# ذأي — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%8A/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%A3%D9%8A/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%8A.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: ذأي

باب اللفيف من الذال
إذ، إذا
إذ لما مَضَى وقد يكون لما يُستَقْبَل، وإذا لِما يستقبَل.
وإذا جوابُ توكيد الشرط يُنَوَّن في الاتّصال ويُسَكِّنُ في الوقف.
وإذا أُضيفت إل إذ كلمةٌ جُعِلَت غايةً للوقت، تُنَوَّنُ وتُجَر، كقولكَ: يومَئِذٍ وساعتَئِذٍ، وكتابتها ملتزقةٌ، فإِنْ وصَلتَها بكلامٍ يكون صلةً ولا يكون خبراً، كقول الشاعر:
عَشيّةَ إذْ يقول: بنو لؤيّ
كانت في الأصل حيث جَعَلْتَ تقول صلةً أخرجتَها من حَدِّ الإضافة إل قولِك: إذ تقول جملةً، فإذا أفرَدْتَها نَوَّنتَها لا لتِواقِها بالكلمة التي معها كأنّها كملةٌ واحدة، كقولك: عَشِيَّتَئِذٍ بنو فلان يقولون كذا، لأنّ موقتات في حينئذٍ ويومَئِذٍ ولَيلَتئذٍ وساعتَئذٍ وغَداتَئذٍ وعامتَئذٍ وعشيئذ، ولم يُقَلْ: الآنَئِذٍ، وإنّما خُصَّت هؤلاء الكلمات بها لأنَّ أقربَ ما يكون في الحال قولُك: الآنَ، فلما لم يَتَحوَّلْ هذا الاسمُ عن وقت الحال، ولَمْ بتباعَدْ عن ساعتِك التي أنتَ فيها، لم يتمكن، ولذلك نُصِبَتْ في كل وَجْهٍ، فلما أرادوا أن يتباعَدوا بها ويحوِّلوها من حال إل حال لم تَنْقَدْ أن يقولوا: الآنئذٍ عكَسوا ليُعرَف بها وقتُ ما تباعَدَ من الحال، فقالوا: حينئذٍ ولكن قالوا: الآن لساعتك في التقريب، وفي التبعيد: حينئذٍ ونُزِّل بمنزلتها الساعةُ وساعتئذٍ وصار في حدِّهما اليومُ ويومَئذٍ والحروف التي وَصَفنا على ميزان ذلك مخصوصةٌ بتوقيتٍ لم يُخَصَّ به سائر أسماء الأزمنة إلاِّ ببيان وقتٍ نحو: لقيتُه سنةَ خَرَجَ ورأيتُه شَهْرَ يُقْدَمُ الحاجُّ، كقوله:
في شهرَ يَصطادُ الغُلامُ الدُّ الخلا
فمن نَصَبَ الكلامَ فإنّه يَجْعَلُ الإضافةَ إل هذا الكلام أجمع كمه قالوا: زمنَ الحَجّاجُ أميرٌ.
أذي:
الأَذَى: كُلُّ ما تَأَذَّيتَ به، ورجل أَذِيٌّ، أي شديدُ التَّأَذِّي، وأذِيَ يَأْذَى أَذىً.
ذءي، ذءو:
يقال: ذَأَي يَذْأَى ويَذْءُو، ذَأْياً وذَأْواً، وهو ضَرْبٌ من عَدْوِ الإِبِل، يُوصَف به حِمارُ الوحش، تقول: حِمارٌ مِذْأىً، مقصور بهمزة.
ذيء:
ذَيَّأتُ اللَّحْمَ، قد تَذَيَّاً إذا انفَصَلَ عن العظم بفسَاد أو طَبْخٍ.
وذء:
وَذَأَتْه عَيني تَذَؤه وَذْءاً أي نَبَتْ تَنبُو.
ذوي:
ذَوَى يَذوي ذَيّاً، وهو أن لا يُصيبَ النباتَ والحشيشَ رِيُّه، أو يضربُه الحَرَّ فيذبُلُ ويضعُفُ، ولغة أهل بِيِشةَ ذَأَى، قال:
أقام به حتى ذأى العُودُ والتَوَى
ذو:
ذو اسمٌ ناقص تفسيره صاحب، كقولك: ذو مال، أي صاحبه، والتثنية ذَوانِ، والجمع ذَوون.
وليس في كلام العرب شيء يكون إِعرابُه على حرفَيْن غيرُ سَبع كلماتٍ وهُنَّ: ذَو، وفو، وأخو، وحَمو، وأمرء وابنُم فأما فُو فمنهم من ينصِب الفاءَ في كُلٍّ، ومنهم من يُتبِع الفاءَ الميمَ، والأول أحسَنُ.
وألأنثى ذات، ويجمَع ذواتُ مالٍ، فإذا وَقَفت على ذاتٍ، فمنهم من يَرُدُّ التّاء إلى هاء التأنيث، وهو القياس، ومنهم مَن يَدَع التاءَ عل حالها ظاهرةً في الوقف لكثرة ما جَرَتْ على اللسان.
