# ذبب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%A8%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ذبب

ذب عنه يذب ذبا: دفع ومنع وذببت عنه، وفلان يذب عن حريمه ذبا أي يدفع عنهم، وفي حديث عمر رضي الله عنه  إنما النساء لحم على وضم إلا ما ذب عنه  ، قال:
  من ذب منكم ذب عن حميمه
  أو فر منكم فر عن حريمه والذب: الطرد، ومن المجاز: أتاهم خاطب فذبوه: ردوه.
 وذب فلان يذب ذبا: اختلف فلم يستقم ويوجد في بعض النسخ بالواو بدل الفاء في مكان واحد.
 وذب الغدير يذب: جف في آخر الحر، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  مدارين إن جاعوا وأذعر من مشىإذا الروضة الخضراء ذب غديرها وذبت شفته تذب ذبا وذببا، محركة، وذبوبا: يبست وجفت وذبلت عطشا أي من شدة العطش أو لغيره كذا في النسخ، وفي بعضها لغيرة كذبب، هكذا في النسخ والصواب كذببت، وذب لسانه كذلك، قال:
  هم سقوني عللا بعد نهل
  من بعد ما ذب اللسان وذبل وذب جسمه: ذبل وهزل، وذب النبت: ذوى، ومن المجاز: ذبب النهار إذا لم يبق منه إلا ذبابة، أي بقية وقال:
  وانجاب النهار وذببا وذب فلان إذا سحب لونه كذا في النسخ، والصواب شحب، بالشين المعجمة والحاء، وذب: جف وذببنا ليلتنا تذبيبا أي أتعبنا في السير. ولا ينالون الماء إلا بقرب مذبب أي مسرع، قال ذو الرمة:
  مذببة أضر بها بكـوري                      وتهجيري إذا اليعفور قالا أي سكن في كناسه من شدة الحر وفي الأساس، ومن المجاز: ذبب في السير: جد حتى لم يترك ذبابة، وجاءنا راكب مذبب، كمحدث: عجل منفرد، قال عنترة:
  يذبب ورد عـلـى إثـره                      وأدركه وقع مردى خشب إما أن يكون على النسب، وإما أن يكون خشيبا فحذف للضرورة.
 وظمء مذبب: طويل يسار فيه إلى الماء من بعد فيعجل بالسير، وخمس مذبب: لا فتور فيه، وقوله:
  مسيرة شهر للبريد المذبذب أراد المذبب، وثور مذبب، وطعن ورمي غير تذبيب، إذا بولغ فيه وبعير ذاب كذا في النسخ والذي في لسان العرب بعير ذب، أي لا يتقار في مكان واحد، قال:
  فكأننا فيهم جـمـال ذبة                      أدم طلاهن الكحيل وقار فقوله  ذبة  بالهاء، يدل على أنه لم يسم بالمصدر إذ لو كان مصدرا لقال جمال ذب، كقولك: رجال عدل.
 ورجل مذب، بالكسر، وذباب كشداد: دفاع عن الحريم، وذبذب: حمى، وسيأتي.
 والذب بالفتح: الثور الوحشي النشيط ويقال له أيضا ذب الرياد غير مهموز، وهو مجاز، سمي بذلك لأنه يختلف ولا يستقر في مكان واحد وقيل: لأنه يرود فيذهب ويجيء، قال ابن مقبل:
  يمشي به ذب الـرياد كـأنـه                      فتى فارسي في سراويل رامح وقال النابغة:

  كأنما الرحل منها فوق ذي جدد                      ذب الرياد إلى الأشباح نظار وقال أبو سعيد: إنما قيل له: ذب الرياد لأن رياده: أتانه التي ترود معه، وإن شئت جعلت الرياد: رعيه نفسه للكلإ، وقال غيره: قيل: ذب الرياد لأنه لا يثبت في رعيه في مكان واحد، ولا يوطن مرعى واحدا.
 والأذب، سماه مزاحم العقيلي وقال:
  بلاد بها تلقى الأذب كأنـه                      بها سابري لاح منه البنائق وأراد: تلقى الذب، فقال: الأذب، لحاجته، قال الأصمعي، وفلان ذب الرياد، ومن المجاز: فلان ذب الرياد: يذهب ويجيء، هذه عن كراع. والذنبب كقنفذ أيضا وهذه عن الصاغاني.
 وشفة ذبانة، كريانة ويوجد في بعض النسخ ذبابة بباءين، وهو خطأ، قال شيخنا: يعني أنها من الأوصاف التي جاءت على فعلانة، وهي قليلة عند أكثر العرب، قياسية لبني أسد، أي ذابلة.
 والذباب م وهو الأسود الذي يكون في البيوت يسقط في الإناء والطعام، قال الدميري في حياة الحيوان: سمي ذبابا لكثرة حركته، واضطرابه، أو لأنه كلما ذب آب قال:
  إنما سمي الذباب ذبـابـا                      حيث يهوي وكلما ذب آبا والذباب أيضا: النحل قال ابن الأثير: وفي حديث عمر رضي الله عنه  فاحم له فإنما هو ذباب الغيث  يعني النحل، أضافه إلى الغيث على معنى أنه يكون مع المطر حيث كان، ولأنه يعيش بأكل ما ينبته الغيث الواحدة من ذباب الطعام ذبابة بهاء ولا تقل: ذبانة أي بشد الموحدة وبعد الألف نون، وقال في ذباب النحل: لا يقال ذبابة في شيء من ذلك، إلا أن أبا عبيدة روى عن الأحمر ذبابة، هكذا وقع في كتاب المصنف رواية أبي علي، وأما في رواية علي بن حمزة فحكى عن الكسائي الشذاة: ذبابة بعض الإبل، وحكي عن الأحمر أيضا النعرة: ذبابة تسقط على الدواب، فأثبت الهاء فيهما، والصواب: ذباب، وهو واحد، كذا في لسان العرب. وفي التهذيب: واحد الذبان، بغير هاء، قال: ولا يقال: ذبابة، وفي التنزيل:  وإن يسلبهم الذباب شيئا  فسروه للواحد ج أذبة في القلة مثل غراب وأغربة قال النابغة:
  ضرابة بالمشفر الأذبه وذبان بالكسر مثل غربان، وعن سيبويه: ولم يقتصروا به على أدنى العدد، لأنهم أمنوا التضعيف، يعني أن فعالا لا يكسر في أدنى العدد على ذبان، ولو كان مما يفضي به إلى التضعيف كسروه على أفعلة وقد حكى سيبويه مع ذلك: ذب، بالضم في جمع ذباب فهو مع هذا الإدغام على اللغة التميمية، كما يرجعون إليها فيما كان ثانية واوا نحو خون ونور وفي الحديث  عمر الذباب أربعون يوما، والذباب في النار  قيل: كونه في النار ليس بعذاب، وإنما ليعذب به أهل النار بوقوعه عليهم، ويقال: وإنه لأوهى من الذباب، وهو أهون علي من طنين الذباب، وأبخر من أبي الذباب، وكذا أبو الذبان، وهما الأبخر، وقد غلبا على عبد الملك بن مروان، لفساد كان في فمه قال الشاعر:
  لعلي إن مالت بي الريح ميلةعلى ابن أبي الذبان أن يتندما يعني هشام بن عبد الملك وذب الذباب وذببه: نحاه، ورجل مخشي الذباب، أي الجهل.

  وأرض مذبة: ذات ذباب، قاله أبو عبيد ومذبوبة الأخيرة عن الفراء، كما يقال موحوشة من الوحش، أي كثيرته وبعير مذبوب: أصابه الذباب وأذب كذلك، قاله أبو عبيد، في كتاب أمراض الإبل، وقيل: الأذب والمذبوب جميعا: الذي إذا وقع في الريف والريف لا يكون إلا في الأمصار استوبأه، فمات مكانه، قال زياد الأعجم:
  كأنك من جمال بني تمـيم                      أذب أصاب من ريف ذبابا يقول: كأنك جمل نزل ريفا فأصابه الذباب فالتوت عنقه فمات.
 والمذبة بالكسر: ما يذب به الذباب، وهي هنة تسوى من هلب الفرس، ويقال: أذنابها مذابها، وهو مجاز.
 والذباب أيضا: نكتة سوداء في جوف حدقة الفرس والجمع كالجمع.
 والذباب كالذبابة من السيف: حده، أو حد طرفه الذي بين شفرتيه وما حوله من حديه: ظبتاه، والعير: الناتئ في وسطه من باطن وظاهر، وله غراران، لكل واحد منهما ما بين العير وبين إحدى الظبتين من ظاهر السيف وما قبالة ذلك من باطن، وكل واحد من الغرارين من باطن السيف وظاهره، وقيل: ذباب السيف: طرفه المتطرف الذي يضرب به، وفي الحديث  رأيت ذباب سيفي كسر فأولته أنه يصاب رجل من أهل بيتي  . فقتل حمزة، ويقال: ثمرة السوط يتبعها ذباب السيف، وهو مجاز.
 والذباب من الأذن أي أذن الإنسان والفرس: ما حد من طرفها قال أبو عبيد: في أذني الفرس ذباباهما، وهما ما حد من أطراف الأذنين، وهو مجاز، يقال: انظر إلى ذبابي أذنيه، وفرعي أذنيه.
 والذباب من الحناء: بادرة نوره، والذباب من العين: إنسانها على التشبيه بالذباب، ومن المجاز قولهم: هو علي أعز من ذباب العين والذباب: الطاعون، والذباب الجنون وقد ذب الرجل بالضم إذا جن فهو مذبوب، وأنشد شمر للمرار بن سعيد:
  وفي النصري أحيانا سماح                      وفي النصري أحيانا ذباب أي جنون، وفي مختصر العين: رجل مذبوب، أي أحمق وفي الحديث  أن النبي صلى الله عليه وسلم رأى رجلا طويل الشعر فقال: ذباب ذباب  الذباب: الشؤم أي هذا شؤم. ورجل ذبابي، مأخوذ من الذباب وهو الشؤم، وذباب أسنان الإبل: حدها، قال المثقب العبدي:
  وتسمع للذباب إذا تـغـنـى                      كتغريد الحمام على الغصون وفي الحديث:  أنه صلب رجلا على ذباب  هو جبل بالمدينة وقيل: الذباب: الشر الدائم يقال: أصابك ذباب من هذا الأمر، وفي حديث المغيرة  شرها ذباب  وفي الأساس: ومن المجاز: وأصابني ذباب شر وأذى، ومن المجاز رجل ذب الرياد: زوار للنساء عن أبي عمرو، وأنشد لبعض الشعراء فيه:
  ما للكواعب يا عيساء قد جعلتتزور عني وتثنى دوني الحجر
  قد كنت فتاح أبواب مغلقةذب الرياد إذا ما خولس النظـر والأذب: الطويل وهو أحد تفسيري بيت النابغة الذبياني يخاطب النعمان:
  يا أوهب الناس لعنس صلبه
  ذات هباب في يديها خدبـه
  ضرابة بالمشفـر الأذبـه فيما روي بفتح الذال، والأذب من البعير: نابه قال الراجز وهو الأغلب العجلي، ويروى لدكين وهو موجود في أراجيزهما:
  كأن صوت نابـه الأذب
  صريف خطاف بقعو قب

