# ذأل (ذ-أ-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%A3%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ذ - أ - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ذءل

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الذال واللام و و ي ء معهما
ذ ي ل، ذ أ ل، و ذ ل، ل و ذ، ذ و ل مستعملات
ذيل:
ما أُسبِلَ فأصابَ الأرضَ من الرِّداءِ والإِزار، وذَيْل المرأة لكلِّ ثوبٍ تلبَسُه إذا جَرَّتْه على الأرض من خَلْفها.
وذَيْل الريحِ: ما جَرَّتْهُ على الأرض من التُّرابِ والقَتام، وجمعُه ذُيُولٌ وربَّما قالوا: أذيال، لأنّ الياء إذا تَحَرَّكَتْ تحوَّلَتْ ألفاً نحو: القال من القول، والقَاب من القَوْب، وهما في الوزن سَواءٌ لخِفَّتهما، فأجْرَوا الواوَ الظاهرةَ مُجْرَى الألف لسُكُونها فحَمَلوا ذلك على مِيزان ما جاءَ من محو الجَدَث والجَمَل وغيرهما، وأجمال للعدد، ودَخَلَتْ ألف القَطْع فَرقاً بين العدد وبين الجِماع، ودَخَلَتِ الألفُ بعد الميم مَدَّةً ومُدَّتْ من فتح الميم، ليختلفَ لفظُ الجمع من لفظ الواحد، لأنه لو قال: أجْمَل لاشتَبَه بالنَّعْت نحو أحْمَر وأصفر.
وما كان ثانية من الحروفِ الصِّحاح ساكناً نحو: سَرْجٍ وبَعْلٍ، فإِنّهم زادوا الألف أيضاً في أوَّله للعَدد، ولو لم تكن العَيْن والرّاء للنُزِعَ منها مَدة، وقد سُكِّنَ الحرفُ الذي قبلها لمجيء ألفِ القطع، فلما سُكِّنَ الحرفانِ حَرَّكوا الآخِر منهما، فلم يكن له وجهٌ إلاّ الضمّةُ، لأنّه لو فُتِحَ لأشتبَه بالنَّعْت، ولو كُسِرَ لاشتبَه بالأمر.
ويقال لذَنَب الفَرَس إذا طال: ذَيْلٌ، وفَرَسٌ ذَيّال إذا تَذَيَّلَ في مَشْيه واستِنانه.
وقد أُذيلَ الفرسُ إذا أُسيءَ القيامُ عليه حتى يُهْزَل.
وأذَلْتُه: أهَنْتُه.
ويقال للحَلْقةِ اللَّطيفةِ من حَلَقِ الدُّروع وغيرها مُذالة، قال:
من الماذيِّ والحَلَقِ المُذالِ
ذأل:
ذُؤالةُ اسمُ معرفةٌ للذِّئبِ لا ينصَرف، وسَمَّتِ العَرَبُ عامَّةَ السِّباع بأسماءٍ معارف، يُجرونَها مَجرَى الرجال والنساء، ويُذكِّرون ذُؤالة ولا يجعلون فيه ألفً ولاماً.
والذَّأْلانُ: ابنُ أوَى. واختَلَفوا فقال بعضهم ذِئْلان، وقال بعضهم: ذُؤلان لجماعة ذُؤالة.
والذَّأَلان، مفتوحة الهمزة: مِشْيةٌ في سُرعةٍ ومَيْسٍ، فإذا كانت المِشْيةُ في انخِزالٍ وضَعْف قيل: تذأل، وقيل بالدال أيضاً، قال:
مَرَّتْ بأعلى سَحَرين تذألُ
وذل:
الوذيلةُ: قطعةٌ من شَحْم السَّنامِ والأَلْيَة.
ويقال للقِطعة من الفضة: وَذيلة وتُجمَع وَذائل.
لوذ:
اللَّوْذُ: مصدر لاذَ يَلُوذُ لَوْذاً، واللِّياذ مَصدرَ المُلاوَذة، وهو أن يستَتِرَ بشيءٍ مخافةَ أن تراه وتأخُذَه.
واللاّذةُ واللاّذُ: ثياب من حرير يُنْسَجُ بالصِّين تُسَمِّيه العربُ والعَجَم اللاّذ.
والمَلاذُ: المَلْجَأ، ويُجمَع المَلاوِذ.
وألواذُ المكان: نَواحيه، والواحِدُ لَوْذٌ.
ذول:
الذّالُ: تصغيرُها ذُوَيلة، وكل حرف من حروف الهجاء يتبعه ألف بعد حرف حَرْفِ صحيح فإنّها ترجِع إلى الواو وإنْ كانت بعد الألف مَدّةٌ مثل الحاء والباء فأنّها ترجع إلى الياء، تقول في طاء طُيَيَّة وفي حاء حُيَيَّة.

##### Türkçe

باب **الذال** و**اللام** و**و** و**ي** **ء** معهما
**ذ ي ل**، **ذ أ ل**، **و ذ ل**، **ل و ذ**، **ذ و ل** مستعملات

**ذيل**:
**ما أُسبِلَ** فأصابَ الأرضَ من **الرِّداءِ** ve **الإِزار**; ve **ذَيْل المرأة**: arkasından yere sürüdüğü zaman giydiği her elbise için (denir).
Ve **ذَيْل الريحِ**: rüzgârın topraktan ve toz-dumandan yere sürüklediği şey; bunun çoğulu **ذُيُولٌ**dur; bazen de **أذيال** derler; çünkü **الياء** hareketlendiği zaman **ألف**a dönüşür; şu örnekte olduğu gibi: **القال** (kelimesi) **القول**dan, ve **القَاب** (kelimesi) **القَوْب**dan; ve ikisi vezinde eşittir; hafiflikleri sebebiyle. Böylece sükûnu sebebiyle açık **الواو**u **الألف**ın yürüdüğü yola yürüttüler; sonra bunu **مِيزان** (ölçü) üzerine حمل ettiler: **محو الجَدَث** ve **الجَمَل** ve başkaları gibi gelen (şey) üzerine; ve sayı için **أجمال** (dediler); sayı ile **الجِماع** arasında fark olsun diye **ألف القَطْع** girdi; ve **الألف** **الميم**den sonra uzatma olarak girdi; ve **الميم**in fethasından uzatıldı; çoğulun lafzı tekilin lafzından ayrılsın diye; çünkü eğer **أجْمَل** deseydi, **النَّعْت** ile karışırdı; **أحْمَر** ve **أصفر** gibi.

Ve harflerin sahihlerinden ikincisi sâkin olan şey, **سَرْجٍ** ve **بَعْلٍ** gibi; şüphesiz onlar sayı için başında **الألف**ı da artırdılar; eğer **العَيْن** ve **الرّاء** olmasaydı ondan bir uzatma çıkarılırdı; ve ondan önceki harf, **ألفِ القطع**ın gelmesi sebebiyle sükûnlandırıldı; iki harf sükûnlandırılınca, ikisinin sonuncusunu harekelediler; onun için **الضمّة**den başka bir yön olmadı; çünkü eğer fetha verilseydi **النَّعْت** ile karışırdı; eğer kesra verilseydi emir ile karışırdı.

