# ذأر (ذ-أ-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%A3%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ذ - أ - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ذءر

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الذال والراء و و ي ء معهما
ذ ر أ، ذ ر و، و ذ ر، ر ذ ي، ذ أ ر مستعملات
ذرأ:
الذُّرْأَةُ: شَيْبٌ يَبْدو في فَوْدَي الرأس قبلَ سائره، قال:
فقد علتني ذُرْأةٌ بادي بَدي
وذَرِئَ فلانٌ فهو أَذْرَأُ، والمرأة ذَرْآءُ.
وذَرَأَ اللَّهُ الخلق يَذْرَؤهم ذَرْءاً أي خَلَقَهم.
والذّرْءُ من قولكَ: ذَرَأْنا الأرضَ أي بَذَرْناها، وزَرْعٌ ذَريءٌ بوزن فَعيل.
ويقال: ذَرَأتُ الوَضينَ: بَسَطْتُه على وَجْه الأرض.
والذَّرِئةُ في حديث عمر: النِّساء.
ذرو:
الذَّرْوُ: ذَرْوُ الريحِ التُّرابَ تحملهُ ثم تُثيبه.
والمِذْارةُ: الخَشَبة التي تُذَرَّى بها الحُبُوب تَذْرِيةً، وذَرَّيْتُ الحَبَّ تَذريةً.
وذَرَوتُه: والذَّرْوُ اسْمٌ لِما ذَوَرْتَه بمنزلة النَّفض أسمُ ما تنفُضُه الشَّجَر من الثَّمَرِ المتساقطِ، قال الراجز:
كالطِّحْنِ أو أَذْرَتْ ذَرأ لم يُطحَنِ
يعني ذَرْوُ الريح دُقاقَ التُراب.
والذَّرَى: ما كَنَّكَ من الريح البارد من حائطٍ أو غيره.
وتَذَرَّيتُ من بَرْد الشَّمال بحائط وبفلانٍ ونحوه.
والإِبِلُ الشَّوْلُ إذا أحَسَّتْ بالبرد تَذَرَّتْ أي استَتَرتْ بعضها ببعض، وبالعِضاهِ من بَرْدِ الرِّيح.
والذَّرَى: ما أذْرَتِ العَيْن من الدَّمْع، أي صَبَّتْ تُذرِي إِذْراءً.
والإذراء: ضَرْبُكَ الشيءَ تَرمي به أو نْصرَعُه.
وضرَبْتُه بالسَّيف فأذرَيْتُ رأسه، وطَعَنْتُه فأذرَيْتُه عن فَرَسِه أي صَرَعتُه.
والسَّيفُ يُذري ضَريبتَه، أي يرمي بها، وقد يوصف به الرَّميْ من غير قطع، كقوله في الحَرْب:
شَهْباءُ تُذري لَهَباً وجَمْرا
والذُّرَة: حَبٌّ، الواحدةُ ذُرَةٌ أي أرْزَنُ.
والذِّرْوَةُ: أعلى السَّنام وكلِّ شيءٍ.
والذُّرْوَةُ: أرضٌ بالبادية، وجمع الذُّرْوة ذُرَى وذُرُوات.
والذَّرْوُ من الكلام كأنَّه طَرَف من الخَبَر، قال صَخْر بن حَبْناء:
أتاني عن صغيرةَ ذَرْوُ قَولٍ		وعن عيسى فقلتُ له كَذاكا
أي دَعْ هذا. وقال جرير:
يَقُلْنَ ولو تلاحقَتِ المطايا		كذلك القول إِنّ عليكَ عينا
أي كُفَّ عن هذا القول ودَعْه.
وذَرَوْتُ له من الخَبَرِ ذَرْواً.
وتقول: مَرَّ بجيفةٍ فكادَتْ تُذَرِّيه أي تَصرَعُه.
وجمع الذِّروة ذُرَى، ولولا الواوُ كان ينبغي أن تكون جماعةَ فِعْلةٍ فِعَل نحو: خِرْقة وخِرَق، ولكن الواو خُلِقَت من الضمّة فضُمّتِ الكلمةُ عليها كراهية أن تلتبِسَ بَناتُ الواو من هذا الحدِّ ببَناتِ الياء نحو: فِرْية وفِرَى، فأما رِشْوةٌ من بنات الواو ونحوها فتُضَمُّ إذا جُمِعَتْ.
والذَّرْيُ والذَّرْوُ: عدد الذُّرِّيةِ، يقال: أنْمَى اللَّهُ ذَرْوَكَ، أي ذُرِّيَّتَكَ.
وذر:
عَضُدٌ وَذِرَةٌ. والوّذْرَةُ: قِطعةُ عَظم لا لَحْمَ فيها.
ويقال في الشَّتْم: يا ابن شامَّةِ الوَذْرِ، كأنّه شِبْهُ القَذْف.
والعَرَب قد أماتَتِ المصدرَ من يَذَرُ والفعلَ الماضي، استعملتْه في الحاضر والأمر، فإذا أرادوا المصدرَ قالوا: ذَرْه تَرْكاً، أي اترُكْهُ.
رذي:
الرَّذِيُّ: المَهْزول الذي لا يستطيع بَراحاً، والأنثَى رَذِيّة، وقد رذيَ يَرْذَى رَذواةً ورَذًى، ويُجمَعُ على أَرْذِياء على وزن أشقياء، وقد أرذَيْتُه.
وفي حديث يونس - عليه السلام-: "فقاءَتِ الحُوتُ رَذيّاً".
ذأر:
وذَئِرَ فلانٌ فهو ذَئِرٌ أي مُغتاظ، ومثلُه: السَّبُع ذئِرٌ على عَدُوِّه، إذا اغتاظ واستَعَدَّ له أنْ رآه واثبَه.
وأَذأَرْتُه أنا، قال: لمّا أتانا عن تميمٍ أَنّهم ذَئِروا بقَتَلَى عامرٍ وتَغَضَّبُوا والذَّأَرُ المصدر.
والسِّرْقنُ المختلطُ بالتُّراب يُسَمَّى ذِئرة، فإذا طُلِيَ على أَطْباء الناقة لئلاّ يَرضَعَها الفصيل فهو الذِّئار، والفعل ذَئِرَت، ويُسَمَّى ذلك قبل الخَلْطة خُثّةً.
وأذ أَرْتُه بالشيءِ: أولَعُتُه وحَرَّشْتُه، وأذْ أَرْتُه: أَلْجَأتُه.

##### Türkçe

باب **الذال** ve**الراء** ve **و** ve **ي** ve **ء** onlarla birlikte
**ذ ر أ**، **ذ ر و**، **و ذ ر**، **ر ذ ي**، **ذ أ ر** kullanılagelenlerdir.

**ذرأ**:
**الذُّرْأَةُ**: başın iki şakak tarafında, geri kalanından önce beliren bir beyazlıktır; dedi ki:
فقد علتني **ذُرْأةٌ** بادي بَدي
Ve falan **وذَرِئَ**; o **أَذْرَأُ**dur; kadın ise **ذَرْآءُ**dur.
Ve Allah yaratılmışları **وذَرَأَ**; onları **يَذْرَؤهم** **ذَرْءاً** (yani) onları yarattı.
Ve **الذّرْءُ**, senin “**ذَرَأْنا الأرضَ**” sözündendir; (yani) onu ektik; ve **زَرْعٌ ذَريءٌ**, **فَعيل** vezninde.
Ve denilir: “**ذَرَأتُ الوَضينَ**”: onu yerin yüzü üzerine yaydım.
Ve Ömer’in hadisinde **الذَّرِئةُ**: kadınlar.

**ذرو**:
**الذَّرْوُ**: rüzgârın toprağı savurması; onu taşır, sonra onu geri döndürür.
Ve **المِذْارةُ**: onunla tanelerin savrulduğu tahta; **تَذْرِيةً**; ve “**ذَرَّيْتُ الحَبَّ**” **تَذريةً**.
Ve “**وذَرَوتُه**”: ve **الذَّرْوُ**, senin **ذَوَرْتَه** dediğinin adıdır; **النَّفض** menzilesinde; (yani) ağacın düşen meyveden silkeleyip döktüğünün adı; râciz dedi ki:
كالطِّحْنِ أو أَذْرَتْ ذَرأ لم يُطحَنِ
Yani: rüzgârın savurması, toprağın ince kırıntılarıdır.
Ve **والذَّرَى**: soğuk rüzgârdan seni örten şeydir; bir duvardan veya başkasından.
Ve “**وتَذَرَّيتُ**” kuzeyin soğuğundan bir duvarla ve falanla ve benzeriyle.
Ve **الإِبِلُ الشَّوْلُ** soğuğu hissettiği zaman **تَذَرَّتْ**; (yani) birbirleriyle örtündü; ve rüzgârın soğuğundan **بالعِضاهِ** ile.
Ve **والذَّرَى**: gözün yaştan savurduğu şeydir; (yani) döktü; **تُذرِي** **إِذْراءً**.
Ve **والإذراء**: senin bir şeyi vurmandır; onunla atarsın yahut onu yere serersin.
Ve onu kılıçla vurdum da başını **فأذرَيْتُ**; ve onu mızrakladım da onu atından **فأذرَيْتُه**; (yani) onu yere serdim.
Ve kılıç, vurduğunu **يُذري**; (yani) onu fırlatır; ve kesme olmaksızın atma ile de nitelenir; savaşta söylenen sözü gibi:
شَهْباءُ تُذري لَهَباً وجَمْرا
Ve **والذُّرَة**: bir tanedir; tekili **ذُرَةٌ**; (yani) **أرْزَنُ**.
Ve **والذِّرْوَةُ**: hörgücün ve her şeyin en üstüdür.
Ve **والذُّرْوَةُ**: çölde bir yerdir; **الذُّرْوة**’nin çoğulu **ذُرَى** ve **ذُرُوات**tır.
Ve sözden **والذَّرْوُ**, sanki haberden bir uçtur; **صَخْر بن حَبْناء** dedi ki:
أتاني عن صغيرةَ ذَرْوُ قَولٍ		وعن عيسى فقلتُ له كَذاكا
(Yani:) bunu bırak. Ve Cerîr dedi ki:
يَقُلْنَ ولو تلاحقَتِ المطايا		كذلك القول إِنّ عليكَ عينا
(Yani:) bu sözden vazgeç ve onu bırak.
Ve ona haberden **وذَرَوْتُ** **ذَرْواً**.
Ve dersin: bir leşin yanından geçti de neredeyse onu **تُذَرِّيه**; (yani) onu yere serer.
Ve **الذِّروة**’nin çoğulu **ذُرَى**dır; eğer **الواو** olmasaydı, **فِعْلة** cem‘i **فِعَل** olmalıydı; **خِرْقة** ve **خِرَق** gibi; fakat **الواو**, **الضمّة**den yaratıldı; kelime onun üzerine zamme ile zamme edildi; bu sınırdan **بَناتُ الواو**’nun **بَناتِ الياء** ile karışmasından hoşlanılmadığı için; **فِرْية** ve **فِرَى** gibi. Ama **رِشْوةٌ** **بَنات الواو**’dandır ve benzerleri; cem‘ edildiği zaman zamme edilir.
Ve **والذَّرْيُ** ve **الذَّرْوُ**: **الذُّرِّيةِ**nin sayısıdır; denilir: “Allah senin **ذَرْوَكَ**’ı artırdı”; (yani) senin zürriyetini.

**وذر**:
**عَضُدٌ وَذِرَةٌ**. Ve **الوّذْرَةُ**: içinde et olmayan bir kemik parçasıdır.
Ve sövmede denilir: “ey **ابن شامَّةِ الوَذْرِ**”; sanki o, **شِبْهُ القَذْف** gibidir.
Ve Araplar, **يَذَرُ**’dan masdarı ve geçmiş fiili öldürmüştür; onu şimdiki ve emir kipinde kullanmıştır; masdarı istedikleri zaman “**ذَرْه** **تَرْكاً**” derler; (yani) onu bırak.

**رذي**:
**الرَّذِيُّ**: uzaklaşmaya güç yetiremeyen zayıf kimsedir; dişisi **رَذِيّة**dir. Ve **رذيَ** **يَرْذَى** **رَذواةً** ve **رَذًى** (şeklinde gelir). Ve **أَرْذِياء** üzerine cem‘ edilir; **أشقياء** vezninde. Ve ben onu **أرذَيْتُه**.
Ve Yunus’un -aleyhisselâm- hadisinde: “Balık onu **رَذيّاً** kustu.”

