# ذأن (ذ-أ-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%A3%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ذ - أ - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 5 sözlük

## Sözlükler (5)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الذُؤْنونُ: نبْتٌ. يقال: خرج الناس يَتَذَأْنَنونَ، أي يأخذون الذآنِينَ.

##### Türkçe

**الذُؤْنونُ**: bir bitki. Denilir: “İnsanlar **يَتَذَأْنَنونَ** olarak çıktılar”; yani **الذآنِينَ**’i alıyorlar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ذ ن ( وايء )
أذن ، ذان ، ذأن : ( مستعملة ) .
أَذن : قال الفَرَّاء وغَيْرُه : الأُذُن ، مُثقّلة مُؤَنَّثة ، وجَمْعُها : آذَان .
وقال ابن السِّكِّيت : رَجُلٌ أُذَانِيّ : عَظِيم الأُذُنَين .
ويُقال : نَعْجة أَذْناء ، مَمْدُود ، وكَبْشٌ آذَنُ .
وأَذَنْتُ فلاناً أَذْناً ، فهو مَأذُون ، إذا ضَرَبْت أُذُنَه .
وأُذَيْنَة : اسم مَلِك من مُلُوك اليَمن .
وقال الزَّجّاج في قوله تعالى : ( وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَّكُمْ ) ( التوبة : 62 ) : أكْثَرُ القُرَّاء يَقْرَؤُون : ( قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَّكُمْ ( . وتفسيرُه : أنّ مِن المُنَافِقين مَن كان يَعِيبُ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) ويقول : مَتى بَلغه شَيءٌ حَلَفْتُ له فيَقْبَل منِّي ، لأنّه أَذُنٌ . فأَعْلَم الله تعالى أنّه أُذُن خَيْرٍ لا أُذُن شَرَ ، ثم بَيَّن فقال : ( يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ ) ( التوبة : 62 ) أَي ما يَسمع يُنزّله الله عليه
ويُصَدِّق به ويُصدِّق المؤمنين فيما يُخبرونه به .
وفي الحَدِيث : ( ما أَذِنَ اللَّهُ لِشايْءٍ كأَذَنهِ لِنَبِيَ يَتَغَنَّى بالقُرْآن ) .
قال أَبو عُبَيد : يَعْني : ما اسْتمع الله لشيء كَاسْتماعه لنبيَ يَتَغَنَّى بالقُرآن .
يقال : أَذِنْتُ للشّيء آذَنُ له ، إذا اسْتَمَعْتَ له ؛ قال عَدِيّ :
أَيُّها القَلْب تَعَلَّلَ بِدَدَنْ
إنَّ هَمِّي في سَمَاع وأَذَنْ
ويقال : أَذِنْتُ لفلانٍ في أَمْر كذا وكذا إذْناً ، بكسر الهَمْزَة وجَزْم الذال .
واستأْذنْتُ فلاناً اسْتِئْذَاناً .
وأَما قولُه تعالى : ( فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ ) ( البقرة : 279 ) . وقُرىء ( فآذِنوا ) . فمن قرأَ ( فآذِنوا ) كان مَعناه : فَأَعْلِمُوا كلَّ مَنْ لم يَتْرُك الرِّبا أَنّه حَرْبٌ .
يُقال : قد آذَنْتُه بكذا وكذا ، أُوذِنه إيذاناً ، إذا أَعْلَمْته ؛ وقد أَذِنَ به يَأْذَن ، إذا عَلِم .
ومَن قرأَ ) فَأْذَنُواْ ( فَالمَعْنَى : فَأَنْصِتُوا .
وقولُه عَزّ وجَلّ : ( وَأَذَانٌ مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ ) ( التوبة : 3 ) أَي إِعْلامٌ .
يُقال : آذَنْتُه أُوذِنه إيذاناً وأَذاناً . فالأذان : اسْمٌ يَقوم مُقام الإيذان ، وهو المَصْدر الحقيقيّ .
وقال عزَّ وجلّ : ( وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِن شَكَرْتُمْ لأَزِيدَنَّكُمْ ) ( إبراهيم : 7 ) . معناه : وإذ عَلِمَ رَبُّكُمْ .
والأذانُ للصَّلاةِ : إعْلاَمٌ بها وبِوَقْتِها .
والأَذِين : مثل الأذان أَيضاً .
وقوله : ( وَمَا هُم بِضَآرِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ ) ( البقرة : 102 ) مَعناه : بِعِلم الله ، والإذْنُ ها هنا لا يكون إلا من الله عَزَّ وجَلَّ ، لأن الله لا يَأْمر بالفحشاء مِن السِّحر وما شاكلَه .
وآذانُ الكِيزَان : عُرَاها ؛ واحدها : أُذُن .
ويُقال : فَعَلْتُ كذا وكذا بإِذْنه ، أَي فعلْتُه بِعلْمه . ويكون بإذنه ، أَي بأَمْرِه .
وأَخبرني المُنْذريّ : عن أَبي العباس ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : أَذَّنْتُ فلاناً تأَذيناً ، أَي رَدَدْتُه .
قال : وهذا حَرف غَريب .
قال : والأَذَنُ : التِّبْنُ ، واحدته : أَذَنَةٌ .
وقال ابن شُمَيْل : يقال : هذه بَقلة تَجد بها الإبِلُ أَذَنَةً شَدِيدَةً ، أَي شَهْوَةً شَدِيدَةً . وأَذَّنَ بِإِرسال إبِله ، أَي تَكَلَّمَ به .
وأَذِّنُوا عنِّي أَوَّلَها : أَي أَرْسِلُوا أَوَّلَها .