  والذبي بالفتح: الجلواز، نقله الصاغاني.
 والذبذبة: تردد الشيء، وفي لسان العرب: هو نوس الشيء المعلق في الهواء، وتذبذب: ناس واضطرب، والذبذبة: حماية الجوار والأهل وذبذب الرجل: إذا منع الجوار والأهل أي حماهم، والذبذبة: إيذاء الخلق، وسيأتي في كلام المؤلف أنه لا يقال: إيذاء، وإنما يقال أذية وأذى، والذبذبة: التحريك هكذا في النسخ الموجودة، والذي في لسان العرب: التذبذب: التحرك، وتذبذب الشيء: ناس واضطرب، وذبذبه هو، وأنشد ثعلب:
  وحوقل ذبذبه الوجيف
  ظل لأعلى رأسه الرجيف وفي الحديث:  فكأني أنظر إلى يديه يذبذبان  أي يتحركان ويضطربان يريد كمييه والذبذبة: اللسان، وقيل: الذكر وفي الحديث  من وقي شر ذبذبه وقبقبه فقد وقي  . الذبذب: الفرج، والقبقب: البطن، وفي رواية  من وقي شر ذبذبه دخل الجنة  يعني الذكر، سمي به لتذبذبه أي لحركته، ومنهم من فسره باللسان، نقله شيخنا عن بعض شراح الجامع كالذبذب والذباذب لأنه يتذبذب، أي يتردد وهو على وزن الجمع، وليس بجمع ومثله في لسان العرب. فقول شيخنا: إنه من أوزان الجموع، فإطلاقه على المفرد بعيد، عجيب، قال الصاغاني: أو جمع بما حوله، قالت امرأة لزوجها واسمها غمامة، وزوجها أسدي:
  يا حبذا ذباذبك
  إذ الشباب غالبك والذباذب: المذاكير، وقيل: الذباذب: الخصى واحدتها ذبذبة، وهي الخصية، والذبذبة، والذباذب: أشياء تعلق بالهودج أو رأس البعير للزينة، واحدتها ذبذب بالضم، وفي حديث جابر  كان علي بردة لها ذباذب  أي أهداب وأطراف، واحدها ذبذب، بالكسر، سميت بذلك لأنها تتحرك على لابسها إذا مشى، وقول أبي ذؤيب:
  ومثل السدوسيين سادا وذبـذبـا                      رجال الحجاز من مسود وسائد قيل: ذبذبا: علقا، يقول: تقطع دونهما رجال الحجاز.
 والذبابة، كثمامة: البقية من الدين وقيل: ذبابة كل شيء: بقيته، وصدرت الإبل وبها ذبابة أي بقية عطش، وعن أبي زيد: الذبابة: بقية الشيء وأنشد الأصمعي لذي الرمة:
  لحقنا فراجعنا الحمول وإنما                      يتلي ذبابات الوداع المراجع يقول: إنما يدرك بقايا الحوائج من راجع فيها، والذبابة أيضا: البقية من مياه الأنهار.
 وذبابة: ع بأجإ و: ع بعدن أبين، نقلهما الصاغاني.
 ورجل مذبذب بكسر الذال الثانية ويفتح وكذا متذبذب: متردد بين أمرين أو بين رجلين ولا يثبت صحبة لواحد منهما، وفي التنزيل العزيز في صفة المنافقين  مذبذبين بين ذلك لا إلى هؤلاء ولا إلى هؤلاء  المعنى مطردين مدفعين عن هؤلاء وعن هؤلاء، وفي الحديث  تزوج وإلا فأنت من المذبذبين  أي المطرودين عن المؤمنين، لأنك تركت طريقتهم وأصله من الذب وهو الطرد، قال ابن الأثير: ويجوز أن يكون من الحركة والاضطراب.
 وذبذب: ركية بموضع يقال له مطلوب.