وهُنَّ ذوات مال، وهما ذَواتا مال، وقد يجوز في الشعر ذاتا مال، وإتمامُها في التثنيةِ أحسن، قال:
وخَرْقٍ قد قَطَعتُ بلا دليلٍ		بعَنْسَي رِجْلةٍ ذاتَي نِقـال
والذَّوون: هم الأَدْنَونَ الأوَّلُون، قال الكميت:
وقد عَرَفَت مَواليَها الذَّوينا
أي الأَخَصِّين، وجاءتْ هذه النون لذَهاب الإضافة.
ولقِيتُه ذا صَباحٍ، مثلُ ذاتَ صباحٍ، وذاتَ يومٍ أحسَنُ، لأن ذا وذات يُرادُ بهما في هذا المعنى وقتٌ مُضافٌ إلى اليَوْمِ والصَّباحِ.
وتقول: قَلَّتْ ذات يده، وذا ها هنا اسمٌ لِما مَلَكَتْ يَداه، كأنّها تقَعُ على الأموال، وكذلك قولهم: عَرَفَه من ذاتِ نفسِه، كأنّه يعني به سَريرتَه المُضمَرة.
وتقول في بعض الجواب: لا بذي تَسْلَم، كأنّه قال لا واللهُ يُسلِّمُك، ما كان كذا وكذا، فتقول: لا وسلامِتكَ ما كان كذا وكذا، كما يقال: لمنقال: ماذا صنَعْتَ? خَيرٌ وخَيراً، أي الذي صنعت هو خير، والنصب على وجه الفعل، ومنه قوله -عزَّ وجلَّ-: قل العَفوُ، أي الذي تُنفِقون هو العَفْوُ من أموالِكم، فإِياهُ فأَنفِقوا، في قِراءة من يرفَعُ، والنَّصب عل وجه الفِعل.
وتقول في اليمين: لا أفعَلُ، وإذا أَقسَم عليه قال: لا ها الله.
ذا:
لم يهمزوا ولا يُريدون بها إذن، ولكنها مثلُ:
تعلمتها لعَمْرُ اللهِ ذا قَسَما
والأنثى في الأصل: ذاةٌ، ولكنه كَثُرت على ألسنتهم فصار أكثرهم يقول ذات وهي ناقصة، وإِتمامُها ذواى مثل نواة، فحذَفوا منها الواو، فإذا ثَنَّوا أتَمّوها فقالوا: ذواتان كقولك: نَواتان، وإذا ثَلّوا رجعوا غلى ذات فقالوا: ذوات، ولو جَمَعوا عل التمام لقالوا: ذَوَيات كنَوَيات.
وتضغّها ذُوَيَّةٌ، وقد سمعنا في الشعر من يبني على حَذف الواو كقوله: ذاتا فلزم القياس، وقد وبناؤه على ذات وذاتا.
وأما ذِهِ وذي وذا في هذه وهذي وهذا فأسماءٌ مَكنيّاتٌ وليس في البناء فيها غير الذال والألف التي بعدها زائدة. وبيان ذلك أنَّ تصغيرها ذبّا كأنّه بوزن فعا كما ينبغي في القياس، أو يكون بوزن فُعَيْلَى لو تَمَّ لأنّ ياء التصغير لا تعتمد إلاّ على ضمّة، ولم يرُدّوا الحرف الذي في موضع العَيْن فالتَزَقت ياء التصغير بالحرف لأول من الكملة فاعتمدَتْ على الفتحةِ، وإذا صَغَّروا ذهِ وذي رَدُّوهما إلى بنائهما.
والذي: تعريف ذا فلما قصرت قوَّوا اللام بلام أخرى، فمنهم من يقول: اللّذْ يُسكِّن الذال، ويحذف الياء التي التي بعدها وإنّهم لمّا أدخلوا في الأسْمِ لامَ المعرفة طَرَحوا الزيادة التي بعد الذال وسكَنَتِ الذال، فلما ثَنَّوا حَذَفُوا النون فأدخَلوا عل الاثنين بحذف النون، كما أَدخَلوا على الواحد باسكان الذال، وكذلك فعَلوا في الجميع.
وإنْ قالَ قائل: ألا قالوا: اللذو والجميع بالواو، فقل: إن الصوابَ ذلك في القياس، ولكنّ العربَ اجمَعَت على الذي بالياء في الجرِّ والرَّفْع والنّصب. وقد بَلَغَنا عن الحَسَن في مَواعِظه أنّه قال: اللذون فَعَلوا وفَعَلوا، وقال:
وإنَّ الذّي خانَتْ بفَلْجٍ دِماؤهم		هم القومُ كلُّ القومِ يا أمَّ خالِدِ
وقال آخر:
أبني أُمَيَّةَ إنَّ عَمَّيَ الـلـذا		قَتَلا المُلوكَ وفكَّكا الأَغلالا
وكذلك يقولون: اللَّتَا والَّتي، قال الشاعر:
هما اللَّتا أقصَدَني سَهْماهُما		يا جارَتَيَّ اليومَ لا أنساهُما