والْمِئْذَنةُ : الموْضِعُ الذي يُؤذَّن عليه للصّلاة .
وقال اللَّيْثُ : تأَذَّنْتُ لأفْعَلَنّ كَذا وكذا ، يُرادُ به إِيجاب الفِعْل .
وقال أَبو زَيد : يُقال للمنَارة : الْمِئْذَنة ، والْمُؤْذَنَة .
ثَعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، يُقال : جاء فلانٌ ناشراً أُذُنَيْهِ ، أَي طامعاً .
ووجدتُ فلاناً لابِساً أُذُنَيْهِ ، أَي مُتَغَافِلاً .
وقال ابن شُمَيْل : الأَذنَةُ : صِغار الإبل والغَنَم .
ووَرق الشَّجر ، يقال له : أَذَنَة ، لصغَره .
قال ابن شُمَيل : أَذِنْتُ لِحديث فلانٍ ، أَي اشْتَهَيْتُه .
وأَذِنْتُ لرائحة الطَّعام ، أَي اشْتَهَيْتُه .
وهذا طعامٌ لا أَذَنَةٌ له ، أَي لا شَهْوَةَ لِرِيحِه .
وقوله : ( فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ مِّنَ اللَّهِ ) ( البقرة : 279 ) ، أَي فَاعْلَمُوا : أَذِنَ يَأْذن ، إذا عَلِم .
ومن قَرأَ : ( فآذِنُوا ) أَراد : أَعْلِموا مَنْ وَراءَكم بالحَرب .
ومنه قوله تعالى : ( شُرَكَآئِى قَالُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ ءَاذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِن ) ( السجدة : 47 ) ، أَي أَعْلَمْنَاك .
) فَقُلْ ءَاذَنتُكُمْ عَلَى سَوَآءٍ ) ( الأنبياء : 109 ) ، أَي أَعْلمْتُكُم ما يَنْزِلُ عَلَيّ من الوَحْي .
) وَأَذَانٌ مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ ) ( التوبة : 3 ) ، أَي إعْلاَم ، وهو الإيذان .
والإيذان : الأذِين ؛ قال جَرير :
هل تَمْلِكون مِن المَشَاعر مَشْعَراً
أَو تَشْهدُون لَدَى الأذان أَذِينا
الْمُؤَذِّنُ : الْمُعْلِم بأَوْقات الصّلاة .
) وَمَا هُم بِضَآرِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ ) ( البقرة : 102 ) ، أَي بعِلْمه .
) وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَن تُؤْمِنَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ ) ( يونس : 100 ) ، أَي بِعلْمه .
ويُقال : بتوفيق اللَّهِ .
) وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ ) ( الأعراف : 166 ) ، أَي أَعْلَم ، وهو واقع مثل تَوَعّد . ويجوز أَن يكون ( تَفَعّلْ ) من قولك ( تأَذن ) ، كما يُقال : تعلّم ، بمَعْنى اعْلَمْ .
) ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ ) ( يوسف : 70 ) أَي نادَى مُنَادٍ .
وقوله : ( هُوَ أُذُنٌ ) ( التوبة : 62 ) أَي يَأْذَن لما يُقال له ، أَي يَسْتَمع فيَقْبَل .
قلتُ : قوله ) هُوَ أُذُنٌ ( أَرَادوا أَنه مَتَى بَلَغه عنّا أَنا تناولناهُ بسُوء أَنْكَرْنا ذلك وحَلَفنا عليه ، فَيقْبل ذلك لأنّه أُذُن .
ويُقال : السُّلْطان أُذُن .
) انشَقَّتْ وَأَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَحُقَّتْ ) ( الإنشقاق : 2 ) ، أَي سَمِعت سَمْع طاعةٍ وقَبُول ، وبه سُمِّي الإذْنُ إذْناً .
ذين : ثَعلب ، عن ابن الأعرابيّ : ذَامَه وذَانَه وذَابَه ، أَي عابَه .
وقال ابنُ السِّكِّيت : سَمِعْتُ أَبَا عَمْرٍ و يقول : هو الذَّيْم والذَّام والذَّان والذَّابُ ، بمَعْنًى واحد .
قال : وقال قيسُ بن الخطَيم الأنْصاريّ :
رَدَدْنَا الكَتِيبةَ مَفْلُولةً
بها أَفْنُها وبها ذَانُها
وقال كِنَازٌ الجَرْمِيّ :
بها أَفْنُها وبها ذابُها
ذأَن : ثَعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الذُّؤْنُون : أَسمر اللَّون مُدَمْلَكٌ ، له وَرَق لازِق به ، وهو طويلٌ مثل الطُّرْثُوث ، تَمِهٌ لا طَعْمَ له ، ليس بحُلْوٍ ولا مُرّ ، لا يَأْكُله إلا الغنم ، يَنْبُت في سُهول الأرْض .
والعربُ تقول : ذُؤْنُون لا رِمْثَ له ، وطُرْثُوث لا أَرْطَاة .
يُقال هذا للقوم إذا كانت لهم نَجْدة وفَضْل فهلكوا وتغيَّرت حالُهم ، فيُقال : ذَآنِين لا رِمْثَ لها ، وطَراثيث لا أَرْطَى ، أَي قد اسْتُؤْصِلوا فلم تَبْقَ لهم بَقِيّة .
وفي حَديث حُذَيفة ، قيل له : كيف تَصْنع إذا أَتاك من الناس مِثْل الوَتدِ أَو مِثْل الذُّؤْنُون يقول : اتَّبِعْني ولا أَتَّبِعك ؟ .
الذُّؤْنُون : نَبْتٌ طويلٌ ضَعِيفٌ له رأْس مُدَوَّر ، ربّما تأْكله الأعراب . شَبَّهه بالذُّؤْنُون لِصِغَره وحَدَاثة سنه ، وهو يَدْعُو المشايخ إلى اتِّباعه .