Ve atın kuyruğuna, uzadığı zaman, **ذَيْلٌ** denir; ve yürüyüşünde ve şahlanmasında **تَذَيَّلَ** ettiği zaman **فَرَسٌ ذَيّال** (denir).
Ve ata kötü bakıldığı, ta ki zayıflayıp incelinceye kadar, (o zaman) **أُذيلَ** (denmiştir).
Ve **أذَلْتُه**: onu aşağıladım.
Ve zırh halkalarından ve başkalarından ince halkaya **مُذالة** denir; (şair) dedi ki:
من **الماذيِّ** والحَلَقِ **المُذالِ**

**ذأل**:
**ذُؤالةُ**: kurdun özel isim (marife) ismidir; tenvin almaz. Araplar yırtıcı hayvanların genelini marife isimlerle adlandırdılar; onları erkekler ve kadınlar yürütümü üzere yürütürler; **ذُؤالة**yı müzekker yaparlar ve onda **ألف** ve **لام** kılmazlar.
Ve **الذَّأْلانُ**: **ابنُ أوَى**’nın oğludur. İhtilaf ettiler: bazısı **ذِئْلان** dedi; bazısı da **ذُؤلان** dedi; **ذُؤالة** topluluğu için.
Ve **الذَّأَلان**—hemze fethalı—: sürat ve salınış içinde bir yürüyüştür; yürüyüş çekingenlik ve zayıflık içinde olursa **تذأل** denir; **بالدال** ile de denmiştir; (şair) dedi ki:
مَرَّتْ بأعلى سَحَرين تذألُ

**وذل**:
**الوذيلةُ**: hörgüç yağı ve kuyruk yağı (alyə)ndan bir parçadır.
Ve gümüşten parçaya **وَذيلة** denir; **وَذائل** diye çoğul yapılır.

**لوذ**:
**اللَّوْذُ**: **لاذَ يَلُوذُ لَوْذاً**’ın mastarıdır; ve **اللِّياذ**: **المُلاوَذة** mastarıdır; o da, seni görmesinden ve seni yakalamasından korkarak bir şeyle gizlenmendir.
Ve **اللاّذةُ** ve **اللاّذُ**: Çin’de dokunan ipekten elbiselerdir; Araplar ve Acemler ona **اللاّذ** adını verir.
Ve **المَلاذُ**: sığınaktır; **المَلاوِذ** diye çoğul yapılır.
Ve **ألواذُ المكان**: onun taraflarıdır; tekili **لَوْذٌ**dur.

**ذول**:
**الذّالُ**: bunun küçültmesi **ذُوَيلة**dir. Ve hece harflerinden her harf ki, sahih bir harften sonra bir **ألف** onu izlerse, o **الواو**a döner; eğer **الألف**ten sonra bir uzatma olursa—**الحاء** ve **الباء** gibi—o zaman **الياء**a döner. **طاء** hakkında **طُيَيَّة** dersin; ve **حاء** hakkında **حُيَيَّة** (dersin).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الذأَلانُ: المَشْيُ الخفيفُ. ذأَلَتِ الناقة تَذْأَلُ ذأْلاً وذألاناً. قال أبو عبيد: ومنه سمِّي الذئبُ ذُؤَالَةَ. وهي معرفة، يقال: خَشِّ ذُؤَالَةَ بالحِبالَةٍ. قال ابن السكيت: ذَأَلانُ الذئب يجمع على ذآليلَ، باللام.

