# ذأل — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%84/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%A3%D9%84/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%84.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ذأل

(باب الذال والهمزة وما يثلثهما)
  (ذأر)  الذال والهمزة والراء أصلٌ واحد يدلُّ على تجنُّب وتَقَالٍ([1]). يقولون ذَئِرْتُ الشّيءَ، أي كرهتُه وانصرفتُ عنه. وفي الحديث. "أن رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم [لمَّا([2])] نَهَى عن ضَرْب النساء ذَئِر النِّساءُ على أَزْواجِهنّ"، يعني نَفَرْن ونَشَزْنَ واجتَرَأْنَ. وقال الشّاعر([3]):
ولقد أتانَا عن تميم أنَّهمُ *** ذَئِرُوا لِقَتْلَى عامرٍ وتغَضَّبُوا  ويقال ناقةٌ مُذائِرٌ، وهي التي ترْأم بأنْفِها ولا يصدُق حُبُّها. ويقال بل هي التي تَنفِر عن الولد ساعَةَ تضعُه. وقوله: "ذئروا لقَتْلَى" يعني نفروا وأنكروا([4])، ويقال أنِفُوا.
  (ذأب([5]))  الذال والهمزة والباء أصلٌ واحد يدلُّ على قِلّةِ استقرارٍ، وألاّ يكونَ للشَّيء في حركته جهةٌ واحدة. من ذلك الذِّئب، سمِّي بذلك لتذَؤُّبِه من غير جهةٍ واحدة. ويقال ذُئِبَ الرّجُل إذا وقَع في غنَمه [الذئب]. ويقال تذأَّبت الرِّيح: أتت من كل جانب. وأرض مَذْأَبَةٌ: كثيرة الذئاب. وذَؤُب الرّجُل إذا صار ذئباً خبيثاً. وجمع الذِّئب أذؤبٌ وذِئاب وذُؤبَانٌ([6]). ويقال تذاءبْتُ النّاقَة تذاؤُباً، على تفاعلْتُ، إذا ظأرتَها على ولدها فَتَشَبَّهْتَ لها بالذئب، ليكون أرْأَمَ لها عليه. وقال [قومٌ([7])]: الإِذْآب: الفِرار. وأُنشِد:
إنِّي إذا ما ليثُ قومٍ أذْأبا *** وسقَطَتْ نَخْوتُهُ وهَرَبا([8])  هذا أصل الباب، ثمّ* يشبَّه الشَّيءُ بالذِّئب. فالذِّئبة من القَتَب: ما تحت مُلْتَقى الحِنْوَين، وهو يقع على المِنْسَج.
  (ذأم)  الذال والهمزة والميم أصلٌ يدلُّ على كراهَةٍ وعَيب. يقال أذْأمْتَني على كذا، أي أكرَهْتَني عليه. ويقولون ذأمْتُه، أي حَقَرْتُه. والذّأْم العَيب، وهو مذؤومٌ. فأما الذَّانُ بالنون، فليس أصلاً، لأنَّ النونَ فيه مبدلة من ميم. قال:
ردَدْنا الكتيبةَ مَلمومةً *** بها أَفْنُها وبها ذانُها([9])  (ذأل)  الذال والهمزة واللام أصلٌ يقِلُّ كَلِمُهُ، ولكنّه منقاسٌ يدلُّ على سُرعةٍ. يقال ذَأَلَ يذْأَلُ، إذا مَشَى بسُرعةٍ ومَيْسٍ. فإنْ كان في انخزالٍ قيل يَذؤل. ومن ذلك سمِّي الذِّئْب ذُؤالة.
  (ذأي)  الذال والهمزة والحرف المعتل يدلُّ على ضربٍ من السَّير. يقال ذأى يذْأَى ذأْياً. ويقال الذَّأْوُ. السَّوق الشَّديد.
  ................ ([10])
---------------------------------------------------------------
([1]) التقالي: التباغض. وفي الأصل "ويقال" تحريف.
([2]) التكملة من اللسان.
([3]) هو عبيد بن الأبرص. انظر ديوانه 16 واللسان (ذأر).
([4]) في الأصل: "يعني يقروا ما نكروا"، صوابه في المجمل.
([5])كذا ورد ترتيب هذه المادة في نسخة الأصل، وصواب وضعها في آخر الباب بعد مادة (ذأي) كما ورد في المجمل، ولكني آثرت بقاء ترتيبها حفاظاً على أرقام صفحات الأصل أن يحدث فيها اضطراب.
([6])في الأصل: "ذئبان"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس والجمهرة.
([7]) التكملة من المجمل.
([8])نسب الرجز في اللسان إلى الدبيري.
([9]) رواية ديوان قيس بن الخطيم 9 واللسان (ذين): "مفلولة". لكن رواية الأصل توافق رواية المجمل. والمعنى أنهم هزموهم مجتمعين.
([10]) هنا الموضع الحقيقي لمادة (ذأب) التي مضت في ص368.