##### Türkçe

ذ ن ( **وايء** )
**أذن** ، **ذان** ، **ذأن** : (kullanılan).

**أَذن** : el-Ferrâ ve başkası dedi: **الأُذُن**; şeddeli, müennes; cem‘i: **آذَان**.
İbn es-Sikkît dedi: **رَجُلٌ أُذَانِيّ**: iki kulağı büyük.
Ve denir: **نَعْجة أَذْناء**; medli; ve **كَبْشٌ آذَنُ**.
Ve **أَذَنْتُ** falancayı **أَذْناً**; o da **مَأذُون** olur; kulağını vurduğun zaman.
Ve **أُذَيْنَة**: Yemen krallarından bir kralın adı.
Zeccâc, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında dedi: ( **وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَّكُمْ** ) (Tevbe: 62): kurrânın çoğu şöyle okur: ( **قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَّكُمْ** ). Bunun tefsiri: münafıklardan, Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) ayıplayan ve “Ne zaman ona bir şey ulaşsa, ona yemin ederim de benden kabul eder; çünkü o **أَذُنٌ**’dür” diyen kimse vardı. Allah Teâlâ onun **أُذُنُ خَيْرٍ** olduğunu, **أُذُنُ شَرّ** olmadığını bildirdi; sonra açıklayıp dedi: ( **يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ** ) (Tevbe: 62), yani işittiğini Allah ona indirir
ve onunla tasdik eder; müminleri de kendisine haber verdikleri şeyde tasdik eder.
Hadiste: ( **ما أَذِنَ اللَّهُ لِشايْءٍ كأَذَنهِ لِنَبِيَ يَتَغَنَّى بالقُرْآن** ).
Ebû Ubeyd dedi: yani Allah hiçbir şeye, Kur’an ile tegannî eden bir peygamberi dinlemesi gibi dinlemedi.
Denir: **أَذِنْتُ** şeye, ona **آذَنُ**; onu dinlediğin zaman; Adiyy dedi:
أَيُّها القَلْب تَعَلَّلَ بِدَدَنْ
إنَّ هَمِّي في سَمَاع وأَذَنْ
Ve denir: falana şu şu işte **إذْناً** ile **أَذِنْتُ**; hemzenin kesriyle ve **الذال**’ın cezmiyle.
Ve falandan **اسْتِئْذَاناً** ile **استأْذنْتُ**.
Allah Teâlâ’nın şu sözüne gelince: ( **فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ** ) (Bakara: 279). Ve ( **فآذِنوا** ) diye de okunmuştur. Kim ( **فآذِنوا** ) okursa manası: ribayı terk etmeyen herkesin bunun savaş olduğunu bilmesini sağlayın.
Denir: ona şu şu ile **آذَنْتُه**; onu **إيذاناً** ile **أُوذِنه**; onu bildirdiğin zaman; ve onunla **أَذِنَ**; **يَأْذَن**; bildiği zaman.
Kim ( **فَأْذَنُواْ** ) okursa mana: susup dinleyin.
Azîz ve Celîl’in sözü: ( **وَأَذَانٌ مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ** ) (Tevbe: 3), yani bildirim.
Denir: onu **آذَنْتُه**; onu **إيذاناً** ve **أَذاناً** ile **أُوذِنه**. **الأذان**: **الإيذان**’ın yerini tutan bir isimdir; ve o hakikî masdardır.
Azze ve celle dedi: ( **وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِن شَكَرْتُمْ لأَزِيدَنَّكُمْ** ) (İbrahim: 7). Manası: Rabbiniz bildiği vakit.
Namaz için **الأذان**: onunla ve vaktini bildirmedir.
**والأَذِين**: **الأذان** gibi, yine.
Şu sözü: ( **وَمَا هُم بِضَآرِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ** ) (Bakara: 102) manası: Allah’ın ilmiyle; **الإذْن** burada ancak Azze ve Celle olan Allah’tandır; çünkü Allah sihirden ve benzerinden olan fuhşu emretmez.
**وآذانُ الكِيزَان**: onların kulpları; tekili: **أُذُن**.
Ve denir: şu şu şeyi onun **بإِذْنه** ile yaptım; yani onun ilmiyle yaptım. Ve **بإذنه** olur; yani onun emriyle.
Münzirî bana haber verdi: Ebû’l-Abbâs’tan, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: falancayı **تأَذيناً** ile **أَذَّنْتُ**; yani onu geri çevirdim.
Dedi: bu garip bir harftir.
Dedi: **والأَذَنُ**: saman; tekili: **أَذَنَةٌ**.
İbn Şümeyl dedi: denir: bu bir ottur; onunla develer **أَذَنَةً شَدِيدَةً** bulur; yani şiddetli iştah. Ve develerini salıvermekle **أَذَّنَ**; yani onu söyledi.
**وأَذِّنُوا عنِّي أَوَّلَها**: yani ilkini salıverin.
**والْمِئْذَنةُ**: namaz için üzerinde ezan okunan yer.
Leys dedi: **تأَذَّنْتُ**: “şunu şunu mutlaka yapacağım”; bununla fiili gerekli kılma kastedilir.
Ebû Zeyd dedi: minareye **الْمِئْذَنة** ve **الْمُؤْذَنَة** denir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: falan kimse iki kulağını yaymış olarak geldi; yani tamahkâr olarak.
Ve falanı iki kulağını giymiş buldum; yani gaflete vurur olarak.
İbn Şümeyl dedi: **الأَذنَةُ**: deve ve koyunun küçükleri.
Ağaç yaprağına da küçüklüğünden dolayı **أَذَنَة** denir.
İbn Şümeyl dedi: falanın sözüne **أَذِنْتُ**; yani onu arzuladım.
Yemeğin kokusuna **أَذِنْتُ**; yani onu arzuladım.
Ve bu, kokusuna iştah olmayan bir yemektir: **لا أَذَنَةٌ له**; yani kokusuna iştah yoktur.
Şu sözü: ( **فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ مِّنَ اللَّهِ** ) (Bakara: 279), yani bilin: **أَذِنَ يَأْذن**; bildiği zaman.
Kim ( **فآذِنُوا** ) okursa muradı: arkanızdakileri savaşla bilgilendirin.
Bundan Allah Teâlâ’nın sözü: ( **شُرَكَآئِى قَالُو** (sallallahu aleyhi ve sellem)
1764 اْ ءَاذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِن ) (Secde: 47), yani seni bilgilendirdik.
( **فَقُلْ ءَاذَنتُكُمْ عَلَى سَوَآءٍ** ) (Enbiyâ: 109), yani vahiyden bana ineni size bildirdim.
( **وَأَذَانٌ مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ** ) (Tevbe: 3), yani bildirim; o da **الإيذان**’dır.
**والإيذان**: **الأذِين**’dir; Cerîr dedi:
هل تَمْلِكون مِن المَشَاعر مَشْعَراً
أَو تَشْهدُون لَدَى الأذان أَذِينا
**الْمُؤَذِّنُ**: namaz vakitlerini bildiren.
( **وَمَا هُم بِضَآرِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ** ) (Bakara: 102), yani onun ilmiyle.
( **وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَن تُؤْمِنَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ** ) (Yûnus: 100), yani onun ilmiyle.
Ve denir: Allah’ın tevfikiyle.
( **وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ** ) (A‘râf: 166), yani bildirdi; ve bu, **تَوَعّد** gibi vâkidir. Ve ( **تَفَعّلْ** )’in, “**تأَذن**” sözünden olması caizdir; nasıl ki “**تعلّم**” denir; “bil” manasında.
( **ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ** ) (Yûsuf: 70), yani bir münâdî seslendi.
Şu sözü: ( **هُوَ أُذُنٌ** ) (Tevbe: 62), yani kendisine söylenene **يَأْذَن**; yani dinler de kabul eder.
Dedim: ( **هُوَ أُذُنٌ** ) sözleriyle, “bizim hakkımızda bize kötüce dokunduğu ona ulaşınca bunu inkâr ederiz ve üzerine yemin ederiz; o da bunu kabul eder; çünkü o **أُذُنٌ**’dür” demek istediler.
Ve denir: sultan **أُذُن**’dür.
( **انشَقَّتْ وَأَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَحُقَّتْ** ) (İnşikâk: 2), yani itaat ve kabul işitmesiyle işitti; ve bununla **الإذْن**’e **إذْناً** adı verildi.