  وسموا ذبابا كغراب وذبابا مثل شداد فمن الأول ذباب بن مرة، تابعي، عن علي، وعطاء مولى ابن أبي ذباب، حدث عنه المقبري، وإياس بن عبد الله بن أبي ذباب: صحابي، عنه الزهري، وسعد ابن أبي ذباب، له صحبة أيضا، ومن ذريته الحارث بن سعد بن عبد الرحمن بن أبي ذباب، الأخير ذكره ابن أبي حاتم، ومن الثاني: ذباب بن معاوية العكلي الشاعر، نقله الصاغاني: وفي الأساس: ومن المجاز: يوم ذباب، كشداد: ومد يكثر فيه البق على الوحش فتذبها بأذنابها، فجعل فعلها لليوم، وفي لسان العرب: وفي الطعام ذبيباء، ممدود، حكاه أبو حنيفة في باب الطعام ولم يفسره، وقيل: إنها الذنيباء، وستذكر في موضعها.
 وقال شيخنا في شرحه: والذبابات: الجبال الصغار، قاله الأندلسي في شرح المفصل، ونقله عبد القادر البغدادي في شرح شواهد الرضى.
 وقال الزجاج: أذب الموضع إذا صار فيه الذباب.

### Türkçe

**ذب عنه يذب ذبا**: itti ve men etti; “ondan **ذببت**”; ve falan kimse, hareminden **يذب** eder, **ذبا**; yani onlardan savar. Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisinde: “Kadınlar ancak bir **وضم** üzerindeki ettir; ancak ondan **ذب** edileni müstesna.” dedi ki:

  Sizden kim **ذب** ederse, hareminden **ذب** eder;
  yahut sizden kim kaçarsa, hareminden kaçar.

Ve **الذب**: kovma. Mecazdan: Onlara bir dünür geldi de onu **ذبوه**: onu geri çevirdiler.

Ve **ذب** falan kimse **يذب ذبا**: ihtilaf etti de düzgün olmadı; bazı nüshalarda bir yerde **الفاء** yerine **الواو** ile bulunur.

Ve **ذب الغدير يذب**: sıcağın sonunda kurudu; İbnü’l-A‘râbî’den. Şu beyti okudu:

  Aç kalırlarsa doyuranlarız; yürüyen korkarsa (onu da) (güvende kılarız),
  Yeşil çayırın gölcüğü **ذب** edince.

Ve “dudağı” **ذبت** “**تذب ذبا وذببا**” (harekeli) ve **ذبوبا**: kurudu, susuzluktan (yani şiddetli susuzluktan) yahut ondan başkası sebebiyle kurudu ve çatladı; nüshalarda böyledir. Bazılarında “لغيرة” (kıskançlıktan) “**كذبب**” gibi (yazılıdır); nüshalarda böyledir; doğrusu “**كذببت**”tir. Ve dili de **ذب** etti; dedi ki:

  Beni kanıncadan sonra tekrar tekrar içirdiler,
  Dilden **ذب** ettikten ve solduktan sonra.

Ve “bedeni” **ذب** etti: soldu ve zayıfladı. Ve “bitki” **ذب** etti: sarardı. Mecazdan: “Gündüz” **ذبب** etti; ondan ancak bir **ذبابة** (sinek kadar) kalınca; yani bir bakiye. Dedi ki:

  Gündüz açıldı ve **ذببا** etti.

Ve falan kimse **ذب** etti: rengi sürüklendi; nüshalarda böyledir; doğrusu **شحب** (mu‘ceme **الشين** ve **الحاء** ile)dir. Ve **ذب**: kurudu. Ve gecemizi **ذببنا** “**تذبيبا**”: yani yürüyüşte yorulduk. Ve suya ancak **بقرب مذبب** ile ulaşırlar: yani hızlı. Zü’r-Rumme dedi ki:

  **مذببة**; ona **بكـوري** ile (deveyi) zorladım,
  Ve öğle sıcağında, **اليعفور** “dediğinde”:

Yani şiddetli sıcaktan ininde sığındı. Ve **الأساس**’ta: Mecazdan: yürüyüşte **ذبب** etti: ciddileşti; öyle ki bir **ذبابة** bırakmadı. Ve bize **راكب مذبب** geldi; **كمحدث** (vezninde): tek başına acele eden. Antere dedi ki:

  Ardından bir su varışını **يذبب** eder,
  Ve onu, odun yığını düşüşü yakaladı.

