# ذأم (ذ-أ-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%A3%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Zemin suyu azalmış, dipte kalmış, çekildiği zaman bulanık olan kuyu demektir

- Harfler: ذ - أ - م
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ذءم

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مَذْءُومًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%85/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B0%D9%92%D8%A1%D9%8F%D9%88%D9%85%D9%8B%D8%A7.md) | مَفْعُولًا | Aşağılanan | 1 | 1 | [7:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%85/ayet/7:18.md) |

## Mücavir kökler — 7 mücavir (9 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [دحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Dhl hayvanı avlamak için kazıyarak yapılmış tuzak demektir
2. [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
3. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
4. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yumruk demektir
5. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
6. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İnek yavrusu, dana demektir
7. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذأم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ذمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85.md), [عيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8.md), [حقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1.md), [طرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kusurlu bularak aşağılama, hor görüp ayıplama ve nefretle itme |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi huzurdan kusurlu, aşağılanmış ve kınanmış olarak kovulma |
| Çekirdek Özet 3 | Değer kaybının ontolojik dışlanma ve itibarsızlaşma ile mühürlenmesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca basit bir sözlü yergi (ذم) sanıp dışlayıcı ve aşağılayıcı fiili kovma boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذأ | Keskin hareket, ani itilim veya ürkütüp harekete geçirme; nitekim [ذأب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%A8.md) kökünde sinsi, çevik ve ürkütücü saldırı hareketi belirgindir | م | Çekirdekteki ani itme ve sarsma hareketine toplayıcı, çevreleyici ve kuşatıcı bir ağırlık katarak kınama ve ayıplamayı kalıcı bir aşağılama ve dışlanma durumuna dönüştürür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı imgesinin (د) yoğunlaşmış türevi; geçişi kısıtlama, eşiği işaretleme ve sınır koyma | Kişiye veya duruma bir sınır ve geçit yasağı çekilmesini simgeler |
| أ | Öküz başı; öncülük, güç, yönlendirici itki | Kusur ve aşağılamanın doğrudan, güçlü ve keskin bir darbe ile yöneltilmesini ifade eder |
| م | Su; toplanma, kuşatma, ağırlık, tamamlama | Ayıbın ve aşağılanmanın muhatabı bütünüyle sarmasını ve sabitlenmesini sağlar |
| ذأم | Güçlü bir itkiyle sınır dışına itilerek bütünüyle ayıplanıp değersiz kılınma | Muhatabın sınır dışına atılması, kusurunun açığa vurulup tamamen itibarsızlaştırılması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi veya kişiyi kusuru sebebiyle tiksinerek itmek, hor görüp değerini sıfırlamak; kuyu zemininde kalan bulanık ve değersiz tortuyu ayıplamak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Evs b. Hacer divanında geçer: فإن كُنْتَ لا تَدْعُو إلى غير نافِعٍ / فذَرْني، وأَكْرِمْ من بَدَا لك واذْأَمِ (Eğer faydasız şeylerden başkasına çağırmayacaksan beni bırak; dilediğine ikram et, dilediğini de hor görüp aşağıla). |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem rivayetlerinde ayıplama, küçük düşürme ve kovma anlamında ذأم fiili kullanılmıştır; Âişe'nin Yahudilere yönelik tepkisinde bu kökten gelen kelime bir lanet ve kusur atfetme ifadesi olarak rivayet edilmiştir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Dīwān Aws b. Hajar.

### Sami etimolojik katman

Arapça ذأم kökü, Sami dillerindeki ortak kök ailesinde kınama, tiksinme, kusur bulma ve dışlama semantik alanına aittir. Kök, ikizleşmiş [ذمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85.md) (ayıplama, kınama) ve zayıf kök [ذيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%85.md) (kusurlu bulma) ile doğrudan kökdeştir; aralarındaki hemze (أ) sesi, fonetik olarak kınamanın daha patlayıcı, sert ve ani bir dışlama vurgusu taşımasını sağlar. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) doğrudan ذ-أ-م biçiminde müstakil bir kök seyrek olmakla birlikte, z-m-m matrisindeki fena bulma, kötüleme ve lekeleme anlamları aynı semantik tabana dayanır. Arapçada hemzenin korunması, basit bir ayıplamadan ziyade hakaret ve itmeyle birleşen fiziki ve ahlaki bir kovulma anlamını köke kazandırmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ذأم / [ذمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85.md) / [ذيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%85.md) geçişkenliği | Hemzenin varlığı fiile ani bir tahkir, tiksinme ve huzurdan kovma şiddeti katar; ذم kökünden daha ağır bir ayıplamayı gösterir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice z-m-m ve Aramice z-m-y paralelleri | Kusur, hile, kötüleme ve lekeleme içeren semantik çekirdekle ses denkliği gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış kollarında doğrudan güvenilir paralellik tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Lane's Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذأم | Anlamlı | Ayıplamak, hor görmek, kovmak | Hedef kök; kusur bularak itibarsızlaştırma ve huzurdan sürme | Kur'an'da geçer |
| [ذمأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D8%A3.md) | Anlamlı | Son nefes, can çekişme kalıntısı | Canın çıkmak üzereyken bedende kalan son takati ve zayıflığı | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn kaydı |
| [أذم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%85.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| أمذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| مذأ | Anlamlı | Sütü suyla karıştırmak, sulandırmak | Değerini düşürmek, saflığını bozmak suretiyle kusurlu kılmak | Kur'an'da geçmez; zayıflatma nüansı |
| [مأذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A3%D8%B0.md) | Anlamlı | Su toplamak, gevşemek | Nemlenip gevşeme ve kıvamını yitirme hali | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn kaydı |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذأم | Merkez | Tahkir, kınama, ayıplayarak kovma | Kusurunu yüzüne vurarak nefretle hor görme ve itme | İçinde hem sözlü kusur bulma hem de fiili dışlama bir aradadır |
| [ذمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85.md) | Komşu | Kınamak, yermek | Yalnızca sözel ve ahlaki olarak yerme hali | Kovma veya fiziki itilme unsuru içermez |
| [عيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8.md) | Komşu | Kusurlu bulmak | Varlıktaki veya nesnedeki eksikliği ve nakisayı belirtme | Aşağılayarak dışlama şartı taşımaz |
| [حقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1.md) | Komşu | Küçük görmek | Değer ve itibar bakımından düşük seviyede sayma | İtici bir kovma ile birlikte anılmayabilir |
| [طرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF.md) | Komşu | Kovmak, uzaklaştırmak | Mekândan veya makamdan fiziki olarak uzaklaştırma | İçinde kusur bularak ayıplama anlamı zorunlu değildir |
| [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) | Zıt | Övgü, takdir, yüceltme | İyiliği, yetkinliği ve güzelliği açığa vurup saygı duyma | Bütün kusurlardan tenzih ederek kabul etme durumudur |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذأم | Ayıplamak, hor görmek, kovmak | Kusuru sebebiyle aşağılayıp huzurdan uzaklaştırma | Kesin |
| Latince | Vituperare, reprobare, despicere | Yermek, reddetmek, hor görmek | Kusur atfederek mahkûm etmeyi karşılar, kovma fiilini eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | To despise, to reproach, to reject with contempt | Aşağılamak, kınamak, hor görerek kovmak | Aşağılayıcı kınama yönünü verir, ilahi dışlanma boyutunu tek kelimede toplayamaz | Güçlü |
| Almanca | Verachten, tadeln, verstoßen | Hor görmek, yermek, dışlamak | Dışlama ve ayıplama nüansını birlikte yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Mépriser, blâmer, répudier | Aşağılamak, yermek, kovup atmak | Ahlaki kınama ile itilme durumunu aktarır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَذْؤُومًا (İsm-i mef'ûl) | Kusurlu görülmüş, horlanmış, lanetlenip huzurdan kovulmuş | İblis'in kibri sebebiyle ilahi huzurdan tardedilmesi bağlamında A'râf [7:18](https://lisan.digital/tr/ayet/7:18.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şeytan'ın ontolojik durumu ve ilahi lânet | İblis'in huzurdan kovuluşunun zatî bir alçalma mı yoksa amelî bir ceza mı olduğu | Kibrin ontolojik bir lekeye ve kalıcı itibarsızlığa dönüşmesi |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Doğrudan bir fıkhi hükme mesnet teşkil eden ıstılahi kullanımı yoktur | Veri bulunamadı |
| Tefsir | A'râf [7:18](https://lisan.digital/tr/ayet/7:18.md) tefsiri | مذؤوم ile peşinden gelen مدحور kelimeleri arasındaki mana ayrımı | مذؤوم ayıplanıp aşağılanmayı, مدحور ise kovulup sürülmeyi ifade eder |
| Hadis | Ahlaki kınama ve tahkir rivayetleri | Yahudilerin selamı tahrifine karşı Hz. Âişe'nin mukabelesi | Kusurlu sayılma ve ahlaken yerilme durumunun ifadesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi dergâhtan kovulma | Mânevî tard ve lânet | İblisî kibrin ontolojik mahkûmiyeti | Yaratıcının emrine karşı gelen varlığın itibarını yitirmesi | Kesin |
| İlmi | Hakikatin inkarı | Bilişsel körlük ve nakısa | Yanlışta ısrar eden aklın değersizleşmesi | Doğru bilgiye karşı kibrin getirdiği ahlaki çöküş | Muhtemel |
| Siyasi | Otoriteye isyan ve fesat | Hukuki ve idari ihraç | Düzeni bozan unsurun dışlanması | Kamu düzenini tehdit eden kibrin tasfiyesi | Güçlü |
| İktisadi | Değersizleşen meta / güven kaybı | İtibarsızlaşma ve boykot | Kusurlu ve aldatıcı unsurun piyasadan ihracı | Niteliksizleşen ve zarar veren unsura talep kalmaması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sistem dışına itilme ve hata ayıklama (Outlier rejection) | Bir sistemde genel ahengi bozan, standart dışı ve kusurlu verinin algoritmik olarak dışlanması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Damgalama ve sosyal dışlanma (Stigmatization & Ostracism) | Toplumsal normları kasten ihlal eden bireyin ahlaken yerilerek kamusal alandan tecrit edilmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca dille yapılan basit bir ayıplama veya dedikodu kabilinden kınama (ذم) düzeyine indirmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kelime salt sözlü yergi değil, varlığın kibri sebebiyle hak ettiği mutlak ontolojik düşüşü, horlanmayı ve dergâhtan fiilen sürülüşü ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İblis'in kovuluş sahnesini yalnızca psikolojik bir azarlama gibi görüp ilahi adaletin izzet ve zillet dengesindeki keskin hükmünü kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kibrin ilahi düzen karşısındaki nihai akıbetini, varlığın hakiki değerinin itaatle kaim olduğunu ve isyanın mutlak bir aşağılanma getirdiğini gösterdiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İblis'in Âdem'e secde etmeyip büyüklük taslaması sonrasındaki kovulma ve mahkûmiyet bildiren kıssa ayetlerinde belirleyicidir (A'râf [7:18](https://lisan.digital/tr/ayet/7:18.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Suç ile ceza arasındaki ontolojik bağı kurarak, ilahi tardın keyfi bir öfke değil, varlığın kendi kusur ve kibrinin kaçınılmaz bir semeresi olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kusurlu bularak nefretle itmek, ayıbı sebebiyle küçük düşürüp bir kenara fırlatmak.
- Soyut anlam: Kibir sebebiyle mutlak itibar kaybına uğramak, ilahi huzurdan yerilmiş ve aşağılanmış olarak uzaklaştırılmak.
- Sistematik karşılık: Bir sistemdeki nizamı bozan kurgunun kusuru sabitlenerek sistem merkezinden dış halkaya fırlatılması ve yalıtılması.
- LaTeX modeli: $$M = \{x \in S \mid c(x) = 1\} \xrightarrow{\quad \delta \quad} x \notin S \iff v(x) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ ilahi huzuru veya düzenli sistemi temsil eder. $c(x) = 1$ fonksiyonu muhatapta kibir ve kusurun varlığını tespit eder. $\delta$ operatörü bu kusur sebebiyle gerçekleşen aşağılayıcı dışlanma hareketini (ذأم) gösterir. Bunun sonucunda $x$ sistemin dışına sürülür ($x \notin S$) ve varlıksal değeri sıfırlanarak itibarsız kılınır ($v(x) = 0$).