**ذين** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ذَامَه** ve **ذَانَه** ve **ذَابَه**; yani onu ayıpladı.
İbn es-Sikkît dedi: Ebû Amr’ı işittim, şöyle diyor: o **الذَّيْم** ve **الذَّام** ve **الذَّان** ve **الذَّابُ**’dır; tek manadadır.
Dedi: Kays b. el-Hatîm el-Ensârî dedi:
رَدَدْنَا الكَتِيبةَ مَفْلُولةً
بها أَفْنُها وبها ذَانُها
Ve Kinâz el-Cermî dedi:
بها أَفْنُها وبها ذابُها

**ذأَن** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الذُّؤْنُون**: esmer renkli, dolgun; kendisine yapışık yaprağı olan; **الطُّرْثُوث** gibi uzun; tatsız; ne tatlı ne acı; onu ancak koyun yer; yerin düzlüklerinde biter.
Araplar der: **ذُؤْنُون**; onun **رِمْثَ**’i yoktur; ve **طُرْثُوث**; onun **أَرْطَاة**’ı yoktur.
Bu, kavme; onlarda yiğitlik ve fazilet varken helâk olup halleri değiştiğinde söylenir; denir: **ذَآنِين**; onun **رِمْثَ**’i yoktur; ve **طَراثيث**; onun **أَرْطَى**’sı yoktur; yani kökleri kazınıp yok edilmişlerdir; onlardan bir kalıntı kalmamıştır.
Huzeyfe hadîsinde: ona denildi: insanlardan kazık gibi yahut **الذُّؤْنُون** gibi biri sana gelip “bana uy, ben sana uymam” derse ne yaparsın?
**الذُّؤْنُون**: başı yuvarlak, uzun zayıf bir bitkidir; bazen bedevîler onu yer. Onu küçüklüğü ve yaşının yeniliği sebebiyle **الذُّؤْنُون**’a benzetti; hâlbuki o, ihtiyarları kendisine uymaya çağırır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الذُّؤْنُونُ والعُرْجُون والطُّرْثُوث من جنس: وهو مما ينبت في الشتاء، فإِذا سَخُنَ النهار فسد وذهب. غيره: الذُّؤْنون نبت ينبت في أُصول الأَرْطى والرِّمْثِ والأَلاء، تنشقُّ عنه الأَرض فيخرج مثل سواعد الرجال لا ورق له، وهو أَسْحَمُ وأَغْبَر، وطرفه مُحَدَّد كهيئة الكَمَرة، وله أَكمام كأَكمام الباقِلى وثمرة صفراء في أَعلاه، وقيل: هو نبات ينبت أَمثال العراجين من نبات الفُطْرِ، والجمع الذَّآنِينُ. وقال أَبو حنيفة: الذَّآنين هَنَواتٌ من الفُقُوع تخرج من تحت الأَرض كأَنَّها العَمَدُ الضِّخَام ولا يأْكلها شيء، إِلا أَنها تُعْلَفُها الإِبلُ في السنة وتأْكلها المِعْزى وتسمن عليها، ولها أَرُومة، وهي تتخذ للأَدوية ولا يأْكلها إلا الجائع لمرارتها. وقال مرة: الذآنين تنبت في أُصول الشجر أَشبه شيء بالهِلْيَوْن، إلا أَنه أَعظم منه وأَضخم، ليس له ورق وله بُرْعُومة تتورَّد ثم تنقلب إلى الصفرة. والذُّؤْنون: ماء كله وهو أَبيض إلا ما ظهر منه من تلك البُرْعُومة، ولا يأْكله شيء، إلا أَنه إذا أَسْنَتَ الناس، فلم يكن بها
(* الضمير في بها يعود إلى السنة المنويَّة). شيء، أَغنى، واحدته ذُؤْنُونة. وذَأْنَنَتِ الأرضُ: أَنبتت الذآنين؛ عن ابن الأَعرابي. وخرجوا يَتَذأْنَنُون أَي يطلبون الذَّآنِين ويأْخذونها؛ وأَنشد ابن الأَعرابي: كلّ الطعامِ يأْكلُ الطَّائِيونا:
الحَمَضِيضَ الرَّطْب والذآنِينا.