##### Türkçe

**الذأَلانُ**: hafif yürüyüş. **ذأَلَتِ الناقة** **تَذْأَلُ** **ذأْلاً** ve **ذألاناً**. Ebû Ubeyd dedi: Ondandır ki kurt **ذُؤَالَةَ** diye adlandırıldı. Ve o marifedir; denir ki: **خَشِّ ذُؤَالَةَ بالحِبالَةٍ**. İbnü’s-Sikkît dedi: Kurdu(n) **ذَأَلانُ**’ı **ذآليلَ** üzere cem‘ olunur, **باللام**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ذ ل ( وايء )
ذلا ، ذال ، ذأل ، وذل ، لاذ .
ذلا ( اذلولى ) : أَبو العبّاس ، عن ابنِ الأعرابيّ : اذَلَوْلَى ، إذا أَسْرع مخافَة أَن يَفُوتَه شَيءٌ .
واذْلَوْلَيْت ، أَي انْكَسر قَلْبِي .
أَبو عُبَيد ، عن أَبي زَيد : يُقال : اذلَوْلَيْت اذْلِيلاَءً ، وتَذَعْلَبْتُ تَذَعْلُباً ، وهما انْطِلاقٌ في اسْتِخْفَاء .
وقال أَبو مالكٍ عَمْرو بنُ كِرْكرَة : اذْلَوْلَى ذَكَرُه ، إذا قَام مُسْتَرْخياً .
واذْلَوْلَى فَذَهب : إذا وَلَّى مُتقَاذِفاً .
ورِشَاءٌ مُذْلُول ، إذا كانَ يَضْطَرِب .
وقال ابن الأَعْرابيّ : تَذَلَّى فلانٌ ، إذا تَوَاضَع .
قلتُ : وأَصْله : تَذَلّل ، فكثُرت اللاَّمات ، فقُلبت أخْراهن ياءً ، كما قالُوا : تَظَنَّى ، وأَصله تَظَنَّن .
أَخبرني المُنذرِيّ عن ابن الأعرابيّ أَنه أَنشده لشُقْران السُّلامِيّ ، من قُضاعة :
ارْكَبْ مِن الأمْر قَرَادِيدَه
بالحَزْمِ والقُوَّةِ أَو صَانِعِ
حتى تَرى الأخْدَعَ مُذْلَوْلِياً
يَلْتَمِس الفَضْلَ إلى الخادِعِ
قال : قَراديدُ الأرض : غِلَظُها . والمُذْلَولى : الذي قد ذلّ وانْقاد . يقول : اخْدَعْه بالحقِّ حتى يَذِلّ ، ارْكَب به الأمْرَ الصَّعْبَ .
ذيل : يُقال : ذالت الجارِيةُ في مِشْيَتها تَذِيلُ ذَيْلاً ، إذا ماسَتْ وجَرَّت أَذْيالها على الأرْض .
وذَالَت النَّاقةُ بذَنَبِها ، إذا نَشَرَتْه على فَخِذَيْها ؛ وقال طَرَفةُ يَصِفُ ناقَةً :
فذَالَت كما ذَالَت وَلِيدةُ مَحْبِسٍ
تُرِي رَبَّها أَذْيَالَ سَحْلٍ مُعَضَّد
وذَيَّل فُلانٌ ثَوْبَه تَذْيِيلاً ، إذا طَوَّله .
وثَوْبٌ مُذَيَّلٌ ؛ وأَنشَد :
عَذَارَى دَوَارٍ في مُلاَءٍ مُذَيَّلِ
ويقال : أَذَال فلانٌ ثَوْبَه أَيضاً ، إذا أَطَال ذَيْلَه ؛ قال كُثَيِّر :
على ابن أَبي العاصي دِلاصٌ حَصِينَةٌ
أَجَادَ المُسَدِّي سَرْدَها فأَذَالها
أَبو عُبَيد : المُذَال : المُهان .
وقد أَذال فلانٌ فَرَسه ، إِذا أَهَانه .
ويُقال للأمَة المُهانة : مُذَالة .
أَبو عُبَيد : فرسٌ ذَيَّالٌ ، إذا كان طَويلاً طَوِيلَ الذَّنَب ، فإن كان الفَرَسُ قَصِيراً وَذَنَبه طويلاً قالوا : ذائِل ، والأُنثى : ذَائِلة .
وقالوا : ذَيَّال الذَّنب ، فيذكُرون الذَّنَب .
وقال اللَّيْثُ : الذَّيْل : ذَيْلُ الإزَارِ مِن الردَاء ، وهو ما أُسْبِل منه فأَصَاب الأرْضَ .
وذَيْل المَرْأَة ، لكُلّ ثَوْبٍ تَلْبَسه إذا جَرّتْه على الأرْض مِن خَلْفها .
وذَيْلُ الرِّيح : ما جَرّته على وَجْه الأرْض من التُّرَاب والقَتَام .
والجَمْعُ في ذلك كُلِّه : ذُيُول ، وربَّما قالوا : أَذْيَال .
ويُقال لذَنب الفَرَس إذا طال : ذَيْلٌ أَيضاً .
وشَمِرٌ ، عن خالد بن جَنْبَة ، قال : ذَيْلُ المَرْأَة : ما وَقع على الأرض مِن ثَوْبها مِن نَواحِيه كُلِّها .
قال : ولا نَدْعُو للرَّجُل ذَيْلاً ، فإنْ كان طويلَ الثَّوب ، فذلك الإرْقَال في القَمِيص
والجُبَّة ، والذَّيل في دِرْع المَرْأَة أَو قِنَاعها ، إذا أَرْخَتْه .
ذأَل : أَبو عُبَيد ، عن الأصْمَعيّ : الذأَلاَن مِن المشي : الخَفِيفُ ، وبه سُمِّي الذِّئْبُ : ذُؤَالة .
ويُقال منه : ذَأَلْت ، فأَنا أَذْأَل .
ثَعْلَب ، عن ابْن الأعْرابيّ : الذَّأَلاَن : عَدْوٌ مُتَقَارِبٌ . والذَّأَلان : السُّرْعَة .
ورَوَى أَبو العبَّاس الثُّمالِيّ عن الزِّيادِيّ أَنه قال : الذَّؤُول : السَّرِيعُ من كُلّ شَيء .
وقال الأصمعيّ : الذَّأَلان : مَشْي الذي كأَنَّه يَبْغي في مَشْيِه ، مِن النَّشَاط .
وقال اللَّيْثُ : ذُؤَالة ، اسمٌ مَعْرِفة : الذِّئْبُ ، لا يَنْصَرِف .
قال : وقد سَمَّت العَرَبُ عامَّة السِّبَاع بأَسماء معارِفَ ، يُجْرُونها مُجْرى أَسمَاء الرِّجَال والنِّسَاء .
قال : والذَأْلاَن ، بهمزة واحدة ، يُقال هو ابْن آوَى .
قال : وجَمْع ذُؤَالة : ذِئْلاَن . ويُقال : ذُؤْلاَن .
قال : والذَّال : حَرْف هِجَاء ، وتَصْغيرها : ذُوَيْلة . وقد ذَوَّلْتُ ذالاً .
وذل : أَبو الهَيْثم : قال ابْن بُزُرْجَ : الوَذَلَة : الخَفِيفَةُ من النَّاس والإبل وغَيْرها ؛ يُقال : خادِمٌ وَذَلَةٌ .
قال أَبو زَيْد : الوَذَلَةُ مِن النِّسَاء : النَّشِيطةُ الرَّشِيقة .
أَبو عُبَيْد : الوَذِيلة : قِطْعَةٌ مِن الفِضَّة ، وجَمْعُها : وَذيل .
ثَعْلَب ، عن ابن الأعْرابيّ : الوَذِيلة : قِطْعةٌ مِن شحم السَّنَام والأَلْية ، وأَنشد :
هَلْ في دَجُوب الحُرَّة المَخِيطِ
وَذِيْلةٌ تَشْفِي مِن الأطِيطِ
قال : والوَذِيلة : السَّبِيكةِ مِن الفِضَّةِ ، عن أَبي عَمْرو . والدجُوب : الجُوالِق .
وقي حَديث عَمْرو : فما زِلْت أَرُمّ أَمْرَك بِوَذَائِله ، وأَصله بوَصَائِله .
يَعْني بالوَذَائل : سَبائك الفِضَّة .
وقال أَبو زَيد : يُقال لِلمرْآة : الوَذِيلَةُ ، في لُغة طَيِّىء .
لوذ : وقال اللَّيْثُ : يُقال : لاَذ به يَلُوذ لَوْذاً وليَاذاً .
قال : وأَمّا اللِّوَاذ فهو مَصْدر ( لاَوَذَ ) ، فهو مُلاَوِذ .
وقال الفَرَّاء في قول الله عزّ وجلّ : ( يَتَسَلَّلُونَ مِنكُمْ لِوَاذاً ) ( النور : 63 ) : يَلُوذ هذا بذا ، ويَسْتَتر ذا بذَا ، ومنه الحديثُ : ( يَلُوذ به الهُلاّك ) ، أي يَسْتَتِر به الهالِكون . وإنما قال تعالى : ( لِوَاذاً ( لأنَّها مصدر ( لاوَذْت ) . ولو كانت مصدراً ل ( لُذْت ) لقُلت : لذتُ بهِ لِيَاذاً ، كما تقول : قُمت
إليه قِيَاماً ، وقاومْتُك قِوَاماً طَوِيلاً .
وقال الزّجّاج : مَعْنى ( اللِّواذ ) : الخِلاَف ، أَي يُخالفون خِلاَفاً .
وقال ابْن السِّكِّيت : خَيْرُ بَني فُلاَنٍ مُلاَوِذٌ ، أَي لا يَجيء إلاّ بَعد كَدّ ، وأَنْشَد للقُطَامِيّ :
وما ضَرَّها أَنْ لم تَكُنْ رَعَتِ الحِمَى
ولم تَطْلُب الخَيْرَ المُلاَوِذَ من بِشْرِ
وقال الطِّرِمَّاح :
يُلاَوِذُ مِن حَرَ كأَنّ أُوَارَه
يُذِيبُ دِماغَ الضَّبِّ وهو جَدُوعُ
يُلاوذ ، يَعْني بَقَر الوَحْش ، أَي تَلجأَ إلى كُنَّسِها .
أَبو زَيْد : يُقال : لي عِشْرون مِن الإبِل أَو لِوَاذُها . يُريد : أَو قُرَابَتُها .
ويُقال : أَلاَذ الطَّرِيقُ بالدِّيار إلاَذَةً ، والطَّرِيقُ : يُلِيذ بالدَّار ، إذا أَحَاط بها .
وأَلاذت الدّارُ بالطَّريق ، إذا أَحاطَتْ به .
ولُذْتُ بالقَوْمِ ، وأَلَذْتُ بهم ، وهي ، المُدَاورة من حَيْثما كان .
أَبو عُبَيد ، عن الأصْمَعيّ : الألوَاذُ ، واحدُها : لَوْذٌ ، وهو حِضْن الجَبَل وما يُطِيف به .
وقال اللَّيْثُ : اللاذة ، واللاَّذ : ثِيابٌ من حَرِيرٍ يُنْسَج بالصِّين ، تُسَمِّيه العربُ والعَجَمُ : اللاَّذَة .
ويُقال : هو بِلَوْذ كذا ، وبِلَوْذانِ كذا ، أَي بِناحِية كذا .
قال ابْنُ أَحْمَر :
كأَنّ وَقْعَتَه لَوْذَانَ مِرْفَقِها
صَلْقُ الصَّفَا بأَدِيمٍ وَقْعُه تِيَرُ

##### Türkçe

ذ ل ( **وايء** )
**ذلا** ، **ذال** ، **ذأل** ، ve **وذل** ، **لاذ** .
**ذلا** ( **اذلولى** ) : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **اذَلَوْلَى**; bir şeyin kendisini geçip gitmesinden korkarak süratlendiği zaman.
Ve **اذْلَوْلَيْت**; yani kalbim kırıldı.
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: denir ki: **اذلَوْلَيْت** **اذْلِيلاَءً**; ve **تَذَعْلَبْتُ** **تَذَعْلُباً**; ikisi de gizlenerek atılma/çıkıp gitmedir.
Ebû Mâlik ‘Amr b. Kirkira dedi: **اذْلَوْلَى** onun erkeklik uzvu; gevşek halde kalktığı zaman.
Ve **اذْلَوْلَى** da gitti: savrularak dönüp gittiği zaman.
Ve **رِشَاءٌ مُذْلُول**: çırpındığı zaman.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **تَذَلَّى** falan kimse; tevazu gösterdiği zaman.
Dedim: ve aslı **تَذَلّل**’dür; lâm’lar çoğaldı, sonuncuları yâ’ya çevrildi; onların “**تَظَنَّى**” demeleri gibi; aslı **تَظَنَّن**’dir.
Münzirî bana İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki, Kudâ‘a’dan Şukrân es-Sülâmî’ye ait olarak onu bana inşad etti:
ارْكَبْ مِن الأمْر قَرَادِيدَه
بالحَزْمِ والقُوَّةِ أَو صَانِعِ
حتى تَرى الأخْدَعَ مُذْلَوْلِياً
يَلْتَمِس الفَضْلَ إلى الخادِعِ
Dedi: yerin **قَراديد**’i: onun kalınlığıdır. Ve **المُذْلَولى**: zelil olmuş ve boyun eğmiş olandır. Diyor ki: onu hak ile aldat ki zelil olsun; onunla zor işi yüklen.