**ذأر**:
Ve falan **وذَئِرَ**; o **ذَئِرٌ**dür; (yani) öfkeli. Bunun benzeri: yırtıcı hayvan, düşmanına karşı **ذئِرٌ**dür; öfkelendiği ve onu gördüğünde ona atılmaya hazırlandığı zaman.
Ve ben onu **وأَذأَرْتُه**. Dedi ki: Temîm’den bize, onların Âmir’in öldürülenlerine öfkelendiklerini (**ذَئِروا**) ve kızdıklarını haber verince; ve **والذَّأَرُ** masdardır.
Ve toprakla karışık gübreye **ذِئرة** denilir. Deve memelerine, yavru emmesin diye sürülürse o **الذِّئار**dır; fiil **ذَئِرَت**tir. Ve bu, karışımdan önce **خُثّةً** diye adlandırılır.
Ve onu bir şeyle **وأذ أَرْتُه**: onu alıştırdım ve onu kışkırttım. Ve onu **وأذ أَرْتُه**: onu mecbur bıraktım.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أبو زيد: أَذْأَرْتُ الرجلَ بصاحبِه إذْآراً، أي حَرَّشْتُهُ وأَوْلَعْتُهُ به. وقد ذَئِرَ عليه حين أَذْأَرْتُهُ، أي اجْتَرَأَ عليه. وفي الحديث: "ذَئِرَ النساء على أزواجهنَّ"، قال الأصمعي: يعني نَفَرْنَ ونَشَزْنَ واجْتَرَأْنَ. يقال منه: امرأة ذَئِرٌ على فاعِلٍ، مثل الرجلِ قال عَبيد:
ولقد أتانا عن تَمـيمٍ أنـهـمذَئِروا لقَتْلى عامِرٍ وتغضَّبوا
يعني نَفَروا من ذلك وأنكروه. ويقال: إن شؤونك لَذَئَرَةٌ. وقد ذَئِرَهُ، أي كَرِهَهُ وانصرف عنه. وناقة مُذائِ{ةٌ: تَنْفِرُ عن الوَلَدِ ساعةَ تضعُه، ويقال هي التي تَرْأَمُ بأنفها ولا يَصْدُقُ حبُّها. وذَئِرَ بالشيء، أي ضَريَ به واعْتادَهُ.