قال الأَزهري: ومنهم من لا يهمز فيقول ذُونون، وذَوانين الجمع. ابن شميل: الذُّؤْنُون أَسمر اللون مُدَمْلَكٌ له ورق لازق به، وهو طويل مثل الطُّرْثُوث، تَمِهٌ لا طعم له، ليس بحلو ولا مرّ، لا يأْكله إلا الغنم، ينبت في سهول الأَرض، والعرب تقول: ذُونون لا رِمْثَ له، وطُرْثوث لا أَرطاة؛ يقال هذا للقوم إذا كانت لهم نَجْدَة وفضل فهلكوا وتغيرت حالهم، فيقال: ذآنينُ لا رِمْثَ لها وطَراثيثُ لا أَرْطى أَي قد استُؤْصِلوا فلم تبق لهم بقية؛ قال ابن بري: هو هِلْيَوْنُ البر؛ وأَنشد للراجز يصف نفسه بالرَّخاوة واللِّينِ:
كأَنني، وقَدَمي تَهِيثُ،
ذُؤْنونَ سَوْءٍ رأْسُه نَكِيثُ.
قوله: تَهِيثُ أَي تَهِيثُ الترابَ مثل هاث له بالعطاء، ونَكِيثٌ: متشعث؛ وقال آخر:
غَداةَ توليتم كأَنَّ سيوفَكم
ذَآنينُ في أَعناقِكم لم تُسَلَّلِ
وفي حديث حذيفة: قال لجُنْدُب بن عبد الله: كيف تصنع إذا أَتاك من الناس مثلُ الوَتِد أَو مثل الذُّؤْنون يقول اتَّبِعْني ولا أَتبعك؟ الذُّؤْنون: نبت طويل ضعيف له رأْس مُدوَّر، وربما أَكله الأَعراب، قال: وهو من ذأَنَه إذا حَقَّرَه وضَعَّف شأْنَه، شبهه به لصغره وحداثة سنه، وهو يدعو المشايخ إلى اتباعه، أَي ما تصنع إذا أَتاك رجل ضالّ، وهو في نحافة جسمه كالوَتِد أَو الذُّؤْنون لكدِّه نفسَه بالعبادة يخدعك بذلك ويستتبعك.

##### Türkçe

**الذُّؤْنُونُ** ve **العُرْجُون** ve **الطُّرْثُوث** bir cinstendir: ve o, kışın biten şeylerdendir; gündüz ısınınca bozulur ve gider. Başkası: **الذُّؤْنون** bir bitkidir; **الأَرْطى** ve **الرِّمْثِ** ve **الأَلاء** köklerinde biter; ondan dolayı yer yarılır da erkeklerin kolları gibi çıkar; onun yaprağı yoktur; o daha kara ve daha tozludur; ucu **الكَمَرة** heyeti gibi sivridir; onun **الباقِلى** kılıfları gibi kılıfları vardır ve tepesinde sarı bir meyve vardır; ve denildi: o, **الفُطْرِ** bitkisinden **العراجين** benzerleri bitiren bir bitkidir; çoğulu **الذَّآنِينُ**’dir. Ve Ebû Hanîfe dedi: **الذَّآنين** **الفُقُوع**’dan birtakım şeylerdir; yerin altından sanki iri direkler gibi çıkar; hiçbir şey onu yemez; ancak develer onu yılda bir kez yem yapar ve keçiler onu yer ve onun üzerinde semirir; onun bir kökü vardır; ve o ilaçlar için yapılır ve acılığından dolayı onu ancak aç olan yer. Ve bir kere dedi: **الذآنين** ağaçların köklerinde biter; **الهِلْيَوْن**’a en çok benzeyen şeydir; ancak o ondan daha büyük ve daha iridir; onun yaprağı yoktur; onun bir tomurcuğu vardır, kızarır, sonra sarılığa döner. Ve **الذُّؤْنون**: tamamı sudur ve o beyazdır; ancak o tomurcuktan görünen kısmı müstesna; hiçbir şey onu yemez; ancak insanlar kıtlığa uğradığında, onda
(* zamir **بها**’da, niyet edilen yıla döner). bir şey olmadığında, yeterli kılar; tekili **ذُؤْنُونة**’dir. Ve **ذَأْنَنَتِ** yer: **الذآنين** bitirdi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve çıktılar **يَتَذأْنَنُون**; yani **الذَّآنِين**’i arıyorlar ve onları alıyorlar; ve İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:

Bütün yemeği yer **الطَّائِيونا**:
**الحَمَضِيضَ** tazeyi ve **الذآنِينا**.

