# ذبح (ذ-ب-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%A8%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Zebih kesilmiş hayvan demektir

- Harfler: ذ - ب - ح
- Kur'an'da: 9 geçiş · 9 ayet · 9 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَذْبَحُكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B0%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D9%83%D9%8E.md) | أَفْعَلُكَ | Seni boğazlarım | 1 | 1 | [37:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/ayet/37:102.md) |
| [بِذِبْحٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/siga/%D8%A8%D9%90%D8%B0%D9%90%D8%A8%D9%92%D8%AD%D9%8D.md) | بِفِعْلٍ | Kurbanlık hayvanı | 1 | 1 | [37:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/ayet/37:107.md) |
| [تَذْبَحُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B0%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفْعَلُوا | Boğazlarsınız | 1 | 1 | [2:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/ayet/2:67.md) |
| [ذُبِحَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/siga/%D8%B0%D9%8F%D8%A8%D9%90%D8%AD%D9%8E.md) | فُعِلَ | Boğazlandı | 1 | 1 | [5:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/ayet/5:3.md) |
| [فَذَبَحُوهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B0%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَفَعَلُوهَا | Onu boğazladılar | 1 | 1 | [2:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/ayet/2:71.md) |
| [لَأَذْبَحَنَّهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/siga/%D9%84%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B0%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%91%D9%87%D9%8F.md) | لَأَفْعَلَنًّهُ | Kesinlikle onu boğazlayacağım | 1 | 1 | [27:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/ayet/27:21.md) |
| [وَيُذَبِّحُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%B0%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%91%D8%AD%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | وَيُفَعِّلُونَ | Ve boğazlarlar | 1 | 1 | [14:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/ayet/14:6.md) |
| [يُذَبِّحُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B0%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%91%D8%AD%D9%8F.md) | يُفَعِّلُ | Boğazlar | 1 | 1 | [28:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/ayet/28:4.md) |
| [يُذَبِّحُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B0%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%91%D8%AD%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفَعِّلُونَ | Boğazlarlar | 1 | 1 | [2:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/ayet/2:49.md) |

## Mücavir kökler — 90 mücavir (106 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 19 · Oğullar
2. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 17 · Kadınlar
3. [بقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Sığır
4. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Firavun
5. [سوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Sima çehre demektir
6. [خنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Haneke (Kef) çene demektir
7. [ذكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Kestiniz
8. [نطح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ve toslanan
9. [وشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Alaca
10. [وقذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ve vurularak öldürülen
11. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Büyük
12. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Uyanık yılan demektir
13. [جنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ecnef kambur demektir
14. [خمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…
15. [زلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kumar oku (Şans aracı, zar gibi) demektir
16. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Biley taşı
17. [ثور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Öküz demektir
18. [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Özel konuşmak
19. [خنزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B2%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Domuz
20. [كمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Tam
21. [هلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Boğazlandı
22. [ردي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Taş kırmaya yarayan taş veya aletdir
23. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
24. [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Efal” babından “enam” uyuyanlar demektir
25. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Su yosunudur
26. [دمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ve kan
27. [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hars ekin demektir
28. [شيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sarmaşık demektir
29. [يأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hayızdan kesilen kadın demektir
30. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Süllem” merdiven demektir
31. [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Et
32. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Musa
33. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
34. [فدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fidye
35. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
36. [عوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Uvvez, hayvanın yetişemeyeceği yerdeki otluk yerin ve…
37. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Alet kaldıraç demektir
38. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
39. [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Zeyl etek denektir
40. [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Cehl fokurdayıp kaynayan kazan demektir
41. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yırtıcı hayvan demektir
42. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sakiy: Kaba konmuş sudur
43. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Neredeyse o
44. [سعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sua’f el çatlamasıdır
45. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dikili taş demektir
46. [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür
47. [هزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · (he ze e) (Hezy) hezv kılıç yarası, hezeyan, hastanın…
48. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Murar acı bir ağacın adıdır
49. [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çeper demektir
50. [سلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Salata, doğranmış sebze demektir
51. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
52. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İsm hurmadan yapılan içkidir
53. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Katlanmış deri demektir
54. [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
55. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
56. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
57. [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
58. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
59. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hiram keçe demektir
60. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İş ayakkabısı

