# ذبب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%A8%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ذبب

الذَّبُّ: الدَّفْعُ والـمَنْعُ. والذَّبُّ: الطَّرْدُ.
وذَبَّ عنه يَذُبُّ ذَبّاً: دَفَعَ ومنع، وذَبَبْت عنه. وفُلانٌ يَذُبُّ عن حَرِيمِه ذَبّاً أَي يَدْفَعُ عنهم؛ وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: إِنما النِّساءُ لَحْمٌ على وَضَمٍ، إِلا ما ذُبَّ عنه؛ قال: مَنْ ذَبَّ منكم، ذَبَّ عَنْ حَمِـيمِهِ،  *  أَو فَرَّ منكم، فَرَّ عَنْ حَريمِهِ وذَبَّبَ: أَكْثَرَ الذَّبَّ.
ويقال: طِعانٌ غيرُ تَذْبِـيبٍ إِذا بُولِغَ فيه.
ورجلٌ مِذَبٌّ وذَبَّابٌ: دَفَّاعٌ عن الحرِيمِ.
وذَبْذَبَ الرَّجلُ إِذا مَنَعَ الجِوارَ والأَهْلَ أَي حَماهم. والذَّبِّـيُّ: الجِلْوازُ.
وذَبَّ يَذِبُّ ذَبّاً: اختَلَفَ ولم يَسْتَقِمْ في مكانٍ واحدٍ. وبعيرٌ ذَبٌّ: لا يَتَقارُّ في مَوْضِع؛ قال: فكأَننا فيهم جِمالٌ ذَبَّةٌ، *  أُدْمٌ، طَلاهُنَّ الكُحَيْل وَقار فقوله ذَبَّةٌ، بالهاءِ، يَدل على أَنه لم يُسَمَّ بالـمَصْدر إِذ لو كان مَصْدَراً لقال جِمالٌ ذَبٌّ، كقولك رِجالٌ عَدْلٌ. والذَّبُّ: الثَّوْرُ الوَحْشِـيُّ، ويقال له أَيضاً: ذَبُّ الرِّيادِ، غير مهموزٍ، وسُمِّيَ بذلك لأَنه يَخْتَلِف ولا يَسْتَقِرُّ في مكانٍ واحدٍ؛ وقيل: لأَنه يَرُودُ فيذهَبُ ويَجِـيءُ؛ قال ابن مقبل: يُـمشّي بها ذَبُّ الرِّياد، كأَنه *  فَـتىً فارِسِـيٌّ، في سَراويلَ، رامِحُ وقال النابغة:
كأَنما الرَّحْلُ منها فَوْق ذِي جُدَدٍ،  *  ذَبِّ الرِّيادِ، إِلى الأَشْباح نَظَّارِ وقال أَبو سعيد: إِنما قيل له ذَبُّ الرِّياد لأَن رِيَادَه أَتانُه التي تَرُودُ معه، وإِن شئتَ جَعَلْتَ الرِّيادَ رَعْيه نَفْسَه للكَلإِ. وقال غيره: قيل له ذَبُّ الرِّيادِ لأَنه لا يَثْبُتُ في رَعْيِـه في مكانٍ واحدٍ، ولا يُوطِن مَرْعًى واحداً. وسَمَّى مُزاحِمٌ العُقَيْليّ الثَّوْرَ الوَحْشِـيَّ الأَذبَّ؛ قال: بِلاداً، بها تَلْقَى الأَذَبَّ، كأَنه،  *  بها، سابِريٌّ لاحَ، منه، البَنائِقُ أَراد: تَلْقَى الذَّبَّ، فقال الأَذَبَّ لحاجته. وفُلانٌ ذَبُّ الرِّيادِ: يذهَبُ ويَجيءُ، هذه عن كُراع. أَبو عمرو: رَجُلٌ ذَبُّ الرِّيادِ إِذا كان زَوَّاراً للنساءِ؛ وأَنشد لبعض الشعراءِ فيه: ما للْكَواعبِ، يا عَيْسَاءُ، قد جَعَلَتْ *  تَزْوَرُّ عنّي، وتُثْنَى، دُونيَ، الـحُجَرُ؟ قد كنتُ فَتَّاحَ أَبوابٍ مُغَلَّقَةٍ، *  ذَبَّ الرِّيادِ، إِذا ما خُولِسَ النَّظَرُ وذَبَّتْ شَفَتُه تَذِبُّ ذَبّاً وذَبَباً وذُبوباً، وذَبِبَتْ: يَبِسَتْ وجَفَّتْ وذَبَلَتْ من شدَّةِ العطش، أَو لغيرِه. وشَفَةٌ ذَبَّانةٌ: ذابِلة، وذَبَّ لسانُه كذلك؛ قال: هُمُ سَقَوْني عَلَلاً بعدَ نَهَلْ، *  مِن بعدِ ما ذَبَّ اللِسانُ وذَبَلْ وقال أَبو خَيْرَة يصف عَيْراً:
وشَفَّهُ طَرَدُ العاناتِ، فَهْوَ به  * لوْحانُ، مِن ظَمَإٍ ذَبٍّ، ومِن عَضَبِ أَراد بالظَّمَإِ الذَّبِّ: اليابِسَ.
وذَبَّ جِسمُه: ذَبَلَ وهَزُلَ. وذَبَّ النَّبْتُ: ذَوَى. وذَبَّ الغَدِيرُ، يَذِبُّ: جَفَّ، في آخرِ الجَزْءِ، عن ابن الأعرابي؛ وأَنشد: مَدارِينُ، إِن جاعُوا، وأَذْعَرُ مَن مَشَى، *  إِذا الرَّوْضَةُ الخضراءُ ذَبَّ غَدِيرُها يروى: وأَدْعَرُ مَنْ مَشى. وذَبَّ الرجُلُ يَذِبُّ ذَبّاً إِذا شَحَبَ لَوْنُه. وذَبَّ: جَفَّ.