فإذا صَغَّرت الذي رجَعتَ إلى الأصل فقُلتَ، اللَّذَيّا واللَّتَيّا، وإذا جمَعْتَ اللَّذَيّا قلتَ: هم اللَّذَيّون وهُنَّ اللَّتَيّان فَعَلوا ذلك، لمّا جاءت الكلمةُ بالياءِ المشدَّدة التي بعد الذال أُجرِيَتْ مجْرَى الأسماء التي تجمَعُ بالواو والنون، فكانت الذال في الذي مفردةً في اللّذ فلّما قُوِّيَت بالياء ثم جُمِعَت بالواو والنون غَلَبَت الياءُ الواو فثَبَتَتْ وأزالَت الواو عن موضعها.
وذا:
وتقول: وَذَأته فاتَّأَذَ، أي زَجَرْتُه فانزَجَرَ.

### Türkçe

باب اللفيف من **الذال**
**إذ**، **إذا**
**إذ**: geçmiş olana içindir; ve gelecek olana da olabilir. **إذا** ise gelecek olana içindir.
Ve **إذا** şartın te’kid cevabıdır; bitişik kullanımda tenvinlenir, vakıfta sükûnlanır.
Ve **إذ**’e bir kelime izafe edildiğinde, vakit için bir gaye kılınır; tenvinlenir ve cer olunur; senin sözün gibi: **يومَئِذٍ** ve **ساعتَئِذٍ**. Yazılışı bitişiktir. Şayet onu, sıla olan ve haber olmayan bir sözle birleştirirsen, şairin sözü gibi:

**عَشيّةَ إذْ يقول: بنو لؤيّ**

aslında, **تقول**’u sıla kıldığın yerde idi; onu sıla kılınca, onu izafe haddinden çıkardın; senin sözün gibi: **إذ تقول** bir cümledir. Onu tek başına kıldığında, onu tenvinlersin; onunla beraber olan kelimeye bitişmesinden dolayı değil; sanki o, tek bir kelime gibidir; senin sözün gibi: **عَشِيَّتَئِذٍ** بنو فلان şöyle şöyle derler. Çünkü vakit belirtenler **حينئذٍ** ve **يومَئِذٍ** ve **لَيلَتئذٍ** ve **ساعتَئذٍ** ve **غَداتَئذٍ** ve **عامتَئذٍ** ve **عشيئذ**’dir; **الآنَئِذٍ** denilmemiştir. Ancak bu kelimeler ona tahsis edildi; çünkü hâlde en yakın olan, senin **الآنَ** demendir. Bu isim hâl vaktinden dönüşmediği ve içinde bulunduğun saatinden uzaklaşmadığı için, yerleşik olamadı; bundan dolayı her vecihte nasb olundu. Onunla uzaklaşmak ve onu bir hâlden bir hâle çevirmek istediklerinde, **الآنئذٍ** demeye boyun eğmedi; hâlden uzaklaşanın vaktini onunla bilinsin diye ters çevirdiler; **حينئذٍ** dediler. Fakat senin saatine yakınlaştırmada **الآن** dediler; uzaklaştırmada **حينئذٍ**. **الساعةُ** ve **ساعتئذٍ** onun menzilesine indirildi; **اليومُ** ve **يومَئذٍ** de onların haddine girdi. Ve bizim vasfettiğimiz harfler, o mizana göre, diğer zaman isimlerinin ancak bir vaktin beyanı ile tahsis edildiği bir vakit tayinine tahsis edilmiştir; şu gibi: “Onu, çıktığı yıl gördüm” ve “Onu, hacıların geldiği ay gördüm”; onun sözü gibi:

**في شهرَ يَصطادُ الغُلامُ الدُّ الخلا**

Kim sözü nasb ederse, izafeyi bu sözün tamamına kılar; onların “**زمنَ الحَجّاجُ أميرٌ**” demeleri gibi.

**أذي**:
**الأَذَى**: kendisiyle eziyetlendiğin her şeydir. Ve **رجل أَذِيٌّ**: yani eziyetlenmesi şiddetli. Ve **أذِيَ يَأْذَى أَذىً**.

**ذءي**، **ذءو**:
Denir ki: **ذَأَي يَذْأَى ويَذْءُو**، **ذَأْياً** ve **ذَأْواً**; bu, develerin koşmasının bir türüdür; yaban eşeği onunla vasfedilir. Dersin ki: **حِمارٌ مِذْأىً**; hemzeli, maksûr.

**ذيء**:
**ذَيَّأتُ اللَّحْمَ**: et kemikten ayrıldı; bozulma veya pişirme ile **تَذَيَّاً** ettiğinde.

**وذء**:
**وَذَأَتْه عَيني تَذَؤه وَذْءاً**: yani sıçradı, ürktü.

**ذوي**:
**ذَوَى يَذوي ذَيّاً**: bu, bitkiye ve ota sulamasının isabet etmemesi; yahut sıcağın ona vurup solması ve zayıflamasıdır. **بِيِشةَ** ehlinin lugatı **ذَأَى**’dır. Dedi ki:

**أقام به حتى ذأى العُودُ والتَوَى**

**ذو**:
**ذو** eksik bir isimdir; tefsiri “sahip”tir; senin “**ذو مال**” demen gibi; yani onun sahibi. Tesniyesi **ذَوانِ**, cemi **ذَوون**.
Arapların كلامında, i‘rabı iki harf üzerine olan, yedi kelimeden başka bir şey yoktur; onlar: **ذَو** ve **فو** ve **أخو** ve **حَمو** ve **أمرء** ve **ابنُم**. **فُو**’ya gelince: onlardan kimi **الفاء**’yı her hâlde nasb eder; onlardan kimi **الفاء**’yı **الميم**’e tâbi kılar; birincisi daha güzeldir.
Dişi için **ذات** (vardır). Ve “**ذواتُ مالٍ**” diye cem‘ olunur. **ذاتٍ** üzerinde vakf ettiğinde, onlardan kimi **التّاء**’yı **هاء التأنيث**’e döndürür; bu القياس’tır. Onlardan kimi de, dilde çokça cereyan ettiğinden, vakıfta **التاء**’yı hâli üzere, açık bırakır.
Ve onlar **ذوات مال**’dır; ve ikisi **ذَواتا مال**’dır. Şiirde **ذاتا مال** câiz olabilir; tesniyede tamamlamak daha güzeldir. Dedi ki:

**وخَرْقٍ قد قَطَعتُ بلا دليلٍ		بعَنْسَي رِجْلةٍ ذاتَي نِقـال**

Ve **الذَّوون**: onlar en yakın olan ilklerdir. Kümeyt dedi ki:

**وقد عَرَفَت مَواليَها الذَّوينا**

yani en hususî olanlar. Bu **النون**, izafenin gitmesi sebebiyle geldi.
Ve “Onu **ذا صَباحٍ** vakti gördüm” dersin; **ذاتَ صباحٍ** gibidir. **ذاتَ يومٍ** daha güzeldir; çünkü **ذا** ve **ذات** ile bu manada, **اليَوْمِ** ve **الصَّباحِ**’a izafe edilmiş bir vakit murad olunur.
Ve dersin ki: “**قَلَّتْ ذات يده**”; ve **ذا** burada, elinin mülk edindiği şeyin ismidir; sanki mallara vâki olur. Yine onların “**عَرَفَه من ذاتِ نفسِه**” sözleri de böyledir; sanki onunla, gizli iç yüzünü kasteder.
Ve cevabın bir kısmında dersin ki: “**لا بذي تَسْلَم**”; sanki “Hayır, Allah seni selâmete erdirsin; şöyle şöyle olmadı” dedi. Böylece dersin ki: “Hayır, senin selâmetinle; şöyle şöyle olmadı.” Nitekim denir: birine “Ne yaptın?” denildiğinde: “**خَيرٌ** ve **خَيراً**”; yani yaptığın şey hayırdır. Nasb, fiil vecihinedir. Ondan, -azze ve celle-’nin sözü: **قل العَفوُ**; yani infak ettiğiniz, mallarınızdan **العَفْوُ**dur; onu infak edin; رفع edenin kıraatinde. Nasb ise fiil vecihinedir.
Ve yeminde dersin ki: “Yapmam.” Ona yemin ettirdiğinde dedi ki: “**لا ها الله**”.