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذبح |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B1.md), [عقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%B1.md), [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir canlının boğazını enine yararak nefes ve kan borularını kesmek, akıcı kanı boşaltmak |
| Çekirdek Özet 2 | Canı meşru kılma veya adama amacıyla ilahi kurallara uygun kesim ile zulüm ve tahakküm amacıyla yapılan kitlesel kıyım |
| Çekirdek Özet 3 | Yaşamın akışını fiziki bir müdahaleyle geri dönülmez biçimde sonlandırma, meşru adanma veya zalimce yok etme eylemi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca ritüel kurban ibadetine indirgemek; Firavun’un soykırım niteliğindeki siyasi kırımını ve cana kıyma eyleminin ontolojik boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذب | Sürekli hareket etme, savrulma, gidip gelme, titreme ve uçuşma ([ذبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%A8.md), [ذبذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%B0%D8%A8.md)) | ح | Çekirdekteki hızlı, tekrarlı ve kesintisiz titreşim hareketine boğaz veya boşluktan gelen sürtünme ve açılma boyutu eklenerek, canlının boğazındaki damarların hızla kesilmesi ve kanın fışkırarak hayat hareketinin durdurulması anlamına özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı pimi veya kesici çengel (د imgesinin türevi) | Keskin bir hat çizerek sınır koyma, takılma, nüfuz edici ve kesici bir müdahale yapma. |
| ب | Ev, çadır, iç mekân | Canın ve kanın muhafaza edildiği bedensel iç alan, bünye, kapalı damar sistemi. |
| ح | Çit, duvar, ayırıcı sınır | Sınırı açma, boğaz geçidini yarma, muhafaza altındaki alanı dışarıya bağlayan eşik. |
| ذبح | Bedenin iç alanını koruyan hayati boğaz eşiğini keskin bir aletle yararak can akışını kesme | Beden çeperinin en zayıf ve hayati geçidini keskin bir hamleyle yararak içteki akışkan cevheri (kanı) dışarı boşaltma ve yaşamı sonlandırma hareketi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir hayvanın boğazını, nefes ve yemek boruları ile iki şah damarını kapsayacak şekilde enine kesip yarmak; şarap küpünün tapasını açarak akıtmak veya misk kesesini yarıp açmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Ru'be b. el-Accâc bir beytinde misk kesesinin yarılmasını bu kökle tasvir eder: كأن بين فكّها والفكّ / فأرة مسـك ذبحـت فـي سـك |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-Esîr ve erken hadis derlemelerinde yer alan yargı sorumluluğunun ağırlığına dair rivayette bıçaksız kurban edilme benzetmesiyle geçer: من وَليَ قاضياً فكأَنما ذُبِحَ بغير سكين |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde ذبح kökü, en kadim ortak dinsel ve fiziki eylemlerden birini ifade eden Proto-Sami *ḏ-b-ḥ tabanına dayanır. Bu kök, Batı ve Güney Sami kollarında düzenli ses denkliğiyle korunmuştur. Ugarit dilinde dbḥ (kurban etmek, kurban sunusu), İbranicede zāḇaḥ (זָבַח - kurban kesmek) ve zevaḥ (זֶבַח - kurbanlık, kurban sunusu), Aramice ve Süryanicede dəḇaḥ (דְּבַח / ܕܒܰܚ - boğazlamak, kurban etmek) ve debḥā (kurbanlık kurban), Güney Arapçasında (Epigrafik Saba dili) ḏbḥ (kurban sunmak) biçiminde yer alır. Doğu Sami kolunda yer alan Akadcada zību (kurban sunusu, adak) kelimesi aynı kökün dönüşümüdür. Kökün Sami dünyasındaki en ilksel anlamı, bir hayvanın kanını akıtarak tanrıya adama ritüelidir. Ancak Arapçada bu anlam, hem ritüel bağlamını muhafaza etmiş hem de fiziki olarak boğazlama, yarma ve genel anlamda cana kıyma eylemlerini içine alacak biçimde daha geniş bir semantik sahaya yayılmıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Kogan (Genealogical Classification of Semitic).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yarmak, boğaz damarlarını kesmek, fıçı veya misk kesesini delip açmak | Kökün temelinde boğazı veya bir kabı yararak içindeki sıvıyı boşaltma eylemi yatar. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ugarit dbḥ, İbranice zāḇaḥ, Süryanice dəḇaḥ, Sabaice ḏbḥ, Akadca zību | Proto-Sami ortak mirasından gelen kurban kesme ve adak takdim etme eylemini ifade eder. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında doğrulanabilir ve spekülatif olmayan doğrudan soydaş biçim tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew Grammar, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذبح | Anlamlı | Boğazlamak, yarmak | Canlı bir varlığın boğazını keserek kanını akıtmak, kurban etmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ذحب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [بذح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%AD.md) | Anlamlı | Yarmak, kesmek, övünmek | Bir şeyi yarıp parçalamak; mecazen kişinin kendisini üstün görerek böbürlenmesi. | Hedef kökle ortak fiziksel yarma çekirdeğini taşır; Kur'an'da geçmez. |
| بحذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| حذب | Anlamlı | Kısa boylu ve tıknaz olmak | Bir nesnenin veya canlının toplu, kaba ve sert yapıda olması. | Hedef kökle belirgin anlam bağı yoktur; Kur'an'da geçmez. |
| [حبذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B0.md) | Anlamlı | Sevmek, beğenmek | Övgü ve kabul bildiren bir fiil yapısı; ne güzel oldu anlamında kalıplaşmış ifade. | Kök birleşiminden doğan edatlaşmış fiil biçimidir; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذبح | Merkez | Boğazlama ve cana kıyma | Çene altından boğaz damarlarını enine keserek kanı akıtmak. | Küçükbaş ve sığır cinsi hayvanların meşru kesiminde ve cana kıymada kullanılır. |
| [نحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B1.md) | Komşu | Göğüsten boğazlama | Boynun göğüsle birleştiği çukura (nahr) mızrak veya bıçak saplayarak kesmek. | Özellikle boynu uzun olan develerin kesiminde kullanılan özgül tekniktir. |
| [عقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%B1.md) | Komşu | Ayaklarını keserek devirme | Hayvanın bacak sinirlerini kesip işlemez hale getirerek yere düşürmek ve kesmek. | Avda veya saldırgan hale gelmiş hayvanda hareket kabiliyetini yok etme yöntemidir. |
| [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) | Komşu | Yaşama son verme | Herhangi bir araç veya yöntemle canlının hayatını tamamen ortadan kaldırmak. | Kapsamı en geniş ölüm fiilidir; kesme şartı içermez. |
| [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) | Zıt | Canlılık ve dirilik | Hayat sahibi olma, canlı kalma, kan ve nefesin bedende işlevini sürdürmesi. | Boğazlanma ve canın yok edilmesinin doğrudan zıddıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذبح | Boğazlamak, kurban etmek | Boğazı enine keserek kanı boşaltmak; adak veya kırım amacıyla canı almak. | Kesin |
| Latince | Mactare, iugulare | Kurban adamak, boğazlamak | Mactare dinsel adama ve kurban anlamını; iugulare ise fiziki boğaz kesmeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Slaughter, sacrifice, throat-cut | Boğazlamak, topluca kesmek, kurban etmek | Slaughter fiziki kesim ve katliamı; sacrifice ritüel adanmayı karşılar. | Kesin |
| Almanca | Schlachten, opfern | Kesmek, kurban etmek | Schlachten hayvan kesimi ve katliamı; opfern ise ibadet amaçlı fedayı karşılar. | Kesin |
| Fransızca | Égorger, immoler | Boğazlamak, kurban etmek | Égorger doğrudan boğazı kesme eylemini; immoler dinsel kurbanı ve feda etmeyi verir. | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُذَبِّحُونَ / يُذَبِّحُ | Siyasi zulüm, soykırım ve kitle kırımı | Firavun rejiminin İsrâiloğullarının erkek çocuklarını sistemli biçimde katletmesi (Bakara [2:49](https://lisan.digital/tr/ayet/2:49.md); İbrâhîm [14:6](https://lisan.digital/tr/ayet/14:6.md); Kasas [28:4](https://lisan.digital/tr/ayet/28:4.md)). |
| تَذْبَحُوا / فَذَبَحُوهَا | İlahi emrin yerine getirilmesi, ritüel sığır kesimi | Hz. Mûsâ kavminin kesmekle emrolunduğu sığır kıssası (Bakara [2:67](https://lisan.digital/tr/ayet/2:67.md), [2:71](https://lisan.digital/tr/ayet/2:71.md)). |
| ذُبِحَ | Dini yasak ve putperestlik adakları | Allah’tan başkası adına veya putperest sunaklarda kesilen etlerin haram kılınması (Mâide [5:3](https://lisan.digital/tr/ayet/5:3.md)). |
| لَأَذْبَحَنَّهُ | Ceza ve otoriter infaz | Hz. Süleyman’ın görev yerini terk eden Hüdhüd için öngördüğü ceza alternatifi (Neml [27:21](https://lisan.digital/tr/ayet/27:21.md)). |
| أَذْبَحُكَ | Sadakat ve ilahi imtihan amaçlı kurban teşebbüsü | Hz. İbrâhîm’in rüyası gereği oğlunu kurban etmeye yönelmesi (Sâffât [37:102](https://lisan.digital/tr/ayet/37:102.md)). |
| بِذِبْحٍ | Bedel kılınan kurbanlık hayvan | Hz. İbrâhîm’in oğlunun yerine fidye olarak verilen büyük kurbanlık (Sâffât [37:107](https://lisan.digital/tr/ayet/37:107.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi emir, teklif ve rüyanın vahiy niteliği | Hz. İbrâhîm’in oğlunu boğazlama emri ve ilahi teklifin hikmeti; imtihanın eylemin kendisine mi yoksa itaate mi yönelik olduğu tartışması. | İtaat, teslimiyet ve ilahi tasarruf. |
| Fıkıh | Tezkiye (helal boğazlama) hükümleri ve adak | Nefes borusu (hulkûm), yemek borusu (merî) ve iki can damarının (vecedeyn) kesilme şartları; besmelenin hükmü ve put sunaklarının reddi. | Şer'i kesim şartları, helallik ve haramlık sınırı. |
| Tefsir | Firavun’un istiz‘af politikası ve İbrâhîm kıssası | Âyetlerde geçen kesim eylemlerinin sosyo-politik bir kıyım mı yoksa ilahi sadakat göstergesi mi olduğunun bağlamsal tahlili. | Zulüm ve arınma arasındaki kavramsal kutuplaşma. |
| Hadis | Kesim ahlakı ve adalet | Hayvan boğazlanırken bıçağın bilenmesi, cana eziyet edilmemesi ve yargı sorumluluğunun bıçaksız boğazlanmaya benzetilmesi. | İhsan, merhamet ve yargısal vebal. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kurban ibadeti ve helal gıda | Adanma ve tezkiye | Canın sahibinin yalnızca Allah olduğunu ikrar ederek meşru tüketim sınırını belirlemek | Kesim eylemi, kanın akıtılmasıyla canlı beden üzerindeki tasarrufun Allah'ın iznine bağlanmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Biyoloji ve anatomi | Dolaşım ve solunumun sonlandırılması | Şah damarları ve trakeyi keserek beyin fonksiyonlarını durdurmak | Hayatın biyolojik temelini oluşturan kan akışının ve oksijenlenmenin fiziki kesintiye uğratılması. | Güçlü |
| Siyasi | Otoriter tahakküm ve soykırım | Kitle kırımı ve nüfus kontrolü | Muhalif veya potansiyel tehlike görülen toplumsal unsurların neslini kurutmak | Firavun'un erkek çocukları boğazlatması, siyasi iktidarı korumak için yapılan sistematik tasfiyedir. | Kesin |
| İktisadi | Hayvancılık ve gıda üretimi | Emtia elde etme ve kaynak aktarımı | Canlı sermayeyi gıda veya deri gibi ekonomik faydaya dönüştürmek | Kurbanlık veya etlik hayvanın kesimi, iktisadi bir değerin tüketim döngüsüne sokulmasıdır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Akışkanlar mekaniğinde ana hat kopuşu (rupture / flow cut-off) | Kapalı bir boru hattında ana besleme kanalının radikal biçimde kesilerek iç basıncın sıfırlanması ve sistemin aniden durması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta ve siyaset sosyolojisinde yaşam hakkının gasbı veya egemenlik tasarrufu | Bireyin biyolojik ve hukuki varlığının egemen bir güç tarafından meşru bir normla ya da zalimce bir yaptırımla sonlandırılması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca geleneksel kurban bayramında yerine getirilen adak kesimiyle sınırlandırmak ve kurbanlık et tüketimine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da sadece kurban ibadetini değil; zalim rejimlerin siyasi baskı aracı olarak yürüttüğü kitlesel kıyımı (Firavun zulmü), hukuki itaati (Bakara kıssası) ve cezai yaptırımı da kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kökün siyasi ve toplumsal bağlamı göz ardı edildiğinde, Kur'an'ın Firavun üzerinden kurduğu istibdat, soykırım ve nesil kırma eleştirisi anlaşılamaz; ayetler sadece tarihsel bir kurban ritüeli zemininde okunur. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Canın kime ait olduğunu, yaşamın ancak ilahi bir meşruiyetle tüketilebileceğini; aksi takdirde cana kıymanın firavunî bir zorbalık ve küfür mekanizmasına dönüşeceğini açıkça göstermesi bakımından temel öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrâiloğullarının Firavun yönetiminde maruz kaldığı baskıları anlatan ayetlerde, Hz. İbrâhîm'in teslimiyet imtihanında ve helal-haram gıdaların belirlendiği hüküm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kurban eylemini pagan kültürlerdeki gibi tanrıya kan içirme veya salt kan akıtma çılgınlığı sanan algıyı yıkar; onu ilahi buyruğa itaat ve can bağışlanması (fidye) eksenine oturtur. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir canlının boğazını enine keserek soluk borusunu ve şah damarlarını parçalamak, kanını akıtıp hayatını sonlandırmak.
- Soyut anlam: Hayatiyet akışını keskin bir irade veya fiziki müdahaleyle geri dönüşsüz biçimde durdurmak, adanmışlık veya tahakküm göstermek.
- Sistematik karşılık: İlahi sistemde mutlak sadakat ve arınma sınırı; tiranlık düzeninde ise nesli kurutma ve mutlak egemenlik kurma aracı.
- LaTeX modeli: $$\Delta L = - \mathbf{1}_{K}(t) \cdot \Phi_{c}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\Delta L$ canlının yaşam potansiyelindeki değişimi ifade eder; $\Phi_{c}$ hayatiyetin devamını sağlayan kan ve nefes akış fonksiyonudur; $\mathbf{1}_{K}(t)$ ise kesici müdahalenin gerçekleştiği anda devreye giren ve değeri $1$ olan kesim gösterge fonksiyonudur. Bu fonksiyon devreye girdiğinde akış kesilir ve yaşam potansiyeli geri dönüşsüz biçimde sıfırlanır.

## Geçtiği ayetler (9 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/ayet/2:49.md) — يُذَبِّحُونَ

وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ

Meal (IK): Hani, sizi oğullarınızı boğazlayıp, kadınlarınızı sağ bırakarak en kötü işkenceye tabi tutan Firavun hanedanından kurtarmıştık. Bu da sizin için Rabbınız tarafından büyük bir imtihandı.

### [Bakara 2:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/ayet/2:67.md) — تَذْبَحُوا

وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ

Meal (IK): Hani, bir de Musa kavmine: Allah, herhalde bir sığır boğazlamanızı emrediyor, demişti. Onlar: Sen bizimle alay mı ediyorsun, demişlerdi. Musa da: Ben cahillerden olmaktan Allah’a sığınırım, demişti.

### [Bakara 2:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/ayet/2:71.md) — فَذَبَحُوهَا

قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ

Meal (IK): Dedik ki: Rabbım, o, ne boyunduruğa koşulup arazi sürecek, ne de ekin sulayacak bir inektir, zillete uğramamıştır. Bütün kusurlardan uzaktır. Onun alacası da yoktur, buyuruyor. Onlar: İşte şimdi gerçeği ortaya koydun, dediler. Hemen onu boğazladılar ki az kalsın bunu yapmayacaklardı.

### [Maide 5:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/ayet/5:3.md) — ذُبِحَ

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Ölü, kan, domuz eti, Allah’tan başkası adına boğazlananlar, boğularak, vurularak, yuvarlanarak veya sürüklenerek ölen, yırtıcı hayvan tarafından parçalananlar, canları çıkmadan evvel kestiğiniz müstesna, dikili taşlar üzerine kesilenler ve fal oklarıyla kısmet aramanız size haram kılınmıştır. Bunlar fasıklıktır. Bugün, küfredenler sizin dininizden ümitlerini kesmişlerdir. Öyleyse onlardan korkmayın da Ben’den korkun. Bugün, dininizi kemale erdirdim, üzerinize olan nimetimi tamamladım ve size din olarak İslamiyeti beğendim. Her kim ki açlıktan darda kalırsa günaha kaymaksızın (bunlardan yemeğe mecbur olursa) muhakkak ki, Allah Gafur’dur, Rahim’dir.

### [İbrahim 14:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/ayet/14:6.md) — وَيُذَبِّحُونَ

وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ أَنْجَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ وَيُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ

Meal (IK): Hani Musa kavmine demişti ki: Allah’ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın. Çünkü o, sizi azabın kötüsüne uğratan, kadınlarınızı sağ bırakıp oğullarınızı boğazlayan Firavun hanedanından kurtarmıştı. Bunda Rabbınızdan büyük bir imtihan vardır.

### [Neml 27:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/ayet/27:21.md) — لَأَذْبَحَنَّهُ

لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Ya bana apaçık bir burhan getirecektir, ya da onu şiddetli bir azaba uğratırım veya keserim.

### [Kasas 28:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/ayet/28:4.md) — يُذَبِّحُ

إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِي الْأَرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعًا يَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِنْهُمْ يُذَبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ وَيَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ إِنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ

Meal (IK): Gerçekten, Firavun, yeryüzünde zorbalığa yöneldi ve halkını sınıflara ayırdı. İçlerinden bir zümreyi güçsüz bularak oğullarını boğazlıyor, kızlarını diri bırakıyordu. Çünkü o, bozgunculardandı.