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%A3%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Araf 7:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%85/ayet/7:18.md) — مَذْءُومًا

قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ أَجْمَعِينَ

Meal (IK): Buyudu ki: Çık oradan, alçak ve kovulmuş olarak. Andolsun ki; onlardan kim, sana tabi olursa; cehennemi bütün sizden dolduracağım.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Zemin suyu azalmış, dipte kalmış, çekildiği zaman bulanık olan kuyu demektir. Mim’in hemzeye dönüşmesi ile Zeeme zemmedilmiş, kötülenmiş kimse anlamındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الذال والميم و و ي ء معهما
ذ أ م، ذ م أ، ذ م ي، و ذ م، م أ ذ، م ذ ي مستعملات
ذءم:
ذَأَمْتُه ذَأْماً فهو مَذْؤومٌ، أي حَقَرْتُه فهو مَحْقور، ويقال: ما يلزَمُك منه لَوْمٌ ولاذَمٌّ ولا ذَأْمٌ ولا عيب.
ذمء، ذمي:
الذَّماءُ: حُشاشةُ النفس، ويقال: بل هي قوّةُ قلبه، قال:
فَأَبَدَّهُنَّ حُتُوفَهُنَّ فهـاربٌ		بذَمائِه أبو باركٌ مُتَجَعجِعُ
وذم:
الوِذام والوَذَمَةُ: الحُزَّةُ من الكَرِش المُعَلَّقة منها.
والوَذَم الوَذَمة الواحدةُ: من السُّيُور التي تُشَدُّ بها عُروة الدَّلْوِ.
والإيذام من قولكَ: أَوْذَمْتُ: وهو كلُزُوم الشيِ وإيجابِهِ عليك.
وتقول: وَذَّمْتُ تَوذيماً، أي شدَدْت تُؤْلولَ المَبْسور بشَعْرةٍ أو عَقبةٍ، وهي لَحَماتٌ أيضاً تكون في رَحِمِ الناقةِ تمنعُها من الوَلَد.
مئذ:
المِئذُ: جيل من الهند بمنزلةِ الكُرْدِ يغزون المسلمين في البحر.
مذي:
المَذْيُ: أرَقُّ ما يكون من النُّطْفة، والفعل: أَمذَيْتُ إِمذاءً.
وأَمذَيْتُ الفَرَسَ ومَذَّيتُه، أي أرسَلْتُه يَرْعَى.
والمِذاءُ: أن تجمَع بين الرِّجال والنساء، ثم تُخَلِّيهم حتى يُماذي بعضُهم بعضاً أي يُلاعِبُ.
والماذِيُّ من أسماء الدُّروع، والماذيُّ: الحديد كُلُّه الدِّرعُ والبَيْضُ والمغْفَر والسِّلاحُ أجمَعُ ممّا كان من الحديد فهو الماذيّ.
ودِرْعٌ ماذيَّةٌ، وسيفٌ ماذيٍّ، قال:
من الماذيِّ والحَلَق المُذالِ

##### Türkçe

باب **الذال** ve **الميم** ve **و** ve **ي** ve **ء** onlarla birlikte

**ذ أ م**، **ذ م أ**، **ذ م ي**، ve **و ذ م**، **م أ ذ**، **م ذ ي** kullanımdadırlar

**ذءم**:
Onu **ذَأَمْتُه** **ذَأْماً**; o da **مَذْؤومٌ**dur; yani onu hakir gördüm; o da hakir görülmüş (kimse)dir. Ve denilir: Ondan sana ne bir kınama lâzım gelir, ne **ذَمٌّ**, ne **ذَأْمٌ**, ne de ayıp.

**ذمء**، **ذمي**:
**الذَّماءُ**: nefsin artığıdır. Ve denilir: bilakis o, onun kalbinin kuvvetidir. Dedi ki:
فَأَبَدَّهُنَّ حُتُوفَهُنَّ فهـاربٌ		بذَمائِه أبو باركٌ مُتَجَعجِعُ

**وذم**:
**الوِذام** ve **الوَذَمَةُ**: ondan asılı olan işkembeden bir kesiktir.
Ve **الوَذَم** (tek) **الوَذَمة**: kovanın kulpunun kendisiyle sıkıldığı kayışlardandır.
Ve **الإيذام**, senin “**أَوْذَمْتُ**” sözündendir: o, şeyin lâzım gelmesi ve onu sana vacip kılması gibidir.
Ve dersin: **وَذَّمْتُ** **تَوذيماً**, yani **المَبْسور**un **تُؤْلول**unu bir kılla yahut bir bağla sıktım; o da et parçacıklarıdır; ayrıca devenin rahminde bulunan, onu yavrudan alıkoyan (şeyler) de olur.

**مئذ**:
**المِئذُ**: Hind’den bir nesildir; denizde Müslümanlara akın ederler; Kürtler menzilesindedir.

**مذي**:
**المَذْيُ**: nutfeden en ince olanıdır; fiil: **أَمذَيْتُ** **إِمذاءً**.
Ve **أَمذَيْتُ** atı ve **مَذَّيتُه**, yani onu otlamaya saldım.
Ve **المِذاءُ**: erkeklerle kadınları bir araya toplaman, sonra onları serbest bırakmandır; ta ki bazısı bazısıyla **يُماذي** etsin; yani oynaşsın.
Ve **الماذِيُّ**, zırhların adlarındandır. Ve **الماذيُّ**: demirin tamamıdır; zırh, miğferler, başlık ve silahın bütünü; demirden olan her ne ise o **الماذيّ**dir.
Ve **دِرْعٌ ماذيَّةٌ**, ve **سيفٌ ماذيٍّ**. Dedi ki:
من الماذيِّ والحَلَق المُذالِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الذامُ: العيبُ، يهمز ولا يهمز. يقال: ذَأَمَهُ يّذْأَمُهُ، إذا عابه وحقَّره، فهو مذءوُمٌ. قال أوس بن حجر:
فإن كنتَ لا تدعو إلى غير نافعٍفذَرْني وأَكْرِمً مَنْ بَدالَكَ واذْأَمِ
قال الفراء: أَذْأَمْتَني على كذا، أي أكرهتني عليه.