**ذيل** : denir ki: **ذالت** cariye yürüyüşünde, **تَذِيلُ ذَيْلاً**; salınarak yürüdüğü ve eteklerini yerde sürüdüğü zaman.
Ve **ذَالَت** dişi deve kuyruğuyla; onu iki uyluğu üzerine yaydığı zaman; Tarafe bir dişi deveyi vasfederek dedi:
فذَالَت كما ذَالَت وَلِيدةُ مَحْبِسٍ
تُرِي رَبَّها أَذْيَالَ سَحْلٍ مُعَضَّد
Ve falan kimse elbisesini **ذَيَّل** etti, **تَذْيِيلاً**; onu uzattığı zaman.
Ve **ثَوْبٌ مُذَيَّلٌ**; ve inşad etti:
عَذَارَى دَوَارٍ في مُلاَءٍ مُذَيَّلِ
Ve denir ki: falan kimse elbisesini **أَذَال** etti de; yani eteğini uzattığı zaman; Kuseyyir dedi:
على ابن أَبي العاصي دِلاصٌ حَصِينَةٌ
أَجَادَ المُسَدِّي سَرْدَها فأَذَالها
Ebû ‘Ubeyd: **المُذَال**: aşağılanan.
Ve falan kimse atını **أَذال** etti; onu aşağıladığı zaman.
Ve aşağılanmış cariyeye denir: **مُذَالة**.
Ebû ‘Ubeyd: **فرسٌ ذَيَّالٌ**; uzun, kuyruğu uzun olduğu zaman; at kısa olup kuyruğu uzun olursa “**ذائِل**” dediler; dişisi: **ذَائِلة**.
Ve “**ذَيَّال الذَّنب**” dediler; kuyruğu zikrederler.
Leys dedi: **الذَّيْل**: izârın ridâdan olan eteğidir; ondan salıverilen ve yere değen şeydir.
Ve kadının **ذَيْل**’i: giydiği her elbise için; onu arkasından yerde sürüdüğü zaman.
Ve rüzgârın **ذَيْل**’i: yer yüzü üzerinde sürüklediği toprak ve tozdur.
Bunların hepsinde cem‘: **ذُيُول**; bazen de “**أَذْيَال**” dediler.
Ve atın kuyruğuna, uzadığı zaman, **ذَيْلٌ** de denir.
Şemir, Hâlid b. Cenbe’den: dedi ki: kadının **ذَيْل**’i: elbisesinden, her yanlarından, yere düşen şeydir.
Dedi: erkeğe **ذَيْل** demeyiz; eğer elbisesi uzun ise, bu gömlek ve cübbe’de **الإرْقَال**’dır; ve kadının zırhında yahut başörtüsünde, onu saldığı zaman, **الذَّيل**’dir.

**ذأَل** : Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: yürüyüşten **الذأَلاَن**: hafif olandır; bununla kurda ad verildi: **ذُؤَالة**.
Ve ondan denir: **ذَأَلْت**; ben **أَذْأَل**’im.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الذَّأَلاَن**: birbirine yakın bir koşudur. Ve **الذَّأَلان**: sürattir.
Ebû’l-‘Abbâs es-Sümâlî, Ziyâdî’den rivayet etti ki o dedi: **الذَّؤُول**: her şeyden süratli olandır.
Asma‘î dedi: **الذَّأَلان**: yürüyüşünde sanki arıyor gibi olan yürüyüştür; canlılıktan.
Leys dedi: **ذُؤَالة**; ma‘rife bir isimdir: kurt; tenvin almaz.
Dedi: Arap, yırtıcıların genelini ma‘rife isimlerle adlandırmıştır; onları erkek ve kadın adları yürütümü üzere yürütürler.
Dedi: ve **الذَأْلاَن**; tek hemze ile; denir ki o **ابْن آوَى**’dır.
Dedi: ve **ذُؤَالة**’nin cem‘i: **ذِئْلاَن**. Ve denir: **ذُؤْلاَن**.
Dedi: ve **الذَّال**: hece harfidir; onun küçültmesi: **ذُوَيْلة**. Ve ben bir **ذالاً**’ı **ذَوَّلْتُ**.

**وذل** : Ebû’l-Heysem: İbn Büzurc dedi: **الوَذَلَة**: insanlardan, develerden ve başkalarından hafif olan; denir: **خادِمٌ وَذَلَةٌ**.
Ebû Zeyd dedi: kadınlardan **الوَذَلَة**: çevik, zarif olandır.
Ebû ‘Ubeyd: **الوَذِيلة**: gümüşten bir parçadır; cem‘i: **وَذيل**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوَذِيلة**: hörgüç yağı ve kuyruk sokumu yağından bir parçadır; ve inşad etti:
هَلْ في دَجُوب الحُرَّة المَخِيطِ
وَذِيْلةٌ تَشْفِي مِن الأطِيطِ
Dedi: ve **الوَذِيلة**: Ebû ‘Amr’dan, gümüşten külçedir. Ve **الدجُوب**: çuvaldır.
‘Amr hadîsinde: “Artık senin işini **بِوَذَائِله** ile yamayıp durdum”; aslı “**بوَصَائِله**”dir.
**الوَذَائل** ile kasteder: gümüş külçeleri.
Ebû Zeyd dedi: aynaya “**الوَذِيلَةُ**” denir; Tayyı’ dilinde.