وصَدَرَت الإِبِلُ وبها ذُبابةٌ أَي بَقِـية عَطَشٍ.
وذُبابةُ الدَّيْنِ: بقِـيتُه. وقيل: ذُب ابَةُ كل شيءٍ بقِـيتُه. والذُّبابةُ: البقِـية من الدَّيْن ونحوِه؛ قال الراجز:
أَو يَقْضِـيَ اللّهُ ذُباباتِ الدَّيْنْ
أَبو زيد: الذُّبابة بقِـيَّةُ الشيء؛ وأَنشد الأَصمعي لذي الرُّمة: لَـحِقْنا، فراجَعْنا الـحُمولَ، وإِنما  *  يُتَلِّي، ذُباباتِ الوداعِ، الـمُراجِعُ يقول: إِنما يُدْرِكُ بقايا الـحَوائج من راجَع فيها. والذُّبابة أَيضاً: البقِـية من مِـياه الأَنهارِ.
وذَبَّبَ النَّهارُ إِذا لم يَبْقَ منه إِلا بقِـية، وقال: وانْجابَ النهارُ، فَذَبَّـبا
والذُّبابُ: الطَّاعون. والذُّبابُ: الجُنونُ. وقد ذُبَّ الرجُلُ إِذا جُنَّ؛ وأَنشد شمر: وفي النَّصْرِيِّ، أَحْياناً، سَماحٌ، *  وفي النَّصْريِّ، أَحْياناً، ذُبابُ أَي جُنونٌ. والذُّبابُ الأَسْوَدُ الذي يكون في البُيوتِ، يَسْقُط في الإِناءِ والطَّعامِ، الواحدةُ ذُبابةٌ، ولا تَقُلْ ذِبَّانة. والذُّبابُ أَيضاً: النَّحْل ولا يقال ذبابة في شيءٍ من ذلك، إِلا أَن أَبا عُبيدة رَوَى عن الأَحْمَرِ ذبابة؛ هكذا وقع في كتاب الـمُصَنَّف، رواية أَبي عليّ؛ وأَما في رواية عليِّ بنِ حمزة، فَحَكى عن الكسائي: الشَّذاةُ ذُبابةُ بعضِ الإِبلِ؛ وحُكِـيَ عن الأَحمر أَيضاً: النُّعَرة ذُبابةٌ تَسْقُط على الدَّوابِّ، وأَثْـبت الهاءَ فيهما، والصَّواب ذُبابٌ، هو واحدٌ. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: كَتَب إِلى عامِلِه بالطَّائف في خَلايا العَسَل وحِمايـتِها، إِنْ أَدَّى ما كان يُـؤَدِّيه إِلى رسولِ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، من عُشورِ نَحْلِه، فاحْمِ له، فإِنما هو ذُبابُ غَيْثٍ، يأْكُلُه مَنْ شاءَ. قال ابن الأَثير: يريدُ بالذُّبابِ النَّحْلَ، وأَضافَه على الغَيْثِ إِلى معنى أَنه يكونُ مَعَ الـمَطَر حيثُ كان، ولأَنه يَعِـيشُ بأَكْلِ ما يُنْبِتُه الغَيْثُ؛ ومعنى حِماية الوادي له: أَنَّ النَّحْلَ إِنما يَرْعَى أَنْوارَ النَّباتِ وما رَخُصَ منها ونَعُمَ، فإِذا حُمِـيَتْ مَراعِـيها، أَقامت فيها ورَعَتْ وعَسَّلَتْ، فكَـثُرَتْ منافعُ أَصحابِها؛ وإِذا لم تُحْمَ مَراعِـيها، احتاجَت أَنْ تُبْعِدَ في طَلَبِ الـمَرْعَى، فيكونَ رَعْيُها أَقَلَّ؛ وقيل: معناه أَنْ يُحْمَى لهم الوادي الذي يُعَسِّلُ فيه، فلا يُتْرَكَ أَحدٌ يَعْرِضُ للعَسَل، لأَن سبيلَ العسَل الـمُباحِ سبيلُ الـمِـياهِ والـمَعادِنِ والصُّيودِ، وإِنما يَمْلِكُه من سَبَقَ إِليه، فإِذا حَماه ومَنَع الناسَ منه، وانْفَرَدَ به وَجَبَ عليه إِخْراجُ العُشْرِ منه، عند مَن أَوجب فيه الزَّكاة.التهذيب: واحدُ الذِّبَّانِ ذُبابٌ، بغير هاءٍ. قال: ولا يُقال ذُبَابة. وفي التنزيل العزيز: وإِن يَسْلُبْهُم الذُّبابُ شيئاً؛ فسَّروه للواحد، والجمع أَذِبَّةٌ في القِلَّة، مثلُ غُرابٍ وأَغْرِبَةٍ؛ قال النابغة: ضَرَّابة بالـمِشْفَرِ الأَذِبَّهْ