Ya nesep üzere olur; yahut “**خشيبا**” olur da zaruret için (harf) düşürülmüştür.

Ve **ظمء مذبب**: suya uzaktan gidilen uzun bir susuzluk; bu yüzden yürüyüşte acele edilir. Ve **خمس مذبب**: onda gevşeklik yoktur. Ve onun sözü:

  Posta için **المذبذب**e bir ay yürüyüşü

**المذبب**i kastetti. Ve **ثور مذبب**. Ve “delme ve atma” **غير تذبيب**: onda mübalağa edilince. Ve “deve” **ذاب**; nüshalarda böyledir; **لسان العرب**’da olan “**بعير ذب**”dir: yani tek bir yerde durup kalmaz. Dedi ki:

  Sanki onların içinde biz, **جـمـال ذبة** gibiyiz;
  Kızıl; onları **الكحيل** ve vakar kaplamış.

Onun “**ذبة**” (ه ile) sözü, onun masdar ile adlandırılmadığına delalet eder; çünkü masdar olsaydı “**جمال ذب**” derdi; senin “**رجال عدل**” demen gibi.

Ve **رجل مذب** (kesra ile). Ve **ذباب** ( **شداد** gibi): harem hakkında savunma. Ve **ذبذب**: korudu; ileride gelecek.

Ve **الذب** (fetha ile): çevik yaban öküzü; ona ayrıca **ذب الرياد** da denir; hemzesiz; bu mecazdır. Böyle adlandırıldı; çünkü ihtilaf eder ve tek bir yerde karar kılmaz. Ve denildi ki: Çünkü otlak arar; gider gelir. İbn Mukbil dedi ki:

  Onunla **ذب الـرياد** yürür; sanki o,
  Mızraklı şalvar içinde bir Fars delikanlısı.

Nâbiga dedi ki:

  Sanki üzerindeki semer, çizgili birinin üstünde;
  **ذب الرياد** gölgelere bakıcıdır.

Ebû Saîd dedi ki: Ona ancak **ذب الرياد** denildi; çünkü onun **رياده**’si: onunla birlikte otlak arayan dişi eşeğidir. İstersen **الرياد**ı, onun bizzat ot için otlaması kılarsın. Başkası dedi ki: Ona **ذب الرياد** denildi; çünkü otlağında tek bir yerde sabit durmaz ve tek bir merayı yurt edinmez.

Ve **الأذب**; onu Muzâhim el-Ukaylî adlandırdı ve dedi ki:

  Öyle beldeler ki orada **الأذب**e rastlarsın; sanki o,
  Orada, ondan **البنائق** parlayan bir **سابري**dir.

Kastetti: “**تلقى الذب**”; ihtiyacı için “**الأذب**” dedi. Asma‘î dedi ki: Ve falan kimse **ذب الرياد**dır. Mecazdan: Falan kimse **ذب الرياد**: gider gelir; bu, Kurâ‘dan. Ve **الذنبب** ( **قنفذ** gibi) de; bu da Sâgânî’dendir.

Ve **شفة ذبانة** ( **ريانة** gibi); bazı nüshalarda iki **باء** ile **ذبابة** vardır; o hatadır. Şeyhimiz dedi ki: Yani o, **فعلانة** üzere gelen sıfatlardandır; çoğu Arap yanında azdır; Benî Esed için kıyasîdir; yani solmuş.

Ve **الذباب** (m.): evlerde bulunan, kaba ve yemeğe düşen siyah olandır. Demîrî, **حياة الحيوان**’da dedi ki: Çok hareketi ve çalkantısı sebebiyle **ذباب** diye adlandırıldı; yahut her ne zaman **ذب** etse geri döndüğü için. Dedi ki:

  **الذباب** ancak **ذبـابـا** diye adlandırıldı,
  Çünkü düşer; her ne zaman **ذب** etse geri döner.

Ve **الذباب** ayrıca: arılardır. İbnü’l-Esîr dedi ki: Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisinde: “Onu koru; çünkü o, **ذباب الغيث**tir.” yani arılar. Onu **الغيث**e izafe etti; onun yağmurla birlikte bulunduğu manasıyla; ve çünkü **الغيث**in bitirdiğini yiyerek yaşar. “Yemek sineği”nden bir tanesi **ذبابة**dır (ه ile); “**ذبانة**” deme; yani şeddeli **الموحدة** ile ve eliften sonra **نون**. Ve “arıların **ذباب**ı” hakkında: bunun hiçbirinde **ذبابة** denmez; ancak Ebû Ubeyde, Ahmer’den **ذبابة** rivayet etti; **المصنف** kitabında Ebû Ali rivayetinde böyle vaki oldu. Ali b. Hamza rivayetinde ise Kisâî’den **الشذاة**yi nakletti: “Bazı develerin **ذبابة**si.” Ahmer’den de **النعرة** nakledildi: “Binek hayvanlarına düşen bir **ذبابة**.” Böylece ikisinde de **هاء**yı sabit kıldı. Doğrusu: **ذباب**tır; o tekildir; **لسان العرب**’da böyledir. Ve **التهذيب**’de: **الذبان**ın tekili (ه olmaksızın)dir. Dedi ki: **ذبابة** denmez. Ve tenzilde: “**وإن يسلبهم الذباب شيئا**”; onu tekil için tefsir ettiler. Cem‘i: azlıkta **أذبة**; **غراب** ve **أغربة** gibi. Nâbiga dedi ki:

  **ضرابة بالمشفر الأذبه**

Ve **ذبان** (kesra ile) **غربان** gibi. Sîbeveyh’ten: Onu en az sayıya has kılmadılar; çünkü idgâmı emniyete aldılar; yani **فعال** en az sayıda **ذبان** üzere kırılmaz; eğer onunla idgâma götüren şey olsaydı onu **أفعلة** üzere kırarlardı. Bununla beraber Sîbeveyh, **ذُبّ** (damme ile)yi **ذباب**ın cem‘inde hikâye etti; bu, bu idgâmla birlikte Temîm lügatine göredir; **خون** ve **نور** gibi ikinci harfi **واو** olanlarda ona döndükleri gibi. Hadiste: “**عمر الذباب أربعون يوما**” ve “**والذباب في النار**”. Denildi ki: Onun ateşte oluşu azap değildir; ancak cehennem ehli, onun üzerlerine düşmesiyle azap görsünler diyedir. Ve denilir: “O, **الذباب**dan daha gevşektir.” Ve “O, bana **طنين الذباب**dan daha hafiftir.” Ve “**أبخر من أبي الذباب**” ve yine “**أبو الذبان**”; ikisi de “ağzı kokan”dır. Ve ikisi, ağzında bir bozukluk bulunduğu için Abdülmelik b. Mervân’a galip (lakap) olmuştur. Şair dedi ki:

  Rüzgâr beni bir meyille eğerse, umarım
  **ابن أبي الذبان** üzerine pişmanlık duysun.

Yani Hişâm b. Abdülmelik. Ve “sineği” **ذب** etti ve onu **ذببه**: onu uzaklaştırdı. Ve **رجل مخشي الذباب**: yani cehalet.

  Ve **أرض مذبة**: sinekli; Ebû Ubeyd söyledi. Ve sonuncusu **مذبوبة** Ferrâ’dan; “vahş”ten **موحوشة** denildiği gibi; yani onun çoğu. Ve **بعير مذبوب**: ona sinek isabet etti. Ve **أذب** de böyledir; Ebû Ubeyd, **كتاب أمراض الإبل**’de söyledi. Ve denildi ki: **الأذب** ve **المذبوب** ikisi birden: “**الريف**”e düştüğünde—ki **الريف** ancak şehirlerde olur—orayı vebalı bulup oracıkta ölen. Ziyâd el-A‘cem dedi ki:

  Sanki sen, Benî Temîm develerinden birisin;
  **أذب**; **ريف**ten sinek isabet etmiş.

Yani: Sanki sen, **ريف**e inmiş bir devesin; ona sinek isabet etmiş de boynu bükülmüş ve ölmüş.

Ve **المذبة** (kesra ile): onunla sinek kovulan şeydir; atın kuyruğunun kılından yapılan bir şeydir. Ve denilir: “Kuyrukları, onların **مذابها**sıdır”; bu mecazdır.

Ve **الذباب** ayrıca: atın göz bebeğinin içinde siyah bir nokta; cem‘i, cem‘ gibidir.

Ve **الذباب**—kılıçtan **الذبابة** gibi—: onun keskinliği; yahut iki ağzı arasındaki ucunun keskinliği ve onun etrafındaki iki keskinliği: onun **ظبتاه**sı. Ve **العير**: iç ve dıştan ortasındaki çıkıntıdır; onun iki **غراران**ı vardır; her birinin, **العير** ile iki **الظبتين**den birinin arasındaki kılıcın dışından olan kısmı ve bunun içten karşılığı vardır. Ve iki **غرارين**den her biri, kılıcın içinden ve dışındandır. Ve denildi ki: Kılıcın **ذباب**ı: onunla vurulan sivri ucu olan tarafıdır. Hadiste: “Kılıcımın **ذباب**ının kırıldığını gördüm; onu, ev halkımdan bir erkeğe isabet eder diye yorumladım.” Böylece Hamza öldürüldü. Ve denilir: Kamçının “meyvesi”ni kılıcın **ذباب**ı takip eder; bu mecazdır.

Ve **الذباب** kulaktan; yani insanın ve atın kulağı: onun ucundan sivrilen şeydir. Ebû Ubeyd dedi ki: Atın iki kulağında iki **ذباب**ı vardır; ikisi, iki kulağın uçlarından sivrilen şeydir; bu mecazdır. Denilir: “İki kulağının iki **ذباب**ına ve iki kulağının iki dalına bak.”