##### Türkçe

**الذامُ**: ayıp; hemzelenir ve hemzelenmez. Denir ki: **ذَأَمَهُ يّذْأَمُهُ**, onu ayıpladığı ve aşağıladığı zaman; o hâlde o, **مذءوُمٌ**dur. Evs b. Hacer dedi ki:
فإن كنتَ لا تدعو إلى غير نافعٍفذَرْني وأَكْرِمً مَنْ بَدالَكَ واذْأَمِ
Ferrâ dedi ki: **أَذْأَمْتَني على كذا**, yani beni ona zorladın.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ذ م ( وايء )
ذام ، ذأم ، ذمى ، وذم ، مذي ، ومذ ، موذ ، ميذ .
ذيم : أَبو العبّاس ، عن ابن الأعرابيّ : ذامَه يَذِيمه ذَيْماً ، إذا عابَه .
ذأَم : قال أَبو عُبَيد : ذَأَمْت الرّجُلَ : جَزَيْتُه .
وقال ثَعلب : ذَأَمْته : عِبْتُه ، وذَأَمْته ، أَكثر من ذَممته .
الأصْمعِي : ذَأَمْته ، ودأَمته ، إذا حَقّرته وخَزَيته .
أَبو زَيْد : ذَأَمتُه أَذْأَمه ، إذا حَقّرتَه وذَمَمْته .
اللِّحياني : ذَأَمتُه وذَأَيْته ، إذا طَرَدتَه ؛ قال الله تعالى : ( اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَّدْحُورًا ) ( الأعراف : 17 ) قال : مَنْفِيّاً .
ومَدْحُوراً : مَطْرُوداً .
ذمى : أَبو عُبَيد : الذَّمَاء : بَقِيَّة النّفْس ؛ وقال أَبو ذُؤَيب :
فأَبَدَّهُنَّ حُتُوفَهُنّ فهاربٌ
بذَمَائه أَو بارِكٌ مُتَجَعْجِعُ
قال : ويُقال مِن الذّمَاء : قد ذَمِي يَذْمَى ، إذا تَحَرَّك .
والذَّمَاء : الحَركة .
وقال شَمِرٌ : يُقال : الضَّبُّ أَطْوَلُ شَيْءٍ ذَمَاءً .
أَبو نَضْر ، عن الأصْمعيّ : ذَمَى العَلِيلُ يَذْمِي ذَمْياً ، إذا أَخذه النَّزْعُ فطال عليه عَلَزُ المَوْت ، فيُقال : ما أَطْوَلَ ذَمَاءَه .
قال : وذَمَى الحَبَشِيُّ في أَنْف الرَّجُل بصُنَانِه يَذْمِي ذَمْياً ، إذا آذَاه بذلك ؛ وأَنشد أَبو زيد :
يا رِيحَ بَيْنُونَةَ لا تَذْمِيناَ
جِئْتِ بأَرْوَاحِ المُصَفَّرِينَا
قال أَبُو زَيد : ذَمَتْه الرِّيحُ تَذْمِيه ذَمْياً ، إذا قَتَلَتْه .
وقال أَبُو مالك : ذَمَت في أَنْفِه الرِّيحُ ، إذا طارت إلى رأْسِه ، وأَنكر قولَ أَبي زَيْدٍ .
قال : ويُقال : ضَرَبه ضَرْبةً فَأَذْماه ، إذا أَوْقذَه وتَركه برَمَقِه .
ويُقال : أَذْمَى الرّامِي رَمِيَّته ، إذا لم يُصِب المَقْتَلَ فَيُعَجِّلَ قَتْلَه ؛ وقال أُسامةُ الهُذَليّ :
أَنابَ وقد أَمْسَى على المَاءِ قَبْله
أُقَيْدِرُ لا يُذْمِي الرّمِيَّةَ راصد
أَنابَ ، يَعني الحِمار أَتى الماءَ .
وقال آخَرُ :
وأَفْلَتَ زيدُ الخيلِ مِنّا بِطَعْنةٍ
وقد كان أَذْماه فَتى غيرُ قُعْدُدِ
أَبو عُبَيد ، عن الفَرّاء ، قال : الذَّميَان ، والقَدَيَان : الإسراعُ ؛ يقال : قَدَى يَقْدِي ، وَذَمَى يَذْمِي .
وقال ابْنُ الأنْبَاريّ : الذَّمَى : الرِّيحُ المُنْتِنَة ، مَقْصُورٌ يُكْتَبُ بالياء .
وَذَمَتْهُ ريحُ الجِيفَةِ ، تَذْمِيه ذَمْياً .
قال : والذَّمَاءُ : ضَرْبٌ من المشْيِ ، أَو السّيْرِ .
يُقال : ذَمَى يَذْمِي ذَماءً ، مَمْدُود .
قال خِدَاش بنُ زُهَير :
سيُخْبِرُ أَهلُ وَجَ مَن كَتَمْتُم
وتَذْمِي مَن أَلَمّ بها القُبُورُ
هذا مِن ذَمَاء رِيح الجِيفة ، إذا أَخَذَت بِنَفَسه .
وقال البَعِيثُ :
إذا البيضُ سافَتْه ذَمَى في أُنُونها
صُنَانٌ ورِيحٌ من رُغَاوَة مُخْشِمِ
قوله : ذَمَى ، أَي بَقي في أُنُوفها . ومُخْشِم : مُنْتِن .
وذم : أَبو عُبَيْد ، عن الأصْمعيّ : يُقال للسُّيُور التي بَين آذان الدِّلاَء والعَرَاقِيّ : وَذَم .
قال : وقال الكِسَائيّ : وَذَمْتُ الدَّلْوَ ، إذا شَدَدْتَ وَذَمَها .
ابن بُزُرْجَ : دَلْوٌ مَوْذُومَةٌ : ذاتُ وَذَم .
وسَمِعْتُ العَرب تقول للدَّلْو إذا انْقَطعَ سُيور آذانها : قد وَذِمَت الدَّلْو تَوْذَم ؛ فإذا شَدُّوها إليها قالوا : أَوْذَمْتُها .
وفي حَديث عليّ عليه السَّلام : لئن وَلِيت بني أُمَيَّة لأنْفَضَنَّهم نَفْضَ القَصّاب الوِذَامَ التَّربَة .
قال : والوِذَام ، واحدتها وَذَمَة ، وهي الحُزَّة مِن الكَرِشِ أَو الكَبِد .
قال : ومن هذا قِيل لسُيور الدِّلاء : وَذَم ؛ لأَنها مُقَدَّدة طِوَال .
قال : والتَّرِبَة : التي سَقَطت في التُّراب فَتَتَرَّبت ، فالقَصّاب يَنْفُضها .
قال : وقال أَبو عُبَيدة نحو ذلك ، قال : واحدة الوِذَام : وَذَمة ، وهي الكَرِش ، لأنها مُعَلَّقة .
ويُقال : هي غَيْرُ الكَرِش أَيضاً مِن البُطون .
وقال الأصمعيّ : الموَذّمة من النُّوق : التي يَخرج في حَيائها لَحْمٌ مِثْل الثآلِيل فَيُقطع ذاك منها ، فيقال : وَذّمْتُها .
قُلت : وسَمِعْتُ العَرب تقول لأشيَاء مِثل الثآليل تَخْرُج في حَياء النَّاقة فلا تَلْقَح مَعَها إذا ضَربها الفَحْل : الوَذَم ، فَيعْمد رَجُلٌ رفيقٌ ويأَخذ مِبْضَعاً لَطِيفاً ويُدْخِل يَدَه في حَيَائها فيَقْطع الوَذَم ، فيقال : قد وَذّمها . والذي يفعل ذلك مُوَذِّم ، ثم يَضربها الفَحْل بعد التّوْذيمِ فتَلْقَح .
وقال شَمِرٌ : يُقال للدَّلْو : قد وَذِمَتْ ، إذا انقطع وَذَمُها ؛ وأَنْشد :
أَخَذِمَتْ أَمْ وَذِمَتْ أَم مالها
أَم غالَها في بِئْرها ما غالَها
قال : وامْرأَةٌ وَذْماء ، وفَرَسٌ وذَمْاء ، وهي العاقِر .
وقال أَبُو زَيْد ، وأَبُو عُبَيدة : الوَذَمة : قُرْنة الكَرِش ، وهي زاويةُ الكَرِش شِبْه الخَريطة .