وذِبَّانٌ مثلُ غِرْبانٍ، سيبويه، ولم يَقْتَصِرُوا به على أَدْنى العدد، لأَنهم أَمِنُوا التَّضْعيف، يعني أَنَّ فُعالاً لا يكَسَّر في أَدنى العدد على فِعْلانٍ، ولو كان مـمَّا يَدْفَعُ به البناءُ إِلى التَّضعيف، لم يُكسَّر على ذلك البناءِ، كما أَنَّ فِعَالاً ونحوه، لـمَّا كان تكسيره على فُعُل يُفْضِـي به إِلى التَّضْعِـيف، كسروه على أَفعلة؛ وقد حكى سيبويه، مع ذلك، عن العرب: ذُبٌّ، في جمع ذُبابٍ، فهو مع هذا الإِدغامِ على اللُّغَة التَّمِـيمِـيَّة، كما يَرْجِعون إِليها، فيما كان ثانِـيه واواً، نحو خُونٍ ونُورٍ. وفي الحديث: عُمْرُ الذُّبابِ أَربعون يَوْماً، والذُّبابُ في النار؛ قيل: كَوْنُه في النار ليس لعذاب له، وإِنما لِـيُعَذَّبَ به أَهل النار بوقوعه عليهم، والعرب تَكْنُو الأَبْخَر: أَبا ذُبابٍ، وبعضهم يَكْنيه: أَبا ذِبَّانٍ، وقد غَلَبَ ذلك على عبدالملك بن مَرْوانَ لِفَسادٍ كان في فَمِه؛ قال الشاعر: لَعَلِّـيَ، إِنْ مالَتْ بِـيَ الرِّيحُ مَيلةً  *  على ابنِ أَبي الذِّبّانِ، أَن يَتَنَدّما
يعني هشامَ بنَ عبدالملك.
وذَبَّ الذُّبابَ وذَبَّـبه: نَحَّاه.
ورجل مَخْشيُّ الذُّبابِ أَي الجَهْلِ. وأَصابَ فُلاناً من فلانٍ ذُبابٌ لادِغٌ أَي شَرٌّ.
وأَرض مَذَبَّةٌ: كثيرةُ الذُّبابِ.
وقال الفرَّاءُ: أَرضٌ مَذْبوبة، كما يقال مَوْحُوشةٌ من الوَحْشِ. وبَعيرٌ مَذْبُوبٌ: أَصابه الذُّبابُ، وأَذَبُّ كذلك، قاله أَبو عبيد في كتاب أَمراضِ الإِبل؛ وقيل: الأَذَبُّ والـمَذْبوبُ جميعاً: الذي إِذا وَقَع في الرِّيفِ، والريفُ لا يكونُ إِلاَّ في المصادرِ، اسْتَوْبَـأَهُ، فمات مكانَه؛ قال زياد الأَعْجمُ في ابنِ حَبْنَاء:
كأَنـَّكَ، مِن جِمالِ بني تَـمِـيمٍ،  *  أَذَبُّ، أَصابَ مِن رِيفٍ ذُبابا يقول: كأَنـَّك جَمَلٌ نزلَ ريفاً، فأَصابَهُ الذُّبابُ، فالْـتَوَتْ عُنُقُه، فمات. والـمِذَبَّةُ: هَنَةٌ تُسَوَّى من هُلْبِ الفَرَسِ، يُذَبُّ بها الذُّبابُ؛ وفي الحديث: أَنّ النبـيّ، صلّى اللّه عليه وسلّم، رأَى رَجُلاً طويلَ الشَّعَر، فقال: ذُبابٌ؛ الذُّبابُ الشُّـؤْم أَي هذا شُؤْمٌ. ورجل ذُبابيٌّ: مأْخوذٌ من الذُّبابِ، وهو الشُّؤْمُ. وقيل: الذُّبابُ الشَّرُّ الدَّائِم، يقال: أَصابكَ ذُبابٌ من هذا الأَمْرِ. وفي حديث المغيرة: شَرُّها ذُبابٌ. وذُبابُ العَينِ: إِنْسانُها، على التَّشبِـيهِ بالذُّباب. والذُّبابُ: نُكْـتَةٌ سوداءُ في جَوْفِ حَدَقَةِ الفَرَسِ، والجمع كالجمع. وذبابُ أَسْنانِ الإِبِلِ: حَدُّها؛ قال المثَقّب العبدي: وتَسْـمَعُ، للذُّبابِ، إِذا تَغَنَّى،  *  كَتَغْريدِ الـحَمَامِ على الغُصُونِ وذبابُ السَّيْفِ: حَدُّ طَرَفِه الذي بين شَفْرَتَيْهِ؛ وما حَوْلَه من حَدَّيْهِ: ظُبَتَاه؛ والعَيْرُ: النَّاتـئُ في وَسَطِه، من باطنٍ وظاهرٍ؛ وله غِرَارانِ، لكلِّ واحدٍ منهما، ما بينَ العَيْرِ وبين إِحدى الظُّبَتَين من ظاهِر السَّيفِ وما قُبالَةَ ذلك من باطنٍ، وكلُّ واحدٍ من الغِرارَينِ من باطنِ السَّيف وظاهره؛ وقيل: ذُبابُ السَّيفِ طَرَفُه الـمُتَطَرِّفُ الذي يُضْرَبُ به، وقيل حَدُّه. وفي الحديث: رأَيتُ ذُبابَ سَيْفي كُسِرَ، فأَوَّلْـتُه أَنه يصابُ رجلٌ من أَهل بيتي، فقُتِل حَمْزَةُ. والذُّبابُ من أُذُنِ الانسانِ والفَرَس: ما حَدَّ من طَرَفِها. أَبو عبيد:
في أُذُنَي الفرسِ ذُباباهُما، وهما ما حُدَّ من أَطرافِ الأُذُنَيْن. وذُبابُ الـحِنَّاء: بادِرةُ نَوْرِه. وجاءَنا راكبٌ مُذَبِّبٌ: عَجِلٌ مُنْفَرِدٌ؛ قال عنترة:
يُذَبِّبُ وَرْدٌ على إِثرِهِ، *  وأَدْرَكُه وَقْعُ مِرْدىً خَشِبْ إِمّا أَنْ يكونَ على النَّسَب، وإِمّا أَنْ يكون أَراد خَشِـيباً، فحذف للضرورة.
وذَبَّـبْنا لَيْـلَتَنَا أَي أَتْعَبْنا في السَّير.
ولا يَنالونَ الماءَ إِلاَّ بقَرَبٍ مُذَبِّبٍ أَي مُسْرِع؛ قال ذو الرُّمة: مُذَبِّـبَة، أَضَرَّ بِهَا بُكُورِي *  وتَهْجِـيري، إِذا اليَعْفُورُ قالا اليَعْفُورُ: الظَّبيُ. وقال: من القَيْلُولة أَي سَكَنَ في كِنَاسِه مِن شِدَّةِ الـحَرِّ. وظِمْءٌ مُذَبِّبٌ: طَويلٌ يُسارُ فيه إِلى الماءِ من بُعْدٍ، فيُعَجَّل بالسَّيرِ. وخِمْسٌ مُذَبِّبٌ: لا فُتُورَ فيه. وذَبَّبَ: أَسْرَع في السَّيرِ؛ وقوله:
مَسِـيرَة شَهْرٍ للبَعِـيرِ الـمُذَبْذِبِ
أَرادَ الـمُذَبِّبَ.
وأَذَبُّ البعيرِ: نابُهُ؛ قال الراجز:
كأَنَّ صَوْتَ نابِهِ الأَذَبِّ
صَرِيفُ خُطَّافٍ، بِقَعْوٍ قَبِّ
والذَّبْذَبَةُ: تَرَدُّدُ الشيءِ المُعَلَّقِ في الهواءِ . والذَّبْذَبَة والذَّباذِبُ: أَشياءُ تُعَلَّقُ بالهودَجِ أَو رأْسِ البعيرِ للزينةِ، والواحد ذُبْذُبٌ. والذَّبْذَبُ: اللِّسانُ، وقيلَ الذَّكَر. وفي الحديث: مَنْ وُقِـيَ شَرَّ ذَبْذَبِهِ وقَبْقَبِه، فقد وُقـيَ. فَذَبْذَبُه: فَرْجُه، وقَبْقَبُه: بَطْنُه. وفي رواية: مَن وُقِـيَ شَرَّ ذَبْذَبِه دَخَلَ الجنَّةَ؛ يعني الذَّكَر سُمِّيَ بِه لتَذَبْذُبِهِ أَي حَرَكَتِه. والذَّباذِبُ: المذاكِيرُ. والذَّباذِبُ: ذكر الرجلِ، لأَنـَّه يَتَذَبْذَبُ أَي يَترَدَّد؛ وقيل الذَّباذِب: الخُصَى، واحِدتُها ذَبْذَبَةٌ. ورجلٌ مُذَبْذِبٌ ومُتَذَبْذِبٌ: مُترَدِّدٌ بين أَمْرَين أَو بين رجُلَين، ولا تَـثْبُتُ صُحْبَتُه لواحِدٍ منهما. وفي التنزيل العزيز في صفة المنافقين: مُذَبْذَبِـين بين ذلك لا إِلى هؤُلاء ولا إِلى هؤُلاء. المعنى: مُطَرَّدين مدَفَّعين عن هؤُلاء وعن هؤُلاء. وفي الحديث: تَزَوَّجْ، وإِلاَّ فأَنتَ من الـمُذَبذِبِـينَ أَي الـمَطْرُودين عن المؤْمنين لأَنـَّكَ لم تَقْتَدِ بِهِم، وعن الرُّهْبانِ لأَنـَك تَركتَ طَرِيقَتَهُمْ؛ وأَصلُه من الذَّبِّ، وهو الطَّرْدُ. قال ابن الأَثير: ويجوز أَن يكونَ من الحركة والاضْطِرابِ. والتَّذَبْذُبُ: التَّحرُّكُ.
والذَّبْذَبةُ: نَوْسُ الشيءِ الـمُعَلَّقِ في الهواءِ.
وتَذَبْذَبَ الشيءُ: ناسَ واضْطَرَبَ ، وذَبْذَبَهُ هو؛ أَنشد ثعلب: وحَوْقَلٍ ذَبْذَبَهُ الوَجِـيفُ،  * ظَلَّ ،لأَعْلَى رأْسِهِ، رَجِـيفُ وفي الحديث: فكأَني أَنْظُرُ إِلى يَدَيْه تَذَبْذَبانِ أَي تَتَحَرَّكانِ وتَضْطَرِبان، يريد كُـمَّيْهِ. وفي حديث جابر: كان عليَّ بُرْدَة لها ذباذِبُ أَي أَهْدابٌ
 وأَطْرافٌ، واحدُها ذِبْذِبٌ، بالكسرِ، سُمِّـيَتْ بذلك لأَنـَّها تَتَحَرَّك على لابسِها إِذا مَشى؛ وقول أَبي ذؤَيب: ومِثْل السَّدُوسِـيَّـيْن، سادَا وذَبْذَبا  *  رِجال الـحِجازِ، مِنْ مَسُودٍ وَسائدِ قيل: ذَبْذَبا عَلَّقَا . يقول تقطع دونهما رجالُ الحجازِ . وفي الطَّعام ذُبَيْباءُ ، ممدودٌ ،حكاه أَبو حنيفة في باب الطَّعام الذي فيه ما لا خَيْرَ فيه ، ولم يفسِّره ؛ وقد قيل : إِنها الذُّنَيْناءُ، وستُذْكر في موضِعِها . وفي الحديث : أَنه صَلَبَ رجُلاً على ذُبابٍ ، هو جبلٌ بالمدينة.