##### Türkçe

أبو زيد: **أَذْأَرْتُ** adamı, arkadaşı sebebiyle **إذْآراً** (olarak), yani onu kışkırttım ve ona karşı onu tutkun kıldım. Ve ben onu **أَذْأَرْتُ** zaman ona karşı **ذَئِرَ** oldu; yani ona karşı cüret etti. Ve hadiste: “**ذَئِرَ** kadınlar kocalarına karşı”; الأصمعي dedi: yani ürktüler, başkaldırdılar ve cüret ettiler. Ondan denir: kadın **ذَئِرٌ** (şu kalıp üzere) **على فاعِلٍ**, erkeğin (denildiği) gibi. عَبيد dedi:
ولقد أتانا عن تَمـيمٍ أنـهـمذَئِروا لقَتْلى عامِرٍ وتغضَّبوا
Yani bundan ürktüler ve onu yadırgadılar. Ve denir: Şüphesiz senin işlerin elbette **لَذَئَرَةٌ**’dir. Ve onu **ذَئِرَهُ**; yani ondan hoşlanmadı ve ondan yüz çevirdi. Ve **مُذائِ{ةٌ** deve: doğurduğu saat yavrudan ürker; ve denir ki: burnuyla koklayarak şefkat gösteren, fakat sevgisi doğru olmayan (devedir). Ve şey ile **ذَئِرَ**; yani ona düşkün oldu ve ona alıştı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ذ ر ( وايء )
ذرأ ، ذرا ، ذأر ، وذر ، ذير ، روذ ، رذي .
ذرأ : قال اللَّيْثُ : يُقال : ذَرأَ اللَّهُ الخَلْق يَذْرَؤُهم ذَرْءاً .
ومِن صِفات الله : الذَّارِىءُ ، وهو الذي ذَرَأ الخَلْق ، أي خَلَقهم ، وكذلك البارِىءُ .
وقال الله تعالَى : ( وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ ) ( الأعراف : 178 ) أي خَلَقْنا .
وقال عزّ وجلّ : ( جَعَلَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجاً وَمِنَ الاَنْعَامِ أَزْواجاً يَذْرَؤُكُمْ ) ( الشورى : 11 ) .
قال أبو إسْحَاق : المَعْنَى : يَذْرَؤكم به ، أي يُكَثّركم ، يَجْعله منكم ومن الأَنْعام أَزْوَاجاً ، ولذلكَ ذكر الهاء في ) فِيهِ ( ؛ وأَنْشد الفَرّاء فيمن جَعَلَ ( في ) بمَعْنى الباء :
وأَرْغَبُ فيها عَن لَقِيطٍ ورَهْطِه
ولكنَّني عن سِنْبِسٍ لستُ أَرْغَبُ
أي أَرْغب بها .
قلتُ : وقال الفَرّاءُ في تَفسير الآيةِ نحواً مما قال الزجَّاج ، وهو صَحِيح .
أبو عُبَيد ، عن الأَحْمر : أَذْرأَنِي فلانٌ وأَشْكَعني ، أي أَغْضَبني .
وقال أبو زَيْد : أَذْرَأْتُ الرَّجُل بصَاحِبه إذْرَاءً ، إذا حَرَّشْتَه عليه وأَوْلَعْتَه به .
وقال اللَّيْثُ : ذَرَأْتُ الأَرْضَ ، أي بَذَرْتها .
وزَرْعٌ ذَرِيءٌ .
قال : والذَّرْءُ : عَدَدُ الذُّرِّيّة ، تقول : أَنْمَى الله ذَرْءَك وذَرْوَكَ ، أي ذُرِّيّتَك .
والذُّرِّيَة تَقَع على الآبَاء والأبْناء والأوْلاد والنِّساء .
قال الله جَلّ وعزّ : ( ) فَلَكٍ يَسْبَحُونَ وَءَايَةٌ لَّهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ ) ( يس : 41 ) أَرَاد آبَاءَهم الذين حُمِلوا مع نُوح في السَّفِينة .
وقال عُمر : حُجُّوا بالذُّرِّيَّة لا تَأْكُلوا أرْزَاقها وتَذَرُوا أَرْبَاقها في أَعْناقِها .
قال أبو عُبَيد : أَراد بالذّريةَ ها هنا النِّساء ، واسْتَدلّ بحديث مَرْفوع : كُنّا مع رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) في غَزاة فرأى امْرأة مَقْتولةً ، فقال : ( ما كانت هذه لتُقاتِلَ ) . ثم قال لرَجُلٍ : ( الْحَقْ خالداً فقُل له : لا تَقْتُلنّ ذُرِّيةً ولا عَسِيفاً ) .
وذَهب جماعة مِن أهل العَربيّة إلى أنّ ( ذُرّية ) أَصْلها الهَمز . رَوى ذلك أبُو عُبَيد عن أَصْحابه ، منهم : أبو عُبَيْدة ويونُس وغيرهما من البَصْرِيِّين .
وذَهب غيرُهم إلى أن أصل ( الذُّرّية ) فُعْلِيّة ، من الذَّرّ ، وقد مَرَّ تَفْسِيرُها في أَوَّل كتاب الذال .
وقال الله تعالى : ( إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا وَءَالَ إِبْرَاهِيمَ وَءَالَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ ( ثم قال : ( ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِن بَعْضٍ ) ( آل عمران : 34 ) .
قال أبو إسْحاق : نَصَب ) ذُرِّيَّة على البَدَل . المَعْنَى : أنّ الله اصْطَفى ذُرِّية بعضُها مِن بَعْض .
قلتُ : فقد دَخل فيها الآبَاء والأبْنَاء .
قال أبو إسْحاق : وجائزٌ أنْ تُنْصَب ذُرِّيَّةٌ ( على الحال ، المَعْنى : اصْطفاهم في حال كون بَعْضهم مِن بَعْض .
وقولُه عزّ وجلّ : ( بِإِيمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ ) ( الطور : 21 ) يُريد : أَوْلاَدَهم الصِّغار .
وقال اللَّيْثُ في هذا الباب : يقال : ذَرَاتُ الوَضِينَ ، إذا بَسَطتَه على الأرْض .
قلتُ : هذا تَصْحيف مُنكر ، والصَّواب : ذرَأْتُ وضِينَ البَعِير : إذا بَسَطْتَه ثم أَنَخْته لتَشُدّ الرَّحْل عليه ، وقد مَرَّ تَفْسيره في كتاب ( الذال ) .
ومن قال : ( ذرأت ) بهذا المَعنى فقد أَخطأ وصَحَّف .
الأصْمعيّ : ذَرِىء رَأْسُ فلانٍ ، فهو يَذْرَأ ذَرَءاً ، إذا ابْيَضّ ؛ وقد عَلَتْه ذُرأَةٌ ، أي شَيْبٌ ؛ وأَنشد :
وقد عَلَتْني ذُرأَةٌ بَادِي بَدِي
ورَئْيَةٌ تَنْهَضُ في تَشَدُّدِي
قال : ومنه يُقَال : جَدْيٌ أَذْرَأُ ، وعَنَاقٌ
ذَرْآء ، إذا كان في رَأْسِها بَيَاضٌ .
ومِلْحٌ ذَرْآنِيٌّ وذَرَآنيٌّ : مُخَفَّفاً ، والتَّثْقِيل أَجْود ، أي شَدِيد البَياض .
وقال النَّضْر : الزَّرْع أوّل ما تَزْرعه تُسَمِّيه : الذَّرِيء .
وقد ذَرَأْنَا أَرْضاً ، أي بَذَرْناها .
وبَلَغني عن فُلانٍ ذَرْءٌ مِن قَوْل ، إذا بَلَغك طَرَفٌ منه ولم يَتَكامَلْ .
وقال أبو عُبَيدة : هو الشَّيء اليَسِير مِن القَوْل .
وقال صَخْر بن حَبْنَاء :
أَتانِي عن مُغِيرةَ ذَرْءُ قَوْلٍ
وعن عِيسَى فقلتُ له كذاكا
ذرا : قال اللَّيْثُ : يُقال : ذَرَت الرّيح التُّرابَ تَذْرُوه ذَرْواً ، إذا حَمَلَتْه فأَثَارَتْه .
ويُقال : ذَرْيتَ الطَّعام ، وذَرَوْته ، تَذْرِيةً وذَرْواً .
والخَشَبة التي تُذَرِّي بها الطَّعَامَ يُقال لها : المِذْرَاة .
قال : والذَّرى : اسم لما تَذْرُوه ، مِثلَ النَّفَض ، اسْمٌ لما تَنْفُضه .
قال رُؤْبة :
كالطِّحْنِ أو أَذْرَت ذَرًى لم يُطْحَنِ
يَعْني : ذَرْوَ الرِّيح : دُقَاق التُّرَاب .
قال : والذَّرَى : ما كَنّك من الرّيح الباردة ، مِن حائط أو شَجر ، يُقال : تَذَرَّ مِن الشَّمال بذَرًى .
ويُقال : سَوُّوا للشَّوْل ذَرًى مِن البَرْد ، وهو أن يُقْلَع الشَّجَرُ مِن العَرْفج وغيره فيُوضَع بعضُه فوق بَعْض مما يلي مَهَبّ الشَّمال ، يُحْظَر به على الإبل في مَأْوَاها .
والذَّرَى : ما انْصَبّ مِن الدَّمع ، وقد أَذْرت العَيْنُ الدَّمْع ، تُذْرِيه إذْرَاءً وذَرًى .
شَمِرٌ ، عن ابن الأعْرابيّ وابن شُمَيل : ذَرَت الرّيحُ التُّرَابَ ، وأَذْرَتْه .
قال شَمِرٌ : ومَعنى ( أَذْرَته ) : قَلَعَته ورَمَتْ به .
قال : وهما لُغتان : ذَرَت الرّيحُ التُّرابَ تَذْرُوه وتَذْرِيه .
وقال أبُو الهَيْثم : ذَرَت الرّيح التُّراب : طَيَّرته ، وأَنكر ( أذْرَته ) ، بمَعْنَى : طَيَّرته .
وقال : إنما يُقال : أذْرَيْت الشيء عن الشيء : إذا ألقَيته ، قال امْرُؤُ القَيْس :
فتُذْرِيك من أُخْرى القَطَاة فتَزْلَقِ
وقال : ومَعْناه : تسْقط وتَطْرح .
قال : والمُنْخُل لا يَرفع شَيْئاً إنما يُسْقِط ما دَقّ ويُمْسك ما جَلّ .
قال : والقُرآن وكلامُ العَرب على هذا ، قال الله تَعالى : ( ) ( الذاريات : 1 ) يَعْني : الرِّياح .
وقال في موضع آخر : ( تَذْرُوهُ الرِّياحُ ) ( الكهف : 46 ) .
قلتُ : وأَخْبرني المُنذريّ عن أبي عَبَّاس ، عن ابن الأعرابي : قال : ذَرَّت الرّيح وأَذْرت ، إذا ذَرَت التُّراب .
قال : ويُقال : ذَرَوْتُ الحِنْطَة أَذْرُوها ذَرْواً .
قلت : وهذا يُوافق ما رَواه شَمِرٌ عن ابْنِ الأعْرابيّ .
وقال اللَّيْثُ : الإذْرَاءُ : ضَرْبُك الشيءَ تَرْمِي به ، تقول : ضَرَبْتُه بالسَّيف فأَذْرَيْتُ رَأْسَه ، وطَعَنْتُه فأَذْرَيْتُه عن فَرسه ، أي صَرَعْتُه .
والسَّيْفُ يُذْرِي ضَرِيبَته ، أي يَرْمِي بها .
وقال الأصْمَعيّ : ذَرا فُلانٌ يَذْرُو ، أي مَرَّ مَرّاً سَرِيعاً .
قال العَجَّاج :
إذا مُقْرَمٌ مِنّا ذَرَا حَدُّ نابِه
تَخَمَّط فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ
قال : وريحٌ ذارِيةٌ : تَذْرُو التُّرَابَ ، ومِن هذا : تَذْرِية النَّاسِ الحِنْطة .
قال : وأَذْرَيْتُ الشيءَ : إذا ما أَلْقيته ، مِثل إلْقائك الحبّ للزَّرْع .
قال : ويُقال للذي تُحمل به الحِنْطة لتُذَرَّى : المِذْرَى .
وفلانٌ يذَرِّي فلاناً ، وهو أن يَرفع من أَمره ويَمْدحَه ، وأَنْشد :
عَمْداً أُذَرِّي حَسبِي أن يُشْتَما
بهدر هَدَّارٍ يَمُجّ البَلْغَما
ويُقال : فلانٌ في ذَرَى فُلانٍ ، أي في ظِلّه .
ويُقال : استَذْر بهذه الشَّجرة ، أي كُن في دِفْئها .
أبو عُبَيد : المِذْرَى : طَرَفُ الألْيَة ؛ والرَّانِفَةُ : ناصِيَتُها ، وأَنْشد :
أحَوْلي تَنْفُضُ آسْتُك مِذْرَوَيْها
لِتَقْتُلني فها أَنذا عُمَارَا
قال أبو عُبَيد : وقال غيرُه : المِذْرَوان : طَرَف الأَلْيَتين ؛ وليس لهما واحِدٌ . قال : وهذا أجود القَوْلين ؛ لأنه لو كان لهما واحِدٌ فقِيل : ( مِذّرَى ) لقِيل في التثْنية : مِذْرَيان .
وقال الأَصْمَعيّ : المِذْرَوان من القَوْس أَيضاً : المَوْضِعان اللّذان يَقَع عليهما الْوَترُ من أَسْفل وأَعْلَى ، وأَنشد بيتَ الهُذليّ :
على عَجْسِ هَتَّافة المِذْرَوَيْن زَوْراء مُضْجَعةِ في الشّمَالِ
وقال الْحَسنُ البَصْريّ : ما نشاء أَنْ تَرى أَحَدهم يَنْفُضُ مِذْرَوَيْه ؟ يقول : هأنذا فَاعْرِفُوني .
قال أبو عُبَيد : المِذْرَوان كأنهما فَرْعَا الأَلْيَتَين ، وأنشد بيت عَنْترة .
وقال غيرُه : المِذْرَوان : طَرَفُ كلِّ شيء . وأراد الحسن بهما فَرْعَي المَنْكِبَين ، يُقال ذلك للرَّجُل إذا جاء باغياً يتهدّد . هكذا قال أبو عَمْرو .
أبو عُبَيد ، عن أبي زَيْد : تَذَرَّيْتُ بني فلانٍ وتَنَصَّيْتُهم ، إذا تَزَوَّجت منهم في الذِّرْوَة والنَّاصِية ، أيْ في أهل الشَّرف والعُلاَ .
يُقال : نَعْجَةٌ مُذَرَّاةٌ ، وكَبْشٌ مُذَرًّى ، إذ أُخِّر بين الكَتِفين فيهما صُوفة لم تُجَزَّ ، وقال ساعدة الهُذليّ :
ولا صُوارٌ مُذَرَّاةٌ مَنَاسِجُها
مِثْلُ الفَرِيد الذي يَجْرِي مِن النُّظُمِ
وذِرْوَةُ كلِّ شيءٍ : أَعْلاه ؛ والجمع : الذُّرَى .
وذِرْوَة : اسم أَرْضٍ بالبادية .
وذَروة : اسم رَجُلٍ .
وذِرْوَةُ الصُّمَّان : عَالِيَتُها .
أبو زَيد : إنّ فلاناً لكريمُ الذَّرَى ، أي كَرِيم الطَّبيعة .
وقال غيرُه : الذّرَة : حَبٌّ يقال للواحدة : ذُرَةٌ ؛ ويُقال له : أَرْزَن .
وفي حَديث أبي بكر : ولَتألَمُنَّ النَّوْمَ على الصُّوف الأذْرِيّ كما يألم أحدُكم النَّوْمَ على حَسَك السَّعْدان .
قال المُبرّد : الأذْرِي ، مَنْسوب إلى أَذْرَبيجان . وكذلك تَقُول العربُ ، قال الشَّمّاخ :
تَذَكَّرتُهَا وَهْناً وقد حال دُونَها
قُرَى أَذْرَبِيجان المَسالِحُ والجَالُ
قال العُتبي : المِذْرَوَان : الجانبان مِن كُلّ شَيء ، تقول العربُ : جاء فلانٌ يَضْرِبُ أَصْدَرَيْه ، ويَهُزّ عِطْفَيْه ، ويَنْفُضُ مِذْرَوَيْه ، وهمَا مَنْكِباه .
ويُقال : قَنَّع الشَّيْبُ مِذْرَوَيْه ، يُريد جانبي رَأْسِه ، وهما فَوْداه ، سُمِّيا مِذْرَوَيْن ، لأنهما يَذْرِيان ، أي يَشِيبَانِ . والذرَى ، هو الشَّيْبُ . وقد ذَرِيت لِحْيَتُه ، ثم اسْتُعير للمنْكِبين والأَلْيَتين والطَّرَفين ؛ قال الهُذْليّ :
على عَجْسِ هَتّافة المِذْرَوَيْن زَوْراء مُضْجَعة في الشَّمَالِ
ذأر : رُوي في الحَديث أنّه قِيل : إنّ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) لمّا نَهى عن ضَرْب النِّساء ذَئِرْن على أَزْواجهنّ .
قال أبو عُبَيد : قال الأصمَعِيّ : أي نَفَرْنَ ونَشَزْنَ واجْتَرَأن ، يُقال منه : امْرأةٌ ذَئِر ، على مثال فَعِل ، وقال عبِيدُ بن الأبْرص :
لمّا أتاني عن تَمِيم أنَّهم
ذَئِرُوا لِقَتْلَى عامِرٍ وَتَغضَّبُوا
يَعني : نَفَروا مِن ذلك وأَنْكروه . ويُقال : أَنِفُوا مِن ذلك .
ثَعلب ، عن ابن الأعْرابيّ : الذّائِر :
الغَضْبان . والذَّائر : النَّفُور . والذَّائِرُ : الأنِف .
أبو عُبَيد : ذاءَرَت الناقةُ ، على فاعلت ، فهي مُذَائِر ، إذا ساء خُلُقها ، وكذلك المرأة إذا نَشَزَت ، قال الحُطَيْئة : ( ذارَت بأَنْفها ) من هذا مُخَفَّفة .
قال : وقال الأصمعيّ : ناقةٌ مُذَائِر ، وهي التي تَرأَم بأَنْفها ولا يَصْدُق حُبُّها .
وقال اللَّيْثُ : ذَئِر ، إذا اغْتاظ على عَدوّه واسْتَعَدّ لمُواثَبته .
قال : وأَذأَرْتُه ، أَي أَلْجأتُه .
وقال غيرُه : أَذأَرتُ الرجل بفلان ، إذا حرَّشته وأَوْلَعْتَه به ، فذَئِر به .
ذير : قلت : والذِّيَارُ ، غَير مَهْموز ، هو البَعَر الرَّطْب الذي تُضمَّدُ به أَخْلاَفُ الناقة ذاتِ اللَّبن ، إذا أَرادُوا صَرَّها لئلاّ يؤَثِّر فيها الصِّرار .
وقد ذَيَّرَ الراعي أَخْلافها ، إذا لَطَّخها بالذِّيار .
وقال أَبو صَفْوان الأسَديّ يَهْجُو ابن مَيّادة ، ومَيّادة كانت أُمّه :
لَهْفِي عَلَيْكَ يابْن مَيّادَة الّتي
يكونُ ذِياراً لا يُحَتّ خِضَابُها
إذا زَبَنتْ عنها الفَصيلَ برِجْلِها
بَدَا من فُروج الشَّمْلَتيْن عُنَابُها
أَراد بعُنَابها : بَظْرَها .
وقال اللَّيْثُ : السِّرقين الذي يُخْلَط بالتُّراب يُسمَّى قَبل الخَلْطِ خُثّةً ، فإِذا خُلِط فهو ذِيرَةٌ ، فإذا طُلِي على أَطباء الناقةِ لِكَيْلا يَرْضَعَها الفَصيلُ فهو ذِيَار ، وأَنشد :
غَدَتْ وهي مَحْشُوكةٌ حافِلٌ
فَرَاخَ الذِّيَار عليها صَخِيمَا
وذر : في حَديث عُثمان رَحمه الله أَنّه رُفع إليه رَجُل قال لآخَر : يا بْنَ شامّة الوَذْرِ ، فحَدَّه .
قال أَبو عُبَيد : هي كلمةٌ مَعْناها القَذْف .
قال : والوَذْرَة : القِطْعَةُ من اللَّحم ، مثل الفِدْرة . وإنّما أَراد : يابن شامّة المَذَاكير ، فكَنّى عنه ، وكانت العربُ تُسَابّ بها . وكذلك إذا قال له : يا بن ذات الرَّاية ، ويا بن مُلْقَى أَرْحُل الرُّكْبَان .
وقال أَبو زَيد : في قولهم : يا بن شامّة الوَذْر ، أَرادوا بها القُلَف .
قال : والوَذْرُ : بَضْع اللَّحْم .
وقد وَذَرْتُ الوَذْرَةَ أَذِرُها وَذْراً ، إذا بَضَعتها بَضْعاً .
أَبو العبّاس ، عن ابن الأعرابيّ : الوَذَفة والوَذَرة : بُظَارة المَرْأَة .
وأَخْبرني المُنذريّ ، عن الحَرَاني ، عن ابن السّكيت : قال : يُقال : ذَرْذَا ، ودَعْ ذا ، ولا يُقال : وذَرْتُه ، ولا وَدَعْتَه . وأَمّا في الحاضر فيُقال : يَذَرُه ويَدَعُه . ولا يُقال :
وَاذرٌ ، ولا وَادِعٌ ، ولكن يُقال : تَرَكْتُه فأَنا تَارِكٌ .
وقال اللَّيْثُ : العربُ قد أَماتت المَصْدر من ( يَذر ) والفِعْل الماضي ، واسْتَعْملته في الحاضر والأمْر ، فإِذا أَرَادُوا المَصْدر قالوا : ذَرْه تَرْكاً .
وثَريدة كثيرة الوَذْرِ ، أَي كَثيرة قِطع اللَّحم .
وقوله : ( يَسِيرٍ ذَرْنِى وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً ) ( المدثر : 11 ) أَي كِلْه إليَّ فإنِّي أُجَازِيه وأَكفيك أَمْره .
وفي حَديث أُمِّ زَرْع : إنّي أَخاف أَنْ لا أَذَره .
قال أَبو بكر : قال ابن السِّكّيت : معناه : إنّي أَخاف أَن لا أَذَر صِفَته ولا أَقْطَعها من طُولها .
قال أَحمد بن عُبَيد : مَعْناه : أَخاف أَلاّ أَقْدر على فِراقه لأنَّ أَوْلادي منه والأسْباب التي بَينِي وبَيْنه .
روذ : أَبو العبَّاس ، عن ابن الأعْرابيّ : الرَّوْذَةُ : الذَّهَابُ والمَجيء .
قلت : هكذا قيْد الحرف في نسخة مقيّدة بالذال . وأنا فيها واقف . ولعلّها : رَوْدَة ، من : رَادَ ، يَرُود .
رذي : قال اللَّيْثُ : الرَّذِيّ : المَترُوك الهالِكُ من الإبِل الذي لا يَسْتطيع بَرَاحاً ؛ والأُنْثَى رَذِيّة ، والفِعْلُ رَذِيَ يَرْذَى رَذَاوَةً ، وقد أَرْذَيْتُه .
وفي حَديث يُونُس : فَقَاءه الحُوتُ رَذِيَّا .
ثَعْلب ، عن ابن الأَعرابيّ : الرَّذِيّ : الضَّعِيفُ مِن كُلّ شَيءٍ ؛ قال لَبِيد :
يَأْوي إلى الأَطْناب كُلُّ رَذِيَّةٍ
مِثْلُ البَلِيَّة قالِصاً أَهْدَامُها
أَراد : كُلَّ امرأَة أَرْذاها الجُوع تَتَعرَّض سائِلةً . ورَذِية ، فعيلة بمعنى مفعولة .
والمُرْذَاةُ : التي قد هَزَلها الجُوع والسُّلال . والسُّلاَلُ : داءٌ باطِنٌ مُلازِمٌ للجَسد لا يَزَال يَسُلّه فيُذِيبُه .

