangi bir şeyden korktu.
7. **وذَأَبْتُ الشيءَ**: onu topladım. Ve **الذُّؤَابةُ**: salınmasından dolayı perçem; denildi ki: **الذُّؤَابةُ** baştan perçemin bittiği yer; çoğulu **الذَّوائِبُ**.
8. **وذُؤَابةُ كلِّ شيءٍ**: onun en üstü; çoğulu **ذُؤَابٌ**.
9. **وذُؤَابَة السَّيْفِ**: kabzasının askısı. Ve **الذُّؤَابَةُ**: örülmüş saç; baştaki yeri **ذُؤَابَةٌ**’dir; izzet ve şerefin **ذُؤَابة**’si de böyledir. Ve izzet ve şerefin **ذُؤَابة**’si: misal üzere onun en yükseği; bunların hepsinin çoğulu **ذَوائِبُ**’dir. Ve denilir: “Onlar kavimlerinin **ذُؤَابَة**’sidir” yani onların eşrafıdır.
10. **والذِّئْبةُ**: hayvanların boğazlarında tutan bir hastalık; denilir: **بِرْذوْنٌ مَذْؤُوبٌ**: ona **الذِّئْبَةُ** isabet etti.

Lisânü’l-‘Arab
● - ذأب: **الذِّئْبُ**: kır köpeği; çoğulu azda **أَذْؤُبٌ**, ve **ذِئابٌ** ve **ذُؤْبانٌ**; dişisi **ذِئْبَةٌ**; hemzelenir de hemzelenmez de; aslı hemzedir. Ve mağara hadîsinde: “Böylece insanların **ذُوبانِ**’ında sabahlar.” Arapların serserilerine ve hırsızlarına **ذُوبانٌ** denir; çünkü onlar kurtlar gibidir. İbnü’l-Esîr onu **ذَوَبَ** maddesinde zikretti; dedi ki: \<ص:378> **ذُوبان**’da aslolan hemzedir; fakat hafifletildi de vâv’a döndü. Ve **أَرْضٌ مَذْأَبةٌ**: kurtları çok; “aslanlardan” **أَرضٌ مَـأْسَدَةٌ** demen gibi. Ebû Ali et-Tezkira’da dedi ki: Kays’tan bir topluluk **مذيَبة** der; hemzelemezler. Bunun gerekçesi: **الذِّئْبُ**’ün sahih bir bedel hafifletmesiyle hafifletilmiş olmasıdır; böylece hemze yâ’ olarak gelmiştir; onda bu, kelimenin tasrifinde lâzım olmuştur. Ve **ذُئِبَ الرَّجُلُ**: eğer ona **الذِّئْبُ** isabet ederse. Ve **رجلٌ مَذْؤُوبٌ**: onun koyunlarına kurt düştü; bundan: **ذُئِبَ الرَّجُلُ** (فُعِلَ üzere). Sa‘leb’in inşad ettiği sözü:
هاعٍ يُمَظِّعُني، ويُصْبِحُ سادِراً،  * سَدِكاً بلَحْمِـي، ذِئْبُه لا يَشْبَعُ
**ذِئْبِه** ile dilini kastetti; yani o, ırzını yer; kurt koyunu yediği gibi. Ve Arapların **ذُؤْبانُ**’ı: hırsızları ve serserileridir; gizlice dolaşırlar ve serserilik ederler. Ve **ذِئابُ الغَضَى**: Ka‘b b. Mâlik b. Hanzala oğullarıdır; kötülükleri sebebiyle böyle adlandırıldılar; çünkü **ذِئْبُ الغَضَى** kurtların en kötüsüdür. Ve **ذَؤُبَ الرجلُ يَذْؤُبُ ذَآبَةً**; ve **ذَئِبَ** ve **تَذَأَّبَ**: kötüleşti; kötülük ve kurnazlıkça **الذِّئْبِ** gibi oldu. Ve **اسْتَذْأَبَ النَّقَدُ**: kurt gibi oldu; zelillerin azizlere galip geldiklerinde darb-ı mesel yapılır. Ve **تَذَأَّبَ الناقةَ وتَذَأَّبَ لَـها**: o, yavrusu olmayan bir şeye onu meylettirdiğinde ona gizlenmesidir; ona yırtıcıya benzer biçimde; ona daha merhametli olsun diye; bu, Ebû Ubeyd’in ifadesidir. Dedi ki: Ondan daha güzeli, “**بالذِّئْبِ**’e benzer” demesidir; iştikak belli olsun diye. Ve **تَذَأَّبَتِ الرِّيحُ وتَذَاءَبَتْ**: ihtilaf etti; şuradan ve şuradan geldi. Ve **تَذَأَّبْـتُه وتَذاءَبْـتُه**: onu dolaştırdım; aslı, **الذِّئْبِ**’dendir: bir yüzden sakındığında başka bir yüzden gelir. Ebû Ubeyd: **الـمُتَذَئِّبَة** ve **الـمُتَذائِبَةُ**, **مُتَفَعِّلة** ve **مُتَفاعِلَة** vezninde: rüzgârlardan, bir kere buradan bir kere buradan gelenler; **الذِّئْبِ**’in fiilinden alınmıştır; çünkü o da böyle gelir. Zü’r-Rumme, yabanî bir boğayı anarak dedi:
فباتَ يُشْئِزهُ ثَـأْدٌ، ويُسْهِرُه  *  تَذَؤُّبُ الرِّيح، والوَسْواسُ والـهِضَبُ
Ve Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “Sizden bana zayıf bir **مُتَذائِبٌ** asker çıktı.” **الـمُتَذائِبُ**: çalkantılı/çırpınan; “**تَذَاءَبَتِ الرِّيحُ**” sözünden: esişi çalkantılı oldu. Ve **غَرْبٌ ذَأْبٌ**: onunla ihtilaflı; Ebû Ubeyde dedi, el-Asma‘î dedi ki: Ben onu ancak **تَذَؤُّبِ الرِّيحِ**’den alınmış görürüm; o da onun ihtilafıdır; böylece devenin meyildeki ihtilafı ona benzetildi; ve denildi ki: **غَرْبٌ ذَأْبٌ** “**فَعْل**” misali üzere: iniş çıkışla hareketi çok. Ve **الـمَذْؤُوبُ**: korkmuş. Ve **ذُئِبَ الرجُل**: **الذِّئْبِ**’den korktu. Ve **ذَأَّبْتُه**: onu korkuttum. Ve **ذَئِب** ve **أَذْأَبَ**: herhangi bir şeyden korktu. ed-Dübeyrî dedi ki:
إِني، إِذا ما لَيْثُ قَوْمٍ هَرَبا، *  فسَقَطَتْ نَخْوَتُه وأَذْأَبا
Dedi ki: hakikati **الذِّئبِ**’dendir. Ve cinlerin korkuttuğu kimseye: **تَذَأَّبَتْه** ve **تَذَعَّبَتْه** denir. \<ص:379> Ve dediler: “Allah onu **دَاءِ الذِّئبِ** ile attı”; onunla açlığı kastederler; çünkü onun bundan başka hastalığı olmadığını zannederler. Ve **بَنُو الذِّئبِ**: Ezd’den bir koldur; onlardan kâhin Satîh vardır; el-A‘şâ dedi:
ما نَظَرَتْ ذاتُ أَشْفارٍ كنَظْرَتِها  *  حَقّاً، كما صَدَقَ الذِّئْبِـيُّ، إِذ سَجَعا
Ve **ابنُ الذِّئْبةِ**: es-Sekafî; onların şairlerindendir. Ve **دارةُ الذِّئبِ**: bir yerdir. Ve binitini düzelten kadına denir: “Ne güzel **ذَأَبَتْه**!” et-Tırimmâh dedi:
كلُّ مَشْكُوكٍ عَصافِيرُه،  * ذَأَبَتْه نِسْوَةٌ من جُذامْ