### Türkçe

**الذَّبُّ**: itme ve men etme. Ve **الذَّبُّ**: kovma.

Ve **ذَبَّ عنه يَذُبُّ ذَبّاً**: itti ve men etti; ve **ذَبَبْت عنه**. Ve falan kimse **يَذُبُّ عن حَرِيمِه ذَبّاً** yani onlardan defeder; ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde:
“Şüphesiz kadınlar bir **وَضَم** üzerindeki ettir; ancak ondan **ذُبَّ عنه** (defedilen) müstesna”; dedi:
“Kim sizden **ذَبَّ** ederse, **ذَبَّ عَنْ حَمِـيمِهِ** (yakınından defeder),  *  yahut kim sizden kaçarsa, **فَرَّ عَنْ حَريمِهِ** (hareminden kaçar).”

Ve **ذَبَّبَ**: **الذَّبَّ**i çoğalttı.

Ve denir: **طِعانٌ غيرُ تَذْبِـيبٍ**; onda mübalağa edildiği zaman.

Ve bir adam **مِذَبٌّ** ve **ذَبَّابٌ**: haremi hakkında çokça savan.

Ve **ذَبْذَبَ الرَّجلُ**: komşuluğu ve ehli men ettiğinde; yani onları korudu.

Ve **الذَّبِّـيُّ**: **الجِلْوازُ**.

Ve **ذَبَّ يَذِبُّ ذَبّاً**: ihtilaf etti ve tek bir yerde dosdoğru durmadı. Ve bir deve **ذَبٌّ**: bir yerde karar kılmaz; dedi ki:
“Onların içinde sanki biz **جِمالٌ ذَبَّةٌ** gibiyiz,  *  esmer; onları **الكُحَيْل** ve **قار** sıvamıştır.”

Onun “**ذَبَّةٌ**” sözü, **الهاء** ile, onun masdar ile adlandırılmadığına delalet eder; çünkü eğer masdar olsaydı “**جِمالٌ ذَبٌّ**” derdi; senin “**رِجالٌ عَدْلٌ**” demen gibi. Ve **الذَّبُّ**: yaban öküzüdür; ve ona ayrıca **ذَبُّ الرِّيادِ** da denir, hemzesiz; ve bununla adlandırıldı; çünkü o ihtilaf eder ve tek bir yerde yerleşip kalmaz; ve denildi: çünkü o **يَرُودُ** eder; gider ve gelir; İbn Mukbil dedi:
“Onunla **ذَبُّ الرِّياد** yürütür; sanki o  *  bir Fars delikanlısıdır; şalvarlar içinde, mızraklı.”

Ve Nâbiga dedi:
“Sanki semer ondan, çizgili birinin üstünde,  *  **ذَبِّ الرِّيادِ**’in üstünde; hayaletlere çok bakan.”

Ve Ebû Saîd dedi: Ona ancak **ذَبُّ الرِّياد** denildi; çünkü onun **رِيَاد**’ı, onunla birlikte **تَرُودُ** eden dişi merkebidir; ve istersen **الرِّياد**’ı, onun bizzat otlağı için otlaması kılarsın.

Ve başkası dedi: Ona **ذَبُّ الرِّيادِ** denildi; çünkü o, otlamasında tek bir yerde sabit durmaz, tek bir merayı yurt edinmez. Ve Müzâhim el-Ukaylî yaban öküzünü **الأَذبَّ** diye adlandırdı; dedi ki:
“Diyarlar ki, orada **الأَذَبَّ** ile karşılaşırsın; sanki o,  *  orada, bir **سابِريٌّ** belirdi; ondan **البَنائِقُ**.”

Muradı: **تَلْقَى الذَّبَّ** idi; ihtiyacı için **الأَذَبَّ** dedi. Ve falan kimse **ذَبُّ الرِّيادِ**: gider ve gelir; bu, **كُراع**’dan. Ebû Amr: Bir adam **ذَبُّ الرِّيادِ**; kadınları çok ziyaret eden olduğunda; ve onda bazı şairlerden nakletti:
“Ne oldu o dolgun göğüslülere, ey **عَيْسَاءُ**; artık yaptılar ki  *  benden yüz çeviriyorlar ve bükülüyorlar; önümde odalar?
Kilitli kapıları açan idim,  *  **ذَبَّ الرِّيادِ**; bakış çalındığı zaman.”

Ve **ذَبَّتْ شَفَتُه تَذِبُّ ذَبّاً وذَبَباً وذُبوباً، وذَبِبَتْ**: kurudu ve çatladı ve şiddetli susuzluktan, yahut başkasından, soldu. Ve bir dudak **ذَبَّانةٌ**: solmuş; ve dili de öyle **ذَبَّ** etti; dedi ki:
“Bana kana kana içişten sonra bir yudum yudum içirdiler,  *  dilden sonra ki **ذَبَّ** etti ve soldu.”

Ve Ebû Hayra bir yaban eşeğini vasfederken dedi:
“Dişi yaban eşeklerini kovalamak onun dudağını inceltti; o da onunla  *  iki levha gibidir; **ظَمَإٍ ذَبٍّ**den ve **عَضَبِ**den.”