**ذا**:
Onu hemzelemediler; onunla **إذن**’i murad etmiyorlar; fakat o, şu gibidir:

**تعلمتها لعَمْرُ اللهِ ذا قَسَما**

Dişi aslında **ذاةٌ**’dir; fakat dillerinde çoklaştı; onların çoğu **ذات** der oldu; o eksiktir. Onu tamamlamak **ذواى**’dır; **نواة** gibi. Ondan **الواو**’yu hazfettiler. Tesniye yaptıklarında onu tamamladılar; **ذواتان** dediler; senin **نَواتان** demen gibi. Cem‘ yaptıklarında **ذات**’a döndüler; **ذوات** dediler. Şayet tamam üzere cem‘ etselerdi, **ذَوَيات** derlerdi; **نَوَيات** gibi.
Ve onu **ذُوَيَّةٌ** küçültürsün. Şiirde, **الواو**’nun hazfi üzerine bina eden kimseyi işittik; onun “**ذاتا**” sözü gibi; böylece القياس’a lüzum etti. Onun binası **ذات** ve **ذاتا** üzerinedir.
Ve **ذِهِ** ve **ذي** ve **ذا** ise, **هذه** ve **هذي** ve **هذا**’daki isimlerdir; kinayeli isimlerdir. Binada onlarda, **الذال** ve ondan sonraki **الألف**’ten başka bir şey yoktur; o da زائدedir. Bunun beyanı: onların tasğiri **ذبّا**’dır; sanki kıyasta gerektiği üzere **فعا** veznindedir; yahut tamam olsaydı **فُعَيْلَى** vezninde olurdu; çünkü tasğir **ياء**’sı ancak bir **ضمّة** üzerine dayanır. **العَيْن** mevkiindeki harfi geri döndürmediler; böylece tasğir **ياء**’sı kelimenin ilk harfine yapıştı ve **الفتحة** üzerine dayandı. **ذِهِ** ve **ذي**’yi tasğir ettiklerinde, ikisini de kendi binalarına döndürdüler.
Ve **الذي**: **ذا**’nın tarifidir. Kısalttıklarında, **اللام**’ı başka bir **لام** ile kuvvetlendirdiler. Onlardan kimi **اللّذْ** der; **الذال**’ı sükûnlar ve ondan sonraki **الياء**’yı hazfeder. Çünkü onlar, isme **لامَ المعرفة**’yi dahil ettiklerinde, **الذال**’dan sonraki ziyadeyi attılar ve **الذال** sâkin oldu. Tesniye yaptıklarında **النون**’u hazfettiler; **النون**’u hazf ile ikinin üzerine dahil ettiler; nitekim **الذال**’ı sükûnlamakla birin üzerine dahil ettikleri gibi. Cem‘de de böyle yaptılar.
Eğer bir söyleyen derse: “Niçin **اللذو** demediler ve cem‘i **الواو** ile (yapmadılar)?” De ki: القياس’ta doğru olan budur; fakat Araplar, cerde, ref‘te ve nasbda **الذي** üzerinde **الياء** ile icmâ etmiştir. Bize, **الحَسَن**’den vaazlarında, onun “**اللذون** yaptılar ve yaptılar” dediği ulaştı. Ve dedi ki:

**وإنَّ الذّي خانَتْ بفَلْجٍ دِماؤهم		هم القومُ كلُّ القومِ يا أمَّ خالِدِ**

Ve bir başkası dedi ki:

**أبني أُمَيَّةَ إنَّ عَمَّيَ الـلـذا		قَتَلا المُلوكَ وفكَّكا الأَغلالا**

Yine böyle derler: **اللَّتَا** ve **الَّتي**. Şair dedi ki:

**هما اللَّتا أقصَدَني سَهْماهُما		يا جارَتَيَّ اليومَ لا أنساهُما**

**الذي**’yi tasğir ettiğinde asla dönersin; şöyle dersin: **اللَّذَيّا** ve **اللَّتَيّا**. **اللَّذَيّا**’yı cem‘ ettiğinde dersin ki: onlar **اللَّذَيّون**; ve onlar (dişiler) **اللَّتَيّان**; bunu yaptılar; çünkü kelime, **الذال**’dan sonra gelen şeddeli **الياء** ile gelince, **الواو** ve **النون** ile cem‘ olunan isimler mecrasına yürütüldü. Böylece **الذي**’deki **الذال**, **اللّذ**’de müfred idi; **الياء** ile kuvvetlendirilince, sonra **الواو** ve **النون** ile cem‘ edilince, **الياء** **الواو**’ya galip geldi; sabit kaldı ve **الواو**’yu yerinden giderdi.

**وذا**:
Ve dersin ki: **وَذَأته فاتَّأَذَ**; yani onu azarladım da azarlanıp vazgeçti.