El-Ezherî dedi: Onlardan kimi hemze yapmaz da **ذُونون** der; ve çoğul **ذَوانين**’dir. İbn Şümeyl: **الذُّؤْنُون** esmer renklidir, pürüzsüzdür; ona yapışık yaprağı vardır; ve o, **الطُّرْثُوث** gibi uzundur; tatsızdır, tadı yoktur; ne tatlıdır ne acı; onu ancak koyun yer; yerin düzlüklerinde biter; ve Araplar der: **ذُونون**’un **رِمْثَ**’i yoktur, ve **طُرْثوث**’un **أَرطاة**’si yoktur; bu, bir kavim için, onlarda yiğitlik ve fazlalık varken helâk olduklarında ve halleri değiştiğinde söylenir; denir: **ذآنينُ** ki onun **رِمْثَ**’i yoktur ve **طَراثيثُ** ki onun **أَرْطى**’sı yoktur; yani kökleri kazınmıştır da onlara bir kalıntı kalmamıştır; İbn Berrî dedi: o, kırın **هِلْيَوْنُ**’udur; ve râciz için, gevşeklik ve yumuşaklıkla kendini vasfederken, şu beyit okundu:

Sanki ben, ve ayağım toprağı eşelerken,
Kötü bir **ذُؤْنون**; başı dağınık.

Onun sözü: **تَهِيثُ** yani toprağı eşeler; “ona bağışla eşelemek” gibi; ve **نَكِيثٌ**: dağınık. Ve bir başkası dedi:

Siz döndüğünüz gün, sanki kılıçlarınız
Boyunlarınızda **ذَآنينُ** idi, çekilmemiş.

Ve Huzeyfe hadîsinde: Cündüb b. Abdullah’a dedi: İnsanlardan sana kazık gibi yahut **الذُّؤْنون** gibi biri gelip “bana uy” der de ben sana uymam derse, ne yaparsın?

**الذُّؤْنون**: başı yuvarlak, uzun zayıf bir bitkidir; bazen bedevîler onu yer; dedi: ve o, onu küçümseyip işini zayıf saydığı zaman **ذأَنَه**’dendir; küçüklüğü ve yaşının yeniliği sebebiyle onu ona benzetti; hâlbuki o, ihtiyarları kendisine uymaya çağırır; yani, sana sapık bir adam gelip de, bedeninin inceliğinde kazık gibi yahut **الذُّؤْنون** gibi iken, ibadetle kendini yormasından dolayı, bununla seni aldatır ve seni peşine taktırırsa, ne yaparsın?

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( *!الذُّؤْنُونُ ، كزُنْبُورٍ : نَبْتٌ ) يَنْبتُ في أُصُولِ الأَرْضِ والرِّمْثِ ، والأَلاءِ تَنْشقُّ عنه الأَرْضُ فيخرجُ مِثْل سواعِدِ الرِّجالِ لا وَرَق له ، وهو أَسْحَمُ وأَغْبَرُ ، وطرفُه مُحدَّدٌ كهَيْئةِ الكَمَرَةِ ، وله أَكْمامٌ كأَكْمامِ الباقِلَّي ، وثَمرَةٌ صفْراءُ في أَعْلاه .
وقالَ ابنُ شُمَيْل : *!الذُّؤْنُونُ : أَسْمَر اللَّوْنِ مُدَمْلَكٌ له وَرَق لازِقٌ به ، وهو طَويلٌ مِثْل الطُّرْثُوث ، ولا يأْكُلُه إلاَّ الغَنَم ، ينبتُ في سهولِ الأرْضِ .
وقالَ ابنُ بَرِّي : هو هِلْيَوْنُ البرِّ ؛ وأَنْشَدَ للرَّاجزِ يَصِفُ نفْسَه بالرَّخاوَةِ واللِّينِ :
كأنَّني وقَدَمي تَهِيثُ *!ذُؤْنونُ سَوْءٍ رأْسُه نَكِيثُ والجمْعُ *!الذَّآنِينُ ، قالَ الأزْهرِيُّ : ومنهم مَنْ لا يَهْمزُ فيقولُ : ذُونُون وذَوانِينُ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي في الجمْعِ :

غَداةَ تولَّيْتمْ كأَنَّ سيوفَكُم *!ذَآنينُ في أَعْناقِكم لم تُسَلِّلِ ( وخَرَجُوا *!يتَذَأْنَنُون : أَي يَجْنونَه ) .
وفي الصِّحاحِ : يأْخذُونَ *!الذَّآنِينُ .
وقالَ ابنُ الأعْرابيِّ : أَي يَطلبُونَ الذَّآنِينُ ويأْخذُونَها .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!ذَأْنَنَتِ الأرْضُ : أَنْبَتَتْه .
ويقالُ للقوْمِ إذا كانتْ لهم نَجْدَةٌ وفَضْلٌ فهَلكُوا وتغيَّرَتْ حالُهُم : *!ذَآنِينُ لا رِمْثَ لها وطَراثيثُ لا أَرْطَى أَي قد اسْتُؤْصِلوا صِلوا فلم تبْقِ لهم بقيَّة .
*!وذأَنَه *!ذأْناً : إذا حَقَّرَ شأْنَهُ وضَعَّفَه .