**الظَّمَإِ الذَّبِّ** ile muradı: kuru olan.

Ve **ذَبَّ جِسمُه**: soldu ve zayıfladı. Ve **ذَبَّ النَّبْتُ**: pörsüdü. Ve **ذَبَّ الغَدِيرُ، يَذِبُّ**: kurudu; cüzün sonunda; İbnü’l-A‘râbî’den; ve okudu:
“**مَدارِينُ**; acıkırlarsa; ve yürüyenlerin en korkağı,  *  yeşil **الرَّوْضَةُ**’nin **غَدِيرُها**’sı **ذَبَّ** ettiğinde.”

Rivayet olunur: “**وأَدْعَرُ مَنْ مَشى**.” Ve **ذَبَّ الرجُلُ يَذِبُّ ذَبّاً**: rengi solduğunda. Ve **ذَبَّ**: kurudu.

Ve develer döndüler; onlarda **ذُبابةٌ** vardı; yani susuzluktan bir kalıntı.

Ve **ذُبابةُ الدَّيْنِ**: onun kalıntısı. Ve denildi: her şeyin **ذُب ابَةُ**’si onun kalıntısıdır.

Ve **الذُّبابةُ**: borç ve benzerinden kalıntıdır; râciz dedi:
“Yahut Allah **ذُباباتِ الدَّيْنْ**’i ödetinceye dek.”

Ebû Zeyd: **الذُّبابة** şeyin kalıntısıdır; ve Asmaî, Zü’r-Rumme’ye ait olarak okudu:
“Yetiştik; sonra yükleri geri çevirdik; ancak  *  geri dönen, vedanın **ذُباباتِ**’ını takip eder.”

Der ki: ancak onda geri dönen, ihtiyaçların kalıntılarını idrak eder. Ve **الذُّبابة** ayrıca: nehir sularının kalıntısıdır.

Ve **ذَبَّبَ النَّهارُ**: ondan ancak bir kalıntı kaldığında; ve dedi:
“Gündüz yarıldı, sonra **ذَبَّـبا** etti.”

Ve **الذُّبابُ**: taun. Ve **الذُّبابُ**: delilik. Ve adam **ذُبَّ** edildi: delirdiğinde; Şemir okudu:
“**النَّصْرِيِّ**’de bazen cömertlik vardır,  *  ve **النَّصْريِّ**’de bazen **ذُبابُ** vardır.”

Yani delilik. Ve evlerde bulunan siyah **الذُّبابُ**; kaba ve yemeğe düşer; tekili **ذُبابةٌ**’dir; ve **ذِبَّانة** deme. Ve **الذُّبابُ** ayrıca: arıdır; ve bunun hiçbirinde **ذبابة** denmez; ancak Ebû Ubeyde, **الأَحْمَر**’den **ذبابة** rivayet etti; böylece **الـمُصَنَّف** kitabında vaki oldu; Ebû Ali rivayeti. Ama Ali b. Hamza rivayetinde, Kisâî’den nakletti: **الشَّذاةُ ذُبابةُ بعضِ الإِبلِ**; ve **الأَحمر**’den de nakledildi: **النُّعَرة ذُبابةٌ**; bineklerin üzerine düşer; ve ikisinde de **الهاء**’yı sabit kıldı; doğru olan **ذُبابٌ**dur; o tektir. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: Tâif’teki âmiline bal kovanları ve onların korunması hakkında yazdı: Resûlullah’a, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, arılarının öşürlerinden ödediği şeyi öderse, onun için koru; çünkü o, **ذُبابُ غَيْثٍ**tir; onu dileyen yer. İbnü’l-Esîr dedi: **الذُّباب** ile arıyı murat eder; ve onu **الغَيْث**’e izafe etti; onun, yağmur nerede ise onunla birlikte olduğuna dair bir mana ile; ve çünkü o, **الغَيْث**’in bitirdiğini yiyerek yaşar; vadiyi onun için korumanın manası: arı ancak bitkinin çiçeklerini ve ondan ucuzlayıp yumuşayanı otlar; meraları korunursa, orada kalır ve otlar ve bal yapar; böylece sahiplerinin menfaatleri çoğalır; meraları korunmazsa, mera talebinde uzaklaşmaya muhtaç olur; böylece onun otlaması daha az olur; ve denildi: manası, onlar için bal yaptığı vadi korunur; bal için kimsenin ilişmesine izin verilmez; çünkü mubah balın yolu, suların, madenlerin ve avların yolu gibidir; ancak ona önce varan onu mülk edinir; onu koruyup insanları ondan men ederse ve onunla tek başına kalırsa, onda zekâtı vacip gören kimseye göre, ondan öşrü çıkarması vacip olur. **التهذيب**: **الذِّبَّانِ**’ın bir tanesi **ذُبابٌ**dur; **هاء**sız. Dedi: **ذُبَابة** denmez.