##### Türkçe

ذ ر ( **وايء** )
**ذرأ** ، **ذرا** ، **ذأر** ، و**ذر** ، **ذير** ، **روذ** ، **رذي** .
**ذرأ** : **اللَّيْثُ** dedi: Denir ki: **ذَرأَ اللَّهُ الخَلْق** **يَذْرَؤُهم** **ذَرْءاً**.
Allah’ın sıfatlarındandır: **الذَّارِىءُ**; o, **ذَرَأ الخَلْق** olandır; yani onları yarattı; aynı şekilde **البارِىءُ** da.
Allah Teâlâ dedi: **( وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ )** ( **الأعراف : 178** ) yani: yarattık.
Azîz ve Celîl dedi: **( جَعَلَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجاً وَمِنَ الاَنْعَامِ أَزْواجاً يَذْرَؤُكُمْ )** ( **الشورى : 11** ) .
**أبو إسْحَاق** dedi: Mânâ: onunla sizi **يَذْرَؤكم**; yani sizi çoğaltır; onu sizden ve davarlardan eşler kılar; bundan dolayı **) فِيهِ (**’de **الهاء**’yı zikretti; ve **الفَرّاء**’ **( في )**’yi **الباء** mânâsında kılan kimse hakkında inşâd etti:
وأَرْغَبُ فيها عَن لَقِيطٍ ورَهْطِه
ولكنَّني عن سِنْبِسٍ لستُ أَرْغَبُ
yani: onunla rağbet ederim.
Ben dedim: **الفَرّاءُ** âyetin tefsirinde **الزجَّاج**’ın dediğine benzer bir şey söyledi; ve o sahihtir.
**أبو عُبَيد**’den, **الأَحْمر**’den: Falan beni **أَذْرأَنِي** etti ve beni **أَشْكَعني** etti; yani beni öfkelendirdi.
**أبو زَيْد** dedi: **أَذْرَأْتُ الرَّجُل**’ü arkadaşıyla **إذْرَاءً** (yaptım); onu ona karşı kışkırttığın ve ona musallat ettiğin zaman.
**اللَّيْثُ** dedi: **ذَرَأْتُ الأَرْضَ**; yani onu ektim.
Ve **زَرْعٌ ذَرِيءٌ**.
Dedi: **الذَّرْءُ**: zürriyetin sayısıdır; dersin ki: Allah senin **ذَرْءَك**’ını ve **ذَرْوَكَ**’ını artırdı; yani zürriyetini.
Ve **الذُّرِّيَة** babalara, oğullara, çocuklara ve kadınlara vâki olur.
Allah Celle ve Azze dedi: **( ) فَلَكٍ يَسْبَحُونَ وَءَايَةٌ لَّهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ )** ( **يس : 41** ) babalarını murad etti; Nûh ile gemide taşınanları.
Ve **عُمر** dedi: **الذُّرِّيَّة** ile hacc edin; rızıklarını yemeyin ve yüklerini boyunlarında bırakmayın.
**أبو عُبَيد** dedi: Burada **الذّرية** ile kadınları murad etti; ve merfû bir hadisle istidlâl etti: Biz Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) ile bir gazvede idik; öldürülmüş bir kadın gördü; dedi ki: **( ما كانت هذه لتُقاتِلَ )**. Sonra bir adama dedi ki: **( الْحَقْ خالداً فقُل له : لا تَقْتُلنّ ذُرِّيةً ولا عَسِيفاً )**.
Arap dili ehlinden bir cemaat, **( ذُرّية )**’nin aslının hemze olduğu görüşüne gitti. Bunu **أبو عُبَيد** ashabından rivayet etti; onlardan: **أبو عُبَيْدة** ve **يونُس** ve Basralılardan başkaları.
Diğerleri, **( الذُّرّية )**’nin aslının **فُعْلِيّة** olduğu görüşüne gitti; **الذَّرّ**’den; ve onun tefsiri **كتاب الذال**’ın başında geçti.
Allah Teâlâ dedi: **( إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا وَءَالَ إِبْرَاهِيمَ وَءَالَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ (** sonra dedi: **( ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِن بَعْضٍ )** ( **آل عمران : 34** ) .
**أبو إسْحَاق** dedi: **) ذُرِّيَّة**’yi bedel üzere nasb etti. Mânâ: Allah, bazısı bazısından olan bir zürriyeti seçti.
Ben dedim: Böylece babalar ve oğullar onun içine girdi.
**أبو إسْحَاق** dedi: **ذُرِّيَّةٌ**’nin (hâl üzere) nasb edilmesi de câizdir; mânâ: bazısı bazısından olma hâlinde onları seçti.
Azîz ve Celîl’in sözü: **( بِإِيمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ )** ( **الطور : 21** ) murad eder: küçük çocuklarını.
**اللَّيْثُ** bu bâbda dedi: Denir ki: **ذَرَاتُ الوَضِينَ**; onu yere yaydığın zaman.
Ben dedim: Bu, münker bir tashîftir; doğru olan: **ذرَأْتُ وضِينَ البَعِير**: onu yaydığın, sonra üzerine semeri bağlamak için onu çöktürdüğün zaman; ve onun tefsiri **كتاب ( الذال )**’da geçti.
Bu mânâ ile **( ذرأت )** diyen kimse hata etti ve tashîf yaptı.
**الأصْمعيّ**: Falanın başı **ذَرِىء** oldu; o **يَذْرَأ** **ذَرَءاً**; beyazladığı zaman; ve üzerine **ذُرأَةٌ** yükseldi; yani aklık; ve inşâd etti:
وقد عَلَتْني ذُرأَةٌ بَادِي بَدِي
ورَئْيَةٌ تَنْهَضُ في تَشَدُّدِي
Dedi: Bundan denir: **جَدْيٌ أَذْرَأُ** ve **عَنَاقٌ ذَرْآء**; başında beyazlık olduğu zaman.
Ve **مِلْحٌ ذَرْآنِيٌّ** ve **ذَرَآنيٌّ**: hafifletilmiş olarak; ağırlaştırma daha iyidir; yani şiddetli beyaz.
**النَّضْر** dedi: Ekini ilk ektiğin zaman ona: **الذَّرِيء** adını verirsin.
Ve biz bir araziyi **ذَرَأْنَا**; yani onu ektik.
Ve falandan sözden bir **ذَرْءٌ** bana ulaştı; sana ondan bir taraf ulaştığı ve tamamlanmadığı zaman.
**أبو عُبَيدة** dedi: O, sözden az bir şeydir.
**صَخْر بن حَبْنَاء** dedi:
أَتانِي عن مُغِيرةَ ذَرْءُ قَوْلٍ
وعن عِيسَى فقلتُ له كذاكا
**ذرا** : **اللَّيْثُ** dedi: Denir ki: **ذَرَت الرّيح التُّرابَ** **تَذْرُوه** **ذَرْواً**; onu taşıyıp savurduğu zaman.
Ve denir ki: **ذَرْيتَ الطَّعام** ve **ذَرَوْته**; **تَذْرِيةً** ve **ذَرْواً**.
Ve yiyeceği onunla savurduğun tahta parçasına **المِذْرَاة** denir.
Dedi: **الذَّرى**: savurduğun şeyin adıdır; **النَّفَض** gibi; silkelediğin şeyin adıdır.
**رُؤْبة** dedi:
كالطِّحْنِ أو أَذْرَت ذَرًى لم يُطْحَنِ
Yani: rüzgârın savurması: toprağın ince kırıntıları.
Dedi: **الذَّرَى**: soğuk rüzgârdan seni örten şeydir; duvardan veya ağaçtan; denir ki: **تَذَرَّ** kuzeyden bir **ذَرًى** ile.
Ve denir ki: **سَوُّوا للشَّوْل ذَرًى مِن البَرْد**; o da, **العَرْفج** ve benzerinden ağacın sökülmesi, sonra kuzeyin estiği tarafa doğru bir kısmının bir kısmı üzerine konulmasıdır; develerin barınağında onunla çevrilir.
Ve **الذَّرَى**: gözyaşından akandır; göz **الدَّمْع**’ı **أَذْرت** etti; onu **تُذْرِيه** **إذْرَاءً** ve **ذَرًى**.
**شَمِرٌ**’den, **ابن الأعْرابيّ** ve **ابن شُمَيل**’den: Rüzgâr toprağı **ذَرَت** etti ve onu **أَذْرَتْه** etti.
**شَمِرٌ** dedi: **( أَذْرَته )**’nin mânâsı: onu söküp onunla attı.
Dedi: İkisi iki lugattır: Rüzgâr toprağı **ذَرَت** eder; onu **تَذْرُوه** ve onu **تَذْرِيه**.
**أبُو الهَيْثم** dedi: Rüzgâr toprağı **ذَرَت**: onu uçurdu; ve **( أذْرَته )**’yi, “uçurdu” mânâsında inkâr etti.
Dedi: Ancak denir ki: **أذْرَيْت** bir şeyi bir şeyden; onu attığın zaman. **امْرُؤُ القَيْس** dedi:
فتُذْرِيك من أُخْرى القَطَاة فتَزْلَقِ
Dedi: Mânâsı: düşersin ve atılırsın.
Dedi: Elek bir şeyi kaldırmaz; ancak ince olanı düşürür ve iri olanı tutar.
Dedi: Kur’ân ve Arapların sözü bunun üzerinedir; Allah Teâlâ dedi: **( )** ( **الذاريات : 1** ) yani: rüzgârlar.
Ve başka bir yerde dedi: **( تَذْرُوهُ الرِّياحُ )** ( **الكهف : 46** ) .
Ben dedim: **المُنذريّ** bana **أبي عَبَّاس**’tan, **ابن الأعرابي**’den haber verdi: dedi ki: Rüzgâr **ذَرَّت** etti ve **أَذْرت** etti; toprağı **ذَرَت** ettiği zaman.
Dedi: Denir ki: **ذَرَوْتُ الحِنْطَة** **أَذْرُوها** **ذَرْواً**.
Ben dedim: Bu, **شَمِرٌ**’ün **ابْنِ الأعْرابيّ**’den rivayet ettiğine uygundur.
**اللَّيْثُ** dedi: **الإذْرَاءُ**: bir şeyi vurman; onunla atarsın; dersin ki: Onu kılıçla vurdum da başını **أَذْرَيْتُ** ettim; onu mızrakladım da onu atından **أَذْرَيْتُ** ettim; yani onu devirdim.
Ve kılıç darbesini **يُذْرِي** eder; yani onunla atar.
**الأصْمَعيّ** dedi: Falan **ذَرا** eder, **يَذْرُو**; yani hızlı bir geçişle geçti.
**العَجَّاج** dedi:
إذا مُقْرَمٌ مِنّا ذَرَا حَدُّ نابِه
تَخَمَّط فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ
Dedi: Ve **ريحٌ ذارِيةٌ**: toprağı savurur; ve bundan: insanların buğdayı savurması, **تَذْرِية**.
Dedi: **أَذْرَيْتُ** bir şeyi: onu attığım zaman; ekin için tohumu atman gibi.
Dedi: Buğdayın taşınıp savrulması için onunla taşınan şeye: **المِذْرَى** denir.
Ve falan, falanı **يذَرِّي** eder; o da, onun işini yükseltmesi ve onu övmesidir; ve inşâd etti:
عَمْداً أُذَرِّي حَسبِي أن يُشْتَما
بهدر هَدَّارٍ يَمُجّ البَلْغَما
Ve denir ki: Falan, falanın **ذَرَى**’sındadır; yani onun gölgesindedir.
Ve denir ki: **استَذْر** bu ağaçla; yani onun sıcaklığında ol.
**أبو عُبَيد**: **المِذْرَى**: kuyruğun ucudur; **الرَّانِفَةُ**: onun perçemidir; ve inşâd etti:
أحَوْلي تَنْفُضُ آسْتُك مِذْرَوَيْها
لِتَقْتُلني فها أَنذا عُمَارَا
**أبو عُبَيد** dedi: Ve başkası dedi: **المِذْرَوان**: iki kalçanın ucudur; onların tekili yoktur. Dedi: Bu, iki sözün daha iyisidir; çünkü onların tekili olsaydı ve **( مِذّرَى )** denilseydi, tesniyede **مِذْرَيان** denilirdi.
**الأَصْمَعيّ** dedi: Yaydan da **المِذْرَوان**: alttan ve üstten kirişin üzerine düştüğü iki yerdir; ve **الهُذليّ**’nin beytini inşâd etti:
على عَجْسِ هَتَّافة المِذْرَوَيْن زَوْراء مُضْجَعةِ في الشّمَالِ
**الْحَسنُ البَصْريّ** dedi: Ne isteriz ki onların birini **مِذْرَوَيْه**’ini silkerken göresin? “İşte ben buradayım; beni tanıyın” der.
**أبو عُبَيد** dedi: **المِذْرَوان** sanki iki kalçanın iki dalıdır; ve **عَنْترة**’nin beytini inşâd etti.
Ve başkası dedi: **المِذْرَوان**: her şeyin ucudur. **الحسن** onlarla iki omuzun iki dalını murad etti; bu, tehdit ederek gelen adama denir. **أبو عَمْرو** böyle dedi.
**أبو عُبَيد**’den, **أبي زَيْد**’den: **تَذَرَّيْتُ** falanoğullarını ve onları **تَنَصَّيْتُ** ettim; onlardan **الذِّرْوَة** ve **النَّاصِية** içinde evlendiğim zaman; yani şeref ve yücelik ehli içinde.
Denir ki: **نَعْجَةٌ مُذَرَّاةٌ** ve **كَبْشٌ مُذَرًّى**; iki kürek kemiği arasında, kesilmemiş bir yün tutamı bırakıldığı zaman. **ساعدة الهُذليّ** dedi:
ولا صُوارٌ مُذَرَّاةٌ مَنَاسِجُها
مِثْلُ الفَرِيد الذي يَجْرِي مِن النُّظُمِ