**لوذ** : Leys dedi: denir ki: **لاَذ به**; **يَلُوذ**; **لَوْذاً** ve **ليَاذاً**.
Dedi: **اللِّوَاذ** ise ( **لاَوَذَ** )’ın masdarıdır; o da **مُلاَوِذ**’dir.
Ferrâ, Allah عزّ وجلّ’ün sözü hakkında: ( **يَتَسَلَّلُونَ مِنكُمْ لِوَاذاً** ) (النور: 63): bu, şuna sığınır; ve şunu bununla örter/gizler; bundan da hadîs: ( **يَلُوذ به الهُلاّك** ); yani helâk olanlar onunla gizlenir. Yüce Allah ancak ( **لِوَاذاً** ) dedi; çünkü o, ( **لاوَذْت** )’in masdarıdır. Eğer ( **لُذْت** )’in masdarı olsaydı şöyle derdin: **لذتُ بهِ لِيَاذاً**; “**قُمت إليه قِيَاماً**” dediğin gibi; ve “**قاومْتُك قِوَاماً طَوِيلاً**”.
Zeccâc dedi: ( **اللِّواذ** )’ın manası: muhalefettir; yani muhalefet ederek muhalefet ederler.
İbnü’s-Sikkît dedi: falanın oğullarının hayırlısı **مُلاَوِذٌ**’dur; yani ancak çabadan sonra gelir; ve Kutâmî’ye ait olarak inşad etti:
وما ضَرَّها أَنْ لم تَكُنْ رَعَتِ الحِمَى
ولم تَطْلُب الخَيْرَ المُلاَوِذَ من بِشْرِ
Tırimmâh dedi:
يُلاَوِذُ مِن حَرَ كأَنّ أُوَارَه
يُذِيبُ دِماغَ الضَّبِّ وهو جَدُوعُ
**يُلاوذ**; yani yaban sığırı; yani inlerine sığınır.
Ebû Zeyd: denir ki: benim develerden yirmim var yahut onun **لِوَاذُها**’sı; yani yahut onun yakınlığı.
Ve denir ki: **أَلاَذ** yol, diyarlarla **إلاَذَةً**; ve yol: eve **يُلِيذ**; onu kuşattığı zaman.
Ve ev, yolla **أَلاذت**; onu kuşattığı zaman.
Ve **لُذْتُ** kavimle; ve onlarla **أَلَذْتُ**; o da, nereden olursa olsun, dolaşmadır.
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **الألوَاذُ**; onun teki: **لَوْذٌ**; o da dağın koynu ve onu çevreleyen şeydir.
Leys dedi: **اللاذة** ve **اللاَّذ**: Çin’de dokunan ipekten elbiselerdir; Arap ve Acem ona **اللاَّذَة** adını verir.
Ve denir ki: o, şöyle şöyle **بِلَوْذ**’dadır; ve şöyle şöyle **بِلَوْذانِ**’dadır; yani şöyle şöyle bir yöndedir.
İbn Ahmer dedi:
كأَنّ وَقْعَتَه لَوْذَانَ مِرْفَقِها
صَلْقُ الصَّفَا بأَدِيمٍ وَقْعُه تِيَرُ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والهمزة وما يثلثهما)
  (ذأر)  الذال والهمزة والراء أصلٌ واحد يدلُّ على تجنُّب وتَقَالٍ([1]). يقولون ذَئِرْتُ الشّيءَ، أي كرهتُه وانصرفتُ عنه. وفي الحديث. "أن رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم [لمَّا([2])] نَهَى عن ضَرْب النساء ذَئِر النِّساءُ على أَزْواجِهنّ"، يعني نَفَرْن ونَشَزْنَ واجتَرَأْنَ. وقال الشّاعر([3]):
ولقد أتانَا عن تميم أنَّهمُ *** ذَئِرُوا لِقَتْلَى عامرٍ وتغَضَّبُوا  ويقال ناقةٌ مُذائِرٌ، وهي التي ترْأم بأنْفِها ولا يصدُق حُبُّها. ويقال بل هي التي تَنفِر عن الولد ساعَةَ تضعُه. وقوله: "ذئروا لقَتْلَى" يعني نفروا وأنكروا([4])، ويقال أنِفُوا.
  (ذأب([5]))  الذال والهمزة والباء أصلٌ واحد يدلُّ على قِلّةِ استقرارٍ، وألاّ يكونَ للشَّيء في حركته جهةٌ واحدة. من ذلك الذِّئب، سمِّي بذلك لتذَؤُّبِه من غير جهةٍ واحدة. ويقال ذُئِبَ الرّجُل إذا وقَع في غنَمه [الذئب]. ويقال تذأَّبت الرِّيح: أتت من كل جانب. وأرض مَذْأَبَةٌ: كثيرة الذئاب. وذَؤُب الرّجُل إذا صار ذئباً خبيثاً. وجمع الذِّئب أذؤبٌ وذِئاب وذُؤبَانٌ([6]). ويقال تذاءبْتُ النّاقَة تذاؤُباً، على تفاعلْتُ، إذا ظأرتَها على ولدها فَتَشَبَّهْتَ لها بالذئب، ليكون أرْأَمَ لها عليه. وقال [قومٌ([7])]: الإِذْآب: الفِرار. وأُنشِد:
إنِّي إذا ما ليثُ قومٍ أذْأبا *** وسقَطَتْ نَخْوتُهُ وهَرَبا([8])  هذا أصل الباب، ثمّ* يشبَّه الشَّيءُ بالذِّئب. فالذِّئبة من القَتَب: ما تحت مُلْتَقى الحِنْوَين، وهو يقع على المِنْسَج.
  (ذأم)  الذال والهمزة والميم أصلٌ يدلُّ على كراهَةٍ وعَيب. يقال أذْأمْتَني على كذا، أي أكرَهْتَني عليه. ويقولون ذأمْتُه، أي حَقَرْتُه. والذّأْم العَيب، وهو مذؤومٌ. فأما الذَّانُ بالنون، فليس أصلاً، لأنَّ النونَ فيه مبدلة من ميم. قال:
ردَدْنا الكتيبةَ مَلمومةً *** بها أَفْنُها وبها ذانُها([9])  (ذأل)  الذال والهمزة واللام أصلٌ يقِلُّ كَلِمُهُ، ولكنّه منقاسٌ يدلُّ على سُرعةٍ. يقال ذَأَلَ يذْأَلُ، إذا مَشَى بسُرعةٍ ومَيْسٍ. فإنْ كان في انخزالٍ قيل يَذؤل. ومن ذلك سمِّي الذِّئْب ذُؤالة.
  (ذأي)  الذال والهمزة والحرف المعتل يدلُّ على ضربٍ من السَّير. يقال ذأى يذْأَى ذأْياً. ويقال الذَّأْوُ. السَّوق الشَّديد.
  ................ ([10])
---------------------------------------------------------------
([1]) التقالي: التباغض. وفي الأصل "ويقال" تحريف.
([2]) التكملة من اللسان.
([3]) هو عبيد بن الأبرص. انظر ديوانه 16 واللسان (ذأر).
([4]) في الأصل: "يعني يقروا ما نكروا"، صوابه في المجمل.
([5])كذا ورد ترتيب هذه المادة في نسخة الأصل، وصواب وضعها في آخر الباب بعد مادة (ذأي) كما ورد في المجمل، ولكني آثرت بقاء ترتيبها حفاظاً على أرقام صفحات الأصل أن يحدث فيها اضطراب.
([6])في الأصل: "ذئبان"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس والجمهرة.
([7]) التكملة من المجمل.
([8])نسب الرجز في اللسان إلى الدبيري.
([9]) رواية ديوان قيس بن الخطيم 9 واللسان (ذين): "مفلولة". لكن رواية الأصل توافق رواية المجمل. والمعنى أنهم هزموهم مجتمعين.
([10]) هنا الموضع الحقيقي لمادة (ذأب) التي مضت في ص368.

ـ

##### Türkçe

(ذال ile **الهمزة** ve ikisini üçleyen şeyler babı)
  (**ذأر**)  **الذال** ve **الهمزة** ve **الراء** tek bir asıldır; sakınmaya ve karşılıklı buğza delâlet eder([1]). Derler: **ذَئِرْتُ** şeyi; yani onu kerih gördüm ve ondan yüz çevirdim. Hadiste: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم [**لمَّا**([2])] kadınları dövmeyi yasaklayınca kadınlar kocalarına karşı **ذَئِر** oldular”; yani ürktüler, başkaldırdılar ve cüret ettiler. Şair([3]) dedi ki:
ولقد أتانَا عن تميم أنَّهمُ *** ذَئِرُوا لِقَتْلَى عامرٍ وتغَضَّبُوا
Ve denir: **ناقةٌ مُذائِرٌ**; o, burnuyla koklayıp (yavrusunu) emzirmeye yönelir de sevgisi doğru (samimi) olmaz. Ve denir: bilakis o, doğurduğu saat yavrudan ürken (devedir). Ve onun sözü: “**ذئروا لقَتْلَى**” yani ürktüler ve inkâr ettiler([4]); ve denir: burun kıvırdılar.

  (**ذأب**([5]))  **الذال** ve **الهمزة** ve **الباء** tek bir asıldır; yerleşikliğin azlığına ve bir şeyin hareketinde tek bir yönünün olmamasına delâlet eder. Bundan: **الذِّئب**; tek bir yönden olmayarak sağa sola sapması sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve denir: **ذُئِبَ** adam; [**الذئب**] onun koyunlarına düştüğü zaman. Ve denir: **تذأَّبت** rüzgâr; her yandan geldi. Ve **أرض مَذْأَبَةٌ**: kurtları çok (olan yer). Ve **ذَؤُب** adam; habis bir kurt olduğu zaman. **الذِّئب**’in çoğulu **أذؤبٌ** ve **ذِئاب** ve **ذُؤبَانٌ**’dır([6]). Ve denir: **تذاءبْتُ** deveyi **تذاؤُباً**, **تفاعلْتُ** vezni üzere; onu yavrusuna alıştırmak için onu yavrusuna karşı **ظأرتَها** ettiğinde, ona kurt gibi benzedin ki ona karşı daha çok **أرْأَمَ** olsun. Ve [bir kavim([7])] dedi: **الإِذْآب**: kaçıştır. Ve şu recez okundu:
إنِّي إذا ما ليثُ قومٍ أذْأبا *** وسقَطَتْ نَخْوتُهُ وهَرَبا([8])
Bu, babın aslıdır; sonra şey **الذِّئب**’e benzetilir. Böylece **الذِّئبة** (katabdan): iki **الحِنْوَين**’in birleştiği yerin altındaki şeydir; ve o, **المِنْسَج** üzerine düşer.