Ve **ذَأَبْتُ الشيءَ**: onu topladım. Ve **الذُّؤَابةُ**: salınmasından dolayı perçem; denildi ki: **الذُّؤَابةُ** baştan perçemin bittiği yer; çoğulu **الذَّوائِبُ**. Asıl **ذَآئبَ** idi; o kıyastır; **دُعابةٍ** ve **دَعائِبَ** gibi; fakat iki hemze arasında yumuşak bir elif buluşunca, bir kelimede iki hemzenin buluşmasını ağır görerek birinci hemzeyi yumuşattılar; onu vâv’a çevirdiler; ve denildi ki: asıl (1) (1 “**وقيل كان الأصل إلخ**” sözü Sıhâh’ın ibaresidir; ondan önceki ise el-Muhkem’in ibaresidir.) **ذَآئبَ** idi; çünkü **ذُؤَابةٍ**’nin elifi **رِسالَةٍ**’nin elifi gibidir; böylece çoğulda ondan bir hemze bedel edilmesi gerekir; fakat iki hemze arasına çoğul elifi düşmesini ağır gördüler; birinciden vâv bedel ettiler. Ebû Zeyd: başın **ذُؤَابة**’si: saçtan **الدَوَّارة**’yi kuşatan şeydir. Ve Dagfel ile Ebû Bekir hadîsinde: “Sen Kureyş’in **ذَوائِبِ**’inden değilsin”; o, **ذُؤَابةٍ**’nin çoğuludur; o da baş saçından örülmüş saçtır; ve dağın **ذُؤَابَةُ**’si: onun en üstüdür; sonra izzet, şeref ve mertebe için ödünç alındı; yani onların eşrafından ve kadir sahiplerinden değilsin. Ve **غُلامٌ مُذَأَّبٌ**: onun **ذُؤَابة**’si vardır. Ve atın **ذُؤَابةُ**’si: başta, perçemin en üstünde bir saçtır. Ebû Amr: **الذِّئْبانُ**: devenin boynundaki ve dudağındaki kıldır. el-Ferrâ dedi ki: **الذِّئْبانُ**: yünün kalıntısı; dedi ki: o tektir. Şeyh Ebû Muhammed b. Berrî dedi ki: el-Cevherî buna bir şahit zikretmedi. Dedi ki: Hâşiyede, Kesîr’in bir beytini şahit olarak gördüm; bir deveyi vasfeder:
عَسُوف بأَجْوازِ الفَلا حِمْيَرِيَّة،  * مَريش، بذئْبانِ السَّبِـيبِ، تَلِـيلُها
**العَسُوفُ**: hidayetsizce geçen; yürüyüşte başını alır gider; hiçbir şey onu döndürmez. **الأَجْوازُ**: ortalar. **حِمْيَرِيَّة**: **مَهْرِية**’yi kastetti; çünkü Mehرة Himyer’dendir. **التَّلِـيلُ**: boyun. **السَّبِـيبُ**: atın yüzüne perçeminden sarkan saç; devenin gözlerindeki saçı **السَّبِـيب** menzilesine koydu. Ve nalın **ذُؤَابةُ**’si: kayıştan sarkan şey; ve nalın **ذُؤَابةُ**’si: hareketinden dolayı ayağın üzerindeki salınanın yere değen kısmı. Ve her şeyin **ذُؤَابةُ**’si: onun en üstü; çoğulu **ذُؤَابٌ**; Ebû Züeyb dedi:
بأَرْي التي تَـأْري اليَعاسيبُ، أَصْبَحَتْ  *  إِلى شاهِقٍ، دُونَ السَّماءِ، ذُؤَابُها
Dedi ki: **ذُؤَابُها**, **سَلٍّ** ve **سَلَّةٍ** babından da olabilir. Ve **الذُّؤَابَةُ**: semerin sonunda asılı deri parçası; o, püsküldür. el-Ezherî, **عذب** tercümesinde, \<ص:380> bu yerde inşad etti:
قَالُوا: صَدَقْتَ ورَفَّعُوا، لـمَطِـيِّهِمْ، *  سَيْراً، يُطِـيرُ ذَوائِبَ الأَكْوارِ
