# ذأر — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%A3%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذأر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: ذأر

باب الذال والراء و و ي ء معهما
ذ ر أ، ذ ر و، و ذ ر، ر ذ ي، ذ أ ر مستعملات
ذرأ:
الذُّرْأَةُ: شَيْبٌ يَبْدو في فَوْدَي الرأس قبلَ سائره، قال:
فقد علتني ذُرْأةٌ بادي بَدي
وذَرِئَ فلانٌ فهو أَذْرَأُ، والمرأة ذَرْآءُ.
وذَرَأَ اللَّهُ الخلق يَذْرَؤهم ذَرْءاً أي خَلَقَهم.
والذّرْءُ من قولكَ: ذَرَأْنا الأرضَ أي بَذَرْناها، وزَرْعٌ ذَريءٌ بوزن فَعيل.
ويقال: ذَرَأتُ الوَضينَ: بَسَطْتُه على وَجْه الأرض.
والذَّرِئةُ في حديث عمر: النِّساء.
ذرو:
الذَّرْوُ: ذَرْوُ الريحِ التُّرابَ تحملهُ ثم تُثيبه.
والمِذْارةُ: الخَشَبة التي تُذَرَّى بها الحُبُوب تَذْرِيةً، وذَرَّيْتُ الحَبَّ تَذريةً.
وذَرَوتُه: والذَّرْوُ اسْمٌ لِما ذَوَرْتَه بمنزلة النَّفض أسمُ ما تنفُضُه الشَّجَر من الثَّمَرِ المتساقطِ، قال الراجز:
كالطِّحْنِ أو أَذْرَتْ ذَرأ لم يُطحَنِ
يعني ذَرْوُ الريح دُقاقَ التُراب.
والذَّرَى: ما كَنَّكَ من الريح البارد من حائطٍ أو غيره.
وتَذَرَّيتُ من بَرْد الشَّمال بحائط وبفلانٍ ونحوه.
والإِبِلُ الشَّوْلُ إذا أحَسَّتْ بالبرد تَذَرَّتْ أي استَتَرتْ بعضها ببعض، وبالعِضاهِ من بَرْدِ الرِّيح.
والذَّرَى: ما أذْرَتِ العَيْن من الدَّمْع، أي صَبَّتْ تُذرِي إِذْراءً.
والإذراء: ضَرْبُكَ الشيءَ تَرمي به أو نْصرَعُه.
وضرَبْتُه بالسَّيف فأذرَيْتُ رأسه، وطَعَنْتُه فأذرَيْتُه عن فَرَسِه أي صَرَعتُه.
والسَّيفُ يُذري ضَريبتَه، أي يرمي بها، وقد يوصف به الرَّميْ من غير قطع، كقوله في الحَرْب:
شَهْباءُ تُذري لَهَباً وجَمْرا
والذُّرَة: حَبٌّ، الواحدةُ ذُرَةٌ أي أرْزَنُ.
والذِّرْوَةُ: أعلى السَّنام وكلِّ شيءٍ.
والذُّرْوَةُ: أرضٌ بالبادية، وجمع الذُّرْوة ذُرَى وذُرُوات.
والذَّرْوُ من الكلام كأنَّه طَرَف من الخَبَر، قال صَخْر بن حَبْناء:
أتاني عن صغيرةَ ذَرْوُ قَولٍ		وعن عيسى فقلتُ له كَذاكا
أي دَعْ هذا. وقال جرير:
يَقُلْنَ ولو تلاحقَتِ المطايا		كذلك القول إِنّ عليكَ عينا
أي كُفَّ عن هذا القول ودَعْه.
وذَرَوْتُ له من الخَبَرِ ذَرْواً.
وتقول: مَرَّ بجيفةٍ فكادَتْ تُذَرِّيه أي تَصرَعُه.
وجمع الذِّروة ذُرَى، ولولا الواوُ كان ينبغي أن تكون جماعةَ فِعْلةٍ فِعَل نحو: خِرْقة وخِرَق، ولكن الواو خُلِقَت من الضمّة فضُمّتِ الكلمةُ عليها كراهية أن تلتبِسَ بَناتُ الواو من هذا الحدِّ ببَناتِ الياء نحو: فِرْية وفِرَى، فأما رِشْوةٌ من بنات الواو ونحوها فتُضَمُّ إذا جُمِعَتْ.
والذَّرْيُ والذَّرْوُ: عدد الذُّرِّيةِ، يقال: أنْمَى اللَّهُ ذَرْوَكَ، أي ذُرِّيَّتَكَ.
وذر:
عَضُدٌ وَذِرَةٌ. والوّذْرَةُ: قِطعةُ عَظم لا لَحْمَ فيها.
ويقال في الشَّتْم: يا ابن شامَّةِ الوَذْرِ، كأنّه شِبْهُ القَذْف.
والعَرَب قد أماتَتِ المصدرَ من يَذَرُ والفعلَ الماضي، استعملتْه في الحاضر والأمر، فإذا أرادوا المصدرَ قالوا: ذَرْه تَرْكاً، أي اترُكْهُ.
رذي:
الرَّذِيُّ: المَهْزول الذي لا يستطيع بَراحاً، والأنثَى رَذِيّة، وقد رذيَ يَرْذَى رَذواةً ورَذًى، ويُجمَعُ على أَرْذِياء على وزن أشقياء، وقد أرذَيْتُه.
وفي حديث يونس - عليه السلام-: "فقاءَتِ الحُوتُ رَذيّاً".
ذأر:
وذَئِرَ فلانٌ فهو ذَئِرٌ أي مُغتاظ، ومثلُه: السَّبُع ذئِرٌ على عَدُوِّه، إذا اغتاظ واستَعَدَّ له أنْ رآه واثبَه.
وأَذأَرْتُه أنا، قال: لمّا أتانا عن تميمٍ أَنّهم ذَئِروا بقَتَلَى عامرٍ وتَغَضَّبُوا والذَّأَرُ المصدر.
والسِّرْقنُ المختلطُ بالتُّراب يُسَمَّى ذِئرة، فإذا طُلِيَ على أَطْباء الناقة لئلاّ يَرضَعَها الفصيل فهو الذِّئار، والفعل ذَئِرَت، ويُسَمَّى ذلك قبل الخَلْطة خُثّةً.
وأذ أَرْتُه بالشيءِ: أولَعُتُه وحَرَّشْتُه، وأذْ أَرْتُه: أَلْجَأتُه.