قال : وقُرْنَةُ الرّحِم : المَكان الذي يَنْتهي إليه الماءُ في الرَّحِم .
قال : ويُقال في قَوله : ( نَفْض القَصّاب التُّراب ) : إنَّ أَصْل التُّراب ذِراع الشاة .
وأَراد بالقَصّاب السَّبُع . والسّبُع إذا أَخذ شاة قَبض على ذلك المكان فَنَفض الشاة .
قال : والوَذَمَة في حَيَاء الناقة : زيادةٌ في اللَّحم تَنْبُت في أَعلى الْحَيَاء عند قَرْء الناقة ، فلا تَلْقح إذا ضَرَبها الفَحْل .
ويقال للمَصِير أَيضاً : وَذَم .
قال : وقال أَبو سعيد : الكُروش كُلُّها تُسَمَّى تَرِبة . لأنها يَحْصُلُ فيها التُّراب مِن المَرْتع .
والوَذَمة : التي أُخمل باطنُها ، والكُروش وَذَمةٌ لأنها مُخْمَلة . ويُقال لِخَمْلِها : الوَذَم . فيقول : لَئن ولِيتُهُم لأطهِّرنَّهم من الدَّنَس ولاطَيِّبنَّهم بعد الْخَبَث .
ثَعلب ، عن ابن الأَعْرَابيّ : أَوْذَمْتُ يَمِيناً ، أَو أَبْدَعْتُها ، أي أَوْجَبْتُها ؛ وقال الرَّاجِزُ :
لا هُمّ إنْ عامِرَ بنَ جَهْمِ
أَوْذَمَ حَجّاً في ثِيَابٍ دُسْمِ
يَعْنِي أنه أَحرم بالحجّ وهو مُدَنَّسٌ بالذُّنُوب .
عمرٌ و ، عن أبيهِ : الوَذيمة : الهَدْي ؛ وجَمْعُها : وذَائِم .
وقد أَوْذَم الهَدْيَ ، إذا عَلَّق عليه سَيْراً أو شيئاً يُعْلِمه به فَيُعْلَم أنّه هَدْيٌ فلا يُعْرَض له .
ورُوِي عن أَبي هُرَيرة أنّه سُئل عن صَيْد الكَلْب فقال : إذا وَذَّمْتَه أَرْسَلْتَه وذَكَرْت
اسْم الله عليه فكُلْ ما أَمْسك عليك .
وتَوْذِيم الكَلْب أن يُشَدّ في عُنُقه سَيْرٌ يُعْلَم به أنّه معلَّم مُؤدَّب .
وقيل : أراد بتَوْذِيمه أنْ لا يَطْلب الصَّيْدَ بغير إرسال ولا تَسْمِية ، وهو مَأْخُوذ من الوَذَم ، وهي السُّيُور التي تُقَدّ طُولاً .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : وَذَّمْتُ على الخَمسين ، وأوْذَمَت عليها ، إذا زِدْتَ عليها .
مذي : في حديث النَّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أَنه قال : ( الغَيْرةُ من الإيمان والمِذَاء من النِّفَاق ) .
قال أبو عُبَيْدة : المِذَاء : أن يُدْخِل الرَّجُلُ الرِّجالَ على أَهله ، وهو مَأخُوذ من المَذْي .
يعني يَجْمع بين الرجال والنِّساء ثم يخَلِّيهم يُماذِي بعضُهم بعضاً مِذَاءً .
قال : وقال بعضُهم : أمْذَيْتُ فرسِي ، إذا أَرْسَلْتَه يَرْعَى ، ويقال : مَذَيْتُه .
ثَعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَمْذى الرَّجُل ، إذا قاد على أَهْلِه .
وأمْذَى ، إذا أَشْهد .
وهو المَذْي ، والمَذَى ، مثل العَمَى .
يقال : مَذَى ، وأمذَى ، ومذَّى ، والأول أَفْصحها ؛ ومنه حديثُ عليّ رضي الله عنه : كُنت رَجُلاً مَذَّاءً فاستَحَيْتُ أن أسأل النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) فأمرتُ المِقدادَ فسأله . فقال : ( فيهِ الوُضُوء ) .
والمَذَّاء ، فَعَّال ، من مَذَى يَمْذِي ، لا من أَمذَى ، وهو الذي يَكْثُر مَذْيُه .
قال أبو سَعِيد فيما جاء في الحديث : هو المَذَاء بفتح الميم . قال والمَذَاء : الدِّيَاثة . والدَّيُّوث : الذي يُدَيِّث نَفسه على أَهله فلا يُبالي ما يُنال منهم ؛ يقال : داث يَدِيث ، إذا فَعل ذلك ، يقال : إنه لدَيُّوث بَيّن المَذَاء . قال : وليس من المَذْي الذي يَخْرُج من الذَّكَر عند الشَّهوة .
قلت : كأنه من : مَذَيْت فرسي ، وأَمْذَيته ، إذا أَرْسلته يَرْعَى .
أبو عُبَيد ، عن الأموي : مَذيت وأمذيتُ ، وهو المَذِيّ ، مشدّد ، وَغَيره يُخَفِّف .
وقال أبو عُبَيدة : المَنيِّ ، وَحْدَه مُشدَّد ؛ والمَذْي والوَدْي ، مُخَفَّفان .
وقال ابن الأَعْرابيّ : هو الوَذِيّ والوَدِيّ ، وقد وَذى وأَوْذَى ووَذَّى ، وهو المَنَيّ والمَنْي .
قال : والمِذَى : المَرَايَا ؛ واحدتُها مَذْيَةٌ ؛ وتُجْمَع : مَذْياً ، ومَذَيات ، ومِذًى ، ومِذَاء .
وقال أبو كَبِير الهُذليّ في ( المَذِيّة ) ، فَجعلها على فَعِيلة :
وبَياضُ وَجْهِك لم تَحُلْ أَسْرَارُه
مِثْلُ المَذِيّة أو كشَنْفِ الأنْضَرِ
وقال في تَفسيره : المَذِيّة : المِرْآة .
ويُرْوَى : مِثل الوَذِيلة .
شَمِرٌ : قال أبو عَمْرو : الماذيّة من الدُّرُوع : البَيْضاء ؛ ومنه قيل : عَسَلٌ ماذِيّ ، إذا كان ليِّناً ، وسُمِّيت الخَمْرُ سُخَاميَّة ، لِلِينها أيضاً .
ويقال : شَعَرٌ سُخَامٌ ، إذا كان ليِّناً .
وقال ابن شُمَيل وأبو خَيْرة : الماذِيّ : الحَدِيدُ كُلُّه : الدِّرْع والمِغْفَر والسِّلاح أَجْمَع ، ما كان مِن حَديد فهو ماذيّ ؛ ( دِرْعٌ ماذِيَّة ) .
وقال عَنْتَرَة :
يَمْشُون والماذِيّ فَوْق رُؤُوسِهم
يَتَوَقَّدون تَوَقُّد النَّجْمِ
ويُقال : الماذِيّ : خالصُ الحَدِيد وجَيِّده .
وقال اللَّيْثُ : المَذْيُ : أَرَقُّ ما يَكون من النُّطْفَة .
ومذ : ثَعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الوَمْذَة : البَياضُ النَّقِيّ .
موذ : وماذ ، إذا كَذَب .
والمائذُ : الكَذَّاب .
قال : والماذُ : الحَسنُ الخُلُقِ الفَكِه النّفْس الطَّيّب الكَلاَم .
قال : والمادُ ، بالدال : الذَّاهب والجائي في خِفّة .
ميذ : وقال اللَّيْثُ : المِيذُ : جِيلٌ من الهِنْدِ ، بمنزلة التُّرْكِ يَغْزُون المُسْلِمين في البَحْر .