Ve her şeyin **ذِرْوَةُ**’si: onun en üstüdür; cem‘i: **الذُّرَى**.
Ve **ذِرْوَة**: bedevîde bir yerin adıdır.
Ve **ذَروة**: bir adamın adıdır.
Ve **ذِرْوَةُ الصُّمَّان**: onun yüksek kısmıdır.
**أبو زَيد**: Şüphesiz falan, **كريمُ الذَّرَى**’dır; yani tabiatı kerimdir.
Ve başkası dedi: **الذّرَة**: bir danedir; bir tanesine **ذُرَةٌ** denir; ve ona **أَرْزَن** denir.
Ebû Bekir hadîsinde: Şüphesiz sizden biri **حَسَك السَّعْدان** üzerinde uyumaktan acı duyduğu gibi, **الصُّوف الأذْرِيّ** üzerinde uyumaktan da mutlaka acı duyacaksınız.
**المُبرّد** dedi: **الأذْرِي**: **أَذْرَبيجان**’a nisbetlidir. Araplar da böyle söyler. **الشَّمّاخ** dedi:
تَذَكَّرتُهَا وَهْناً وقد حال دُونَها
قُرَى أَذْرَبِيجان المَسالِحُ والجَالُ
**العُتبي** dedi: **المِذْرَوَان**: her şeyin iki yanıdır; Araplar der ki: Falan geldi; **أَصْدَرَيْه**’ini vuruyor, **عِطْفَيْه**’ini sallıyor, **مِذْرَوَيْه**’ini silkeliyor; ve onlar iki omzudur.
Ve denir ki: Ak saç **مِذْرَوَيْه**’ini örttü; başının iki yanını murad eder; ve onlar iki şakaktır; ikisine **مِذْرَوَيْن** adı verildi; çünkü onlar **يَذْرِيان** eder; yani ağarırlar. Ve **الذرَى**: o, ak saçtır. Ve onun sakalı **ذَرِيت** oldu; sonra omuzlara, kalçalara ve iki uca mecaz yapıldı; **الهُذْليّ** dedi:
على عَجْسِ هَتّافة المِذْرَوَيْن زَوْراء مُضْجَعة في الشَّمَالِ
**ذأر** : Hadiste rivayet edildi ki denildi: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) kadınları dövmeyi yasaklayınca, kocalarına karşı **ذَئِرْن** oldular.
**أبو عُبَيد** dedi: **الأصمَعِيّ** dedi: yani ürktüler, başkaldırdılar ve cüret ettiler; ondan denir: **امْرأةٌ ذَئِر**; **فَعِل** vezni üzere. **عبِيدُ بن الأبْرص** dedi:
لمّا أتاني عن تَمِيم أنَّهم
ذَئِرُوا لِقَتْلَى عامِرٍ وَتَغضَّبُوا
Yani: bundan ürktüler ve bunu inkâr ettiler. Ve denir ki: bundan **أَنِفُوا** ettiler.
**ثَعلب**’den, **ابن الأعْرابيّ**’den: **الذّائِر**: öfkeli. Ve **الذَّائر**: ürkek/kaçınan. Ve **الذَّائِرُ**: burun kıvıran.
**أبو عُبَيد**: Dişi deve **ذاءَرَت** etti; **فاعلت** üzere; o **مُذَائِر**’dir; huyu kötü olduğu zaman; aynı şekilde kadın da başkaldırdığı zaman. **الحُطَيْئة** dedi: **( ذارَت بأَنْفها )**; bundan, hafifletilmiş olarak.
Dedi: Ve **الأصمعيّ** dedi: **ناقةٌ مُذَائِر**: o, burnuyla inler de sevgisi doğru çıkmaz olandır.
**اللَّيْثُ** dedi: **ذَئِر**: düşmanına karşı öfkelendiği ve ona saldırmaya hazırlandığı zaman.
Dedi: Ve onu **أَذأَرْتُه**; yani onu mecbur bıraktım.
Ve başkası dedi: Bir adamı falanla **أَذأَرتُ**; onu ona karşı kışkırttığın ve ona musallat ettiğin zaman; böylece onunla **ذَئِر** oldu.
**ذير** : Ben dedim: **الذِّيَارُ**, hemzesizdir; o, sütlü devenin memelerine sürülen yaş tezektir; onu sağmayı kesmek istedikleri zaman, **الصِّرار** onda etki etmesin diye.
Ve çoban onun memelerini **ذَيَّرَ** etti; onları **الذِّيار** ile sıvadığı zaman.
**أَبو صَفْوان الأسَديّ** **ابن مَيّادة**’yi hicvederek dedi; **مَيّادة** onun annesiydi:
لَهْفِي عَلَيْكَ يابْن مَيّادَة الّتي
يكونُ ذِياراً لا يُحَتّ خِضَابُها
إذا زَبَنتْ عنها الفَصيلَ برِجْلِها
بَدَا من فُروج الشَّمْلَتيْن عُنَابُها
**عُنَابها** ile murad etti: onun **بَظْرَ**’ını.
**اللَّيْثُ** dedi: Toprakla karıştırılan **السِّرقين**, karıştırmadan önce **خُثّةً** diye adlandırılır; karıştırılınca **ذِيرَةٌ**’dir; devenin memelerine, yavru emmesin diye sürülürse o **ذِيَار**’dır; ve inşâd etti:
غَدَتْ وهي مَحْشُوكةٌ حافِلٌ
فَرَاخَ الذِّيَار عليها صَخِيمَا
و**ذر** : **عُثمان** (Allah ona rahmet etsin) hadîsinde: Ona, bir adama “Ey **شامّة الوَذْر**’in oğlu” diyen bir adam getirildi; o da ona had uyguladı.
**أَبو عُبَيد** dedi: Bu, mânâsı kazf olan bir kelimedir.
Dedi: **الوَذْرَة**: et parçasıdır; **الفِدْرة** gibi. Ancak muradı: “Ey **شامّة المَذَاكير**’in oğlu” idi; ondan kinaye yaptı; Araplar onunla sövüşürlerdi. Aynı şekilde ona “Ey **ذات الرَّاية**’nin oğlu” ve “Ey **مُلْقَى أَرْحُل الرُّكْبَان**’ın oğlu” dediği zaman.
**أَبو زَيد** dedi: “Ey **شامّة الوَذْر**’in oğlu” sözlerinde onunla **القُلَف**’i murad ettiler.
Dedi: **الوَذْرُ**: et parçasıdır.
Ve **الوَذْرَة**’yi **وَذَرْتُ** ederim; onu **أَذِرُها** **وَذْراً**; onu parça parça kestiğin zaman.
**أَبو العبّاس**’tan, **ابن الأعرابيّ**’den: **الوَذَفة** ve **الوَذَرة**: kadının **بُظَارة**’sıdır.
Ve **المُنذريّ** bana, **الحَرَاني**’den, **ابن السّكيت**’ten haber verdi: dedi ki: **ذَرْذَا** denir ve **دَعْ ذا** denir; **وذَرْتُه** denmez ve **وَدَعْتَه** denmez. Ama hâzırda **يَذَرُه** ve **يَدَعُه** denir. Ve denmez: **وَاذرٌ**, ne de **وَادِعٌ**; fakat denir: Onu terk ettim; ben **تَارِكٌ**’im.
**اللَّيْثُ** dedi: Araplar **( يَذر )**’den masdarı ve mâzî fiili öldürdüler; onu hâzırda ve emirde kullandılar; masdarı murad ettikleri zaman dediler ki: **ذَرْه تَرْكاً**.
Ve **ثَريدة** çok **الوَذْرِ**’lidir; yani et parçaları çoktur.
Ve onun sözü: **( يَسِيرٍ ذَرْنِى وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً )** ( **المدثر : 11** ) yani: onu bana bırak; çünkü ben onu cezalandırırım ve işini sana yeterim.
Ve **أُمِّ زَرْع** hadîsinde: Şüphesiz ben, onu **أَذَره** edememekten korkarım.
**أَبو بكر** dedi: **ابن السِّكّيت** dedi: Mânâsı: Ben, onun vasfını **أَذَر** edememekten ve uzunluğundan dolayı onu kesememekten korkarım.
**أَحمد بن عُبَيد** dedi: Mânâsı: Ondan ayrılmaya güç yetirememekten korkarım; çünkü çocuklarım ondandır ve benimle onun arasındaki bağlar.
**روذ** : **أَبو العبَّاس**’tan, **ابن الأعْرابيّ**’den: **الرَّوْذَةُ**: gidip gelmedir.
Ben dedim: Harfin kaydı, ذال ile kayıtlı bir nüshada böyledir. Ben onda duruyorum. Belki de o: **رَوْدَة**’dir; **رَادَ ، يَرُود**’dan.
**رذي** : **اللَّيْثُ** dedi: **الرَّذِيّ**: develerden, helâk olmuş terk edilmiş olandır; uzaklaşmaya güç yetiremez; dişisi **رَذِيّة**; fiil: **رَذِيَ** **يَرْذَى** **رَذَاوَةً**; ve onu **أَرْذَيْتُ** ettim.
Ve **يُونُس** hadîsinde: Balık onu **رَذِيَّا** olarak dışarı attı.
**ثَعْلب**’den, **ابن الأَعرابيّ**’den: **الرَّذِيّ**: her şeyden zayıf olandır. **لَبِيد** dedi:
يَأْوي إلى الأَطْناب كُلُّ رَذِيَّةٍ
مِثْلُ البَلِيَّة قالِصاً أَهْدَامُها
Muradı: Açlığın **أَرْذاها** ettiği her kadın, isteyen olarak ortaya çıkar. Ve **رَذِية**: **مفعولة** mânâsında **فعيلة**’dir.
Ve **المُرْذَاةُ**: açlık ve **السُّلال** onu zayıflatmış olandır. Ve **السُّلاَلُ**: bedene yapışık, içten bir hastalıktır; onu sürekli çeker de eritir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والهمزة وما يثلثهما)
  (ذأر)  الذال والهمزة والراء أصلٌ واحد يدلُّ على تجنُّب وتَقَالٍ([1]). يقولون ذَئِرْتُ الشّيءَ، أي كرهتُه وانصرفتُ عنه. وفي الحديث. "أن رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم [لمَّا([2])] نَهَى عن ضَرْب النساء ذَئِر النِّساءُ على أَزْواجِهنّ"، يعني نَفَرْن ونَشَزْنَ واجتَرَأْنَ. وقال الشّاعر([3]):
ولقد أتانَا عن تميم أنَّهمُ *** ذَئِرُوا لِقَتْلَى عامرٍ وتغَضَّبُوا  ويقال ناقةٌ مُذائِرٌ، وهي التي ترْأم بأنْفِها ولا يصدُق حُبُّها. ويقال بل هي التي تَنفِر عن الولد ساعَةَ تضعُه. وقوله: "ذئروا لقَتْلَى" يعني نفروا وأنكروا([4])، ويقال أنِفُوا.
  (ذأب([5]))  الذال والهمزة والباء أصلٌ واحد يدلُّ على قِلّةِ استقرارٍ، وألاّ يكونَ للشَّيء في حركته جهةٌ واحدة. من ذلك الذِّئب، سمِّي بذلك لتذَؤُّبِه من غير جهةٍ واحدة. ويقال ذُئِبَ الرّجُل إذا وقَع في غنَمه [الذئب]. ويقال تذأَّبت الرِّيح: أتت من كل جانب. وأرض مَذْأَبَةٌ: كثيرة الذئاب. وذَؤُب الرّجُل إذا صار ذئباً خبيثاً. وجمع الذِّئب أذؤبٌ وذِئاب وذُؤبَانٌ([6]). ويقال تذاءبْتُ النّاقَة تذاؤُباً، على تفاعلْتُ، إذا ظأرتَها على ولدها فَتَشَبَّهْتَ لها بالذئب، ليكون أرْأَمَ لها عليه. وقال [قومٌ([7])]: الإِذْآب: الفِرار. وأُنشِد:
إنِّي إذا ما ليثُ قومٍ أذْأبا *** وسقَطَتْ نَخْوتُهُ وهَرَبا([8])  هذا أصل الباب، ثمّ* يشبَّه الشَّيءُ بالذِّئب. فالذِّئبة من القَتَب: ما تحت مُلْتَقى الحِنْوَين، وهو يقع على المِنْسَج.
  (ذأم)  الذال والهمزة والميم أصلٌ يدلُّ على كراهَةٍ وعَيب. يقال أذْأمْتَني على كذا، أي أكرَهْتَني عليه. ويقولون ذأمْتُه، أي حَقَرْتُه. والذّأْم العَيب، وهو مذؤومٌ. فأما الذَّانُ بالنون، فليس أصلاً، لأنَّ النونَ فيه مبدلة من ميم. قال:
ردَدْنا الكتيبةَ مَلمومةً *** بها أَفْنُها وبها ذانُها([9])  (ذأل)  الذال والهمزة واللام أصلٌ يقِلُّ كَلِمُهُ، ولكنّه منقاسٌ يدلُّ على سُرعةٍ. يقال ذَأَلَ يذْأَلُ، إذا مَشَى بسُرعةٍ ومَيْسٍ. فإنْ كان في انخزالٍ قيل يَذؤل. ومن ذلك سمِّي الذِّئْب ذُؤالة.
  (ذأي)  الذال والهمزة والحرف المعتل يدلُّ على ضربٍ من السَّير. يقال ذأى يذْأَى ذأْياً. ويقال الذَّأْوُ. السَّوق الشَّديد.
  ................ ([10])
---------------------------------------------------------------
([1]) التقالي: التباغض. وفي الأصل "ويقال" تحريف.
([2]) التكملة من اللسان.
([3]) هو عبيد بن الأبرص. انظر ديوانه 16 واللسان (ذأر).
([4]) في الأصل: "يعني يقروا ما نكروا"، صوابه في المجمل.
([5])كذا ورد ترتيب هذه المادة في نسخة الأصل، وصواب وضعها في آخر الباب بعد مادة (ذأي) كما ورد في المجمل، ولكني آثرت بقاء ترتيبها حفاظاً على أرقام صفحات الأصل أن يحدث فيها اضطراب.
([6])في الأصل: "ذئبان"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس والجمهرة.
([7]) التكملة من المجمل.
([8])نسب الرجز في اللسان إلى الدبيري.
([9]) رواية ديوان قيس بن الخطيم 9 واللسان (ذين): "مفلولة". لكن رواية الأصل توافق رواية المجمل. والمعنى أنهم هزموهم مجتمعين.
([10]) هنا الموضع الحقيقي لمادة (ذأب) التي مضت في ص368.