Ve aziz tenzilde: “Ve eğer **الذُّبابُ** onlardan bir şey kaparsa”; onu tekil için tefsir ettiler; ve cem‘i, azlıkta **أَذِبَّةٌ**’dir; **غُرابٍ** ve **أَغْرِبَةٍ** gibi; Nâbiga dedi:
“**ضَرَّابة بالـمِشْفَرِ الأَذِبَّهْ**”

Ve **ذِبَّانٌ**; **غِرْبانٍ** gibi; Sîbeveyh. Ve onu en az sayıya has kılmadılar; çünkü onlar, teşdidden emin oldular; yani **فُعالاً**, en az sayıda **فِعْلانٍ** üzerine kırılmaz; eğer bina onu teşdide iten şeylerden olsaydı, o bina üzerine kırılmazdı; nitekim **فِعَالاً** ve benzeri, onun kırılması **فُعُل** üzerine onu teşdide götürdüğünde, onu **أَفعلة** üzerine kırdılar. Ve Sîbeveyh, bununla birlikte, Araplardan **ذُبٌّ**’ü, **ذُبابٍ**’ın cem‘inde, nakletti; o da bu idgam ile birlikte Temîm lehçesi üzerinedir; ikinci harfi **واواً** olan şeylerde ona döndükleri gibi; **خُونٍ** ve **نُورٍ** gibi. Ve hadiste: **عُمْرُ الذُّبابِ** kırk gündür; ve **الذُّبابُ** ateştedir; denildi: onun ateşte oluşu, ona azap için değildir; ancak ateş ehli, onun üzerlerine düşmesiyle azap görsünler diyedir. Ve Araplar, ağız kokanı künyeler: **أَبا ذُبابٍ**; ve bazısı onu künyeler: **أَبا ذِبَّانٍ**; ve bu, ağzında bir bozukluk sebebiyle Abdülmelik b. Mervân üzerine galip geldi; şair dedi:
“Umulur ki, eğer rüzgâr beni bir meyil ile eğerse  *  **ابنِ أَبي الذِّبّانِ** üzerine, pişman olsun.”

Hişâm b. Abdülmelik’i kastediyor.

Ve **ذَبَّ الذُّبابَ** ve **ذَبَّـبه**: onu uzaklaştırdı.

Ve bir adam **مَخْشيُّ الذُّبابِ**: yani cehaletin. Ve falana, falandan **ذُبابٌ لادِغٌ** isabet etti: yani şer.

Ve bir yer **مَذَبَّةٌ**: çok **الذُّبابِ**lı.

Ve Ferrâ dedi: **أَرضٌ مَذْبوبة**; nitekim **مَوْحُوشةٌ** denir, **الوَحْشِ**ten.

Ve bir deve **مَذْبُوبٌ**: **الذُّبابُ** ona isabet etti; ve **أَذَبُّ** da böyledir; Ebû Ubeyd, **كتاب أَمراضِ الإِبل**’de söyledi. Ve denildi: **الأَذَبُّ** ve **الـمَذْبوبُ** ikisi birlikte: **الرِّيفِ**e düştüğünde—**الريفُ** ancak masdarlarda olur—onu kötü bulur; sonra yerinde ölür; Ziyâd el-A‘cem, İbn Habnâ’da dedi:
“Sanki sen, Benî Temîm’in develerinden,  *  **أَذَبُّ**sün; **رِيفٍ**den **ذُبابا** isabet etti.”

Der ki: sanki sen, bir deve gibi rîfe indi; ona **الذُّبابُ** isabet etti; boynu büküldü; sonra öldü.

Ve **الـمِذَبَّةُ**: atın yelesinden düzlenen bir şeydir; onunla **الذُّبابُ** defedilir. Ve hadiste: Nebî, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, uzun saçlı bir adam gördü; dedi: **ذُبابٌ**; **الذُّبابُ** uğursuzluktur; yani bu uğursuzluktur.

Ve bir adam **ذُبابيٌّ**: **الذُّبابِ**dan alınmıştır; o da uğursuzluktur. Ve denildi: **الذُّبابُ** sürekli şerdir; denir: bu işten sana **ذُبابٌ** isabet etti. Ve Muğîre hadîsinde: “Onun şerri **ذُبابٌ**dur.” Ve **ذُبابُ العَينِ**: onun insanıdır (göz bebeği); **الذُّباب**a benzetme üzere. Ve **الذُّبابُ**: atın göz bebeğinin içinde siyah bir noktadır; cem‘i, cem‘ gibi. Ve develerin dişlerinin **ذبابُ**’ı: onların keskinliğidir; el-Müsaqqab el-Abdî dedi:
“**الذُّبابِ** için, şarkı söylediğinde, işitirsin  *  dallar üzerindeki güvercinin ötüşü gibi.”

Ve **ذبابُ السَّيْفِ**: iki ağzı arasındaki ucunun keskin tarafıdır; ve onun iki keskin yanı etrafında: onun iki **ظُبَتَاه**’ı. Ve **العَيْرُ**: onun ortasında, içten ve dıştan, çıkıntı olandır; ve onun iki **غِرَارانِ**ı vardır; her birinin, **العَيْرِ** ile iki **ظُّبَتَين**den biri arasındaki kısmı, kılıcın dış yüzündendir; ve bunun karşılığı iç yüzündendir; ve iki **الغِرارَينِ**in her biri, kılıcın içinden ve dışındandır. Ve denildi: **ذُبابُ السَّيفِ** onun en uç tarafıdır; onunla vurulur; ve denildi: onun keskinliğidir. Ve hadiste: “Kılıcımın **ذُبابَ**’ının kırıldığını gördüm; onu, ehlibeytimden bir adamın isabet alacağına yordum; sonra Hamza öldürüldü.” Ve insanın ve atın kulağından **الذُّبابُ**: onun ucundan sivrilen kısımdır. Ebû Ubeyd:
“Atın iki kulağında, onların iki **ذُباباهُما**’sı vardır; ikisi de kulağın iki ucundan sivrilen kısımdır.” Ve **ذُبابُ الـحِنَّاء**: onun çiçeğinin ilk belirmesidir.