  (**ذأم**)  **الذال** ve **الهمزة** ve **الميم** bir asıldır; kerih görmeye ve ayıba delâlet eder. Denir: **أذْأمْتَني** şu şeye; yani beni ona zorla kerih kıldın. Ve derler: **ذأمْتُه**; yani onu hakir gördüm. Ve **الذّأْم** ayıptır; ve o **مذؤومٌ**dur. Amma **الذَّانُ** ( **النون** ile), asıl değildir; çünkü ondaki **النون**, **ميم**’den bedeldir. Dedi ki:
ردَدْنا الكتيبةَ مَلمومةً *** بها أَفْنُها وبها ذانُها([9])

  (**ذأل**)  **الذال** ve **الهمزة** ve **اللام** bir asıldır; kelimesi azdır, fakat kıyasîdir; sürate delâlet eder. Denir: **ذَأَلَ** **يذْأَلُ**; sürat ve salınışla yürüdüğü zaman. Eğer bir çekingenlik içinde olursa **يَذؤل** denir. Bundan dolayı **الذِّئْب**e **ذُؤالة** adı verildi.

  (**ذأي**)  **الذال** ve **الهمزة** ve illetli harf, yürüyüşün bir türüne delâlet eder. Denir: **ذأى** **يذْأَى** **ذأْياً**. Ve denir: **الذَّأْوُ**: şiddetli sevk.

  ................ ([10])
---------------------------------------------------------------
([1]) **التقالي**: karşılıklı buğz. Asılda “**ويقال**” tahriftir.
([2]) Tekmile, **اللسان**’dandır.
([3]) O, **عبيد بن الأبرص**’tır. Divanına 16 ve **اللسان** (**ذأر**)’e bak.
([4]) Asılda: “yani ikrar ettiler, inkâr ettiklerini”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([5]) Asıl nüshasında bu maddenin tertibi böyle geldi; doğrusu, **المجمل**’de geldiği üzere babın sonunda (**ذأي**) maddesinden sonra konulmasıdır; fakat ben, asıl sayfalarının numaralarında karışıklık meydana gelmesin diye tertibin kalmasını tercih ettim.
([6]) Asılda: “**ذئبان**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس** ve **الجمهرة**’dedir.
([7]) Tekmile, **المجمل**’dendir.
([8]) **اللسان**’da recez **الدبيري**’ye nispet edilmiştir.
([9]) **قيس بن الخطيم** divanı 9 ve **اللسان** (**ذين**) rivayeti: “**مفلولة**”. Lakin asıl rivayeti **المجمل** rivayetine uygundur. Mana: onları toplu hâlde iken bozguna uğrattılar.
([10]) Burada, daha önce s368’de geçen (**ذأب**) maddesinin gerçek yeridir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ أ ل
‏"‏ خشّ ذؤالة بالبالة ‏"‏ وهو علم للذئب من ذأل ذألانا إذا عدا‏.‏

##### Türkçe

ذ أ ل
" **خشّ ذؤالة بالبالة** " ve o, **ذأل** kökünden **ذألانا** (yani) koşup saldırdığı zaman (denilmesinden) dolayı kurdun bir özel adıdır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الذَّأَلانُ: عَدْو متقارِب. ابن سيده: الدَّأَلان السُّرعة والذؤول من النشاط، والذأَلانُ مشي سريع خفيف في مَيَسٍ وسُرعة، وبه سمي الذئب ذُؤالة، ذأَلَ يَذْأَلُ ذَأْلاً وذَأَلاناً، وكذلك الناقة؛ قال الشاعر: مَرَّتْ بِأَعْلى السَّحَرَيْنِ تَذْأَلُ
والذَّأَلانُ أَيضاً: مَشْي الذئب؛ قال يعقوب: والعرب تجمعه على ذَآلِيلَ فيبدلون النون لاماً؛ قال ابن سيده: ولا أَعرف كيف هذا الجمع؛ قال ابن بري: كان حقه ذآلِين ليكون مثل كَرَوان وكَراوِينَ إِلا أَنه أَبدل من النون لاماً؛ وشاهد الذَّآلِيل قول ابن مقبل:
بذي مَيْعةٍ، كأَنَّ بعض سِقاطِه
وتَعْدائه رِسْلاً ذَآلِيلُ ثَعْلَب
وقال آخر:
ذو ذَأَلانٍ كَذآلِيلِ الذِّئِبْ
ورجل مِذْأَلٌ منه؛ قال أَبو النجم:
يأْتي لها مِن أَيْمُنٍ وأَشْمُل
ذو خِرَق طُلْسٍ، وشَخْص مِذْأَل
ورأَيت حاشية بخط بعض الفضلاء: قال القالي وقال الفراء: العرب تجمع ذَأَلان الذئب ذآلِينَ وذآلِيلَ. وذؤَالةُ: الذئب، اسم له معرفة لا ينصرف، سمي به لخِفَّته في عَدْوه، والجمع ذِئلانٌ وذُؤْلان؛ قال ابن بري: قال أَسماء
بن خارجة يصف ذئباً طَمِع في ناقته:
لي كلَّ يَوْمٍ من ذُؤاله،
ضِغْثٌ يَزِيدُ على إِباله
وقال: هو مثل يضرب للأَمر ينبع الأَمر أَي لي كل يوم من ذؤالةَ بَلِيّة على بلية. ويقال: خَشِّ ذؤالة بالحِبالة؛ قال ابن بري: خَشِّ فعل أَمر من خَشَّيْتُه أَي خَوَّفتُه، ومعناه قَعْقِع تُرْهِبْ؛ وفي الحديث: مَرَّ بجارِية سوداء وهي تُرقِّص صَبيًّا لها وتقول:
ذُؤال، يا ابنَ القومِ، يا ذُؤَالَه
فقال، عليه السلام: لا تقولي ذُؤال فإِنه شَرُّ السِّباع؛ ذُؤالَ: ترخيم ذُؤالة وهو اسم علم للذئب مثل أُسامة للأَسد. والذَّأْلان: الذئب أَيضاً؛ قال رؤبة:
فارَطَني ذَأْلانُه وسَمْسَمُه
والذُّؤلانُ: ابن آوى. التهذيب: والذَّأْلان بهمزة واحدة، يقال: هو ابن آوى، وقد سَمَّت العرب عامّة السباع بأَسماء معارِفَ يُجرونها مُجْرى أَسماء الرجال والنساء.

##### Türkçe

**الذَّأَلانُ**: birbirine yakın koşu. İbn Sîde: **الدَّأَلان** sürattir; **والذؤول** ise canlılıktandır; **والذأَلانُ** meyil ve sürat içinde hızlı, hafif yürüyüştür; bununla kurt **ذُؤالة** diye adlandırıldı. **ذأَلَ يَذْأَلُ ذَأْلاً وذَأَلاناً**; deve de böyledir. Şair dedi ki:
مَرَّتْ بِأَعْلى السَّحَرَيْنِ تَذْأَلُ

**والذَّأَلانُ** ayrıca: kurdun yürüyüşü; Ya‘kūb dedi ki: Araplar onu **ذَآلِيلَ** üzerine cem ederler; böylece **النون**’u **لام** yaparlar. İbn Sîde dedi ki: Bu cem‘in nasıl olduğunu bilmiyorum. İbn Berrî dedi ki: Hakkı **ذآلِين** idi; **كَرَوان** ve **كَراوِينَ** gibi olması için; ancak **النون**’dan **لام** bedel kıldı. **الذَّآلِيل**’in şahidi İbn Mukbil’in sözü:
بذي مَيْعةٍ، كأَنَّ بعض سِقاطِه
وتَعْدائه رِسْلاً ذَآلِيلُ ثَعْلَب

Bir başkası dedi ki:
ذو ذَأَلانٍ كَذآلِيلِ الذِّئِبْ

Ve ondan **مِذْأَلٌ** bir adam; Ebû’n-Necm dedi ki:
يأْتي لها مِن أَيْمُنٍ وأَشْمُل
ذو خِرَق طُلْسٍ، وشَخْص مِذْأَل