### [Saffat 37:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/ayet/37:102.md) — أَذْبَحُكَ

فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَابُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَاأَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ

Meal (IK): O, kendisinin yanısıra yürümeye başlayınca dedi ki: Oğulcuğum; doğrusu ben, rüyada iken seni boğazladığımı görüyorum. Bir bak, ne dersin? O da dedi ki: Babacığım; sana emrolunanı yap. İnşallah beni sabredenlerden bulursun.

### [Saffat 37:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/ayet/37:107.md) — بِذِبْحٍ

وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ

Meal (IK): Ve ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Zebih kesilmiş hayvan demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والذال والباء معهما
ذ ب ح، ح ب ذ يستعملان فقط
ذبح:
الذَّبْح: قَطْع الحُلْقُوم من باطن عند النَّصيل، ومَوْضِعُه المَذْبَح.
والذَّبيحة: الشّاة المذبُوحة. والذِّبْحُ: ما أُعِدَّ للذَّبْح وهو بمنزلة الذَّبيح والمذبوح.
والمِذْبَحُ: السِّكِّين الذي يُذْبَحُ به.
والذّابح: شَعَرٌ يَنْبُتُ بَيْنَ النَّصيل والمَذْبَح. والذُّبْحةُ: داءٌ يأخُذُ في الحَلْق وربَّما قَتَلَ.
والذُّبَح، والذُّباح، لغة: نبات من السَّمِّ بالفارسيّة: سَعْن، قال العجاج:
يَسقيهُمُ من خَلَل الصِّفاحِ		كأساً من الذِّيفانِ والذُّباحِ
والذُّبَحُ: نباتٌ له أصلٌ يُقْشَر عنه قِشْر أسود فيَخرُجُ أبيضَ كأنَّه جَزَرَةٌ، حلو طيب يُؤْكَل، والواحدة ذُبَحة. ويقال: أخَذَه الذُّباح، وهو تَشَقُّفٌ بين أصابع الصبِّيان من التُّراب.
والذّابحُ: كوكب، يقال له: سَعْدُ الذّابح من منازل القَمَر فإذا طَلَعَ الذّابح انجَحَرَ النابح.
حبذ:
حَبَّذا، أي: أحبِبْ بهذا.
قال أبو أحمد: أصلها حَبُبَ ذا فأُدغِمت الباءُ الأولى في الثانية ورُمِيَ بضَمَّتها.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الذال** ve **الباء** onlarla birlikte
**ذ ب ح**، **ح ب ذ** yalnızca kullanılırlar

**ذبح**:
**الذَّبْح**: **النَّصيل** yanında iç taraftan **الحُلْقُوم**’u kesmektir; onun yeri **المَذْبَح**’tır.
Ve **الذَّبيحة**: boğazlanmış koyundur. Ve **الذِّبْحُ**: boğazlama için hazırlanmış olan şeydir; o, **الذَّبيح** ve **المذبوح** menzilesindedir.
Ve **المِذْبَحُ**: kendisiyle boğazlanan bıçaktır.
Ve **الذّابح**: **النَّصيل** ile **المَذْبَح** arasında biten bir kıldır. Ve **الذُّبْحةُ**: boğazda tutan bir hastalıktır; bazen öldürmüştür.
Ve **الذُّبَح** ve **الذُّباح** bir lugat olarak: Farsçada **السَّمِّ**’den bir bitkidir: **سَعْن**; el-A‘câc dedi ki:
يَسقيهُمُ من خَلَل الصِّفاحِ		كأساً من الذِّيفانِ والذُّباحِ
Ve **الذُّبَحُ**: siyah bir kabuk kendisinden soyulan bir kökü olan bir bitkidir; böylece beyaz çıkar, sanki o bir havuçtur; tatlı, hoş, yenir; bir tanesi **ذُبَحة**’dır. Ve denilir: **الذُّباح** onu aldı; o, toprağın çocukların parmakları arasında çatlayıp soyulmasıdır.
Ve **الذّابحُ**: bir yıldızdır; ona denilir: ayın menzillerinden **سَعْدُ الذّابح**; **الذّابح** طلَعَ edince **النابح** inine girdi.

**حبذ**:
**حَبَّذا**; yani: bununla sev.
Ebû Ahmed dedi: aslı **حَبُبَ ذا** idi; böylece birinci **الباء** ikinciye idğam edildi ve onun dammesi atıldı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الذَبْحُ: الشَقُّ: قال الراجز:
كأنّ بين فَكِّهـا والـفـكِّفأرَةَ مِسْكٍ ذُبِحَتْ في سُكِّ
أي فُتِقَتْ. وربّما قالوا: ذَبَحْتُ الدَنَّ، أي بَزَلتُه. والذَبْحُ: مصدر ذَبَحْتُ الشاةَ. والذِبْحُ، بالكسر ما يُذْبَحُ: قال الله تعالى: "وفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ". والذَبيح: المذبوح، والأنثى ذَبيحَةٌ. والذَبيح: الذي يَصْلُح أن يُذْبَحَ للنُسُكِ. واذَّبَحْتُ: اتَّخَذْتُ ذبيحاً. وتَذابَح القومُ، أي ذَبَح بعضُهم بعضاً. يقال التمادُح التَذابُح. والمَذْبَحُ: شَقٌّ في الأرض مقدار الشِبْرِ ونحوِه. يقال: غادر السَيْلُ في الأرضِ أخادي ومَذابح. والمَذابحُ أيضاً: المَحارِيبُ، سُمِّيت بذلك للقَرابين. والذُبَّاحُ، بالضم والتشديد: شُقوق تكون في باطن الأصابع في الرِجْل. ومنه قولهم: ما دونَه شوكةٌ ولا ذُبَّاحٌ. وسَعْدٌ الذابحُ: منزِلٌ من منازل القمر، وهما كوكبان نيِّران بينهما مقدار ذِراع، وفي نَحْر واحدٍ منهم نَجْمٌ صغير قريبٌ منه كأنّه يذبحه، فسُمِّي ذابِحاً. والذُبَحُ: نبْتٌ تأكله النَعام. والذُبَحَةُ: وَجَعٌ في الحلق. يقال: أخذته الذُبَحَةُ. قال أبو زيد، ولم يَعْرِفِ الذَبْحَةَ بالتسكين، الذي عليه العامَّةُ.