Ve kılıcın **ذُؤَابَةُ**’si: kabzasının askısı. Ve **الذُّؤَابَةُ**: örülmüş saç; baştaki yeri **ذُؤَابَةٌ**’dir; izzet ve şerefin **ذُؤَابة**’si de böyledir. Ve izzet ve şerefin **ذُؤَابة**’si: misal üzere onun en yükseği; bunların hepsinin çoğulu **ذَوائِبُ**. Ve denilir: “Onlar kavimlerinin **ذُؤَابَة**’sidir” yani onların eşrafıdır; ve “o, kavminin **ذُؤَابَة**’sindedir” yani onların en üstündedir; başın **ذُؤَابَة**’sinden alınmıştır. Ve bazı şairler **الذَّوائِبَ**’i hurma ağaçları için ödünç aldı; şöyle dedi:
جُمّ الذَّوائِب تَنْمِـي، وهْيَ آوِيَةٌ،  *  ولا يُخافُ، على حافاتِها، السَّرَق
Ve semer, **القَتَب**, **الإِكاف** ve benzerlerinden **الذِّئْبَةُ**: iki eğrinin birleştiği yerin önünün altı; o, binek hayvanının dokumasını ısıran şeydir; dedi ki:
وقَتَبٍ ذِئْبَتُه كالـمِنْجَلِ
Ve denildi ki: **الذِّئْبَةُ**: semerin iki tahtası ile eyer ve **الغَبِـيط** arasındaki açıklıktır; hangisi olursa olsun. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: semerin **ذِئْبُ**’ü: ön kısmından eğrileridir. Ve **ذَأَبَ الرَّحْلَ**: ona bir **ذِئْبة** yaptı. Ve **قَتَبٌ مُذَأَّبٌ** ve **غَبِـيطٌ مُذَأَبٌ**: eğer ona bir açıklık yapılırsa; Sıhâh’ta: eğer ona bir **ذُؤَابَةٌ** yapılırsa. Lebîd dedi:
فكَلَّفْتُها هَمِّي، فآبَتْ رَذِيَّـةً  *  طَلِـيحاً، كأَلْواحِ الغَبِـيطِ الـمُذَأَبِ
Ve İmru’ul-Kays dedi:
له كَفَلٌ، كالدِّعْصِ، لَبَّدَه النَّدى  *  إِلى حارِكٍ، مِثلِ الغَبِـيطِ الـمُذأَبِ
Ve **الذِّئْبةُ**: hayvanların boğazlarında tutan bir hastalık; denilir: **بِرْذوْنٌ مَذْؤُوبٌ**: ona **الذِّئْبَةُ** isabet etti. et-Tehzîb: at hastalıklarından **الذِّئْبَةُ** vardır; ve ata bu hastalık isabet ederse **ذُئِبَ الفَرسُ** denir; o da **مَذْؤُوبٌ**’dur; kulağının dibinde bir demirle delinir; ondan küçük beyaz bezeler çıkarılır; darı içinden daha küçüktür. Ve **ذَأَبَ الرَّجُلَ**: onu kovdu ve vurdu; **كذَأَمَه** gibi; el-Lihyânî rivayet etti. Ve **ذَأَبَ الإِبِلَ يَذْأَبُها ذَأْباً**: onları sürdü. Ve **ذَأَبَه ذَأْباً**: onu küçümsedi ve kovdu; ve **ذَأَمَه ذَأْماً**; bundan Yüce Allah’ın sözü: **مَذْؤُوماً مَدْحوراً**. Ve **الذَّأْبُ**: zemm; bu, Kurâ‘dan. Ve **الذَّأْبُ**: şiddetli bir ses; yine ondan. Ve **ذُؤَابٌ** ve **ذُؤَيْبٌ**: iki isimdir. Ve **ذُؤَيْبَة**: Hüzeyl’den bir kabiledir; şair dedi ki:
عَدَوْنا عَدْوَةً، لا شَكَّ فِـيها،  *  فَخِلْناهُم ذُؤَيْبَةَ، أَو حَبِـيبَا
Ve **حَبِـيبٌ**: bir kabiledir, yine.