Bazı fazilet sahiplerinden birinin hattıyla bir hâşiyede gördüm: Kālî dedi ve Ferrâ dedi: Araplar kurdun **ذَأَلان**’ını **ذآلِينَ** ve **ذآلِيلَ** üzerine cem ederler. **وذؤَالةُ**: kurt; ona mahsus bir isimdir, munsarif olmaz; koşusundaki hafifliğinden dolayı onunla adlandırıldı; cem‘i **ذِئلانٌ** ve **ذُؤْلان**’dır. İbn Berrî dedi ki: Esmâ b. Hârice, devesine tamah eden bir kurdu vasfederken dedi ki:
لي كلَّ يَوْمٍ من ذُؤاله،
ضِغْثٌ يَزِيدُ على إِباله

Ve dedi ki: Bu, işin işten doğup çıkmasına dair darb-ı meseldir; yani: bana her gün **ذؤالةَ**’dan bir belâ üstüne belâ vardır. Ve denir ki: **خَشِّ ذؤالة بالحِبالة**. İbn Berrî dedi ki: **خَشِّ**; **خَشَّيْتُه**’dan emir fiildir; yani onu korkuttum; manası: gürültü çıkar, korkut. Hadiste: siyah bir câriyenin yanından geçti; o, kendisine ait bir çocuğu oynatıyor ve diyordu ki:
ذُؤال، يا ابنَ القومِ، يا ذُؤَالَه

Bunun üzerine, عليه السلام, dedi ki: **ذُؤال** deme; çünkü o yırtıcıların en şerlisidir. **ذُؤالَ**: **ذُؤالة**’nin terhîmidir; o, kurt için bir özel isimdir; aslan için **أُسامة** gibi. **والذَّأْلان**: kurt da ayrıca; Ru’be dedi ki:
فارَطَني ذَأْلانُه وسَمْسَمُه

**والذُّؤلانُ**: çakal. Tehzîb: **والذَّأْلان** tek hemze iledir; denir ki: o çakaldır; Araplar yırtıcıların genelini, erkek ve kadın adları gibi yürüttükleri marife isimlerle adlandırmışlardır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ذأل، كمنع، يذأل، ذألا بالفتح، وذألانا محركة: أسرع، أو مشى في خفة وميس، قال أبو زيد: ذألت الناقة، ذألا، وذألانا: مشت مشيا خفيفا، وأنشد:
  مرت بأعلى السحرين تذأل وقال ابن فارس: ذأل، يذأل: إذا مشى بسرعة وميس. والذألان، بالدال والذال، عن الليث، ويضم، وهذه عن ابن عباد: ابن آوى، أو الذئب ويروى قول رؤبة:
  إلى أجون الماء داو سدمه
  فارطني ذألانه وسمسمه داو: أي ركبه دواية كدواية اللبن، والسمسم الثعلب. والذألان، بالتحريك: مشيه، ج: ذآليل، باللام، وهو نادر.وذؤالة، كثمامة: اسم رجل. وأيضا: الذئب وهي معرفة لا تنصرف للعلمية والتأنيث، وقال أسماء بن خارجة:

  لي كل يوم من ذؤالـه                      ضغث يزيد على إباله وفي الحديث: أنه صلى الله تعالى عليه وسلم مر على جارية سوداء وهي ترقص صبيا لها، وتقول:
  ذؤال يا ابن القوم يا ذؤاله
  يمشي الثطى ويجلس الهبنقعه فقال: لا تقولي ذؤال، فإن ذؤال شر السباع.ج: ذئلان بالكسر، وذؤلان، بالضم. وتذاءل: أي تصاغر. ومما يستدرك عليه: ذؤال، كغراب: قبيلة باليمن، وبهم عرفت الناحية التي على نصف يوم من زبيد، وهم بنو ذؤال بن شبوة بن ثوبان ابن عبس بن شحارة بن غالب بن عبد الله بن عك بن عدنان، ومنهم الفقهاء بنو عجيل، الآتي ذكرهم.
 وفي فشال، من أرض اليمن، قوم يقال لهم: بنو ذؤال،هم من بني صريف بن ذؤال بن شبوة، وفيهم فقهاء صلحاء. ومن بني مالك بن ذؤال، بنو الصريد: حي وقوم بنواحي لحج، يعرفون ببني العواء حي. والمذأل، كمنبر: الخفيف السريع، عن ابن عباد. ومن أمثالهم: خش ذؤالة بالحبالة، يضرب لمن لا يبالى تهدده، أي توعد غيري، فإني أعرفك.

##### Türkçe

ذأل, **منع** gibi, **يذأل**, fetha ile **ذألا**, ve harekeli **ذألانا**: hızlandı; yahut hafiflik ve salınış içinde yürüdü. Ebû Zeyd dedi: **ذألت الناقة**, **ذألا**, ve **ذألانا**: hafif bir yürüyüşle yürüdü. Ve şu beyiti okudu:
  İki seherin en yukarısından geçti, **تذأل** ederken. Ve İbn Fâris dedi: **ذأل**, **يذأل**: sürat ve salınışla yürüdüğü zaman. Ve **الذألان**, **الدال** ve **الذال** ile, Leys’ten; ve damme ile de gelir. Ve bu, İbn Abbâd’dandır: çakal; yahut kurt. Ve Rü’be’nin sözü rivayet olunur:
  Suya koyu karanlığını tedavi eden bir **أجون**’a doğru,
  Onun **ذألانه**’i ve onun **سمسمه**’i beni geçti. **داو**: yani onu, sütün **دواية**’si gibi bir **دواية** ile bindi. Ve **السمسم**: tilki. Ve **الذألان**, hareke ile: onun yürüyüşü. Çoğulu: **ذآليل**, **اللام** ile; ve o nadirdir. Ve **وذؤالة**, **ثمامة** gibi: bir adam adıdır. Ve ayrıca: kurt; ve o, özel adlık ve dişillik sebebiyle gayr-i munsariftir. Ve Esmâ b. Hârice dedi:

  Bana her gün **ذؤالـه**’den,
  Onun **إباله**’sinin üzerine artan bir **ضغث** vardır. Ve hadiste: Allah Teâlâ’nın salâtı onun üzerine olsun, onun bir cariye siyahın yanından geçtiği, o ise kendisine ait bir çocuğu oynattığı ve şöyle dediği:
  **ذؤال** ey kavmin oğlu, ey **ذؤاله**
  **الثطى** yürür ve **الهبنقعه** oturur. Bunun üzerine dedi: **ذؤال** deme; çünkü **ذؤال** yırtıcıların en şerlisidir. Çoğulu: kesre ile **ذئلان**, ve damme ile **ذؤلان**. Ve **تذاءل**: yani küçümsendi. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **ذؤال**, **غراب** gibi: Yemen’de bir kabile; ve onunla, Zebîd’den yarım gün mesafede olan nahiye bilindi; ve onlar, **ذؤال** b. Şebve b. Sevbân b. Abs b. Şahâre b. Gâlib b. Abdullâh b. Akk b. Adnân’ın oğullarıdır; ve onlardandır, ileride zikri gelecek olan, fakihler **بنو عجيل**.
 Ve Yemen toprağından **فشال**’da, kendilerine **بنو ذؤال** denilen bir kavim vardır; onlar, **صريف** b. **ذؤال** b. Şebve oğullarındandır; ve içlerinde salih fakihler vardır. Ve **مالك** b. **ذؤال** oğullarındandır, **بنو الصريد**: Lahc nahiyelerinde bir mahalle ve bir kavim; **بني العواء** mahallesi diye bilinirler. Ve **المذأل**, **منبر** gibi: hafif, süratli; İbn Abbâd’dan. Ve onların darb-ı mesellerindendir: **خش ذؤالة بالحبالة**, tehdidine aldırmayan kimse hakkında darb olunur; yani: başkasını tehdit et; çünkü ben seni tanıyorum.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَأَلَ
1 ذَأَلَ ذ , (T, K,) or ذَأَلَتْ, (S,) aor. ذَاََ , inf. n. ذَأَلَانٌ (T, S, K) and ذَأْلٌ or ذَأَلٌ, (accord. to different copies of the S and K, the latter accord. to the TA,) He, (T, K,) or she, i. e. a camel, (S,) walked, or went, lightly: (AZ, T, S:) or quickly: (K:) or lightly, (K,) or quickly, (IF,) and proudly, with an inclining of the body from side to side. (IF, K.) [See also دَأَلَ: and see ذَأَلَانٌ, below.]