ـ

##### Türkçe

(ذال ve hemze ve onların üçlü kılındığı şeyler babı)
  (**ذأر**)  **الذال** ve **الهمزة** ve **الراء** tek bir asıldır; kaçınmaya ve **تَقَالٍ**’a delâlet eder. Derler ki: **ذَئِرْتُ الشّيءَ**, yani onu kerih gördüm ve ondan yüz çevirdim. Hadiste: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم kadınları dövmeyi nehyettiği zaman kadınlar kocalarına karşı **ذَئِر** oldular”; yani ürktüler, başkaldırdılar ve cüret ettiler. Şair dedi ki:
ولقد أتانَا عن تميم أنَّهمُ *** ذَئِرُوا لِقَتْلَى عامرٍ وتغَضَّبُوا
Ve denir: **ناقةٌ مُذائِرٌ**, o, burnuyla yavrusunu koklayıp okşayan fakat sevgisi doğru olmayan (deve)dir. Ve denir: bilakis o, doğurduğu saat yavrudan ürken (deve)dir. Ve onun sözü: “**ذئروا لقَتْلَى**” yani ürktüler ve inkâr ettiler; ve denir: burun kıvırdılar.
  (**ذأب**([5]))  **الذال** ve **الهمزة** ve **الباء** tek bir asıldır; yerleşikliğin azlığına ve bir şeyin hareketinde tek bir yönünün olmamasına delâlet eder. Bundan **الذِّئب** (kurt) vardır; tek bir yönden olmaksızın **تذَؤُّب**’u sebebiyle bununla adlandırıldı. Ve denir: **ذُئِبَ الرّجُل**; [**الذئب**] onun koyunlarına düştüğü zaman. Ve denir: **تذأَّبت الرِّيح**: her yandan geldi. Ve **أرض مَذْأَبَةٌ**: kurtları çok (olan yer). Ve **ذَؤُب الرّجُل**: habis bir kurt olduğu zaman. **الذِّئب**’in çoğulu **أذؤبٌ** ve **ذِئاب** ve **ذُؤبَانٌ**’dır. Ve denir: **تذاءبْتُ النّاقَة تذاؤُباً**, **تفاعلْتُ** vezni üzere; onu yavrusuna karşı **ظأرتَها** (alıştırdığın) zaman, ona kurt gibi benzedin ki ona karşı daha çok **أرْأَمَ** (şefkatli/merhametli) olsun. Ve [bir kavim] dedi: **الإِذْآب**: kaçıştır. Ve şu okundu:
إنِّي إذا ما ليثُ قومٍ أذْأبا *** وسقَطَتْ نَخْوتُهُ وهَرَبا([8])
Bu, babın aslıdır; sonra şey **الذِّئب**’e benzetilir. Şu hâlde **الذِّئبة** (diş-kurt) **القَتَب**’den: iki **الحِنْوَين**’in birleştiği yerin altındaki şeydir; ve o, **المِنْسَج** üzerine düşer.
  (**ذأم**)  **الذال** ve **الهمزة** ve **الميم** bir asıldır; kerih görmeye ve ayıba delâlet eder. Denir: **أذْأمْتَني** على كذا, yani beni ona zorla kerih kıldın. Ve derler: **ذأمْتُه**, yani onu hakir gördüm. Ve **الذّأْم** ayıptır; o da **مذؤومٌ**’dur. Amma **الذَّانُ** **بالنون**, asıl değildir; çünkü ondaki **النون** **ميم**’den bedeldir. Dedi ki:
ردَدْنا الكتيبةَ مَلمومةً *** بها أَفْنُها وبها ذانُها([9])
  (**ذأل**)  **الذال** ve **الهمزة** ve **اللام** bir asıldır; kelimesi azdır, fakat kıyasîdir; sürate delâlet eder. Denir: **ذَأَلَ يذْأَلُ**, sürat ve salınışla yürüdüğü zaman. Eğer bir çekingenlik içinde olursa **يَذؤل** denir. Bundan dolayı **الذِّئْب**’e **ذُؤالة** adı verildi.
  (**ذأي**)  **الذال** ve **الهمزة** ve illetli harf, yürüyüşün bir türüne delâlet eder. Denir: **ذأى يذْأَى ذأْياً**. Ve denir: **الذَّأْوُ**: şiddetli sevk.
  ................ ([10])
---------------------------------------------------------------
([1]) **التقالي**: birbirinden buğzetme. Asılda “**ويقال**” tahriftir.
([2]) Tekmile, **اللسان**’dandır.
([3]) O, Ubeyd b. el-Ebras’tır. Dîvânına 16 ve **اللسان** (**ذأر**)’e bak.
([4]) Asılda: “yani ikrar ettiler, inkâr ettiklerini”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([5]) Asıl nüshada bu maddenin tertibi böyle vârid olmuştur; doğru olan, **المجمل**’de vârid olduğu üzere babın sonunda (**ذأي**) maddesinden sonra konulmasıdır; fakat ben, asıl sayfalarının numaralarında karışıklık meydana gelmesin diye tertibin kalmasını tercih ettim.
([6]) Asılda: “**ذئبان**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس** ve **الجمهرة**’dedir.
([7]) Tekmile, **المجمل**’dendir.
([8]) **الرجز**’in nisbeti **اللسان**’da ed-Dübeyrî’yedir.
([9]) Kays b. el-Hatîm dîvânı 9 ve **اللسان** (**ذين**) rivayeti: “**مفلولة**”. Lâkin asıl rivayeti **المجمل** rivayetine uygundur. Mânâ: onları toplu hâlde iken bozguna uğrattıklarıdır.
([10]) Burada, daha önce s368’de geçen (**ذأب**) maddesinin gerçek yeridir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ذَئِرَ الرجلُ: فَزِعَ. وذَئِرَ ذَأَراً، فهو ذَئِرٌ: غضب؛ قال عبيد بن الأَبرص:
لما أَتاني عن تَمِيمٍ أَنَّهُمْ
ذَئِرُوا لَقَتْلَى عامِرٍ، وتَغَضَّبُوا
يعني نَفَرُوا من ذلك وأَنكروه، ويقال: أَنِفوا من ذلك، ويقال: إِن شُؤونك لَذَئِرَةٌ. وقد ذَئِرَه أَي كرهه وانصرف عنه. ابن الأَعرابي: الذَّائِرُ الغضبان. والذَّائِرُ: النَّفُور. والذَّائِرُ: الأَنِفُ. الليث: ذَئِرَ إِذا اغتاظ على عدوّه واستعدَّ لمُوَاثَبَتِه. وأَذْأَرَهُ عليه: أَغْضَبَهُ وقَلَبَه؛ أَبو عبيد: ولم يكفه ذلك حتى أَبدله فقال: أَذْرَأَني، وهو خطأٌ. أَبو زيد: أَذْأَرْتُ الرجلَ بصاحبه إِذْ آراً أَي حَرَّشْتُهُ وأَولعته به. وقد ذَئِرَ عليه حين أَذْأَرْتُه أَي اجْتَرَأَ عليه. وأَذْأَرَهُ الشيء: أَلْجَأَهُ. وأَذْأَرَهُ بصاحبه: أَغراه. وذَئِرَ بذلك الأَمر ذَأْراً: ضَرِيَ به واعتاده. وذَئِرَتِ المرأَةُ على بعلها، وهي ذَائِرٌ: نَشَزَتْ وتَغَيَّرَ خُلُقها. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، لما نهى عن ضرب النساء ذَئِرْنَ على أَزواجهنّ؛ قال الأَصمعي: أَي نَفَرْنَ ونَشَزْنَ واجْتَرأْنَ؛ يقال منه: امرأَة ذَئِرٌ على مثال فَعِلٍ. وفي الصحاح: امرأَة ذَائِرٌ على فاعِلٍ مِثْلُ الرجلِ. يقال: ذَئِرَتِ المرأَةُ تَذْأَرُ، فهي ذَئِرٌ وذائر أَي ناشز؛ وكذلك الرجل. وأَذْأَرَهُ: جَرَّأَهُ؛ ومنه قول أَكْثَمَ بن صَيْفِيٍّ: سُوءُ حَمْلِ الفَاقَةِ يُحْرِضُ الحَسَبَ ويُذْئِرُ العَدُوَّ؛ يُحْرِضُه: يُسْقِطُه. وذَاءَرَتِ الناقةُ، وهي مُذائِرٌ: ساء خُلُقها، وقيل: هي التي تَرْأَمُ بأَنفها ولا يَصْدُقُ حُبُّها. أَبو عبيد: ذاءَرَتِ الناقةُ على فاعَلَتْ، فهي مُذائِرٌ إِذا ساء خلقها، وكذلك المرأَة إِذا نَشَزَتْ؛ قال الحطيئة: ذارَتْ بأَنفها، من هذا، فخففه، وقيل: التي تَنْفِرُ عن الولد ساعةَ تَضَعُهُ.والذِّئارُ: سِرْقِينٌ مختلط بتراب يطلى على أَطْباءِ الناقةِ لئلا يَرْضَعَها الفصيلُ، وقد ذَأَرَها.