##### Türkçe

: ( **الذُّؤْنُونُ** , **زُنْبُورٍ** gibi: bir bitkidir ) yerin ve **الرِّمْثِ**’in köklerinde biter; yer ondan dolayı yarılır da erkeklerin pazuları gibi çıkar; onun yaprağı yoktur; o daha kara ve daha tozludur; ucu **الكَمَرَةِ** heyeti gibi sivridir; onun **الباقِلَّي**’in **أَكْمامِ**’ı gibi **أَكْمامٌ**’ı vardır; ve üst tarafında sarı bir meyvesi vardır.
İbn Şümeyl dedi: **الذُّؤْنُونُ**: renkçe esmer, pürüzsüz; ona yapışık yaprağı vardır; o **الطُّرْثُوث** gibi uzundur; onu ancak koyun yer; yerin düzlüklerinde biter.
İbn Berrî dedi: o, kırın **هِلْيَوْنُ**’udur; ve recez söyleyen için, gevşeklik ve yumuşaklıkla kendisini vasfederken, inşâd etti:
Sanki ben ve ayağım **تَهِيثُ**
**ذُؤْنونُ** kötülük; onun başı **نَكِيثُ**
Çoğulu **الذَّآنِينُ**’dir. Ezherî dedi: Onlardan kimi hemze yapmaz da şöyle der: ذُونُون ve ذَوانِينُ; ve İbn Berrî çoğul hakkında inşâd etti:

Siz döndüğünüz sabah, sanki kılıçlarınız
boyunlarınızda **ذَآنينُ** idi; çekilmedi. (Ve çıktılar **يتَذَأْنَنُون**: yani onu topluyorlar.)
Ve **الصِّحاحِ**’ta: **الذَّآنِينُ** alıyorlar.
İbnü’l-A‘râbî dedi: yani **الذَّآنِينُ**’i istiyorlar ve onları alıyorlar.
Ona istidrâk olunanlardandır:
**ذَأْنَنَتِ الأرْضُ**: onu bitirdi.
Ve kavme, kendilerinde yiğitlik ve fazlalık olduğu hâlde helâk olduklarında ve hâlleri değiştiğinde denir: **ذَآنِينُ**; onun **رِمْثَ**’i yoktur ve **طَراثيثُ**; onun **أَرْطَى**’sı yoktur; yani kökleri kazınıp çıkarılmışlardır; onlara bir kalıntı bırakmadı.
**وذأَنَه** **ذأْناً**: onun şânını küçümsediği ve onu zayıf gördüğü zaman.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَأَنَهُ
1 ذَأَنَهُ ذ , [aor. ذَاََ ,] inf. n. ذَأْنٌ, [app. from ذُؤْنُونٌ, q. v.,] He held his state, or condition, to be contemptible and weak. (TA.)

ذَأْنَنَتِ الأَرْضُ
R. Q. 1 ذَأْنَنَتِ الأَرْضُ ذ The land produced the kind of plant called ذُؤْنُون. (IAar, M.)

خَرَجُوا يَتَدَأْنَنُونَ
R. Q. 2 خَرَجُوا يَتَدَأْنَنُونَ ذ (S, so in both of my copies, and K and TK, but [erroneously] written in the TT as from the M يتذأْنون, and in some copies of the K يَتَذَآئَنُونَ, or يَتَذَآءَنُونَ, [the verb being evidently a denominative from ذُؤْنُونٌ like تَجَلْبَبَ from جِلْبَابٌ,]) They went forth (S, M, K) to take, (S,) or to seek and take, (M,) or to gather, (K,) the kind of plant called ذُؤْنُون (S, M, K.)

ذُؤْنُونٌ
ذُؤْنُونٌ ذ [A kind, or species, of fungus; perhaps a species of phallus;] a certain plant, (T, S, K,) of the same kind as the عُرْجُون and the طُرْثُوثِ, which grows in the winter, and, when the day becomes hot, rots, and goes away; (IAar, T;) said by Abu-l-'Omeythil to be, in form, like the هِلْيَوْن [or asparagus]: (T:) pl. ذَآنِينُ: (T, S:) and some pronounce the sing. ذُونُونٌ, without ء; and make the pl. ذَوَانِينُ: (T, TA:) a certain plant that grows at the roots of the أَرْطَى and رِمْث and أَلَآء; the ground cleaving, and disclosing it, it comes forth like the سَوَاعِد [app. here meaning the upper arms, above the elbows,] of men; has no leaves; is black (أَسْحَمُ), and dustcoloured; is pointed [and roundish] in its extremity, like the glans of the penis in form; has envelopes (أَكْمَامُ) like those of the [bean called] بَاقِلَّى; and has a yellow fruit at its upper part: some say that it is a plant that grows like the [fungi called] عَرَاجِين, of the plants termed فُطْر: AHn says that what are termed ذَآنِين are things of the [fungi called] فُقُوع, that come forth from beneath the ground like thick عُمُد [or poles]; nothing eats them, except that camels feed upon them in the year of drought, and goats eat them and fatten upon them; they have a root-stock (أَرُومَة); and are used as medicines; and none but the hungry will eat them, because of their bitterness: he also says in one place, they grow at the roots of trees, most like to the asparagus (هِلْيَوْن), except that they are larger and thicker; and have no leaves; but they have a بُرْعُومَة [app. here meaning a head, such as is termed a pileus, or cap], which assumes a roseate colour, and then changes to yellow: the ذؤنون is all [full of] water [or juice]; and is white, except what appears thereof, of that بُرْعُومَة; and nothing eats it, except when men are afflicted with drought and have nothing [else] to eat: the n. un. is with ة: (M:) ISh says that it is of a tawny colour, smooth and round, having leaves that stick to it, tall like the طُرْثُوث, not eaten save by sheep or goats, [and grows] in plain, or soft, tracts: IB says that it is the wild هِلْيَوْن. (TA.) One says of a people who were characterized by courage and excellence, and who have perished, their state having changed, ذَآنِينُ لَا رِمْثَ لَهَا وَ طَرَاثِيثُ لَا أَرْطَى [Dhu-noonehs having no rimthehs, and turthoothehs having no artáhs]: meaning that they have been extirpated, and that none of them remains: (TA:) or ذآنين لا رمث لها is a prov. applied to him who is ruined, and has nothing remaining, after having had a family and dignity and wealth. (TA voce طُرْثُوثٌ.)