##### Türkçe

ذ م ( **وايء** )
**ذام** , **ذأم** , **ذمى** , **وذم** , **مذي** , **ومذ** , **موذ** , **ميذ** .
**ذيم** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **ذامَه يَذِيمه ذَيْماً** , onu ayıpladığı zaman.
**ذأَم** : Ebû ‘Ubeyd dedi: **ذَأَمْت الرّجُلَ** : onu cezalandırdım.
Ve Sa‘leb dedi: **ذَأَمْته** : onu ayıpladım; ve **ذَأَمْته** , **ذَممته**’den daha çoktur.
el-Asma‘î: **ذَأَمْته** ve **دأَمته** , onu hakir gördüğün ve rezil ettiğin zaman.
Ebû Zeyd: **ذَأَمتُه أَذْأَمه** , onu hakir gördüğün ve onu yerdiğin zaman.
el-Lihyânî: **ذَأَمتُه** ve **ذَأَيْته** , onu kovduğun zaman; Allah Teâlâ dedi: ( **اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَّدْحُورًا** ) (el-A‘râf: 17) dedi ki: sürgün edilmiş.
Ve **مَدْحُوراً** : kovulmuş.

**ذمى** : Ebû ‘Ubeyd: **الذَّمَاء** : nefesin kalıntısıdır; ve Ebû Ḏu’eyb dedi:
فأَبَدَّهُنَّ حُتُوفَهُنّ فهاربٌ
بذَمَائه أَو بارِكٌ مُتَجَعْجِعُ
Dedi ki: ve **الذّمَاء**’dan denir: **قد ذَمِي يَذْمَى** , hareket ettiği zaman.
Ve **الذَّمَاء** : harekettir.
Ve Şemir dedi: denir: **الضَّبُّ** , **ذَمَاءً** bakımından en uzun şeydir.
Ebû Naḍr, el-Asma‘î’den: **ذَمَى العَلِيلُ يَذْمِي ذَمْياً** , can çekişme onu aldığı ve ölümün boğucu sıkıntısı ona uzadığı zaman; böylece denir: **ما أَطْوَلَ ذَمَاءَه** .
Dedi ki: ve Habeşli, adamın burnunda, onun pis kokusuyla: **يَذْمِي ذَمْياً** , onu bununla incittiği zaman; ve Ebû Zeyd inşâd etti:
يا رِيحَ بَيْنُونَةَ لا تَذْمِيناَ
جِئْتِ بأَرْوَاحِ المُصَفَّرِينَا
Ebû Zeyd dedi: **ذَمَتْه الرِّيحُ تَذْمِيه ذَمْياً** , onu öldürdüğü zaman.
Ve Ebû Mâlik dedi: **ذَمَت في أَنْفِه الرِّيحُ** , başına doğru uçtuğu zaman; ve Ebû Zeyd’in sözünü inkâr etti.
Dedi ki: ve denir: ona bir vuruş vurdu da **فَأَذْماه** , onu uyandırdığı ve onu can çekişir hâlde bıraktığı zaman.
Ve denir: atıcı, atışını: **أَذْمَى الرّامِي رَمِيَّته** , öldürücü yere isabet ettirmediği için onun öldürülmesini çabuklaştırmadığı zaman; ve Üsâme el-Huẕelî dedi:
أَنابَ وقد أَمْسَى على المَاءِ قَبْله
أُقَيْدِرُ لا يُذْمِي الرّمِيَّةَ راصد
**أَنابَ**: yani eşek suya geldi.
Ve bir başkası dedi:
وأَفْلَتَ زيدُ الخيلِ مِنّا بِطَعْنةٍ
وقد كان أَذْماه فَتى غيرُ قُعْدُدِ
Ebû ‘Ubeyd, el-Ferrâ’dan, dedi: **الذَّميَان** ve **القَدَيَان** : sürattir; denir: **قَدَى يَقْدِي** , ve **ذَمَى يَذْمِي** .
Ve İbnü’l-Enbârî dedi: **الذَّمَى** : pis kokulu rüzgârdır; maksûrdur, **الياء** ile yazılır.
Ve leş rüzgârı onu: **تَذْمِيه ذَمْياً** .
Dedi ki: ve **الذَّمَاءُ** : yürüyüşten bir türdür, yahut yürümektir.
Denir: **ذَمَى يَذْمِي ذَماءً** , memdûd.
Ḫidâş b. Zuheyr dedi:
سيُخْبِرُ أَهلُ وَجَ مَن كَتَمْتُم
وتَذْمِي مَن أَلَمّ بها القُبُورُ
Bu, leş rüzgârının **ذَمَاء**’ındandır; nefesine yapıştığı zaman.
Ve el-Ba‘îs dedi:
إذا البيضُ سافَتْه ذَمَى في أُنُونها
صُنَانٌ ورِيحٌ من رُغَاوَة مُخْشِمِ
Onun sözü: **ذَمَى** , yani burunlarında kaldı. Ve **مُخْشِم** : pis kokulu.

**وذم** : Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: denir, kovaların kulakları ile **العَرَاقِيّ** arasında olan kayışlara: **وَذَم** .
Dedi ki: ve el-Kisâ’î dedi: **وَذَمْتُ الدَّلْوَ** , onun **وَذَم**’ını sıktığın zaman.
İbn Buzurc: **دَلْوٌ مَوْذُومَةٌ** : **وَذَم** sahibi.
Ve Arapların, kulak kayışları koptuğu zaman kovaya şöyle dediklerini işittim: **قد وَذِمَت الدَّلْو تَوْذَم** ; onu ona bağladıkları zaman dediler: **أَوْذَمْتُها** .
Ve Ali aleyhi’s-selâm’ın hadîsinde: “Eğer Benî Ümeyye’ye velâyet edersem, onları mutlaka kasabın, toprağa bulanmış **الوِذَامَ**’ı silkeleyişi gibi silkeleyip atacağım.”
Dedi ki: ve **الوِذَام** , tekili **وَذَمَة**’dir; o, işkembeden yahut karaciğerden bir parçadır.
Dedi ki: ve bundan dolayı kova kayışlarına **وَذَم** denildi; çünkü onlar uzunlamasına şerit şerit kesilmiştir.
Dedi ki: ve **التَّرِبَة** : toprağa düşüp topraklanan; kasap onu silkeler.
Dedi ki: ve Ebû ‘Ubeyde buna benzer dedi; dedi ki: **الوِذَام**’ın tekili: **وَذَمة**’dir; o, işkembedir; çünkü o asılıdır.
Ve denir: o, karınlardan işkembe olmayan da olabilir.
Ve el-Asma‘î dedi: develerden **الموَذّمة** : vulvasında siğiller gibi et çıkan, sonra o ondan kesilen; böylece denir: **وَذّمْتُها** .
Dedim: ve Arapların, erkek deve üzerine atladığında onunla birlikte döl tutmamasına sebep olan, dişi devenin vulvasında çıkan siğiller gibi şeylere **الوَذَم** dediklerini işittim; böylece yumuşak huylu bir adam kasteder ve ince bir neşter alır ve elini vulvasına sokar da **الوَذَم**’ı keser; böylece denir: onu **قد وَذّمها** . Bunu yapan **مُوَذِّم**’dir; sonra **التّوْذيم**’den sonra erkek deve ona atlar da döl tutar.
Ve Şemir dedi: kovaya denir: **قد وَذِمَتْ** , onun **وَذَم**’ı koptuğu zaman; ve inşâd etti:
أَخَذِمَتْ أَمْ وَذِمَتْ أَم مالها
أَم غالَها في بِئْرها ما غالَها
Dedi ki: ve **امْرأَةٌ وَذْماء** , ve **فَرَسٌ وذَمْاء** ; o, kısırdır.
Ve Ebû Zeyd ve Ebû ‘Ubeyde: **الوَذَمة** : işkembenin boynuzudur; işkembenin köşesidir, kese benzeri.
Dedi ki: ve rahmin boynuzu: rahimde suyun ulaştığı yerdir.
Dedi ki: ve onun sözü hakkında: (kasabın toprağı silkelemesi): toprağın aslının koyunun kolu olduğu söylenir.
Ve kasap ile yırtıcı hayvanı kastetti. Yırtıcı hayvan koyunu aldığı zaman o yere tutunur da koyunu silkeler.
Dedi ki: ve dişi devenin vulvasındaki **الوَذَمَة** : etin bir fazlalığıdır; dişi devenin kızgınlığı sırasında vulvanın üst tarafında biter; erkek deve üzerine atladığında döl tutmaz.
Ve **المَصِير** için de **وَذَم** denir.
Dedi ki: ve Ebû Sa‘îd dedi: işkembelerin hepsine **تَرِبة** denir; çünkü otlaktan gelen toprak onda birikir.
Ve **الوَذَمة** : içi tüylü olandır; işkembeler **وَذَمة**’dir, çünkü onlar tüylüdür. Ve onun tüylülüğüne **الوَذَم** denir. Şöyle diyor: “Eğer onlara velâyet edersem, onları mutlaka pislikten temizleyeceğim ve kötülükten sonra onları mutlaka hoş kokulu kılacağım.”
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَوْذَمْتُ يَمِيناً** , yahut **أَبْدَعْتُها** , yani onu gerekli kıldım; ve râciz dedi:
لا هُمّ إنْ عامِرَ بنَ جَهْمِ
أَوْذَمَ حَجّاً في ثِيَابٍ دُسْمِ
Yani o, günahlarla kirli iken hacca ihrama girdi.
‘Amr b. …, babasından: **الوَذيمة** : kurbandır; çoğulu: **وذَائِم** .
Ve **أَوْذَم الهَدْيَ** , üzerine bir kayış yahut onunla işaretleneceği bir şey astığı zaman; böylece onun kurban olduğu bilinir de ona ilişilmez.
Ve Ebû Hureyre’den rivayet edildi: köpeğin avı hakkında soruldu da dedi ki: onu **وَذَّمْتَه** (işaretlediğinde), onu saldın ve üzerine Allah’ın adını andın; öyleyse senin için tuttuğu her şeyi ye.
Ve köpeğin **تَوْذِيم**’i, boynuna onun eğitilmiş, terbiye edilmiş olduğu bilinen bir kayış bağlanmasıdır.
Ve denildi: onun **تَوْذِيم**’i ile kastettiği, salma ve besmele olmaksızın avı istememesidir; ve bu, **الوَذَم**’dan alınmıştır; o, uzunlamasına kesilen kayışlardır.
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **وَذَّمْتُ على الخَمسين** , ve **أوْذَمَت عليها** , onun üzerine artırdığın zaman.