##### Türkçe

**الذَبْحُ**: yarma: recez söyleyen dedi ki:
“Sanki onun çenesi ile çene arasında, **سُكِّ** içinde boğazlanmış misk faresi (var).”
Yani yarılmıştır. Bazen derler: **ذَبَحْتُ الدَنَّ**, yani onu sızdırdım. Ve **الذَبْحُ**: **ذَبَحْتُ الشاةَ**’nin mastarıdır. Ve **الذِبْحُ**, kesre ile, boğazlanan şeydir: Allah Teâlâ dedi ki: “Ve onu büyük bir **ذِبْحٍ** ile fidye verdik.” Ve **الذَبيح**: boğazlanmış olan; dişisi **ذَبيحَةٌ**’dir. Ve **الذَبيح**: **النُسُكِ** için boğazlanmaya elverişli olan kimsedir. Ve **اذَّبَحْتُ**: bir **ذبيحاً** edindim. Ve **تَذابَح** kavim, yani onların bazısı bazısını boğazladı. Denir: **التمادُح التَذابُح**. Ve **المَذْبَحُ**: yerde bir yarıktır; bir karış miktarı ve benzeri. Denir: sel yerde hendekler ve **مَذابح** bıraktı. Ve **المَذابحُ** da: **المَحارِيبُ**’dir; kurbanlar sebebiyle bununla adlandırıldı. Ve **الذُبَّاحُ**, damme ve şeddeli: ayak parmaklarının iç tarafında olan yarıklardır. Ondandır onların sözü: onun aşağısında ne bir diken vardır ne de **ذُبَّاحٌ**. Ve **سَعْدٌ الذابحُ**: ayın menzillerinden bir menzildir; ikisi parlak iki yıldızdır, aralarında bir zira’ miktarı vardır; onlardan birinin boğazında ona yakın küçük bir yıldız vardır, sanki onu boğazlıyor gibidir; bu yüzden **ذابِحاً** diye adlandırıldı. Ve **الذُبَحُ**: devekuşunun yediği bir bitkidir. Ve **الذُبَحَةُ**: boğazda bir ağrıdır. Denir: onu **الذُبَحَةُ** tuttu. Ebû Zeyd dedi ve halkın üzerinde bulunduğu üzere sükûn ile **الذَبْحَةَ**’yı tanımadı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ذ ب
ذبح ، بذح
استعمل من وجوهه : ذبح ، بذح .
حَبذ : قلت : وأما قولهم حَبَّذَا كذا وكذا بتشديد الباء فهو حرف مَعْنًى أُلِّفَ مِنْ حَبَّ وَذَا ، يقال : حَبَّذَا الإمارةُ والأصل حَبُبَ ذا فأُدغمت إحدى الباءين في الأخرى وشُدِّدت ، وذا إشارة إلى ما يقرب منك وأنشد بعضهم :
حبذا رجعها إليها يديها
في يَدَيْ درْعِهَا تَحُلُّ الإزَارَا
كأنه قال : حَبُبَ ذَا ، ثمَّ ترجم عن ذا فقال : هو رجعها يديها إلى حَلِّ تِكَّتِها أيْ ما أَحَبَّه وَيَدَا دِرْعِها : كُمَّاهَا .
وأما حَبَذَ : يَحْبِذُ فهو مهملٌ .
وقال أبو الحسن بن كَيْسَان : حَبَّذَا كلمتان جُعلتا شيئاً واحداً ولم تُغَيَّرا في تَثْنِيةٍ ولا جمعٍ ولا تأَنيثٍ ، وَرُفِعَ بها الإسمُ تقول : حَبَذَا زَيْدٌ وحَبَّذَا الزَّيْدَانِ ، وحَبَّذَا الزَّيْدُون ، وحَبَّذا هِندٌ وحَبَّذَا أَنْتَ وأَنْتُما وأَنْتُم . وحَبَّذَا يُبتدأ بها ، فإن قلتَ : زَيْدٌ حَبَّذَا فهي جائزة وهي قبيحة : لأن حَبَّذا كلمة مدح يُبتدأُ بها لأنها جواب وإنَّما لم تُثَنَّ ذَا ولم تجمع ولم تُؤنث : لأنك إنما أجريتها على ذِكْرِ شيء سمعته فكأنك قلت : حَبَّذَا الذَّكْرُ ذِكْرُ زَيْد فصار زَيْدٌ موضع ذِكْرِه وصار ذَا مُشاراً إلى الذِّكْرِ به ، والذِّكْرُ مُذَكَّر ، وحَبَّذا في الحقيقة فِعْلٌ واسم ، حَبَّ بِمنْزِلَةِ نِعْمَ وَذَا فاعل بمنزلة الرَّجُلِ .
ذبح : قال الليث : الذَّبْحُ : قَطْعُ الحُلْقُوم من باطنٍ عند النَّصِيل ، وهو موضع الذَّبْح من الحلق . قال : والذَّبِيحَةُ : الشَّاةُ المذْبُوحَةُ . والذَّبْحُ : مَا أُعِدَّ لِلذَّبْحِ وهو بمنزلة الذَّبِيح والمذبوح .
قلتُ : والذَّبِيحَةُ : اسم لما يُذْبَحُ من الحيوان ، وأُنِّثَ لأنه ذُهِبَ به مذهب الأسماء لا مذهب النَّعت فإذا قلتَ : شاةٌ ذَبِيحٌ أو كبشٌ ذَبِيحٌ أو نَعْجَةٌ ذَبِيحٌ لم تُدْخِل فيه الهاء لأن فَعِيلاً إذا كان نعتاً بمعنى مفعول يُذَكَّرُ . يقال : امرأةٌ قتيلٌ وكَفٌّ خَضِيبٌ .
والذَّبْحُ : المذبوحُ وهو بمنزلة الطِّحْنِ بمعنى المَطْحُون والقِطْفِ بمعنى المَقْطُوف .
قال الله جلّ وعزّ : ( الْبَلاَءُ الْمُبِينُ وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ ) ( الصَّافات : 107 ) . أي بِكَبْشٍ يُذْبَحُ ، وهو الكبش الَّذي فُدِي به إسماعيل بن خليلُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) .
والمِذْبَحُ : ما تُذْبَحُ به الذَّبِيحَةُ من شَفْرَةٍ
وغيرها .
وفي الحديث أَن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نَهَى عن ذَبَائِح الجِنْ .
قال أبو عُبَيد : وذَبَائح الجِنِّ : أن يَشْتَرِي الرجلُ الدارَ أو يَسْتَخْرِجَ العينَ أو ما أشبه ذلك فَيَذْبَحَ لها ذَبِيحَةً لِلطِيَرةِ ، قال : وهذا التفسيرُ في الحَديثِ .
قال : ومعناهُ أَنَّهُمْ يَتَطَيَّرُون إلى هذا الفِعْلِ مَخَافَةَ أَنَّهُم إن لم يَذْبَحُوا ويُطْعِمُوا أن يُصِيبَهم فيها شيء منَ الجِنِّ يُؤْذِيهم ، فأَبْطَل النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) ونَهَى عنْه .
وقال الليث في كِتابه : جاءَ عن النبيِّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نَهَى أن يُذَبِّحَ الرَّجُلُ في الصلاةِ كما يُذَبِّحُ الحِمارُ .
قال وقولُه : أنْ يُذَبِّح هو أن يُطأْطِىءَ الرجلُ رأْسَه في الرُّكوعِ حتى يكونَ أخُفَضَ من ظَهْرِه .
قلتُ : صَحَّفَ الليثُ الحرْفَ ، والصَّحيحُ في الحديثِ أنْ يُدَبِّحَ الرجلُ في الصَّلاةِ بالدَّالِ غَيْرِ مُعْجَمة .
كذلك رواه أصحابُ أبي عُبَيْد عنْه في ( غَريبِ الحديثِ ) ، والذَّالُ خَطَأٌ لا شَكَّ فِيه .
رَوَى ابنُ شُمَيْل عنِ ابنِ عَوْنِ عن ابن سِيرين قال : لمَّا كان زَمَنُ ابن المُهَلب أُتِي مَرْوَانُ برَجُلٍ كفَرَ بعدَ إسْلامِه فقال كعْبٌ أدْخِلُوه المَذْبح وضَعُوا التَّوْرَاةَ وحَلِّفُوهُ بالله .
قال شَمِر : المذابِحُ : المقَاصِيرُ ، ويُقَالُ هي المَحارِيبُ ونحوُها .
قال : وذَبَّحَ الرجلُ إذا طأْطأَ رأْسَهُ للرُّكوعِ ودبَّحَ وَدَرْبَحَ .
قال : والذَّبْحُ : الشَّقُّ وكلُّ ما يُشَقُّ فقَدْ ذُبِحَ .
قال أبُو ذُؤَيْبٍ :
كأَنَّ عيْنَيَّ فيها الصَّابُ مَذْبُوحُ
وكذلك كلُّ ما فُتَّ أو قُلِعَ فقَدْ ذُبِحَ .
قال : وتُسَمَّى مقَاصِيرُ الكنَائِس مَذابحَ ومَذْبحاً لأنهم كانوا يذْبحُونَ فيها القُرْبانَ .
وقال الليث : الذَّابِحُ : شَعَرٌ يَنْبُت بين النَّصِيل والمذْبحِ .
قال : والذُّبْحَةُ : داءٌ يأْخُذُ في الحَلْقِ وربَّما قَتَل .
قال والذُّبَحُ : نبَاتٌ له أصْلٌ يُقْشَرُ عنه قِشْرٌ أَسْوَدُ فيخرُج أبيضَ كأَنه جَزَرَةٌ ، حُلْوٌ طَيِّبٌ يُؤْكَل ، والواحدةُ ذُبَحةَ .
أبو عُبَيد عن الأصمعي قال : الذُّبْحةُ بتسْكِين الباء : وَجَعٌ في الْحَلْقِ ، وأما الذُّبَحُ فهو نَبْتٌ أحْمَرُ .
وفي الحديث أنَّ رسولَ الله ( صلى الله عليه وسلم ) كَوَى أسْعَدَ بنَ زُرارةَ في حَلْقِه من الذُّبْحَةِ ، وقال : لا أدَعُ في نفسي حَرَجاً من أسْعد .
وكان أبو زَيْد يقولُ : الذَّبَحَةُ والذِّبَحَةُ لهذا الدّاءِ ولم يعْرِفْه بإسكان الباء .
وأخبرني المُنْذِريُّ عن ثعلب أَنَّهُ قال : الذُّبَحةُ والذُّبَحُ هو الذي يُشْبِه الكَمْأَةَ قال : ويُقالُ لهُ : الذِّبَحَةُ والمذّبَحُ والضمُّ أكثرُ وهو ضَرْبٌ من الكمْأَةِ بِيضٌ .
وقال الليث : الذُّبَاحُ : نَبْتٌ من السَّمِّ وأنشد :
ولَرُبّ مَطْعَمَةٍ تكونُ ذُباحا
وقال رُؤْبَةُ :
كأساً منَ الذِّيفَانِ والذُّباح
وقال الأعْشى :
ولكن مَاءُ عَلْقَمةٍ بِسَلْعٍ
يُخَاضُ عَلَيْهِ مِنْ عَلَقِ الذُّباح
أبو عُبَيد : عن الأصمعي : أخَذَهُ الذُّبَّاحُ بتشديد الباء ، وهو تَحَزُّزٌ وَتَشَقُّقٌ بين أصابع الصِّبْيَانِ من التُّرابِ .
وقال ابنُ بُزُرْج : الذُّبَّاحُ : حَزٌّ في باطِن أصابِع الرِّجْلِ عَرْضاً ، وذلك أنه ذَبَحَ الأصابعَ وقَطَعَها عرْضاً ، وجَمْعُهُ ذَبَابِيحُ وأنشد :
حَرٌّ هِجَفٌّ مُتَجَافٍ مَصْرَعُه
به ذَبَابيحُ وَنَكْبٌ تُظْلِعُه
وكان أبو الهَيْثَم يقول : ذُبَاح بالتَّخْفيف ويُنْكِر التَّشْديد .
قلت : والتَّشْديد في كلام العربِ أكثر ، وذهبَ أبو الهَيْثَم إلى أنَّه من الأدْواءِ التي جَاءت عَلَى فُعال .
وقال ابن شُمَيل : مَذابِحُ النَّصَارى : بيوتُ كُتُبهم ، وهو المَذْبَحُ لِبَيتِ كُتُبهم .
ويقال : ذَبَحْتُ فارَة المِسْكِ ، إذا فَتَقْتها وأخْرَجْتَ مَافيها من المِسْكِ ، وأنشد ابنُ السِّكِّيت :
كأنَّ بين فَكِّها والفَكِّ
فأرَةَ مِسْكٍ ذُبِحَتْ في سُكِّ
أي فُتِقت في الطِّيبِ الذي يُقال لَهُ : سُكُّ المِسْكِ .
وقال بعضُهمْ : الذُّبَحُ : الجَزَرُ البَرِّيُّ ، ولوْنُه أَحْمَرُ ، وأنشدَ بيتَ الأعْشَى :
وشَمُولٍ تَحْسِبُ العينُ إذا
صُفِّقَتْ في دَنّها لوْنَ الذُّبَح
ويُرْوَى صُفِّقَتْ بُرْدَتُها لوْنَ الذُّبَح ) . وبُرْدَتُها : لَوْنُها وأَعْلاها .
ويقال ذَبَحَتْ فُلاناً لِحْيَتُه ، إذا سالت تَحْتَ الذَّقَنِ وبَدَا مُقَدّمُ حَنكِه ، فهوَ مَذْبُوحٌ بها ، وقال الراعي :
من كلِّ أَشْمَطَ مَذْبوحٍ بِلِحْيَتِه
بادِي الأداةِ على مَرْكُوِّهِ الطَّحِلِ
يصِفُ قَيِّمَ ماءٍ منعَهُ الوِرْدَ .
ويقالُ : ذَبَحَتْه العَبْرةُ ، أي خَنَقَتْه .
شمر : يقال : أصابه موت زُؤام ، وذُؤاب ، وذُباح . وأنشد للبيد :
كأساً من الذِّيفانِ والذُّبَاح
قال : الذُّباح : الذّبْح .
يقال : أخذهم بنو فلانٍ بالذُّباحِ ، أي بالذَّبْح ، أَي ذبحوهم .
قال : ويقال : أخذ فلاناً الذُّبَحَةُ في حلقه بفتح الباء .
يقال : كان ذلك مثل الذُّبَحَةُ على العُرِّ ، مثل يضرب للذي تخاله صديقاً فإذا هو عدو ظاهر العداوة .
وقال النضر : الذُّبَحَةُ : قَرْحَةٌ تخرج في حلق الإنسان مثل الذِّئبة التي تأخذ الحمار .
وقال النَّضْرُ : الذَّابحُ : مِيسَمٌ على الْحَلْقِ في عُرْضِ العُنُق ، ويُقَالُ للسِّمَةِ : ذَابِحٌ .
وقال ابن كُنَاسة : سَعْدٌ الذَّابحُ : من الكواكب ، أحدُ السُّعُودِ سُمِّي ذابحاً لأنَّ بحذائه كَوْكَباً صغيراً كأنه قد ذبحهُ ، والعربُ تقولُ : إذا طلع الذابحُ انجحر النَّابحُ ، وأصلُ الذبحِ الشّقُّ ، ومنه قوله :
كأَنَّ عَيْنَيَّ فيهَا الصَّابُ مذبوح
أي مشقوق مَعْصُور .
وقال شَمِر : المذَابِحُ : من المسَايِلِ واحدها مَذْبَح ، وهو مسِيلٌ يسيل في سَنَدٍ أو عَلَى قَرار الأرضِ ، إنما هو جَرْحُ السَّيْلِ بعضِه عَلَى إثْرِ بعض .
وعَرْضُ المذْبحِ فِتْرٌ أَو شِبْرٌ ، وقد تكون المذابحُ خِلْقَةً في الأرض المُسْتوية لها كهيئة النَّهْر يسيلُ فيها ماؤها ، فذلك المذبحُ . والمَذابحُ تكون في جميع الأرضِ في الأوْدِية وغير الأوْدِيَةِ ، وفيما تواطأ من الأرض .
بذح : البَذْحُ : الشِّقُّ . أبو عُبَيد عن العَدَبَّس الكِناني : بَذَحْتُ لسان الفصيل بَذْحاً ، إذا فلَقْتَهُ . قلت : ورأيتُ من الرُّعْيَان مَنْ يَشُقُّ لسان الفصيلِ اللاَّهج بثنَاياه فيقْطَعُه ، وهو الإحْزَازُ عند العرب .
وقال أبو عَمْرو : أصابه بَذْحٌ في رجله ، أي شَقٌّ ، وهو مثل الذَّبح ، وكأَنه مَقلُوب .