##### Türkçe

ذَئِرَ **الرجلُ**: korktu. Ve **ذَئِرَ** **ذَأَراً**; o hâlde o **ذَئِرٌ**: öfkelendi; dedi ki
Ubeyd b. el-Ebras:
لما أَتاني عن تَمِيمٍ أَنَّهُمْ
ذَئِرُوا لَقَتْلَى عامِرٍ، وتَغَضَّبُوا
Yani bundan ürktüler ve onu yadırgadılar; ve denilir: bundan burun kıvırdılar; ve denilir: Şüphesiz
senin işlerin elbette **لَذَئِرَةٌ**’dir. Ve **ذَئِرَه**: yani onu kerih gördü ve ondan yüz çevirdi. İbn el-A‘râbî:
**الذَّائِرُ** öfkeli olandır. Ve **الذَّائِرُ**: ürken/kaçınan olandır. Ve **الذَّائِرُ**: burun kıvıran olandır. el-Leys:
**ذَئِرَ**: düşmanına karşı öfkelendiği ve ona saldırmaya hazırlandığı zaman. Ve **أَذْأَرَهُ** ona karşı:
onu öfkelendirdi ve onu çevirdi; Ebû Ubeyd: ve bu ona yetmedi, ta ki onu değiştirdi de dedi ki: **أَذْرَأَني**,
ve bu hatadır. Ebû Zeyd: **أَذْأَرْتُ** adamı arkadaşıyla, **إِذْ آراً** yani
onu kışkırttım ve ona musallat ettim. Ve ben onu kışkırttığım zaman ona karşı **ذَئِرَ**: yani ona cüret etti.
Ve **أَذْأَرَهُ** şey: onu mecbur bıraktı. Ve **أَذْأَرَهُ** arkadaşıyla: onu ona kışkırttı. Ve **ذَئِرَ** bununla
iş, **ذَأْراً**: ona alıştı ve onu âdet edindi. Ve kadın kocasına karşı **ذَئِرَتِ**; o hâlde o
**ذَائِرٌ**: başkaldırdı ve huyu değişti. Ve hadiste: Peygamber, sallallahu
aleyhi ve sellem, kadınları dövmeyi yasaklayınca kocalarına karşı **ذَئِرْنَ**;
el-Asma‘î dedi ki: yani ürktüler, başkaldırdılar ve cüret ettiler; ondan denilir: kocasına karşı **ذَئِرٌ** kadın,
**فَعِلٍ** vezni üzere. Ve Sıhâh’ta: erkek gibi **فاعِلٍ** üzere **ذَائِرٌ** kadın. Denilir:
kadın **ذَئِرَتِ** **تَذْأَرُ**; o hâlde o **ذَئِرٌ** ve **ذائر**: yani başkaldıran; erkek de böyledir.
Ve **أَذْأَرَهُ**: onu cüretlendirdi; ve ondan Eksem b. Sayfî’nin sözü: **سُوءُ حَمْلِ
الفَاقَةِ يُحْرِضُ الحَسَبَ ويُذْئِرُ العَدُوَّ**; **يُحْرِضُه**: onu düşürür.
Ve dişi deve **ذَاءَرَتِ**; o hâlde o **مُذائِرٌ**: huyu kötü oldu; ve denildi: o, burnuyla şefkat gösteren
ve sevgisi doğru olmayan (dişi deve)dir. Ebû Ubeyd: dişi deve **ذاءَرَتِ** **فاعَلَتْ** üzere; o hâlde o
**مُذائِرٌ**: huyu kötü olduğu zaman; ve kadın da böyledir, başkaldırdığı zaman; el-Hutay’e dedi ki:
**ذارَتْ بأَنفها**; bundan, onu hafifletti; ve denildi: doğurduğu saat yavrudan
ürküp kaçınan (dişi deve)dir. Ve **الذِّئارُ**: toprakla karışık bir sığır gübresi; dişi devenin memelerine sürülür ki
yavru onu emmesin; ve onu **ذَأَرَها**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ذ أ ر * * ذَئِرَ * اجترأ وفي الحديث ﴿ذئر النساء على أزواجهن﴾ بكسر الهمزة أي نفرن ونشزن واجترأن

##### Türkçe

* ذ أ ر * * **ذَئِرَ** * cesaret etti; ve hadiste: ﴿**ذئر النساء على أزواجهن**﴾ hemzenin kesriyle; yani nefret ettiler, nüşûz ettiler ve cesaret ettiler.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ذئر، كفرح: فزع وأنف ونفر، فهو ذائر. قال عبيد بن الأبرص:
  لما أتاني عن تمـيم أنـهـم                      ذئروا لقتلى عامر وتغضبوا

  يعني نفروا من ذلك وأنكروه، ويقال: أنفوا من ذلك. وذئر عليه: اجترأ، وقيل: غضب. وقال الليث: ذئر إذا اغتاظ على عدوه واستعد لمواثبته. فهو ذئر، ككتف، وذائر. قال ابن الأعرابي: الذائر: الغضبان. والذائر: النفور. والذائر: الأنف. وأذأرته: أغضبته: وذئر الشيء، كفرح: كرهه وانصرف عنه. وذئر بالأمر: ضري به واعتاده. وذئرت المرأة على بعلها: نشزت وتغير خلقها. وفي الحديث:  أن النبي صلى الله عليه وسلم لما نهى عن ضرب النساء ذئرن على أزواجهن  قال الأصمعي: أي نفرن ونشزن واجترأن. وهي ذائر وذئر، ككتف، وهذه عن الصغاني، أي ناشز، وكذلك الرجل، كذاءرت، على فاعلت، وهي مذائر، قاله أبو عبيد. ومنه قول الحطيئة: ذارت بأنفها، فخففه، وسيأتي في ذر تمام قوله. وأذأره: جرأه وأغراه. وأذأره عليه: أغضبه، وقلبه أبو عبيد، ولم يكفه ذلك حتى أبدله فقال أذرأني، وهو خطأ. وقال أبو زيد: أذأرت الرجل بصاحبه إذآرا، أي حرشته وأولعته به. وأذأره الشيء وإليه: ألجأه واضطره. ومن التجري قول أكثم بن صيفي:  سوء حمل الفاقة يحرض الحسب ويذئر العدو  يحرضه أي يسقطه. والذئار، ككتاب: سرقين، أي بعر رطب مختلط بتراب يطلى به على أطباء الناقة لئلا ترضع، أي يرضعها الفصيل، ويسمى قبل الخلط خثة وذيرة، وسيأتي في ذير بأبسط من هذا، وقد ذأرها. وقال أبو عبيد: ناقة مذائر: تنفر من الولد ساعة تضعه، وقد ذاءرت. وقيل: هي التي ساء خلقها، أو هي التي ترأم بأنفها ولا يصدق حبها فهي تنفر منه، وسيأتي في  ذر  بأبسط من هذا. ويقال: شؤونك ذئرة، والذي ذكره ابن سيده، إن شؤونك لذئرة، أي دموعك فيها تنفس، كتنفس الغضبان.
 ومما يستدرك عليه: ذئر الرجل، كفرح، إذا ضاق صدره وساء خلقه، وهو ذائر هكذا أورده ابن السيد في الفرق، وأنشد قول عبيد بن الأبرص السابق. وذئر: نفر، وأنكر، عن ابن الأعرابي. وذئر: استعد للمواثبة، قاله الليث.

##### Türkçe

**ذئر**; **كفرح**: ürktü ve burun kıvırdı ve nefret etti; o hâlde o **ذائر**’dir. عبيد بن الأبرص dedi:
  Bana تميم’den, onların                      عامر’in öldürülenlerine **ذئروا** ettikleri ve öfkelendikleri geldiğinde