**مذي** : Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadîsinde: dedi ki: ( **الغَيْرةُ من الإيمان والمِذَاء من النِّفَاق** ) .
Ebû ‘Ubeyde dedi: **المِذَاء** : erkeğin, erkekleri ehlinin yanına sokmasıdır; ve bu, **المَذْي**’den alınmıştır.
Yani erkeklerle kadınları bir araya toplar, sonra onları bırakır da birbirleriyle **يُماذِي** ederler, **مِذَاءً** .
Dedi ki: ve bazısı dedi: **أمْذَيْتُ فرسِي** , onu otlamaya saldığım zaman; ve denir: **مَذَيْتُه** .
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَمْذى الرَّجُل** , ehline sürdüğü zaman.
Ve **أمْذَى** , şahit tuttuğu zaman.
Ve o, **المَذْي** ve **المَذَى**’dır; **العَمَى** gibi.
Denir: **مَذَى** , ve **أمذَى** , ve **مذَّى** ; birincisi onların en fasihidir; ve ondan Ali’nin (radıyallahu anh) hadîsi: “Ben **مَذَّاءً** bir adam idim; Nebî’ye (sallallahu aleyhi ve sellem) sormaktan utandım; böylece Mikdâd’a emrettim de ona sordu. O da dedi: ( **فيهِ الوُضُوء** ) .”
Ve **المَذَّاء** , **فَعَّال** veznindedir; **مَذَى يَمْذِي**’den, **أَمذَى**’dan değil; ve o, **مَذْي**’si çok olan kimsedir.
Ebû Sa‘îd, hadîste gelen hakkında dedi: o, mimin fethasıyla **المَذَاء**’dır. Dedi: ve **المَذَاء** : pezevenkliktir. Ve **الدَّيُّوث** : ehli üzerinde kendini pezevenkleştiren, onlardan elde edilene aldırmayan kimsedir; denir: **داث يَدِيث** , bunu yaptığı zaman; denir: o, apaçık **المَذَاء** sahibi bir **دَيُّوث**tur. Dedi: ve bu, şehvet anında erkeklik uzvundan çıkan **المَذْي**’den değildir.
Dedim: sanki şu sözden: **مَذَيْت فرسي** ve **أَمْذَيته** , onu otlamaya saldığım zaman.
Ebû ‘Ubeyd, el-Emevî’den: **مَذيت وأمذيتُ** ; ve o, şeddeli **المَذِيّ**’dir; başkası hafifletir.
Ve Ebû ‘Ubeyde dedi: **المَنيِّ** , tek başına şeddelidir; **المَذْي** ve **الوَدْي** ise hafifletilmiştir.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: o, **الوَذِيّ** ve **الوَدِيّ**’dir; ve **وَذى** ve **أَوْذَى** ve **وَذَّى** olmuştur; ve o, **المَنَيّ** ve **المَنْي**’dir.
Dedi ki: ve **المِذَى** : aynalardır; tekili **مَذْيَةٌ**’dir; ve toplanır: **مَذْياً** , ve **مَذَيات** , ve **مِذًى** , ve **مِذَاء** .
Ve Ebû Kebîr el-Huẕelî, (**المَذِيّة**) hakkında dedi; onu **فَعِيلة** üzerine yaptı:
وبَياضُ وَجْهِك لم تَحُلْ أَسْرَارُه
مِثْلُ المَذِيّة أو كشَنْفِ الأنْضَرِ
Ve tefsirinde dedi: **المَذِيّة** : aynadır.
Ve şöyle rivayet edilir: **مِثل الوَذِيلة** .
Şemir: Ebû ‘Amr dedi: zırhlardan **الماذيّة** : beyazdır; ve ondan denildi: **عَسَلٌ ماذِيّ** , yumuşak olduğu zaman; ve şarap da **سُخَاميَّة** diye adlandırıldı, onun yumuşaklığı için de.
Ve denir: **شَعَرٌ سُخَامٌ** , yumuşak olduğu zaman.
Ve İbn Şümeyl ve Ebû Ḫayra dedi: **الماذِيّ** : bütün demirdir: zırh, miğfer ve silahın tamamı; demirden olan her şey **ماذيّ**dir; ( **دِرْعٌ ماذِيَّة** ) .
Ve ‘Antere dedi:
يَمْشُون والماذِيّ فَوْق رُؤُوسِهم
يَتَوَقَّدون تَوَقُّد النَّجْمِ
Ve denir: **الماذِيّ** : demirin safı ve iyisidir.
Ve el-Leys dedi: **المَذْيُ** : nutfenin olabilecek en ince olanıdır.

**ومذ** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوَمْذَة** : saf beyazlıktır.

**موذ** : ve **ماذ** , yalan söylediği zaman.
Ve **المائذُ** : çok yalancı.
Dedi ki: ve **الماذُ** : güzel huylu, neşeli tabiatlı, hoş sözlü.
Dedi ki: ve **المادُ** , **الدال** ile: hafiflik içinde gidip gelen.

**ميذ** : ve el-Leys dedi: **المِيذُ** : Hind’den bir kavimdir; denizde Müslümanlara akın eden Türkler mesabesindedir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والهمزة وما يثلثهما)
  (ذأر)  الذال والهمزة والراء أصلٌ واحد يدلُّ على تجنُّب وتَقَالٍ([1]). يقولون ذَئِرْتُ الشّيءَ، أي كرهتُه وانصرفتُ عنه. وفي الحديث. "أن رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم [لمَّا([2])] نَهَى عن ضَرْب النساء ذَئِر النِّساءُ على أَزْواجِهنّ"، يعني نَفَرْن ونَشَزْنَ واجتَرَأْنَ. وقال الشّاعر([3]):
ولقد أتانَا عن تميم أنَّهمُ *** ذَئِرُوا لِقَتْلَى عامرٍ وتغَضَّبُوا  ويقال ناقةٌ مُذائِرٌ، وهي التي ترْأم بأنْفِها ولا يصدُق حُبُّها. ويقال بل هي التي تَنفِر عن الولد ساعَةَ تضعُه. وقوله: "ذئروا لقَتْلَى" يعني نفروا وأنكروا([4])، ويقال أنِفُوا.
  (ذأب([5]))  الذال والهمزة والباء أصلٌ واحد يدلُّ على قِلّةِ استقرارٍ، وألاّ يكونَ للشَّيء في حركته جهةٌ واحدة. من ذلك الذِّئب، سمِّي بذلك لتذَؤُّبِه من غير جهةٍ واحدة. ويقال ذُئِبَ الرّجُل إذا وقَع في غنَمه [الذئب]. ويقال تذأَّبت الرِّيح: أتت من كل جانب. وأرض مَذْأَبَةٌ: كثيرة الذئاب. وذَؤُب الرّجُل إذا صار ذئباً خبيثاً. وجمع الذِّئب أذؤبٌ وذِئاب وذُؤبَانٌ([6]). ويقال تذاءبْتُ النّاقَة تذاؤُباً، على تفاعلْتُ، إذا ظأرتَها على ولدها فَتَشَبَّهْتَ لها بالذئب، ليكون أرْأَمَ لها عليه. وقال [قومٌ([7])]: الإِذْآب: الفِرار. وأُنشِد:
إنِّي إذا ما ليثُ قومٍ أذْأبا *** وسقَطَتْ نَخْوتُهُ وهَرَبا([8])  هذا أصل الباب، ثمّ* يشبَّه الشَّيءُ بالذِّئب. فالذِّئبة من القَتَب: ما تحت مُلْتَقى الحِنْوَين، وهو يقع على المِنْسَج.
  (ذأم)  الذال والهمزة والميم أصلٌ يدلُّ على كراهَةٍ وعَيب. يقال أذْأمْتَني على كذا، أي أكرَهْتَني عليه. ويقولون ذأمْتُه، أي حَقَرْتُه. والذّأْم العَيب، وهو مذؤومٌ. فأما الذَّانُ بالنون، فليس أصلاً، لأنَّ النونَ فيه مبدلة من ميم. قال:
ردَدْنا الكتيبةَ مَلمومةً *** بها أَفْنُها وبها ذانُها([9])  (ذأل)  الذال والهمزة واللام أصلٌ يقِلُّ كَلِمُهُ، ولكنّه منقاسٌ يدلُّ على سُرعةٍ. يقال ذَأَلَ يذْأَلُ، إذا مَشَى بسُرعةٍ ومَيْسٍ. فإنْ كان في انخزالٍ قيل يَذؤل. ومن ذلك سمِّي الذِّئْب ذُؤالة.
  (ذأي)  الذال والهمزة والحرف المعتل يدلُّ على ضربٍ من السَّير. يقال ذأى يذْأَى ذأْياً. ويقال الذَّأْوُ. السَّوق الشَّديد.
  ................ ([10])
---------------------------------------------------------------
([1]) التقالي: التباغض. وفي الأصل "ويقال" تحريف.
([2]) التكملة من اللسان.
([3]) هو عبيد بن الأبرص. انظر ديوانه 16 واللسان (ذأر).
([4]) في الأصل: "يعني يقروا ما نكروا"، صوابه في المجمل.
([5])كذا ورد ترتيب هذه المادة في نسخة الأصل، وصواب وضعها في آخر الباب بعد مادة (ذأي) كما ورد في المجمل، ولكني آثرت بقاء ترتيبها حفاظاً على أرقام صفحات الأصل أن يحدث فيها اضطراب.
([6])في الأصل: "ذئبان"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس والجمهرة.
([7]) التكملة من المجمل.
([8])نسب الرجز في اللسان إلى الدبيري.
([9]) رواية ديوان قيس بن الخطيم 9 واللسان (ذين): "مفلولة". لكن رواية الأصل توافق رواية المجمل. والمعنى أنهم هزموهم مجتمعين.
([10]) هنا الموضع الحقيقي لمادة (ذأب) التي مضت في ص368.