##### Türkçe

ح ذ ب
**ذبح** , **بذح**
Şu vecihlerinden kullanıldı: **ذبح** , **بذح** .
**حَبذ** : Dedim ki: Onların “**حَبَّذَا** şöyle şöyle” sözlerine gelince; **الباء**’yi şeddeli kılmakla, o bir mânâ harfidir; **حَبَّ** ve **ذَا**’dan telif edilmiştir. Denir: **حَبَّذَا الإمارةُ**; aslı **حَبُبَ ذا** idi; iki **الباء**’den biri ötekine idğam edildi ve şeddelendi. **ذا** ise sana yakın olana işarettir. Bazıları şöyle inşad etti:
حبذا رجعها إليها يديها
في يَدَيْ درْعِهَا تَحُلُّ الإزَارَا
Sanki şöyle dedi: **حَبُبَ ذَا**; sonra **ذا**’dan tercüme etti de dedi: “o, onun iki elini, onun iki eline geri döndürmesidir; onun **تِكَّة**’sini çözmeye”; yani “onu ne kadar sevdi!”; ve onun zırhının iki eli: onun iki kol ağzıdır.
Ama **حَبَذَ** : **يَحْبِذُ** ise, o ihmaldir.
Ebû’l-Hasen b. Keysân dedi: **حَبَّذَا** iki kelimedir; tek bir şey kılındılar ve tesniyede, cem’de, te’nîste değiştirilmediler; onunla isim merfû kılındı. Dersin: **حَبَذَا زَيْدٌ** ve **حَبَّذَا الزَّيْدَانِ** ve **حَبَّذَا الزَّيْدُون** ve **حَبَّذا هِندٌ** ve **حَبَّذَا أَنْتَ** ve **أَنْتُما** ve **أَنْتُم**. **حَبَّذَا** ile ibtidâ edilir. Eğer “**زَيْدٌ حَبَّذَا**” dersen, caizdir ve çirkindir; çünkü **حَبَّذا** bir medih kelimesidir; onunla ibtidâ edilir, çünkü o bir cevaptır. **ذَا** tesniye edilmedi, cem edilmedi, te’nîs edilmedi; çünkü sen onu ancak işittiğin bir şeyin zikri üzerine yürüttün; sanki “**حَبَّذَا الذَّكْرُ ذِكْرُ زَيْد**” dedin; böylece **زَيْدٌ** onun zikrinin yerine geçti ve **ذَا** onunla zikre işaret olunan oldu; zikr ise müzekkerdir. **حَبَّذا** hakikatte fiil ve isimdir: **حَبَّ** **نِعْمَ** menzilesindedir; **ذَا** ise fâildir, **الرَّجُلِ** menzilesindedir.

**ذبح** : Leys dedi: **الذَّبْحُ**: **النَّصِيل** yanında, iç taraftan **الحُلْقُوم**’un kesilmesidir; o, boğazdan **الذَّبْح** yeridir. Dedi: **الذَّبِيحَةُ**: boğazlanmış koyundur. Ve **الذَّبْحُ**: boğazlama için hazırlanmış olandır; o, **الذَّبِيح** ve **المذبوح** menzilesindedir.
Dedim ki: **الذَّبِيحَةُ**: hayvandan boğazlanan şeye isimdir; isimler mezhebine götürüldüğü için, sıfat mezhebine değil, müennes kılındı. Eğer “**شاةٌ ذَبِيحٌ**” yahut “**كبشٌ ذَبِيحٌ**” yahut “**نَعْجَةٌ ذَبِيحٌ**” dersen, ona **الهاء**’yı sokmazsın; çünkü **فَعِيل** sıfat olup mef‘ûl mânâsında olunca müzekker kılınır. Denir: “**امرأةٌ قتيلٌ**” ve “**كَفٌّ خَضِيبٌ**”.
Ve **الذَّبْحُ**: boğazlanmış olandır; o, **الطِّحْن**’ın **المَطْحُون** mânâsında oluşu ve **القِطْف**’ın **المَقْطُوف** mânâsında oluşu menzilesindedir.
Allah جلّ وعزّ dedi: ( **الْبَلاَءُ الْمُبِينُ وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ** ) ( **الصَّافات : 107** ) . Yani boğazlanacak bir koç ile; o, İsmâil b. Halîlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) onunla fidye edildiği koçtur.
Ve **المِذْبَحُ**: **الذَّبِيحَة**’nin onunla boğazlandığı şeydir; **شَفْرَةٍ**’den
ve başkasından.
Hadiste: Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) **ذَبَائِح الجِنْ**’den nehyettiği (gelmiştir).
Ebû Ubeyd dedi: **ذَبَائح الجِنِّ**: erkeğin evi satın alması yahut pınarı çıkarması yahut buna benzer bir şey (yapması) ve ona uğursuzluk için bir boğazlık boğazlamasıdır. Dedi: Bu tefsir hadistedir.
Dedi: Mânâsı: Onların, eğer boğazlamazlar ve yedirmezlerse, onda cinlerden kendilerine eziyet edecek bir şeyin isabet etmesinden korkarak bu fiile uğursuzlukla yönelmeleridir; böylece Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) iptal etti ve ondan nehyetti.
Leys kitabında dedi: Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) geldi ki, erkeğin namazda, eşeğin **يُذَبِّحُ** ettiği gibi **يُذَبِّحَ** etmesini nehyetti.
Dedi: Onun sözü: “**أنْ يُذَبِّح**” şu demektir: erkeğin rükûda başını eğmesi; ta ki sırtından daha alçak olsun.
Dedim ki: Leys harfi tashîf etti; hadiste sahih olan: erkeğin namazda **يُدَبِّحَ** etmesidir; **الدَّال** ile, mu‘ceme olmayan.
Ebû Ubeyd’in ashabı onu ondan (böyle) rivayet etti, ( **غَريبِ الحديثِ** )’te; **الذَّال** ise hatadır, onda şüphe yoktur.
İbn Şümeyl, İbn Avn’dan, İbn Sîrîn’den rivayet etti; dedi: İbnü’l-Mühelleb zamanı olunca, İslâmından sonra küfreden bir adam Mervân’a getirildi; Ka‘b dedi: “Onu **المَذْبح**’a sokun; Tevrat’ı koyun ve onu Allah ile yemin ettirin.”
Şemir dedi: **المذابِحُ**: **المقَاصِيرُ**’dur; denilir: onlar **المَحارِيبُ** ve benzerleridir.
Dedi: Erkek, rükû için başını eğdiği vakit **ذَبَّحَ** eder; ve **دبَّحَ** ve **دَرْبَحَ**.
Dedi: **الذَّبْحُ**: yarmadır; ve her ne yarılırsa, muhakkak boğazlanmış (**ذُبِحَ**) olmuştur.
Ebû Züeyb dedi:
كأَنَّ عيْنَيَّ فيها الصَّابُ مَذْبُوحُ
Ve yine her ne yarıldı yahut söküldüyse, muhakkak boğazlanmış (**ذُبِحَ**) olmuştur.
Dedi: Kiliselerin **مقَاصِيرُ**’larına **مَذابحَ** ve **مَذْبحاً** denir; çünkü onlar orada kurban boğazlarlardı.
Leys dedi: **الذَّابِحُ**: **المذْبح** ile **النَّصِيل** arasında biten bir kıldır.
Dedi: **الذُّبْحَةُ**: boğazda tutan bir hastalıktır; bazen öldürür.
Dedi: **الذُّبَحُ**: kökü olan bir bitkidir; ondan siyah bir kabuk soyulur da beyaz çıkar; sanki bir havuç gibidir; tatlı, hoş; yenir. Tekili: **ذُبَحةَ**.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الذُّبْحةُ** **الباء**’yi sükûnlamakla: boğazda bir ağrıdır. Ama **الذُّبَحُ** ise kırmızı bir bitkidir.
Hadiste: Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) Es‘ad b. Zürâre’yi boğazında **الذُّبْحَة**’den dolayı dağladığı ve “Es‘ad’dan içimde bir sıkıntı bırakmam” dediği (gelmiştir).
Ebû Zeyd derdi ki: Bu hastalık için **الذَّبَحَةُ** ve **الذِّبَحَةُ**; **الباء**’yi iskân ile olanı bilmedi.
Münzirî bana Sa‘leb’den haber verdi ki o dedi: **الذُّبَحةُ** ve **الذُّبَحُ**; o, **الكَمْأَة**’ye benzeyen şeydir. Dedi: Ona **الذِّبَحَةُ** ve **المذّبَحُ** denilir; damme daha çoktur; o, beyaz **الكَمْأَة**’den bir türdür.
Leys dedi: **الذُّبَاحُ**: **السَّمِّ**’den bir bitkidir; ve inşad etti:
ولَرُبّ مَطْعَمَةٍ تكونُ ذُباحا
Rü’be dedi:
كأساً منَ الذِّيفَانِ والذُّباح
A‘şâ dedi:
ولكن مَاءُ عَلْقَمةٍ بِسَلْعٍ
يُخَاضُ عَلَيْهِ مِنْ عَلَقِ الذُّباح
Ebû Ubeyd: Asma‘î’den: **الذُّبَّاحُ** onu aldı; **الباء**’yi şeddeli kılmakla; o, toprağın sebebiyle çocukların parmakları arasında bir yarılma ve çatlamadır.
İbn Büzurc dedi: **الذُّبَّاحُ**: ayağın parmaklarının iç tarafında enlemesine bir kesiktir; bu, parmakları boğazladı ve onları enlemesine kesti demektir. Cemi: **ذَبَابِيحُ**. Ve inşad etti:
حَرٌّ هِجَفٌّ مُتَجَافٍ مَصْرَعُه
به ذَبَابيحُ وَنَكْبٌ تُظْلِعُه
Ebû’l-Heysem derdi ki: **ذُبَاح** tahfîf ile; ve teşdîdi inkâr ederdi.
Dedim ki: Arapların كلامında teşdîd daha çoktur; Ebû’l-Heysem, onun **فُعال** üzere gelen hastalıklardan olduğuna gitti.
İbn Şümeyl dedi: Hristiyanların **مَذابِحُ**’ı: kitap evleridir; o, onların kitap evinin **المَذْبَحُ**’ıdır.
Ve denir: “**ذَبَحْتُ فارَة المِسْكِ**”, onu yardığın ve içindekini miskten çıkardığın vakit. İbnü’s-Sikkît inşad etti:
كأنَّ بين فَكِّها والفَكِّ
فأرَةَ مِسْكٍ ذُبِحَتْ في سُكِّ
Yani, miskin **سُكُّ المِسْكِ** denilen güzel kokusunda yarıldı.
Bazıları dedi: **الذُّبَحُ**: yabanî havuçtur; rengi kırmızıdır. Ve A‘şâ’nın beytini inşad etti:
وشَمُولٍ تَحْسِبُ العينُ إذا
صُفِّقَتْ في دَنّها لوْنَ الذُّبَح
Ve “**صُفِّقَتْ بُرْدَتُها لوْنَ الذُّبَح**” diye rivayet olunur. Ve **بُرْدَتُها**: onun rengi ve onun üst tarafıdır.
Ve denir: “Falancayı sakalı boğazladı (**ذَبَحَتْ فُلاناً لِحْيَتُه**)”, çenenin altına aktığı ve çenesinin ön kısmı göründüğü vakit; o, onunla boğazlanmış (**مَذْبُوحٌ**)tur. Râ‘î dedi:
من كلِّ أَشْمَطَ مَذْبوحٍ بِلِحْيَتِه
بادِي الأداةِ على مَرْكُوِّهِ الطَّحِلِ
Su başındaki bir kayyımı vasfeder; onu suya gelişten men etti.
Ve denir: “Onu gözyaşı boğazladı (**ذَبَحَتْه العَبْرةُ**)”, yani onu boğdu.
Şemir: Denir: Ona **موت زُؤام** ve **ذُؤاب** ve **ذُباح** isabet etti. Lebîd’in şu beyti inşad olunur:
كأساً من الذِّيفانِ والذُّبَاح
Dedi: **الذُّباح**: **الذّبْح**’tır.
Denir: “Falanoğulları onları **بالذُّباحِ** ile aldı”, yani **بالذَّبْح** ile; yani onları boğazladılar.
Dedi: Ve denir: “Falancayı boğazında **الذُّبَحَةُ** aldı”; **الباء**’yi fetha ile.
Denir: “Bu, **الذُّبَحَةُ**’nin **العُرِّ** üzerindeki (hali) gibidir”; bu, onu dost sandığın da bir de bakarsın açık düşman olan kimse için darb-ı mesel olarak vurulur.
Nadr dedi: **الذُّبَحَةُ**: insanın boğazında çıkan bir yaradır; eşeği tutan **الذِّئبة** gibidir.
Nadr dedi: **الذَّابحُ**: boynun enine, boğaz üzerinde bir dağdır; ve damgaya **ذَابِحٌ** denilir.
İbn Kunâse dedi: **سَعْدٌ الذَّابحُ**: yıldızlardandır; **السُّعُود**’dan biridir. “ذَابِح” diye adlandırıldı; çünkü onun hizasında küçük bir yıldız vardır; sanki onu boğazlamış gibidir. Araplar der ki: “**الذابحُ** طلوع edince, **النَّابحُ** inine girer.” Boğazlamanın aslı yarmadır; ondan onun sözü:
كأَنَّ عَيْنَيَّ فيهَا الصَّابُ مذبوح
Yani yarılmış, sıkılmış.
Şemir dedi: **المذَابِحُ**: akıntı yataklarındandır; tekili **مَذْبَح**; o, bir yamaçta yahut yerin düzlüğü üzerinde akan bir akıntı yoludur. O, ancak selin bir kısmının bir kısmı ardınca (akmasıyla) selin yarasıdır.
**المذْبح**’ın eni bir **فِتْرٌ** yahut bir **شِبْرٌ**dür. Ve **المذابحُ** düz yerde yaratılıştan olabilir; içinde suyu akan nehir heyeti gibi; işte o **المذبحُ**’tır. **المَذابحُ** bütün yerde olur: vadilerde ve vadiler dışında; ve yerin alçalıp düzleştiği yerlerde.