##### Türkçe

**ذَأَنَهُ**
1 **ذَأَنَهُ** ذ , [muzâri‘ **ذَاََ** ,] mastar ismi **ذَأْنٌ**, [görünüşe göre **ذُؤْنُونٌ**’dan, bkz.,] O, kendi hâlini yahut durumunu hakir ve zayıf saydı. (TA.)

**ذَأْنَنَتِ الأَرْضُ**
R. Q. 1 **ذَأْنَنَتِ الأَرْضُ** ذ Arazi, **ذُؤْنُون** denilen bitki türünü yetiştirdi. (IAar, M.)

**خَرَجُوا يَتَدَأْنَنُونَ**
R. Q. 2 **خَرَجُوا يَتَدَأْنَنُونَ** ذ (S, iki nüshamın ikisinde de böyle, ve K ve TK’de; fakat TT’de M’den olarak **يتذأْنون** şeklinde [yanlışlıkla] yazılmış; K’nin bazı nüshalarında da **يَتَذَآئَنُونَ** yahut **يَتَذَآءَنُونَ**; [fiil açıkça **ذُؤْنُونٌ**’dan türetilmiş bir ism-i mensub fiildir; tıpkı **جِلْبَابٌ**’dan **تَجَلْبَبَ** gibi,]) Onlar dışarı çıktılar (S, M, K) **ذُؤْنُون** denilen bitki türünü almak için, (S,) yahut arayıp almak için, (M,) yahut toplamak için, (K,) (S, M, K.)

**ذُؤْنُونٌ**
**ذُؤْنُونٌ** ذ [Bir tür, yahut cins, mantar; belki bir phallus türü;] belirli bir bitki, (T, S, K,) **عُرْجُون** ve **طُرْثُوثِ** ile aynı türden; kışın yetişir; gün sıcak olunca çürür ve gider; (IAar, T;) Ebu-l-‘Omeythil tarafından, şekilce **هِلْيَوْن** [yahut kuşkonmaz] gibi olduğu söylenmiştir: (T:) çoğulu **ذَآنِينُ**: (T, S:) ve bazıları tekili, ء olmaksızın, **ذُونُونٌ** diye telaffuz eder; ve çoğulu **ذَوَانِينُ** yapar: (T, TA:) **أَرْطَى** ve **رِمْث** ve **أَلَآء**’ın köklerinde yetişen belirli bir bitki; yer yarılıp onu açığa çıkarınca, insanların **سَوَاعِد**’i [burada görünüşe göre dirseklerin üstündeki üst kollar anlamında] gibi çıkar; yaprakları yoktur; siyahtır (**أَسْحَمُ**) ve toz rengindedir; ucunda sivridir [ve yuvarlağımsıdır], şekilce penisin başı gibi; [bakla denilen] **بَاقِلَّى**’nınkiler gibi kılıfları (**أَكْمَامُ**) vardır; ve üst kısmında sarı bir meyvesi vardır: bazıları onun, bitkilerden **فُطْر** diye adlandırılanların [mantarların] **عَرَاجِين** denilenleri gibi yetişen bir bitki olduğunu söyler: AHn der ki, **ذَآنِين** diye adlandırılanlar, yerin altından kalın **عُمُد** [yahut direkler] gibi çıkan, **فُقُوع** denilen [mantar] şeylerindendir; onları hiçbir şey yemez; ancak kıtlık yılında develer onlarla beslenir; keçiler de onları yer ve onlarla semirir; onların bir kök-kütüğü (**أَرُومَة**) vardır; ve ilaç olarak kullanılırlar; acılıkları sebebiyle, aç olandan başkası onları yemez: o ayrıca bir yerde der ki, ağaçların köklerinde yetişirler; kuşkonmaza (**هِلْيَوْن**) en çok benzerler; ancak daha büyük ve daha kalındırlar; yaprakları yoktur; fakat onların bir **بُرْعُومَة**’si [burada görünüşe göre pileus yahut şapka denilen bir baş] vardır; o gül rengine döner, sonra sarıya değişir: **ذؤنون** bütünüyle su [yahut öz] doludur; ve beyazdır; ancak o **بُرْعُومَة**’den görünen kısmı müstesna; ve onu hiçbir şey yemez; ancak insanlar kıtlığa uğrayıp yiyecek başka bir şey bulamadıklarında: tekil birimi (n. un.) ة iledir: (M:) ISh der ki, o, sarımtırak renktedir, pürüzsüz ve yuvarlaktır; ona yapışan yaprakları vardır; **طُرْثُوث** gibi uzundur; koyun yahut keçiden başka yenmez; [ve] düz, yahut yumuşak, arazilerde [yetişir]: IB der ki, o, yabani **هِلْيَوْن**’dur. (TA.) Cesaret ve faziletle nitelenmiş, sonra yok olmuş, hâlleri değişmiş bir kavim hakkında şöyle denir: **ذَآنِينُ لَا رِمْثَ لَهَا وَ طَرَاثِيثُ لَا أَرْطَى**: bunun anlamı, onların kökünün kazınmış olması ve onlardan hiçbir kimsenin kalmamış olmasıdır: (TA:) yahut **ذآنين لا رمث لها**, ailesi ve itibarı ve malı olduktan sonra helâk olan ve geriye hiçbir şeyi kalmayan kimseye uygulanan bir darb-ı meseldir. (TA, **طُرْثُوثٌ** maddesinde.)