ـ

##### Türkçe

(ذال ve **الهمزة** ve ikisini üçleyen şeyler babı)
  (**ذأر**)  **الذال** ve **الهمزة** ve **الراء** tek bir asıldır; kaçınmaya ve **تَقَالٍ**’a delâlet eder([1]). Derler: **ذَئِرْتُ** **الشّيءَ**; yani ondan hoşlanmadım ve ondan yüz çevirdim. Hadiste: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم [**لمَّا**([2])] kadınları dövmeyi yasaklayınca **ذَئِر** **النِّساءُ** kocalarına karşı”; yani nefret ettiler, başkaldırdılar ve cüret ettiler. Şair([3]) dedi:
ولقد أتانَا عن تميم أنَّهمُ *** ذَئِرُوا لِقَتْلَى عامرٍ وتغَضَّبُوا
Ve denir: **ناقةٌ مُذائِرٌ**; o, burnuyla merhamet eder de sevgisi doğru olmaz olan (devedir). Ve denir: bilakis o, doğurduğu saat yavrudan ürken (devedir). Ve onun sözü: “**ذئروا لقَتْلَى**” yani ürktüler ve inkâr ettiler([4]); ve denir: burun kıvırdılar.
  (**ذأب**([5]))  **الذال** ve **الهمزة** ve **الباء** tek bir asıldır; yerleşikliğin azlığına ve bir şeyin hareketinde tek bir yönünün olmamasına delâlet eder. Bundan: **الذِّئب**; tek bir yönden olmaksızın **تذَؤُّبِه** sebebiyle bununla adlandırıldı. Ve denir: **ذُئِبَ** **الرّجُل**; [**الذئب**] koyunlarına düştüğü zaman. Ve denir: **تذأَّبت** **الرِّيح**: her yandan geldi. Ve **أرض مَذْأَبَةٌ**: kurtları çok olan (yer). Ve **ذَؤُب** **الرّجُل**: kötü bir kurt olduğu zaman. **الذِّئب**’in çoğulu **أذؤبٌ** ve **ذِئاب** ve **ذُؤبَانٌ**’dır([6]). Ve denir: **تذاءبْتُ** **النّاقَة** **تذاؤُباً**, **تفاعلْتُ** üzere; onu yavrusuna karşı merhamete sevk ettiğin zaman, ona kurtla benzeştin ki ona karşı daha merhametli olsun. Ve [bir kavim([7])] dedi: **الإِذْآب**: kaçıştır. Ve şu okundu:
إنِّي إذا ما ليثُ قومٍ أذْأبا *** وسقَطَتْ نَخْوتُهُ وهَرَبا([8])  Bu, babın aslıdır; sonra şey **الذِّئب**’e benzetilir. Böylece **الذِّئبة** (eğer): **القَتَب**’dendir; **الحِنْوَين**’in birleştiği yerin altındaki şeydir; ve **المِنْسَج** üzerine düşer.
  (**ذأم**)  **الذال** ve **الهمزة** ve **الميم** tek bir asıldır; bir kerih görmeye ve ayıba delâlet eder. Denir: **أذْأمْتَني** **على كذا**; yani beni ona zorla kerih kıldın. Ve derler: **ذأمْتُه**; yani onu hakir gördüm. Ve **الذّأْم** ayıptır; ve o **مذؤومٌ**’dur. Ama **الذَّانُ** **بالنون**, asıl değildir; çünkü ondaki **النون** **ميم**’den bedeldir. Dedi:
ردَدْنا الكتيبةَ مَلمومةً *** بها أَفْنُها وبها ذانُها([9])  (**ذأل**)  **الذال** ve **الهمزة** ve **اللام** tek bir asıldır; kelimesi azdır, fakat kıyasîdir; sürate delâlet eder. Denir: **ذَأَلَ** **يذْأَلُ**, hızlı ve salınarak yürüdüğü zaman. Eğer bir çekingenlik içinde olursa **يَذؤل** denir. Bundan dolayı **الذِّئْب** **ذُؤالة** diye adlandırıldı.
  (**ذأي**)  **الذال** ve **الهمزة** ve illetli harf, yürüyüşün bir türüne delâlet eder. Denir: **ذأى** **يذْأَى** **ذأْياً**. Ve denir: **الذَّأْوُ**: şiddetli sevk.
  ................ ([10])
---------------------------------------------------------------
([1]) **التقالي**: birbirinden nefret etme. Asılda “**ويقال**” tahriftir.
([2]) Tamamlama **اللسان**’dandır.
([3]) O, **عبيد بن الأبرص**’tır. Divanına 16 ve **اللسان** (**ذأر**)’e bak.
([4]) Asılda: “yani inkâr ettiklerini ikrar ettiler”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([5]) Asıl nüshada bu maddenin tertibi böyle geldi; doğru yeri, **المجمل**’de geldiği üzere, babın sonunda (**ذأي**) maddesinden sonra olmasıdır; fakat ben, asıl sayfalarının numaraları karışıklık meydana getirmesin diye tertibin kalmasını tercih ettim.
([6]) Asılda: “**ذئبان**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس** ve **الجمهرة**’dedir.
([7]) Tamamlama **المجمل**’dendir.
([8]) **اللسان**’da bu recez **الدبيري**’ye nispet edilmiştir.
([9]) **قيس بن الخطيم** divanı 9 ve **اللسان** (**ذين**) rivayeti: “**مفلولة**”. Fakat asıl rivayeti **المجمل** rivayetine uygundur. Mana: onları toplu hâlde iken bozguna uğrattılar.
([10]) Burada, s368’de geçen (**ذأب**) maddesinin gerçek yeridir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿أخرج منها مذءوما﴾ [الأعراف/18]، أي: مذموما. يقال: ذمته (يقال: ذامه يذيمه. القاموس: ذيم) أذيمه ذيما، وذممته أذمه ذما، وذأمته ذأما.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿أخرج منها **مذءوما**﴾ [الأعراف/18], yani: **مذموما**. Denir: onu kınadım (denir: **ذامه يذيمه**. **القاموس**: **ذيم**) onu **ذيما** ile kınarım; ve onu **ذما** ile kınadım; ve onu **ذأما** ile kınadım.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ذَأَمَ الرجلَ يَذْأَمُهُ ذَأْماً: حقَّره وذَمَّهُ وعابه، وقيل: حقره وطرده، فهو مَذْؤُومٌ، كَذَأَبهُ؛ قال أوْسُ بن حَجَرٍ: فإن كُنْتَ لا تَدْعُو إلى غير نافِعٍ
فذَرْني، وأَكْرِمْ من بَدَا لك واذْأَمِ
وذَأَمَهُ ذَأْماً: طرده. وفي التنزيل العزيز: اخْرُجْ منها مَذْؤوماً مَدْحوراً؛ يكون معناه مذموماً ويكون مطروداً. وقال مجاهد: مَذْؤوماً منفيّاً، ومَدْحوراً مطروداً. وذأَمَه ذَأْماً: أَخزاه. والذَّأْمُ: العيب، يُهْمَزُ ولا يهمز. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: قالت لليَهُود عليكم السامُ والذَّأْمُ؛ الذَّأْمُ: العيب، ولا يهمز، ويروى بالدال المهملة، وقد تقدم. أبو العباس: ذَأَمْتُه عبته، وهو أكثر من ذَمَمْتُهُ.

##### Türkçe

ذَأَمَ adamı **يَذْأَمُهُ** **ذَأْماً**: onu hakir gördü, onu yerdi ve onu ayıpladı; ve denildi ki: onu hakir gördü ve onu kovdu; o hâlde o **مَذْؤُومٌ**dur, **كَذَأَبهُ** gibi; **أوْسُ بن حَجَرٍ** dedi ki:

Eğer faydasızdan başkasına çağırmıyorsan
Beni bırak; sana görünen kimseye ikram et ve ayıpla.

Ve onu **ذَأْماً** ile **ذَأَمَهُ**: onu kovdu. Ve aziz tenzilde: “Oradan **مَذْؤوماً** **مَدْحوراً** olarak çık”; onun mânası yerilmiş olur ve kovulmuş olur. Ve **مجاهد** dedi ki: **مَذْؤوماً** sürgün edilmiş olarak, ve **مَدْحوراً** kovulmuş olarak. Ve onu **ذَأْماً** ile **ذأَمَه**: onu rezil etti. Ve **الذَّأْمُ**: ayıp; hemzelenir ve hemzelenmez. Ve **عائشة**’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Yahudilere “Üzerinize **السامُ** ve **الذَّأْمُ**” dedi; **الذَّأْمُ**: ayıp; hemzelenmez; ve ihmâl edilmiş **الدال** ile rivayet olunur; ve daha önce geçti. **أبو العباس**: Onu **ذَأَمْتُه**: onu ayıpladım; ve o, onu **ذَمَمْتُهُ**’dan daha fazladır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ذ أ م * * الذَأمُ * العيب يُهمز ولا يُهمز يقال * ذَأَبَهُ * من باب قطع إذا عابه وحقّره فهو * مَذْءُومٌ