**بذح** : **البَذْحُ**: yarmadır. Ebû Ubeyd, ‘Adebbeş el-Kinânî’den: “**بَذَحْتُ لسان الفصيل بَذْحاً**”, onu yardığın vakit. Dedim ki: Çobanlardan, süt emen yavrunun dilini ön dişleriyle yarıp kesen kimseyi gördüm; o, Araplar yanında **الإحْزَازُ**’dır.
Ebû Amr dedi: Ayağında ona bir **بَذْحٌ** isabet etti; yani bir yarık; o, **الذَّبح** gibidir; sanki ters çevrilmiş gibidir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والباء وما يثلثهما)
  (ذبح)  الذال والباء والحاء أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على الشّقّ. فالذَّبح: مصدر ذبَحْت الشّاةَ ذبحاً. والذِّبح: المذبوح. والذُّبَّاح: شُقوقٌ في أصول الأصابع. ويقال ذُبِحَ الدَّنُّ، إذا بُزِلَ. والمذابح: سيولٌ صغار تشقُّ الأرض شقّاً. وسعدٌ الذّابحُ: أحد السُّعود([1]). والذِّبَح: نبتٌ، ولعله أن يكون شاذَّا من الأصل.
  (ذبل)  الذال والباء واللام أصلٌ واحد يدل على ضُمْرٍ في الشيء.
---------------------------------------------------------------
([1]) السعود: كواكب: كثيرة، سعد البارع، وسعد بلع، وسعد البهام، وسعد الذابح، وسعد السعود، وسعد مطر، وسعد الملك، وسعد ناشرة. انظر الأزمنة والأمكنة (1: 195، 313- 314/ 2: 382-383).
ـ

##### Türkçe

(باب **الذال** و**الباء** وما يثلثهما)
  (**ذبح**)  **الذال** ve**الباء** ve**الحاء** tek bir asıldır; o da yarılmaya delâlet eder. Şu hâlde **الذَّبح**: “koyunu boğazladım” (**ذبَحْت** **الشّاةَ**) sözünden **ذبحاً** masdardır. **الذِّبح**: boğazlanmış olan. **الذُّبَّاح**: parmakların köklerinde yarıklar. Ve “**الدَّنُّ** boğazlandı” (**ذُبِحَ** **الدَّنُّ**) denir; **بُزِلَ** olduğu zaman. **المذابح**: yeri bir yarma ile yaran küçük sellerdir. **سعدٌ** **الذّابحُ**: **السُّعود**’dan biridir([1]). **الذِّبَح**: bir bitkidir; ve belki de asıldan şâz olur.
  (**ذبل**)  **الذال** ve**الباء** ve**اللام** tek bir asıldır; şeyde bir zayıflığa delâlet eder.
---------------------------------------------------------------
([1]) **السعود**: yıldızlar: çoktur; **سعد البارع** ve**سعد بلع** ve**سعد البهام** ve**سعد الذابح** ve**سعد السعود** ve**سعد مطر** ve**سعد الملك** ve**سعد ناشرة**. **الأزمنة والأمكنة**’ye bak (1: 195، 313- 314/ 2: 382-383).
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- أصل الذبح: شق حلق الحيوانات. والذبح: المذبوح، قال تعالى: ﴿وفديناه بذبح عظيم﴾ [الصافات/107]، وقال: ﴿إن الله يآمركم أن تذبحوا بقرة﴾ [البقرة/67]، وذبحت الفارة (الفارة: المسك) : شققتها، تشبيها بذبح الحيوان، وكذلك: ذبح الدن (قال ابن فارس: وذبحت الدن: إذا بزلته. المجمل 2/364
وفي اللسان: وبزل الخمر: ثقب إناءها. اللسان: (بزل) )، وقوله: ﴿يذبحون أبناءكم﴾ [البقرة/49]، على التكثير، أي: يذبح بعضهم إثر بعض. وسعد الذابح اسم نجم، وتسمى الأخاديد من السيل مذابح.

##### Türkçe

- **الذبح**’ın aslı: hayvanların boğazını yarmaktır. Ve **الذبح**: boğazlanmış olan; Yüce Allah’ın sözü: ﴿وفديناه ب**ذبح** عظيم﴾ [الصافات/107], ve sözü: ﴿إن الله يآمركم أن تذبحوا بقرة﴾ [البقرة/67]. Ve **ذبحت الفارة** (**الفارة**: misk): onu yardım; hayvanın boğazlanmasına benzetme olarak. Ve yine: **ذبح الدن** (İbn Fâris dedi: **وذبح الدن**: onu **بزلته** ettiğin zaman. el-Mücmel 2/364. Ve Lisân’da: **وبزل الخمر**: kabını deldi. Lisân: (**بزل**)). Ve O’nun sözü: ﴿يذبحون أبناءكم﴾ [البقرة/49], çokluk üzere; yani: onların bir kısmı bir kısmının ardından boğazlar. Ve **سعد الذابح** bir yıldızın adıdır. Ve selden olan hendeklere **مذابح** denir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ ب ح
‏"‏ وفدينـاه بذبـح عظيـم ‏"‏ وهـو مـا يهيـأ للذبـح‏.‏
ونُهي عن ذبائح الجن وهي ما ذبح للطيرة‏:‏ نحو أن تشتري داراً فتذبح لتستخرج العين ولئلا يصيبك مكروه من جنها ولا تأكل ذبيحة مجوسي‏.‏
وأصابته الذبحة وهي داء في حلقه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ذبح العطار الفأرة‏:‏ فتقها‏.‏
قال رؤبة‏:‏ كأن بين فكّها والفكّ فأرة مسـك ذبحـت فـي سـك وقال أبو ذؤيب‏:‏ كأن عينيّ فيها الصاب مذبـوح ومسـك ذبيـح‏.‏
وقـد ذبحـه العطـش‏:‏ جهده‏.‏
وذبح الدن‏:‏ ببذله‏.‏
وهذا مذج السيل وهذه مذابح السيل وهي خدود يخدّها‏.‏
وذبحته العبرة‏:‏ خنغته وأخذت بحلقه‏.‏
وذبحـت فلانـاً لحيتـه إذا سالت عن الذقن‏.‏
قال الراعي‏:‏ من كـل أشمـط مذبـوح بلحيتـه بادي الأذاة على مركوّه الطحل على حوضه الكدر‏:‏ منعه ماءه فهجاه‏.‏
ويقال‏:‏ ستصيب ذلك وليس دونه نكبة ولا ذباح وهو شقاق في الرجل أي تصيبه عفواً‏.‏
والطمع ذباح وهو داء في الحلق وقيل نبات هو سم‏.‏
قال النابغة‏:‏ واليأس مما فـات يعقـب راحـة ولرب مطمعة تكون ذباحاً ومررت بمذبح النصارى وبمذابحهم وهي محاريبهم ومواضع كتبهم ونحوها المناسك للمتعبدات وهي في الأصل المذابح‏.‏
والتقى بنو فلان فأجلوا عن ذبيح أي قتيل‏.‏

##### Türkçe

ذ ب ح
“Ve onu büyük bir **ذبح** ile fidye verdik”; ve o, **الذبح** için hazırlanandır.

Cinlerin kurbanları hakkında nehiy olundu; ve o, uğursuzluk için kesilendir: meselâ bir ev satın alırsın da gözü çıkarmak için ve onun cininden sana bir hoşlanılmayan şey isabet etmesin diye kesersin; ve bir Mecûsînin **ذبيحة**sini yeme.

Ona **الذبحة** isabet etti; ve o, boğazında bir hastalıktır.

Mecazdan: attar fareyi **ذبح** etti: onu yardı.

Rü’be dedi:
Sanki onun çenesi ile çene arasında, misk faresi vardır; **ذبحت** edilmiştir, bir **سك** içinde.