### Türkçe

باب **الذال** ve**الراء** ve **و** ve **ي** ve **ء** onlarla birlikte
**ذ ر أ**، **ذ ر و**، **و ذ ر**، **ر ذ ي**، **ذ أ ر** kullanılagelenlerdir.

**ذرأ**:
**الذُّرْأَةُ**: başın iki şakak tarafında, geri kalanından önce beliren bir beyazlıktır; dedi ki:
فقد علتني **ذُرْأةٌ** بادي بَدي
Ve falan **وذَرِئَ**; o **أَذْرَأُ**dur; kadın ise **ذَرْآءُ**dur.
Ve Allah yaratılmışları **وذَرَأَ**; onları **يَذْرَؤهم** **ذَرْءاً** (yani) onları yarattı.
Ve **الذّرْءُ**, senin “**ذَرَأْنا الأرضَ**” sözündendir; (yani) onu ektik; ve **زَرْعٌ ذَريءٌ**, **فَعيل** vezninde.
Ve denilir: “**ذَرَأتُ الوَضينَ**”: onu yerin yüzü üzerine yaydım.
Ve Ömer’in hadisinde **الذَّرِئةُ**: kadınlar.

**ذرو**:
**الذَّرْوُ**: rüzgârın toprağı savurması; onu taşır, sonra onu geri döndürür.
Ve **المِذْارةُ**: onunla tanelerin savrulduğu tahta; **تَذْرِيةً**; ve “**ذَرَّيْتُ الحَبَّ**” **تَذريةً**.
Ve “**وذَرَوتُه**”: ve **الذَّرْوُ**, senin **ذَوَرْتَه** dediğinin adıdır; **النَّفض** menzilesinde; (yani) ağacın düşen meyveden silkeleyip döktüğünün adı; râciz dedi ki:
كالطِّحْنِ أو أَذْرَتْ ذَرأ لم يُطحَنِ
Yani: rüzgârın savurması, toprağın ince kırıntılarıdır.
Ve **والذَّرَى**: soğuk rüzgârdan seni örten şeydir; bir duvardan veya başkasından.
Ve “**وتَذَرَّيتُ**” kuzeyin soğuğundan bir duvarla ve falanla ve benzeriyle.
Ve **الإِبِلُ الشَّوْلُ** soğuğu hissettiği zaman **تَذَرَّتْ**; (yani) birbirleriyle örtündü; ve rüzgârın soğuğundan **بالعِضاهِ** ile.
Ve **والذَّرَى**: gözün yaştan savurduğu şeydir; (yani) döktü; **تُذرِي** **إِذْراءً**.
Ve **والإذراء**: senin bir şeyi vurmandır; onunla atarsın yahut onu yere serersin.
Ve onu kılıçla vurdum da başını **فأذرَيْتُ**; ve onu mızrakladım da onu atından **فأذرَيْتُه**; (yani) onu yere serdim.
Ve kılıç, vurduğunu **يُذري**; (yani) onu fırlatır; ve kesme olmaksızın atma ile de nitelenir; savaşta söylenen sözü gibi:
شَهْباءُ تُذري لَهَباً وجَمْرا
Ve **والذُّرَة**: bir tanedir; tekili **ذُرَةٌ**; (yani) **أرْزَنُ**.
Ve **والذِّرْوَةُ**: hörgücün ve her şeyin en üstüdür.
Ve **والذُّرْوَةُ**: çölde bir yerdir; **الذُّرْوة**’nin çoğulu **ذُرَى** ve **ذُرُوات**tır.
Ve sözden **والذَّرْوُ**, sanki haberden bir uçtur; **صَخْر بن حَبْناء** dedi ki:
أتاني عن صغيرةَ ذَرْوُ قَولٍ		وعن عيسى فقلتُ له كَذاكا
(Yani:) bunu bırak. Ve Cerîr dedi ki:
يَقُلْنَ ولو تلاحقَتِ المطايا		كذلك القول إِنّ عليكَ عينا
(Yani:) bu sözden vazgeç ve onu bırak.
Ve ona haberden **وذَرَوْتُ** **ذَرْواً**.
Ve dersin: bir leşin yanından geçti de neredeyse onu **تُذَرِّيه**; (yani) onu yere serer.
Ve **الذِّروة**’nin çoğulu **ذُرَى**dır; eğer **الواو** olmasaydı, **فِعْلة** cem‘i **فِعَل** olmalıydı; **خِرْقة** ve **خِرَق** gibi; fakat **الواو**, **الضمّة**den yaratıldı; kelime onun üzerine zamme ile zamme edildi; bu sınırdan **بَناتُ الواو**’nun **بَناتِ الياء** ile karışmasından hoşlanılmadığı için; **فِرْية** ve **فِرَى** gibi. Ama **رِشْوةٌ** **بَنات الواو**’dandır ve benzerleri; cem‘ edildiği zaman zamme edilir.
Ve **والذَّرْيُ** ve **الذَّرْوُ**: **الذُّرِّيةِ**nin sayısıdır; denilir: “Allah senin **ذَرْوَكَ**’ı artırdı”; (yani) senin zürriyetini.

**وذر**:
**عَضُدٌ وَذِرَةٌ**. Ve **الوّذْرَةُ**: içinde et olmayan bir kemik parçasıdır.
Ve sövmede denilir: “ey **ابن شامَّةِ الوَذْرِ**”; sanki o, **شِبْهُ القَذْف** gibidir.
Ve Araplar, **يَذَرُ**’dan masdarı ve geçmiş fiili öldürmüştür; onu şimdiki ve emir kipinde kullanmıştır; masdarı istedikleri zaman “**ذَرْه** **تَرْكاً**” derler; (yani) onu bırak.

**رذي**:
**الرَّذِيُّ**: uzaklaşmaya güç yetiremeyen zayıf kimsedir; dişisi **رَذِيّة**dir. Ve **رذيَ** **يَرْذَى** **رَذواةً** ve **رَذًى** (şeklinde gelir). Ve **أَرْذِياء** üzerine cem‘ edilir; **أشقياء** vezninde. Ve ben onu **أرذَيْتُه**.
Ve Yunus’un -aleyhisselâm- hadisinde: “Balık onu **رَذيّاً** kustu.”

**ذأر**:
Ve falan **وذَئِرَ**; o **ذَئِرٌ**dür; (yani) öfkeli. Bunun benzeri: yırtıcı hayvan, düşmanına karşı **ذئِرٌ**dür; öfkelendiği ve onu gördüğünde ona atılmaya hazırlandığı zaman.
Ve ben onu **وأَذأَرْتُه**. Dedi ki: Temîm’den bize, onların Âmir’in öldürülenlerine öfkelendiklerini (**ذَئِروا**) ve kızdıklarını haber verince; ve **والذَّأَرُ** masdardır.
Ve toprakla karışık gübreye **ذِئرة** denilir. Deve memelerine, yavru emmesin diye sürülürse o **الذِّئار**dır; fiil **ذَئِرَت**tir. Ve bu, karışımdan önce **خُثّةً** diye adlandırılır.
Ve onu bir şeyle **وأذ أَرْتُه**: onu alıştırdım ve onu kışkırttım. Ve onu **وأذ أَرْتُه**: onu mecbur bıraktım.