##### Türkçe

* ذ أ م * * **الذَأمُ** * ayıp; hemzelenir ve hemzelenmez. Denilir ki: * **ذَأَبَهُ** * “kesmek” باب’ından; eğer onu ayıpladı ve aşağıladıysa; o hâlde o * **مَذْءُومٌ** *dur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( *!ذَأَمه ، كَمَنَحه ) *!ذَأْمًا : ( حَقَّره وذَمَّه ) . | وفي الصحاح : *!الذَّأْمُ : العَيْب يُهْمَز | ولا يُهْمَز ، يقال : *!ذَأَمه *!يَذْأَمُه ذَأْمًا | أي : عابَه وَحَقَّره . قال أوسُ بنُ | حَجَر : | % ( فإن كُنتَ لا تَدَعُو إلى غير نَافِعٍ % | فذَرْنِي وَأَكْرَمْ مَنْ بدا لك *!واذْأَمِ ) % | | وقال أبو العَبَّاس : *!ذَأَمْتُه : عِبْته ، | وهو أكثر من ذَمَمْتُه . ( و ) قيل : | ذَأَمه ذَأْمًا : ( طَرَدَه ) ، فهو مَذْؤُوم ، | كَذَأَبه . ومنه قَوْلُه تَعالَى : ^ ( قَالَ اخْرُجْ | مِنْهَا *!مَذْءُومًا مَّدْحُوراً ) ^ يكون مَعْنَاه | مَذْمُومًا ، ويكون مَعْناه مَطْرُودًا . | وقال مُجاهِد : *!مَذْؤُومًا : مَنْفِيًّا ، | وَمَدْحُورًا : مَطْرودًا . | | ( و ) ذَأَمه ذَأْمًا : ( خَزَاه ) ، وبه | فُسِّرتِ الآيةُ أيضًا . | | ( *!والإذْآم : الرُّعْبُ ) ، وقد *!أَذْأَمه . |

| | ( و ) يقال : ( ما سَمِعْتُ له *!ذَأْمة ) | أي : ( كَلِمَةً ) . | | ( و ) قولهم : ما سمعت له : |

##### Türkçe

| | ( **ذَأَمه ، كَمَنَحه** ) **ذَأْمًا** : ( onu hakir gördü ve onu yerdi ) . | Ve **الصحاح**’ta: **الذَّأْمُ** : ayıp; hemzelenir | ve hemzelenmez; denir ki: **ذَأَمه** **يَذْأَمُه** **ذَأْمًا** | yani: onu ayıpladı ve onu hakir gördü. **أوسُ بنُ** | **حَجَر** dedi: | % ( فإن كُنتَ لا تَدَعُو إلى غير نَافِعٍ % | فذَرْنِي وَأَكْرَمْ مَنْ بدا لك **واذْأَمِ** ) % | | Ve **أبو العَبَّاس** dedi: **ذَأَمْتُه** : onu ayıpladım, | ve o, **ذَمَمْتُه**’den daha fazladır. ( Ve ) denildi: | **ذَأَمه** **ذَأْمًا** : ( onu kovdu ) , o hâlde o **مَذْؤُوم**’dur, | **ذَأَبه** gibi. Ve ondan, O’nun (yüce) sözü: ^ ( قَالَ اخْرُجْ | مِنْهَا **مَذْءُومًا** مَّدْحُوراً ) ^; onun mânası | **مَذْمُومًا** olur, ve onun mânası **مَطْرُودًا** olur. | Ve **مُجاهِد** dedi: **مَذْؤُومًا** : sürgün edilmiş, | ve **مَدْحُورًا** : kovulmuş. | | ( Ve ) **ذَأَمه** **ذَأْمًا** : ( onu rezil etti ) , ve onunla | âyet de ayrıca tefsir edildi. | | ( **والإذْآم** : korku ) , ve onu **أَذْأَمه**. |

| | ( Ve ) denir ki: ( onun için **ذَأْمة** işitmedim ) | yani: ( bir kelime ) . | | ( Ve ) onların sözü: onun için işitmedim: |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَأَمَهُ
1 ذَأَمَهُ ذ , (T, S, M, Msb, K,) aor. ذَاََ , (S, M, Msb, K,) inf. n. ذَأْمٌ, (S, * M,) He blamed, or found fault with, him, or it; (T, S, Msb;) namely, a man, (T, [in which it is said that ذَأَمْتُهُ in the sense of عِبْتُهُ is more common than ذَمَمْتُهُ, ” though the contr. seems to be manifestly the case,]) or a commodity; (Msb;) and he despised him; like ذَأَبَهُ: (S:) and he despised him and beat him: (T:) and he despised him and blamed him: (T, M, K:) or he despised him and drove him away; like ذَأَبَهُ: (M:) and simply he drove him away: (M, K:) or he drove him away and beat him; like ذَأَبَهُ: (M and TA in art. ذأب:) and he repaid him, or requited him; syn. جَزَاهُ: (T and M:) or he overcame him in abasing; syn. خَزَاهُ. (K and TA. [So in my MS. copy of the K and in the CK: but I doubt not that جَزَاهُ is the right reading.])

اذأمهُ
4 اذأمهُ ذ , (TA,) inf. n. اـِذْآمٌ, (K, TA,) He frightened him, or terrified him; syn. of the inf. n. رُعْبٌ. (K, TA.) ― -b2- أَذْأَمْتَنِى عَلَى كَذَا Thou compelledst me against my will to do such a thing. (Fr, S.)

ذَأْمٌ
ذَأْمٌ ذ i. q. عَيْبٌ [as a subst., meaning A vice, fault, defect, or the like; like ذَامٌ, without ء, and ذَيْمٌ; as well as an inf. n. of 1, q. v.]: with and without ء (S.)

ذَأْمَةٌ
ذَأْمَةٌ ذ A word: so in the saying, مَا سَمِعْتُ لَهُ ذَأْمَةً [I heard not a word that he had to utter]. (K.)

مَذْؤُومٌ
مَذْؤُومٌ ذ pass. part. n. of 1. (S, Msb.) مَذْؤُومًا in the Kur [vii. 17] means Blamed: (TA:) or driven away: (M, TA:) or, accord. to Lh and Mujáhid, banished. (T, TA. *)

##### Türkçe

**ذَأَمَهُ**
1 **ذَأَمَهُ** ذ, (T, S, M, Msb, K,) muzâri‘ı **ذَاََ** , (S, M, Msb, K,) mastar ismi **ذَأْمٌ**, (S, * M,) O, onu yahut onu (şeyi) ayıpladı yahut onda kusur buldu; (T, S, Msb;) yani bir adamı, (T, [orada **ذَأَمْتُهُ**’nun **عِبْتُهُ** mânâsında, **ذَمَمْتُهُ**’dan daha yaygın olduğu söylenir; “hâlbuki zıddı açıkça böyle görünür,]) yahut bir malı; (Msb;) ve onu hor gördü; **ذَأَبَهُ** gibi: (S:) ve onu hor gördü ve onu dövdü: (T:) ve onu hor gördü ve onu ayıpladı: (T, M, K:) yahut onu hor gördü ve onu kovdu; **ذَأَبَهُ** gibi: (M:) ve sırf onu kovdu: (M, K:) yahut onu kovdu ve onu dövdü; **ذَأَبَهُ** gibi: (M ve TA, **ذأب** maddesinde:) ve ona karşılık verdi yahut onu mükâfatlandırdı; eş anlamlısı **جَزَاهُ**: (T ve M:) yahut onu alçaltmada ona galip geldi; eş anlamlısı **خَزَاهُ**. (K ve TA. [K’nin yazma nüshamda ve CK’de böyle: fakat **جَزَاهُ**’nun doğru okunuş olduğundan şüphe etmiyorum.])

**اذأمهُ**
4 **اذأمهُ** ذ, (TA,) mastar ismi **اـِذْآمٌ**, (K, TA,) O, onu korkuttu yahut dehşete düşürdü; mastar ismi bakımından eş anlamlısı **رُعْبٌ**. (K, TA.) ― -b2- **أَذْأَمْتَنِى عَلَى كَذَا** Sen beni isteğim dışında böyle bir şeyi yapmaya mecbur ettin. (Fr, S.)

**ذَأْمٌ**
**ذَأْمٌ** ذ, **عَيْبٌ** ile aynı mânâdadır [isim olarak; “bir ayıp, kusur, noksanlık veya benzeri” mânâsında; **ذَامٌ** gibi, hemzesiz, ve **ذَيْمٌ**; ayrıca 1’in mastar ismidir, bkz.]: hem hemzeli hem hemzesiz (kullanılır). (S.)

**ذَأْمَةٌ**
**ذَأْمَةٌ** ذ Bir söz: şu sözde olduğu gibi, **مَا سَمِعْتُ لَهُ ذَأْمَةً** [Onun söyleyeceği bir söz işitmedim]. (K.)

**مَذْؤُومٌ**
**مَذْؤُومٌ** ذ 1’in edilgen ism-i mef‘ûlüdür. (S, Msb.) Kur’ân’da [vii. 17] **مَذْؤُومًا** “ayıplanmış” demektir: (TA:) yahut “kovulmuş”: (M, TA:) yahut Lh ve Mücâhid’e göre “sürülmüş”. (T, TA. *)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ذءم

ذَأَمَ
ذَأَمَ A ( n. ac. ذَأْم 1 ),
a.  Blamed, found fault with, chid, reproved, reprehended.

b.  Despised; vilified, abused, railed against.

أَذْءَمَ
أَذْءَمَ IV ,
a.  Frightened.

ذَأْم
ذَأْم 1 ,
a.  Blameworthy action, vice, fault.

ذُؤْنُوْن
ذُؤْنُوْن
a.  A kind of fungus.

##### Türkçe

ذَأَمَ
**ذَأَمَ** A ( n. ac. **ذَأْم** 1 ),
a. Kınadı, kusur buldu, azarladı, ayıpladı, zemmetti.

b. Hor gördü; kötüledi, sövdü, aleyhinde sayıp döktü.

أَذْءَمَ
**أَذْءَمَ** IV ,
a. Korkuttu.

ذَأْم
**ذَأْم** 1 ,
a. Kınanmaya değer fiil, kötülük, kusur.

ذُؤْنُوْن
**ذُؤْنُوْن**
a. Bir tür mantar.