Ve Ebû Züeyb dedi:
Sanki iki gözümde, içinde **الصاب** **مذبوح** ve **مسك** **ذبيح** vardır.

Ve susuzluk onu **ذبح** etti: onu yordu.

Ve **ذبح** küp: onu dökmekle.

Ve bu, selin **مذح**’ıdır; ve bunlar selin **مذابح**’ıdır; ve o, onun oyduğu yanaklardır.

Ve gözyaşı onu **ذبح** etti: onu boğdu ve boğazından tuttu.

Ve bir kimsenin sakalı çeneden aşağı aktığı zaman: “Falancayı sakalı **ذبحت** etti” denir.

Râ‘î dedi:
Her bir ak saçlı, sakalıyla **مذبوح**, eziyeti görünen, dizinin üzerine (oturmuş), çamurlu, bulanık havuzunun başında: suyunu ondan men etti de onu hicvetti.

Ve denir: “Şu sana isabet edecek; onun önünde ne bir **نكبة** vardır ne de bir **ذباح**”; ve o, ayakta bir yarıktır; yani ona kendiliğinden isabet eder.

Ve tamah **ذباح**’tır; ve o, boğazda bir hastalıktır; ve denildi: bir bitkidir, o zehirdir.

Nâbiga dedi:
Geçenden ümit kesmek rahatlık getirir;
Ve nice tamah ettirici vardır ki **ذباح** olur.

Ve Hristiyanların **مذبح**’ına ve onların **مذابح**’ına uğradım; ve o, onların mihrapları ve kitaplarının yerleri ve benzeri, ibadet eden kadınlar için menâsiktir; ve o, aslında **المذابح**’dır.