Ve **الذباب** kınadan: onun ışığının ilk belirişi. Ve **الذباب** gözden: onun bebeği; sineğe benzetme üzere. Mecazdan onların sözü: “O, bana gözün **ذباب**ından daha azizdir.” Ve **الذباب**: taun. Ve **الذباب**: delilik. Adam **ذب** etti (damme ile) eğer delirdiyse; o halde o **مذبوب**tur. Şemmer, Merrâr b. Saîd için okudu:

  **النصري**de bazen cömertlik,
  Ve **النصري**de bazen **ذباب**.

Yani delilik. Ve **مختصر العين**’de: **رجل مذبوب**: yani ahmak. Hadiste: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) uzun saçlı bir adam gördü de dedi ki: “**ذباب ذباب**.” **الذباب**: uğursuzluk; yani bu uğursuzluktur. Ve **رجل ذبابي**: **الذباب**dan alınmıştır; o da uğursuzluktur. Ve develerin dişlerinin **ذباب**ı: onların keskinliğidir. Müsekkab el-Abdî dedi ki:

  **الذباب** için, o terennüm edince işitirsin,
  Dallar üstünde güvercinin ötüşü gibi.

Hadiste: “Bir adamı **ذباب** üzerine astı.” O, Medine’de bir dağdır. Ve denildi ki: **الذباب**: sürekli şerdir. Denilir: “Bu işten sana bir **ذباب** isabet etti.” Muğîre hadîsinde: “Onun şerri **ذباب**tır.” Ve **الأساس**’ta: Mecazdan: Bana şer ve eziyetten bir **ذباب** isabet etti. Ve mecazdan: **رجل ذب الرياد**: kadınlara çokça gidip gelen; Ebû Amr’dan. Bunun hakkında bazı şairlerden şu beyit okundu:

  Ne oluyor dolgun göğüslülere, ey Aysâ; artık (bana) yapar oldular,
  Benden yüz çevirip önümde taşı döndürmeyi.
  Kapalı kapıları açan idim;
  Bakış çalınınca **ذب الرياد** idim.

Ve **الأذب**: uzun boylu; Nâbiga ez-Zübyânî’nin Nu‘mân’a hitap ederek söylediği beytin iki tefsirinden biridir:

  Ey insanlara, sert bel kemikli bir dişi deve bağışlayan,
  Ellerinde **هباب** olan, **خدبـه**li,
  Rivayet olunduğu üzere **الذال**ın fethasıyla: **ضرابة بالمشفـر الأذبـه**.

Ve deveden **الأذب**: onun azı dişidir. Recez söyleyen—o, Ağleb el-Aclî’dir; Dükeyn’e de rivayet olunur; ikisinin recezlerinde de vardır—dedi ki:

  Sanki onun **نابـه الأذب**inin sesi,
  **خطاف**ın “**بقعو قب**” (ses çıkarışı) gıcırtısıdır.

**والذبي** fetha ile: **الجلواز**; bunu **الصاغاني** nakletti.

**والذبذبة**: şeyin tereddüdü; ve **لسان العرب**’da: o, havada asılı olan şeyin salınımıdır. Ve **تذبذب**: sallandı ve çalkalandı. Ve **الذبذبة**: komşuluğu ve ehli koruma; ve **ذبذب الرجل**: komşuluğu ve ehli menettiği zaman; yani onları korudu. Ve **الذبذبة**: yaratılmışlara eziyet etme; müellifin sözünde gelecektir ki: **إيذاء** denilmez; ancak **أذية** ve **أذى** denilir. Ve **الذبذبة**: hareket ettirme; mevcut nüshalarda böyledir. **لسان العرب**’da olan ise: **التذبذب**: hareket etme; ve **تذبذب الشيء**: sallandı ve çalkalandı; ve onu **ذبذبه**. Ve **ثعلب** şu beyti okudu:
  Ve **حوقل**; onu **الوجيف** **ذبذبه**
  **الرجيف** onun başının en üstünde gölge oldu

Ve hadiste: “Sanki ben onun iki eline bakıyorum; **يذبذبان**”; yani hareket ediyorlar ve çalkalanıyorlar; onun iki yenini kasteder. Ve **الذبذبة**: dil; ve denildi ki: erkeklik organı. Ve hadiste: “Kim **ذبذبه**’sinin ve **قبقبه**’sinin şerrinden korunursa, korunmuş olur.” **الذبذب**: ferç; ve **القبقب**: karın. Ve bir rivayette: “Kim **ذبذبه**’sinin şerrinden korunursa cennete girer.” Yani erkeklik organı; onunla adlandırıldı, **لتذبذبه**; yani hareketi sebebiyle. Onlardan kimi onu dille tefsir etti; şeyhimiz bunu, **الجامع** şârihlerinden bazılarından nakletti: **كالذبذب والذباذب**; çünkü o **يتذبذب**; yani tereddüt eder; ve o, cem‘ vezni üzerinedir; fakat cem‘ değildir; **لسان العرب**’da da benzeri vardır. Şeyhimizin sözü: onun cem‘ vezinlerinden olduğuna dair; onun müfrede ıtlakı uzak, acayiptir. **الصاغاني** dedi ki: yahut çevresindekilerle birlikte cem‘ yapılmıştır. Bir kadın—adı **غمامة**—kocasına dedi; kocası **أسدي** idi:
  Ne hoş **ذباذبك**
  Gençlik sana galip geldiğinde