  Yani bundan nefret ettiler ve onu inkâr ettiler; ve denilir: bundan burun kıvırdılar. Ve **ذئر عليه**: cüret etti; ve denildi: öfkelendi. Ve الليث dedi: **ذئر**; düşmanına karşı öfkelendiği ve ona atılmaya hazırlandığı zaman. O hâlde o **ذئر**’dir, **ككتف**; ve **ذائر**. ابن الأعرابي dedi: **الذائر**: öfkeli olan. Ve **الذائر**: nefret eden. Ve **الذائر**: burun kıvıran. Ve **أذأرته**: onu öfkelendirdim. Ve **ذئر الشيء**; **كفرح**: onu kerih gördü ve ondan yüz çevirdi. Ve **ذئر بالأمر**: ona düşkün oldu ve ona alıştı. Ve **ذئرت المرأة على بعلها**: başkaldırdı ve huyu değişti. Ve hadiste: Peygamber صلى الله عليه وسلم kadınları dövmeyi yasaklayınca, **ذئرن على أزواجهن**. الأصمعي dedi: yani nefret ettiler ve başkaldırdılar ve cüret ettiler. Ve o **ذائر** ve **ذئر**’dir, **ككتف**; ve bu الصغاني’dendir; yani başkaldıran; ve aynı şekilde erkek; **كذاءرت**; **على فاعلت**; ve o **مذائر**’dir; bunu أبو عبيد söyledi. Ve ondan الحطيئة’nin sözü: **ذارت بأنفها**; onu hafifletti; ve **ذر**’de sözünün tamamı gelecektir. Ve **أذأره**: onu cesaretlendirdi ve kışkırttı. Ve **أذأره عليه**: onu ona karşı öfkelendirdi; onu أبو عبيد ters çevirdi; ve bu ona yetmedi, ta ki onu değiştirip “**أذرأني**” dedi; ve o hatadır. Ve أبو زيد dedi: **أذأرت الرجل بصاحبه إذآرا**; yani onu ona karşı kışkırttım ve ona musallat ettim. Ve **أذأره الشيء وإليه**: onu ona iltica ettirdi ve onu mecbur etti. Ve cüret etmeden: أكثم بن صيفي’nin sözü:  Fakirliğin kötü yükü soyu kışkırtır ve düşmanı **يذئر** eder  “**يحرضه**” yani onu düşürür. Ve **الذئار**; **ككتاب**: **سرقين**; yani toprakla karışık yaş dışkı; devenin memelerine, emmesin diye sürülür; yani onu yavru emer; ve karıştırmadan önce ona **خثة** ve **ذيرة** denilir; ve bundan daha genişi **ذير**’de gelecektir; ve onu **ذأرها** etti. Ve أبو عبيد dedi: **ناقة مذائر**: doğurduğu saat yavrudan nefret eder; ve **ذاءرت** olmuştur. Ve denildi: o, huyu kötü olan; yahut o, burnuyla şefkat gösterir de sevgisi doğru çıkmaz; o hâlde ondan nefret eder; ve bundan daha genişi **ذر**’de gelecektir. Ve denilir: **شؤونك ذئرة**; ve ابن سيده’nin zikrettiği: “**إن شؤونك لذئرة**”; yani gözyaşların onda nefes alıp verir; öfkeli olanın nefes alıp vermesi gibi.
 Ve ona dair istidrâk edilenlerdendir: **ذئر الرجل**; **كفرح**; göğsü daraldığı ve huyu kötüleştiği zaman; ve o **ذائر**’dir; ابن السيد bunu **الفرق**’ta böylece zikretti; ve عبيد بن الأبرص’un önceki beytini şahit getirdi. Ve **ذئر**: nefret etti ve inkâr etti; ابن الأعرابي’den. Ve **ذئر**: atılmaya hazırlandı; bunu الليث söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَئِرَ عَلَيْهِ
1 ذَئِرَ عَلَيْهِ ذ , (S, * K, * TA,) aor. ذَاََ , (K,) inf. n. ذَأَرٌ, (M,) He was angry with him: (M, * K, * TA:) he was enraged against him, namely his enemy, and prepared to spring upon him. (Lth.) ― -b2- He became emboldened against him. (S * K, * TA.) ― -b3- ذَئِرَ, aor. ذَاََ , He became contracted in his bosom, and evil in his disposition. (Ibn-Es-Seed.) ― -b4- He was frightened, or terrified; he feared, or was afraid. (M, K.) ― -b5- He was disdainful, or averse [from a person or thing]; or he disdained, or scorned: (K:) he became affected with aversion and disapprobation: 'Obeyd Ibn-El-Abras says,
ذَئِرُوا لِقَتْلَى عَامِرٍ وَتَغَضَّبُوا
meaning They became affected with aversion and disapprobation on account of the slain of 'Ámir [and became angry]: (T, S:) or, as some say, were disdainful, or averse, thereat. (T.) ― -b6- ذَئِرَهُ, (aor. ذَاََ , TA,) He disliked, or hated, it, and turned away, or back, from it. (S, K.) ― -b7- ذَئِرَتْ عَلَىزَوْجِهَا, (As, S, K,) and ↓ ذَآءَرَتْ, (K,) contracted by El-Hoteiäh into ذَارَتْ, (TA,) [see also art. ذر,] She was disobedient to her husband, and hated him; (As, S, K;) was averse from him; and became emboldened against him. (As, S.) ― -b8- ذَئِرَ بِالشَّىْءِ He became accustomed, or habituated, to the thing. (S, K.) -A2- ذأَرَ النَّاقَةَ He smeared the she-camels' teats with ذِئَار, that her young one might not such her. (K.)

ذَآءَرَتْ
3 ذَآءَرَتْ ذ : see 1. ― -b2- Also She (a camel) was averse from her young one when she brought it forth. (TA.)

أَذْأَرَهُ عَلَيْهِ
4 أَذْأَرَهُ عَلَيْهِ ذ He made him angry with him. (M, K. *) A 'Obeyd has transposed, and then changed, one of its letters, saying أَذْرَانِى, which is a mistake. (M.) ― -b2- اذأرهُ, (inf. n. اـِذْآرٌ, AZ, S,) He excited him to animosity; (AZ, T, S;) incited him; (AZ, S, M, K;) emboldened him; (K;) بِصَاحِبِهِ [against his companion]. (AZ, S, M.) ― -b3- اذأرهُ اـِلَى شَىْءٍ, (M, K, *) and اذأرهُ شَيْئًا, (TA,) He constrained or compelled or necessitated him to have recourse to, or to do, a thing. (M, K, * TA.)

ذَئِرٌ
ذَئِرٌ ذ : see ذَائِرٌ, in two places. ― -b2- اـِنَّ شُؤُونَكَ لَذَئِرَةٌ (S, K *) Verily thy tears are accompanied by a breathing, or sighing, (تَنَفُّس,) like that of the angry. (K.)

ذِئَارٌ
ذِئَارٌ ذ Fresh camels' or similar dung, (بَعَر,) mixed with dust, or earth, with which a she-camel's teats are smeared, that she may not be sucked. (M, * K, * TA.) [See also art. ذير.]

ذَائِرٌ
ذَائِرٌ ذ Angry; (IAar, T, K;) as also ↓ ذَئِرٌ. (K.) ― -b2- Contracted in the bosom, and evil in disposition. (Ibn-Es-Seed.) ― -b3- Disdaining, or averse [from a person or thing]: disdainful; scornful. (IAar, T.) ― -b4- A woman disobedient to her husband, and hating him; (S, K;) averse from him; and emboldened against him; (S;) as also ↓ ذَئِرٌ, and ↓ مُذَائِرٌ: (K:) [all without ذَائِرٌ:] and in a similar sense ذَائِرٌ is applied to a man. (S, * TA.)

مُذَائِرٌ
مُذَائِرٌ ذ : see ذَائِرٌ. ― -b2- Also, [without ة,] A she-camel averse from her young one when she has just brought it forth: (A 'Obeyd, S, K:) or that makes a show of affection with her nose [by smelling her young one] (تَرْأَمُ بِأَنْفِهَا), and has not true love: (S, M, K:) or evil in disposition. (M.)

##### Türkçe

**ذَئِرَ عَلَيْهِ**
1 **ذَئِرَ عَلَيْهِ** ذ , (S, * K, * TA,) muzâri‘ı **ذَاََ** , (K,) mastarı **ذَأَرٌ**, (M,) O, ona öfkelendi: (M, * K, * TA:) yani düşmanına karşı hiddetlendi ve onun üzerine atılmaya hazırlandı. (Lth.) ― -b2- Ona karşı cesaretlendi. (S * K, * TA.) ― -b3- **ذَئِرَ**, muzâri‘ı **ذَاََ** , Göğsünde daraldı ve huyunda kötü oldu. (Ibn-Es-Seed.) ― -b4- Korktu yahut dehşete düştü; korktu yahut ürktü. (M, K.) ― -b5- İğrendi yahut [bir kişiden veya şeyden] yüz çevirdi; yahut iğrendi, yahut hor gördü: (K:) tiksinme ve hoşnutsuzlukla etkilenmiş oldu: 'Obeyd Ibn-El-Abras der ki,
**ذَئِرُوا لِقَتْلَى عَامِرٍ وَتَغَضَّبُوا**
mânâsı: 'Âmir’in öldürülenleri sebebiyle tiksinme ve hoşnutsuzlukla etkilenmiş oldular [ve öfkelendiler]: (T, S:) yahut, bazılarının dediğine göre, orada iğrendiler yahut yüz çevirdiler. (T.) ― -b6- **ذَئِرَهُ**, (muzâri‘ı **ذَاََ** , TA,) Onu sevmedi yahut ondan nefret etti ve ondan yüz çevirdi yahut geri döndü. (S, K.) ― -b7- **ذَئِرَتْ عَلَىزَوْجِهَا**, (As, S, K,) ve ↓ **ذَآءَرَتْ**, (K,) El-Hoteiäh tarafından **ذَارَتْ**’e kısaltılmıştır, (TA,) [ayrıca bk. madde **ذر**,] Kocasına karşı itaatsiz oldu ve ondan nefret etti; (As, S, K;) ondan yüz çevirdi; ve ona karşı cesaretlendi. (As, S.) ― -b8- **ذَئِرَ بِالشَّىْءِ** Şeye alıştı yahut ünsiyet etti. (S, K.) -A2- **ذأَرَ النَّاقَةَ** Dişi develerin memelerini **ذِئَار** ile sıvadı; ta ki yavrusu onu emmesin. (K.)

**ذَآءَرَتْ**
3 **ذَآءَرَتْ** ذ : bk. 1. ― -b2- Ayrıca O (bir deve) yavrusunu doğurduğunda ondan yüz çevirdi. (TA.)

**أَذْأَرَهُ عَلَيْهِ**
4 **أَذْأَرَهُ عَلَيْهِ** ذ Ona karşı onu öfkelendirdi. (M, K. *) A 'Obeyd, yerini değiştirmiş, sonra da harflerinden birini değiştirmiştir; **أَذْرَانِى** diyerek; bu ise bir hatadır. (M.) ― -b2- **اذأرهُ**, (mastarı **اـِذْآرٌ**, AZ, S,) Onu düşmanlığa sevk etti; (AZ, T, S;) onu kışkırttı; (AZ, S, M, K;) onu cesaretlendirdi; (K;) **بِصَاحِبِهِ** [arkadaşına karşı]. (AZ, S, M.) ― -b3- **اذأرهُ اـِلَى شَىْءٍ**, (M, K, *) ve **اذأرهُ شَيْئًا**, (TA,) Onu bir şeye başvurmaya yahut bir şeyi yapmaya zorladı veya mecbur etti yahut gerekli kıldı. (M, K, * TA.)

**ذَئِرٌ**
**ذَئِرٌ** ذ : iki yerde **ذَائِرٌ**’e bak. ― -b2- **اـِنَّ شُؤُونَكَ لَذَئِرَةٌ** (S, K *) Şüphesiz senin gözyaşların, öfkeli olanınki gibi bir soluk alma yahut iç çekme ( **تَنَفُّس** ) ile beraberdir. (K.)

**ذِئَارٌ**
**ذِئَارٌ** ذ Taze deve yahut benzeri dışkısı ( **بَعَر** ), toz yahut toprakla karıştırılmış; bununla dişi devenin memeleri sıvanır; ta ki emilmesin. (M, * K, * TA.) [ayrıca bk. madde **ذير**.]

**ذَائِرٌ**
**ذَائِرٌ** ذ Öfkeli; (IAar, T, K;) ve ayrıca ↓ **ذَئِرٌ**. (K.) ― -b2- Göğüste daralmış ve huyda kötü. (Ibn-Es-Seed.) ― -b3- İğrenen yahut [bir kişiden veya şeyden] yüz çeviren: iğrenici; hor gören. (IAar, T.) ― -b4- Kocasına itaatsiz olan ve ondan nefret eden kadın; (S, K;) ondan yüz çeviren; ve ona karşı cesaretlenen; (S;) ve ayrıca ↓ **ذَئِرٌ**, ve ↓ **مُذَائِرٌ**: (K:) [bunların hepsi **ذَائِرٌ** olmaksızın:] ve benzer bir mânâda **ذَائِرٌ** erkeğe de uygulanır. (S, * TA.)

**مُذَائِرٌ**
**مُذَائِرٌ** ذ : **ذَائِرٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca, [ة olmaksızın,] yeni doğurduğunda yavrusundan yüz çeviren dişi deve: (A 'Obeyd, S, K:) yahut burnuyla sevgi gösterisi yapan [yavrusunu koklayarak] ( **تَرْأَمُ بِأَنْفِهَا** ), fakat gerçek sevgisi olmayan: (S, M, K:) yahut huyu kötü. (M.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ذءر

ذَئِرَ
ذَئِرَ A ( n. ac. ذَأَر 4 )
a.  [ 'An ], Was averse to, shunned, avoided; fled from.

b.  [ 'Ala ], Rebelled against.

c.  [ Bi ], Became accustomed to.

أَذْءَرَ
أَذْءَرَ IV ,
a.  Angered, irritated.

b.  [ 'Ala ], Incited, encouraged to.

c.  [ Bi ], Excited against.

ذَاْئِر
ذَاْئِر 21 ,
a.  Angry.

b.  Disdainful.

##### Türkçe

ذَئِرَ
ذَئِرَ A ( n. ac. **ذَأَر** 4 )
a. [ **'An** ], tiksindi; sakındı, kaçındı; kaçtı.

b. [ **'Ala** ], isyan etti.

c. [ **Bi** ], alıştı.

أَذْءَرَ
أَذْءَرَ IV ,
a. öfkelendirdi, kızdırdı.

b. [ **'Ala** ], kışkırttı, teşvik etti.

c. [ **Bi** ], aleyhine tahrik etti.

ذَاْئِر
ذَاْئِر 21 ,
a. öfkeli.

b. küçümseyici.