ـ

### Türkçe

(ذال ile **الهمزة** ve ikisini üçleyen şeyler babı)
  (**ذأر**)  **الذال** ve **الهمزة** ve **الراء** tek bir asıldır; sakınmaya ve karşılıklı buğza delâlet eder([1]). Derler: **ذَئِرْتُ** şeyi; yani onu kerih gördüm ve ondan yüz çevirdim. Hadiste: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم [**لمَّا**([2])] kadınları dövmeyi yasaklayınca kadınlar kocalarına karşı **ذَئِر** oldular”; yani ürktüler, başkaldırdılar ve cüret ettiler. Şair([3]) dedi ki:
ولقد أتانَا عن تميم أنَّهمُ *** ذَئِرُوا لِقَتْلَى عامرٍ وتغَضَّبُوا
Ve denir: **ناقةٌ مُذائِرٌ**; o, burnuyla koklayıp (yavrusunu) emzirmeye yönelir de sevgisi doğru (samimi) olmaz. Ve denir: bilakis o, doğurduğu saat yavrudan ürken (devedir). Ve onun sözü: “**ذئروا لقَتْلَى**” yani ürktüler ve inkâr ettiler([4]); ve denir: burun kıvırdılar.

  (**ذأب**([5]))  **الذال** ve **الهمزة** ve **الباء** tek bir asıldır; yerleşikliğin azlığına ve bir şeyin hareketinde tek bir yönünün olmamasına delâlet eder. Bundan: **الذِّئب**; tek bir yönden olmayarak sağa sola sapması sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve denir: **ذُئِبَ** adam; [**الذئب**] onun koyunlarına düştüğü zaman. Ve denir: **تذأَّبت** rüzgâr; her yandan geldi. Ve **أرض مَذْأَبَةٌ**: kurtları çok (olan yer). Ve **ذَؤُب** adam; habis bir kurt olduğu zaman. **الذِّئب**’in çoğulu **أذؤبٌ** ve **ذِئاب** ve **ذُؤبَانٌ**’dır([6]). Ve denir: **تذاءبْتُ** deveyi **تذاؤُباً**, **تفاعلْتُ** vezni üzere; onu yavrusuna alıştırmak için onu yavrusuna karşı **ظأرتَها** ettiğinde, ona kurt gibi benzedin ki ona karşı daha çok **أرْأَمَ** olsun. Ve [bir kavim([7])] dedi: **الإِذْآب**: kaçıştır. Ve şu recez okundu:
إنِّي إذا ما ليثُ قومٍ أذْأبا *** وسقَطَتْ نَخْوتُهُ وهَرَبا([8])
Bu, babın aslıdır; sonra şey **الذِّئب**’e benzetilir. Böylece **الذِّئبة** (katabdan): iki **الحِنْوَين**’in birleştiği yerin altındaki şeydir; ve o, **المِنْسَج** üzerine düşer.

  (**ذأم**)  **الذال** ve **الهمزة** ve **الميم** bir asıldır; kerih görmeye ve ayıba delâlet eder. Denir: **أذْأمْتَني** şu şeye; yani beni ona zorla kerih kıldın. Ve derler: **ذأمْتُه**; yani onu hakir gördüm. Ve **الذّأْم** ayıptır; ve o **مذؤومٌ**dur. Amma **الذَّانُ** ( **النون** ile), asıl değildir; çünkü ondaki **النون**, **ميم**’den bedeldir. Dedi ki:
ردَدْنا الكتيبةَ مَلمومةً *** بها أَفْنُها وبها ذانُها([9])

  (**ذأل**)  **الذال** ve **الهمزة** ve **اللام** bir asıldır; kelimesi azdır, fakat kıyasîdir; sürate delâlet eder. Denir: **ذَأَلَ** **يذْأَلُ**; sürat ve salınışla yürüdüğü zaman. Eğer bir çekingenlik içinde olursa **يَذؤل** denir. Bundan dolayı **الذِّئْب**e **ذُؤالة** adı verildi.

  (**ذأي**)  **الذال** ve **الهمزة** ve illetli harf, yürüyüşün bir türüne delâlet eder. Denir: **ذأى** **يذْأَى** **ذأْياً**. Ve denir: **الذَّأْوُ**: şiddetli sevk.

  ................ ([10])
---------------------------------------------------------------
([1]) **التقالي**: karşılıklı buğz. Asılda “**ويقال**” tahriftir.
([2]) Tekmile, **اللسان**’dandır.
([3]) O, **عبيد بن الأبرص**’tır. Divanına 16 ve **اللسان** (**ذأر**)’e bak.
([4]) Asılda: “yani ikrar ettiler, inkâr ettiklerini”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([5]) Asıl nüshasında bu maddenin tertibi böyle geldi; doğrusu, **المجمل**’de geldiği üzere babın sonunda (**ذأي**) maddesinden sonra konulmasıdır; fakat ben, asıl sayfalarının numaralarında karışıklık meydana gelmesin diye tertibin kalmasını tercih ettim.
([6]) Asılda: “**ذئبان**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس** ve **الجمهرة**’dedir.
([7]) Tekmile, **المجمل**’dendir.
([8]) **اللسان**’da recez **الدبيري**’ye nispet edilmiştir.
([9]) **قيس بن الخطيم** divanı 9 ve **اللسان** (**ذين**) rivayeti: “**مفلولة**”. Lakin asıl rivayeti **المجمل** rivayetine uygundur. Mana: onları toplu hâlde iken bozguna uğrattılar.
([10]) Burada, daha önce s368’de geçen (**ذأب**) maddesinin gerçek yeridir.