**والذباذب**: erkeklik organları; ve denildi ki: **الذباذب**: husyeler; tekili **ذبذبة**; o da husyedir. Ve **الذبذبة** ve **الذباذب**: süs için hevdecte yahut devenin başında asılan şeyler; tekili **ذبذب** damme ile. **جابر** hadîsinde: “Ali’nin üzerinde, **ذباذب**’i olan bir **بردة** vardı”; yani püsküller ve uçlar; tekili **ذبذب**, kesra ile. Böyle adlandırıldı; çünkü yürüdüğünde giyenin üzerinde hareket eder. Ve **أبو ذؤيب**’in sözü:
  Ve **السدوسيين** gibi, efendi ve **ذبـذبـا**                      Hicaz’ın adamları; efendileştirilmiş ve efendiler

Denildi ki: **ذبذبا**: asılı olan(lar); “Onların önünde Hicaz adamları parçalanır” der.

**والذبابة**—**كثمامة**: borçtan arta kalan; ve denildi ki: her şeyin **ذبابة**’si: onun artığıdır. Ve develer döndü; onlarda **ذبابة** vardı; yani susuzluğun artığı. **أبو زيد**’den: **الذبابة**: şeyin artığı. Ve **الأصمعي**, **ذي الرمة**’ye ait şu beyti okudu:
  Bize yetiştiler; biz de yükleri geri çevirdik; ancak                      Geri dönen, vedanın **ذبابات**’ını takip eder

Der ki: ancak, onda geri dönen kimse, ihtiyaçların artakalanlarını idrak eder. Ve **الذبابة** ayrıca: nehir sularının artığıdır.

Ve **ذبابة**: **ع** ile **أجإ**’de; ve: **ع** ile **عدن أبين**’den sonra; ikisini de **الصاغاني** nakletti.

Ve **رجل مذبذب**—ikinci **الذال**’ın kesrası ile; ve fetha da yapılır—ve aynı şekilde **متذبذب**: iki iş arasında yahut iki adam arasında tereddüt eden; ikisinden birine arkadaşlıkta sebat etmez. Aziz tenzilde, münafıkların sıfatında: “**مذبذبين بين ذلك لا إلى هؤلاء ولا إلى هؤلاء**”; mânâ: bunlardan ve şunlardan kovulmuş, itilmiş. Ve hadiste: “Evlen; yoksa sen **المذبذبين**’densin”; yani müminlerden kovulmuşlardan; çünkü onların yolunu terk ettin. Aslı **الذب**’dendir; o da kovmadır. **ابن الأثير** dedi ki: hareket ve çalkantıdan olması da caizdir.

Ve **ذبذب**: **مطلوب** denilen bir yerde bir kuyu.

Ve onları **ذبابا**—**كغراب**—ve **ذبابا**—**مثل شداد**—diye adlandırdılar. Birinciden: **ذباب بن مرة**; tâbiî; Ali’den (rivayet eder). Ve **عطاء مولى ابن أبي ذباب**; ondan **المقبري** rivayet etti. Ve **إياس بن عبد الله بن أبي ذباب**: sahâbî; ondan **الزهري** (rivayet eder). Ve **سعد ابن أبي ذباب**; onun da sohbeti vardır. Ve onun zürriyetinden: **الحارث بن سعد بن عبد الرحمن بن أبي ذباب**; sonuncuyu **ابن أبي حاتم** zikretti. İkinciden: şair **ذباب بن معاوية العكلي**; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **الأساس**’ta: Mecazdan: **يوم ذباب**—**كشداد**: uzatmalı—onda vahşî hayvanın üzerinde pire çok olur; o da onları kuyruklarıyla **تذبها** eder; böylece onun fiilini güne nispet etti. Ve **لسان العرب**’da: “Yemekte **ذبيباء** vardır”—uzatmalı—**أبو حنيفة** bunu yemek bahsinde hikâye etti ve onu açıklamadı. Ve denildi ki: o, **الذنيباء**’dır; kendi yerinde zikredilecektir.

Şeyhimiz şerhinde dedi ki: **الذبابات**: küçük dağlar; bunu **الأندلسي** **شرح المفصل**’de söyledi; ve **عبد القادر البغدادي** **شرح شواهد الرضى**’da nakletti.

Ve **الزجاج** dedi ki: **أذب** yer; onda **الذباب** olduğu zaman.