Ve bize bir binici geldi: **مُذَبِّبٌ**; yani aceleci, tek başına; Antere dedi:
“**يُذَبِّبُ** **وَرْدٌ** onun izinde,  *  ve onu, tahta bir mızrağın vuruşu yakalar.”

Ya nisbet üzeredir, yahut **خَشِـيباً** murat etti; zaruret için hazf etti.

Ve **ذَبَّبْنا لَيْـلَتَنَا**: yani yürüyüşte yorduk.

Ve suya ancak **قَرَبٍ مُذَبِّبٍ** ile ulaşırlar: yani hızlı; Zü’r-Rumme dedi:
“**مُذَبِّـبَة**; benim erken çıkışım ona zarar verdi  *  ve öğle sıcağında yürüyüşüm; **اليَعْفُورُ** dediğinde.”

**اليَعْفُورُ**: ceylandır. Ve dedi: **القَيْلُولة**’dan; yani şiddetli sıcaktan ininde sakinleşti.

Ve **ظِمْءٌ مُذَبِّبٌ**: suya uzaktan gidilen uzun susuzluk; böylece yürüyüşte acele edilir. Ve **خِمْسٌ مُذَبِّبٌ**: onda gevşeklik yoktur.

Ve **ذَبَّبَ**: yürüyüşte hızlandı; ve onun sözü:
“Bir ay yürüyüşü, **البَعِـيرِ الـمُذَبْذِبِ** için.”

**الـمُذَبِّبَ**’i murat etti.

Ve devenin **أَذَبُّ**’u: onun köpek dişidir; râciz dedi:
“Sanki onun **نابِهِ الأَذَبِّ**’inin sesi  *  derin bir çukurda, bir kırlangıcın ötüşüdür.”

Ve **الذَّبْذَبَةُ**: havada asılı şeyin sallanıp durmasıdır.

Ve **الذَّبْذَبَة** ve **الذَّباذِبُ**: süs için **الهودَج**a yahut devenin başına asılan şeylerdir; tekili **ذُبْذُبٌ**dur.

Ve **الذَّبْذَبُ**: dildir; ve denildi: erkektir. Ve hadiste: “Kim **ذَبْذَبِهِ** ve **قَبْقَبِه**’inin şerrinden korunursa, korunmuştur.” Onun **ذَبْذَبُه**’i: ferci; ve onun **قَبْقَبُه**’i: karnıdır. Ve bir rivayette: “Kim **ذَبْذَبِه**’inin şerrinden korunursa cennete girer”; yani erkeklik ona bununla adlandırıldı; onun **تَذَبْذُبِهِ** sebebiyle; yani hareketi.

Ve **الذَّباذِبُ**: erkeklik organlarıdır. Ve **الذَّباذِبُ**: adamın erkeğidir; çünkü o **يَتَذَبْذَبُ** eder; yani gidip gelir; ve denildi: **الذَّباذِب**: husyelerdir; tekili **ذَبْذَبَةٌ**dir.

Ve bir adam **مُذَبْذِبٌ** ve **مُتَذَبْذِبٌ**: iki iş arasında yahut iki adam arasında tereddüt eden; ikisinden birine arkadaşlığı sabit olmaz. Ve aziz tenzilde münafıkların sıfatında: “**مُذَبْذَبِـين**; bunun arasında; ne bunlara ne bunlara.” Mana: bunlardan ve bunlardan kovulmuş, itilmiş. Ve hadiste: “Evlen; yoksa sen **الـمُذَبذِبِـينَ**densin”; yani müminlerden kovulanlardan; çünkü onlara uymadın; ve rahiplerden de; çünkü onların yolunu terk ettin. Ve aslı **الذَّبِّ**dendir; o da kovmadır. İbnü’l-Esîr dedi: Hareket ve çalkantıdan olması da caizdir.

Ve **التَّذَبْذُبُ**: hareket etmektir.

Ve **الذَّبْذَبةُ**: havada asılı şeyin sallanmasıdır.

Ve **تَذَبْذَبَ الشيءُ**: sallandı ve çalkandı; ve onu o **ذَبْذَبَهُ**; Sa‘leb okudu:
“Ve bir **حَوْقَلٍ**; onu **الوَجِـيفُ** **ذَبْذَبَهُ**,  *  onun başının üstünde, titreyici olarak kaldı.”

Ve hadiste: “Sanki ben onun iki eline bakıyorum; **تَذَبْذَبانِ**”; yani hareket ediyorlar ve çalkalanıyorlar; onun iki yenini murat eder. Ve Câbir hadîsinde: Üzerimde, **ذباذِبُ**’i olan bir **بُرْدَة** vardı; yani püsküller ve uçlar; tekili **ذِبْذِبٌ**dur; kesre ile; bununla adlandırıldı; çünkü onu giyen yürüdüğünde onun üzerinde hareket eder. Ve Ebû Züeyb’in sözü:
“Ve iki **السَّدُوسِـيَّـيْن** gibi; hükmettiler ve **ذَبْذَبا** ettiler  *  Hicaz’ın adamlarını; bir efendi ve efendilerden.”

Denildi: **ذَبْذَبا**: astılar. Der ki: onların önünde Hicaz’ın adamları parçalandı. Ve yemekte **ذُبَيْباءُ** vardır; medli; Ebû Hanîfe onu, hayır olmayan şeyin bulunduğu yemek babında nakletti; ve onu açıklamadı; ve denildi: o **الذُّنَيْناءُ**dır; ve yerinde zikredilecektir. Ve hadiste: Bir adamı **ذُبابٍ** üzerine astı; o, Medine’de bir dağdır.