تذآءل
6 تذآءل ذ He became vile, base, ignominious, abject, or contemptible; syn. تصاغر. (K.)

ذَأْلَانٌ
ذَأْلَانٌ ذ , (K,) or ↓ ذَأَلَانٌ, (ISk, S, M,) and ↓ ذُأْلَانٌ, (Ibn- 'Abbád, K,) The jackal (اِبْنُ آوَى): or the wolf: (K:) or the second word has the latter signification: (ISk, S, M:) and the last word, the former signification: (M:) the pl. of the second word, having the latter signification, is ذَآلِيلُ, with ل. (ISk, S.) [See also دَأْلَانٌ and دَأَلَانٌ: and see ذُؤَالَةٌ, below.]

ذُوْلَانٌ
ذُوْلَانٌ ذ : see the next preceding paragraph.

ذَأَلَانٌ
ذَأَلَانٌ ذ The walk, or manner of going, of the wolf: pl. ذَآلِيلُ, with ل: (M, K:) [but ISd says,] I know not how this is. (M. [See also دَآلِيلُ.]) Also [as an inf. n. of 1, q. v.,] A quick walk or manner of going: (M:) or, as some say, a moderate running: or an extraordinary manner, or rate, of going, by reason of briskness, liveliness, or sprightliness. (T.) -A2- See also ذَأْلَانٌ.

ذَؤُولٌ
ذَؤُولٌ ذ Anything [or any animal] Quick, or swift. (T.) [See also دَؤُولٌ.]

ذُؤَالَةُ
ذُؤَالَةُ ذ The wolf: (T, S, M, K:) so called because of his light walk or manner of going; (A 'Obeyd, T, S;) or because of a lightness in his running: (M:) it is determinate, (S, M, K, TA,) and imperfectly decl., being a proper name and [grammatically] of the fem. gender: (TA:) pl. ذِئْلَانٌ and ذُؤْلَانٌ. (M, K.) One says, خَشِّ ذُؤَالَةَ بَالحِبَالَةِ [Frighten thou the wolf with the snare]: (S, Meyd, TA:) a prov., applied to him whose threatening is not regarded: meaning threaten thou other than me; for I know thee: (Meyd, TA:) or, accord. to A'Obeyd, said by him who orders one to menace and threaten. (Meyd.) [See also ذَأْلَانٌ.]

مِذْأَلٌ
مِذْأَلٌ ذ Light and quick. (Ibn-'Abbád, TA.)

##### Türkçe

ذَأَلَ
1 **ذَأَلَ** **ذ** , (T, K,) yahut **ذَأَلَتْ**, (S,) muzâri‘ **ذَاََ** , mastar ismi **ذَأَلَانٌ** (T, S, K) ve **ذَأْلٌ** yahut **ذَأَلٌ**, (S ve K’nın farklı nüshalarına göre; ikincisi TA’ya göre,) O, (T, K,) yahut o, yani bir deve, (S,) hafifçe yürüdü yahut gitti: (AZ, T, S:) yahut hızlıca: (K:) yahut hafifçe, (K,) yahut hızlıca, (IF,) ve gururlu olarak, bedenin bir yandan bir yana meyletmesiyle. (IF, K.) [Ayrıca **دَأَلَ**’e bak: ve aşağıda **ذَأَلَانٌ**’a bak.]

تذآءل
6 **تذآءل** **ذ** O, aşağılık, alçak, rezil, zelil yahut hakir oldu; eş anlamlısı **تصاغر**. (K.)

ذَأْلَانٌ
**ذَأْلَانٌ** **ذ** , (K,) yahut ↓ **ذَأَلَانٌ**, (ISk, S, M,) ve ↓ **ذُأْلَانٌ**, (Ibn- 'Abbád, K,) Çakal (**اِبْنُ آوَى**): yahut kurt: (K:) yahut ikinci kelime bu manaya sahiptir: (ISk, S, M:) ve son kelime, birinci manaya sahiptir: (M:) ikinci kelimenin, bu manaya sahip olanının çoğulu, **ذَآلِيلُ**, **ل** ile’dir. (ISk, S.) [Ayrıca **دَأْلَانٌ** ve **دَأَلَانٌ**’a bak: ve aşağıda **ذُؤَالَةٌ**’a bak.]

ذُوْلَانٌ
**ذُوْلَانٌ** **ذ** : bir önceki paragrafın hemen sonrasına bak.

ذَأَلَانٌ
**ذَأَلَانٌ** **ذ** Kurdun yürüyüşü yahut gidiş tarzı: çoğulu **ذَآلِيلُ**, **ل** ile: (M, K:) [fakat ISd der ki,] bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. (M. [Ayrıca **دَآلِيلُ**’e bak.]) Ayrıca [1’in mastar ismi olarak, ona bak,] Hızlı bir yürüyüş yahut gidiş tarzı: (M:) yahut bazılarının dediğine göre, orta bir koşma: yahut çeviklik, canlılık yahut atiklik sebebiyle gidişte olağanüstü bir tarz yahut hız. (T.) -A2- Ayrıca **ذَأْلَانٌ**’a bak.

ذَؤُولٌ
**ذَؤُولٌ** **ذ** Hızlı yahut süratli olan herhangi bir şey [yahut herhangi bir hayvan]. (T.) [Ayrıca **دَؤُولٌ**’e bak.]

ذُؤَالَةُ
**ذُؤَالَةُ** **ذ** Kurt: (T, S, M, K:) hafif yürüyüşü yahut gidiş tarzı sebebiyle böyle adlandırılmıştır; (A 'Obeyd, T, S;) yahut koşmasındaki bir hafiflik sebebiyle: (M:) belirli (S, M, K, TA,) ve eksik i‘râblıdır; çünkü özel addır ve [nahivce] müennes cinstendir: (TA:) çoğulu **ذِئْلَانٌ** ve **ذُؤْلَانٌ**. (M, K.) Şöyle denir: **خَشِّ ذُؤَالَةَ بَالحِبَالَةِ** [Kurdu tuzakla korkut]: (S, Meyd, TA:) bir darb-ı meseldir; tehdidi önemsenmeyen kimse hakkında uygulanır: manası, benden başkasını tehdit et; çünkü ben seni bilirim: (Meyd, TA:) yahut A'Obeyd’e göre, tehdit etmeyi ve korkutmayı emreden kimse tarafından söylenir. (Meyd.) [Ayrıca **ذَأْلَانٌ**’a bak.]

مِذْأَلٌ
**مِذْأَلٌ** **ذ** Hafif ve hızlı. (Ibn-'Abbád, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ذءل

ذَأَلَ
ذَأَلَ A ( n. ac. ذَأْل 1 ,  ذَأَلَاْن 36 ),
a.  Stepped lightly.

تَذَاْءَلَ
تَذَاْءَلَ VI ,
a.  Was insignificant, ignominious; cowered.

ذَؤَاْلَة
ذَؤَاْلَة 24t , ( pl. ذَئْلَاْن 34 ,  ذَؤْلَاْن 35 ),
a.  Wolf.

##### Türkçe

ذَأَلَ
**ذَأَلَ** A (isim-fiil: **ذَأْل** 1, **ذَأَلَاْن** 36),
a. Hafifçe adım attı.

تَذَاْءَلَ
**تَذَاْءَلَ** VI,
a. Önemsiz, zelil oldu; sindi.

ذَؤَاْلَة
**ذَؤَاْلَة** 24t, (çoğulu: **ذَئْلَاْن** 34, **ذَؤْلَاْن** 35),
a. Kurt.