Ve falan oğulları karşılaştı da bir **ذبيح**’ten, yani bir öldürülmüşten, uzaklaştırdılar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الذَّبْحُ: قَطْعُ الحُلْقُوم من باطنٍ عند النَّصِيل، وهو موضع الذَّبْحِ من الحَلْق. والذَّبْحُ: مصدر ذَبَحْتُ الشاة؛ يقال: ذَبَحه يَذْبَحُه ذَبْحاً، فهو مَذْبوح وذَبِيح من قوم ذَبْحَى وذَباحَى، وكذلك التيس والكبش من كِباشٍ ذَبْحَى وذَباحَى.
والذَّبِيحة: الشاة المذبوحة. وشاة ذَبِيحة، وذَبِيحٌ من نِعاج ذَبْحَى وذَباحَى وذَبائح، وكذلك الناقة، وإِنما جاءَت ذبيحة بالهاء لغلبة الاسم عليها؛ قال الأَزهري: الذبيحة اسم لما يذبح من الحيوان، وأُنث لأَنه ذهب به مذهب الأَسماء لا مذهب النعت، فإِن قلت: شاة ذَبيحٌ أَو كبش ذبيح أَو نعجة ذبيح لم تدخل فيه الهاء لأَن فَعِيلاً إِذا كان نعتاً في معنى مفعول يذكَّر، يقال: امرأَة قتيل وكفٌّ خضيب؛ وقال الأَزهري: الذبيح المذبوح، والأُنثى ذبيحة وإِنما جاءت بالهاء لغلبة الاسم عليها.
وفي حديث القضاء: من وَليَ قاضياً
(* قوله «من ولي قاضياً إلخ» كذا
بالأصل والنهاية.) فكأَنما ذُبِحَ بغير سكين؛ معناه التحذير من طلب القضاء والحِرصِ عليه أَي من تَصَدَّى للقضاء وتولاه فقد تَعَرَّضَ للذبح فليحذره؛ والذبح ههنا مجاز عن الهلاك فإِنه من أَسْرَعِ أَسبابِه، وقوله: بغير سكين، يحتمل وجهين: أَحدهما أَن الذبح في العُرْف إِنما يكون بالسكين، فعدل عنه ليعلم أَن الذي أَراد به ما يُخافُ عليه من هلاك دينه دون هلاك بدنه، والثاني أَن الذَّبْحَ الذي يقع به راحة الذبيحة وخلاصها من الأَلم إِنما يكون بالسكين، فإِذا ذُبِحَ بغير السكين كان ذبحه تعذيباً له، فضرب به المثل ليكون أَبلغَ في الحَذَرِ وأَشَدَّ في التَّوَقِّي منه. وذَبَّحَه: كذَبَحَه، وقيل: إِنما ذلك للدلالة على الكثرة؛ وفي التنزيل: يُذَبِّحُون أَبناءَكم؛ وقد قرئ: يَذْبَحُون أَبناءَكم؛ قال أَبو إِسحق: القراءة المجتمع عليها بالتشديد، والتخفيف شاذ، والقراءة المجتمع عليها بالتشديد أَبلغ لأَن يُذَبِّحُون للتكثير، ويَذْبَحُون يَصْلُح أَن يكون للقليل والكثير، ومعنى التكثير أَبلغ.
والذِّبْحُ: اسم ما ذُبِحَ؛ وفي التنزيل: وفديناه بِذِبْح عظيم؛ يعني كبش إِبراهيم، عليه السلام. الأَزهري: معناه أَي بكبش يُذْبَحُ، وهو الكبش الذي فُدِيَ به إِسمعيلُ بن خليل الله، صلى الله عليهما وسلم. الأَزهري: الذِّبْحُ ما أُعِدَّ للذَّبْح، وهو بمنزلة الذَّبِيح والمذبوح. والذِّبْحُ: المذبوح، هو بمنزلة الطِّحْن بمعنى المطحون، والقِطْفِ بمعنى المَقْطُوف؛ وفي حديث الضحية: فدعا بِذِبْحٍ فذَبَحَه؛ الذبح، بالكسر: ما يُذْبَحُ من الأَضاحِيّ وغيرها من الحيوان، وبالفتح الفعل منه. واذَّبَحَ القومُ: اتخذوا ذبيحة، كقولك اطَّبَخُوا إِذا اتخذوا طبيخاً. وفي حديث أُمِّ زَرْع: فأَعطاني من كل ذابحة زَوْجاً؛ هكذا في رواية أَي أَعطاني من كل ما يجوز ذَبْحُه من الإِبل والبقر والغنم وغيرها، وهي فاعلة بمعنى مفعولة، والرواية المشهورة بالراء والياء من الرواح. وذَبائحُ الجنّ: أَن يشتري الرجل الدار أَو يستخرج ماء العين وما أَشبهه فيذبح لها ذبيحة للطِّيَرَة؛ وفي الحديث: أَنه، صلى الله عليه وسلم، نهى عن ذبائح الجن؛ كانوا إِذا اشْتَرَوْا داراً أَو استخرجوا عيناً أَو بَنَوْا بُنياناً ذبحوا ذبيحة، مخافة أَن تصيبهم الجن فأُضيفت الذبائح إِليهم لذلك؛ معنى الحديث أَنهم يتطيرون إِلى هذا الفعل، مخافة أَنهم إِن لم يذبحوا أَو يطعموا أَن يصيبهم فيها شيء من الجن يؤذيهم، فأَبطل النبي، صلى الله عليه وسلم، هذا ونهى عنه.
وفي الحديث: كلُّ شيء في البحر مَذْبوحُ أَي ذَكِيّ لا يحتاج إِلى الذبح.وفي حديث أَبي الدرداء: ذَبْحُ الخَمْرِ المِلْحُ والشمسُ والنِّينانُ؛ النِّينان: جمع نون، وهي السمكة؛ قال ابن الأَثير: هذه صفة مُرِّيٍّ يعمل في الشام، يؤْخذ الخَمْرُ فيجعل فيه الملح والسمك ويوضع في الشمس، فتتغير الخمر إِلى طعم المُرِّيِّ، فتستحيل عن هيئتها كما تستحيل إِل الخَلِّيَّة؛ يقول: كما أَن الميتة حرام والمذبوحة حلال فكذلك هذه الأَشياء ذَبَحَتِ الخَمْرَ فحلّت، واستعار الذَّبْحَ للإِحْلال. والذَّبْحُ في الأَصل: الشَّقُّ.
والمِذْبَحُ: السكين؛ الأَزهري: المِذْبَحُ: ما يُذْبَحُ به الذبيحة من شَفْرَة وغيرها.
والمَذْبَحُ: موضع الذَّبْحِ من الحُلْقوم.
والذَّابحُ: شعر ينبت بين النَّصِيل والمَذْبَح.
والذُّباحُ والذِّبَحَةُ والذُّبَحَةُ: وَجَع الحَلْق كأَنه يَذْبَحُ، ولم يعرف الذَّبْحَة بالتسكين
(* قوله «ولم يعرف الذبحة بالتسكين» أي مع
فتح الذال. واما بضمها وكسرها مع سكون الباء وكسرها وفتحها فمسموعة كالذباح بوزن غراب وكتاب كما في القاموس.) الذي عليه العامة. الأَزهري: الذَّبَحَة، بفتح الباء، داء يأْخذ في الحَلقِ وربما قتل؛ يقال أَخذته الذُّبَحة والذِّبَحة. الأَصمعي: الذُّبْحةُ، بتسكين الباء: وجع في الحلق؛ وأَما الذُّبَحُ، فهو نبت أَحمر. وفي الحديث: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، كَوى أَسْعَدَ بنَ زُرَارَة في حَلْقِه من الذُِّبْحة؛ وقال: لا أَدَعُ في نفسي حَرَجاً من أَسْعَدَ؛ وكان أَبو زيد يقول: الذِّبَحَةُ والذُّبَحة لهذا الداء، ولم يعرفه باسكان الباء؛ ويقال: كان ذلك مثل الذِّبْحة على النَّحْر؛ مثل يضرب للذي تِخالُه صديقاً فإِذا هو عدوّ ظاهر العداوة؛ وقال ابن شميل: الذِّبْحَة قَرْحة تخرج في حلق الإِنسان مثل الذِّئْبَةِ التي تأْخذ الحمار؛ وفي الحديث: أَنه عاد البَرَاءَ بن مَعْرُور وأَخذته الذُّبَحة فأَمر مَن لَعَطَه بالنار؛ الذُّبَحة: وجع يأْخذ في الحلق من الدَّمِ، وقيل: هي قَرْحَة تظهر فيه فينسدّ معها وينقطع النفَس فَتَقْتُل.والذَّبَاح: القتل أَيّاً كان. والذِّبْحُ: القتيل. والذَّبْحُ: الشَّق. وكل ما شُقَّ، فقد ذُبِح؛ قال منظور بن مَرْثَدٍ الأَسَدِيُّ: يا حَبَّذا جاريةٌ من عَكِّ
تُعَقِّدُ المِرْطَ على مِدَكِّ،
شِبْه كثِيبِ الرَّمْلِ غَيْرَ رَكِّ،
كأَنَّ بين فَكِّها والفَكِّ،
فَأْرَةَ مِسْكٍ، ذُبِحَتْ في سُكِّ
أَي فُتِقَتْ، وقوله: غير رَكَّ، لأَنه خالٍ من الكثيب.
وربما قالوا: ذَبَحْتُ الدَّنَّ أَي بَزَلْتُه؛ وأَما قول أَبي ذؤيب في صفة خمر:
إِذا فُضَّتْ خَواتِمُها وبُجَّتْ،
يقال لها: دَمُ الوَدَجِ الذَّبيح
فإِنه أَراد المذبوح عنه أَي المشقوق من أَجله، هذا قول الفارسي؛ وقول أَبي ذؤيب أَيضاً:
وسِرْبٍ تَطَلَّى بالعبيرِ كأَنه
دماءُ ظِباءٍ، بالنُّحورِ، ذَبِيحُ
ذبيح: وصف للدماء،وفيه شيئان: أَحدهما وصف الدم بأَنه ذبيح، وإِنما الذبيح صاحب الدم لا الدم، والآخر أَنه وصف الجماعة بالواحد؛ فأَما وصفه الدم بالذبيح فإِنه على حذف المضاف أَي كأَنه دماء ظِباء بالنُّحور ذبيح ظباؤُه، ثم حذف المضاف وهو الظباء فارتفع الضمير الذي كان مجروراً لوقوعه موقع المرفوع المحذوف لما استتر في ذبيح، وأَما وصفه الدماء وهي جماعة بالواحد فِلأَن فعيلاً يوصف به المذكر والمؤَنث والواحد وما فوقه على صورة واحدة؛ قال رؤبة:
دَعْها فما النَّحْوِيُّ من صَديقِها
وقال تعالى: إِنَّ رحمة الله قريب من المحسنين.
والذَّبِيحُ: الذي يَصْلُح أَن يذبح للنُّسُك؛ قال ابن أَحمر: تُهْدَى إِليه ذِراعُ البَكْرِ تَكْرِمَةً،
إِمَّا ذَبِيحاً، وإِمَّا كانَ حُلاَّما
ويروى حلاَّنا. والحُلاَّنُ: الجَدْيُ الذي يؤخذ من بطن أُمه حيّاً فيذبح، ويقال: هو الصغير من أَولاد المعز؛ ابن بري: عَرَّضَ ابنُ أَحمر في هذا البيت برجل كان يَشْتِمه ويعيبه يقال له سفيان، وقد ذكره في أَوّل المقطوع فقال:
نُبِّئْتُ سُفْيانَ يَلْحانا ويَشْتِمنا،
واللهُ يَدْفَعُ عنَّا شَرَّ سُفْيانا
وتذابحَ القومُ أَي ذبَحَ بعضُهم بعضاً. يقال: التَّمادُح التَّذابُحُ. والمَذْبَحُ: شَقٌّ في الأَرض مِقْدارُ الشِّبْر ونحوه. يقال: غادَرَ السَّيْلُ في الأَرض أَخاديدَ ومَذابحَ. والذَّبائِحُ: شقوق في أُصول أَصابع الرِّجْل مما يلي الصدر، واسم ذلك الداء الذُّباحُ، وقيل: الذُّبَّاح، بالضم والتشديد. والذُّباحُ: تَحََزُّز وتَشَقُّق بين أَصابع الصبيان من التراب؛ ومنه قولهم: ما دونه شوكة ولا ذُباح، الأَزهري عن ابن بُزُرْج: الذُّبَّاحُ حَزٌّ في باطن أَصابع الرِّجْل عَرْضاً، وذلك أَنه ذَبَحَ الأَصابع وقطعها عَرْضاً، وجمعه ذَبابيحُ؛ وأَنشد:
حِرٌّ هِجَفٌّ مُتَجافٍ مَصْرَعُهْ،
به ذَبابِيحُ ونَكْبٌ يَظْلَعُهْ
وكان أَبو الهيثم يقول: ذُباحٌ، بالتخفيف، وينكر التشديد؛ قال الأَزهري: والتشديد في كلام العرب أَكثر، وذهب أَبو الهيثم إِلى أَنه من الأَدواء التي جاءت على فُعَال.
والمَذَابِحُ: من المسايل، واحدها مَذْبَح، وهو مَسِيل يسيل في سَنَدٍ أَو على قَرارِ الأَرض، إِنما هو جريُ السيل بعضه على أَثر بعض، وعَرْضُ المَذْبَحِ فِتْرٌ أَو شِبْرٌ، وقد تكون المَذابح خِلْقَةً في الأَرض المستوية لها كهيئة النهر يسيل فيه ماؤُها فذلك المَذْبَحُ، والمَذَابِحُ تكون في جميع الأَرض في الأَودية وغير الأَودية وفيما تواطأَ من الأَرض؛ والمَذْبَحُ من الأَنهار: ضَرْبٌ كأَنه شَقٌّ أَو انشق. والمَذَابِحُ: المحاريبُ سميت بذلك للقَرابين.
والمَذْبَحُ: المِحْرَابُ والمَقْصُورة ونحوهما؛ ومنه الحديث: لما كان زَمَنُ المُهَلَّب أُتِيَ مَرْوانُ برجل ارْتَدَّ عن الإِسلام وكَعْبٌ شاهد، فقال كَعْبٌ: أَدْخِلوه المَذْبَحَ وضعوا التوراة وحَلِّفوه بالله؛ حكاه الهَرَوِيُّ في الغَريبَيْنِ؛ وقيل: المَذابحُ المقاصير، ويقال: هي المحاريب ونحوها. ومَذَابحُ النصارى: بيُوتُ كُتُبهم، وهو المَذْبَح لبيت كتبهم. ويقال: ذَبَحْتُ فَأْرَة المِسْكِ إِذا فتقتها وأَخرجت ما فيها من المسك؛ وأَنشد شعر منظور بن مَرْثَدٍ الأَسَدِيِّ:
فَأْرَةَ مِسْكٍ ذُبِحَتْ في سُكِّ
أَي فُتِقَتْ في الطيب الذي يقال له سُكُّ المِسْك. وتُسمَّى المقاصيرُ في الكنائس: مَذابِحَ ومَذْبَحاً لأَنهم كانوا يذبحون فيها القُرْبانَ؛ ويقال: ذَبَحَتْ فلاناً لِحْيَتُه إِذا سالت تحت ذَقَنه وبدا مُقَدَّمُ حَنكه، فهو مذبوح بها؛ قال الراعي:
من كلِّ أَشْمَطَ مَذْبُوحٍ بِلِحْيَتِه،
بادِي الأَداةِ على مَرْكُوِّهِ الطَّحِلِ
يصف قَيِّمَ الماء مَنَعَه الوِرْدَ.
ويقال: ذَبَحَتْه العَبْرَةُ أَي خَنَقَتْه.
والمَذْبَحُ: ما بين أَصل الفُوق وبين الرِّيش.
والذُّبَحُ: نباتٌ
(* قوله «والذبح نبات إلخ» كصرد وعنب، وقوله: والذبح
الجزر إلخ كصرف فقط كما في القاموس.) له أَصل يُقْشَرُ عنه قِشرٌ أَسودُ فيخرج أَبيض، كأَنه خَرَزَة بيضاءُ حُلْو طيب يؤكل، واحدته ذُبَحَةٌ وذِبَحَةٌ؛ حكاه أَبو حنيفة عن الفراء؛ وقال أَبو حنيفة أَيضاً: قال أَبو عمرو الذِّبَحة شجرة تنبت على ساق نَبتاً كالكُرَّاث، ثم يكون لها زَهْرة صفراء، وأَصلها مثلُ الجَزَرة، وهي حُلْوة ولونها أَحمر. والذُّبَحُ: الجَزَر البَرِّيُّ وله لون أَحمر؛ قال الأَعشى في صفة خمر: وشَمولٍ تَحْسِبُ العَيْنُ، إِذا
صَفَقَتْ في دَنِّها، نَوْرَ الذُّبَحْ
ويروى: بُرْدَتها لون الذُّبَحْ. وبردتها: لونها وأَعلامها، وقيل: هو نبات يأْكله النعام. ثعلب: الذُّبَحَة والذُّبَحُ هو الذي يُشبه الكَمأَةَ؛ قال: ويقال له الذِّبْحَة والذِّبَحُ، والضم أَكثر، وهو ضَربٌ من الكمأَة بيض؛ ابن الأَثير: وفي شعر كعب بن مُرَّة:
إِني لأَحْسِبُ قولَه وفِعالَه
يوماً، وإِن طال الزمانُ، ذُباحا
قال: هكذا جاء في رواية. والذُّباحُ: القتل، وهو أَيضاً نبت يَقْتُل آكله، والمشهور في الرواية رياحا. والذُّبَحُ والذُّباحُ: نبات من السَّمِّ؛ وأَنشد:
ولَرُبَّ مَطْعَمَةٍ تكونُ ذُباحا
(* قوله «ولرب مطعمة إلخ» صدره كما في الأَساس «واليأس مما فات يعقب راحة» والشعر للنابغة.)
وقال رؤبة:
يَسْقِيهمُ، من خِلَلِ الصِّفاحِ،
كأْساً من الذِّيفان والذُّباحِ
وقال الأَعشى:
ولكنْ ماءُ عَلْقَمَةٍ بسَلْعٍ،
يُخاضُ عليه من عَلَقِ الذُّباحِ
وقال آخر:
إِنما قولُكَ سَمٌّ وذُبَحْ
ويقال: أَصابه موت زُؤام وذُواف وذُباحٌ؛ وأَنشد لبيد:
كأْساً من الذِّيفانِ والذُّباحِ
وقال: الذُّباحُ الذُّبَحُ؛ يقال: أَخذهم بنو فلان بالذُّباحِ أَي ذَبَحُوهم.
والذُّبَحُ أَيضاً: نَوْرٌ أَحمر. وحَيَّا الله هذه الذُّبَحة أَي هذه الطلعة.
وسَعْدٌ الذَّابِحُ: منزل من منازل القمر، أَحد السعود، وهما كوكبان نَيِّرَان بينهما مقدارُ ذِراعٍ في نَحْر واحد، منهما نَجْمٌ صَغير قريبٌ منه كأَنه يذبحه، فسمي لذلك ذابحاً؛ والعرب تقول: إِذا طلع الذابح انْحَجَر النابح.
وأَصلُ الذَّبْح: الشَّق؛ ومنه قوله:
كأَنَّ عَينَيَّ فيها الصَّابُ مَذْبُوحُ
أَي مشقوق معصور.
وذَبَّح الرجلُ: طأْطأَ رأْسه للركوع كَدبَّحَ، حكاه الهروي في الغريبين، والمعروف الدال. وفي الحديث: أَنه نهى عن التذبيح في الصلاة، هكذا جاء في روايةٍ، والمشهور بالدال المهملة؛ وحكى الأَزهري عن الليث، قال: جاء عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه نهى عن أَن يُذَبِّحَ الرجلُ في صلاته كما يُذَبِّحُ الحمارُ، قال: وقوله أَن يُذَبِّحَ، هو أَن يطأْطئ رأْسه في الركوع حتى يكون أَخفض من ظهره؛ قال الأَزهري: صحَّف الليث الحرف، والصحيح في الحديث: أَن يدبِّح الرجل في الصلاة، بالدال غير معجمة كما رواه أَصحاب أَبي عبيد عنه في غريب الحديث، والذال خطأٌ لا شك فيه. والذَّابح: مِيسَمٌ على الحَلْق في عُرْض العُنُق. ويقال للسِّمَةِ: ذابحٌ.

##### Türkçe

**الذَّبْحُ**: **الحُلْقُوم**’un iç taraftan **النَّصِيل** yanında kesilmesidir; o, boğazdan **الذَّبْحِ** yeridir. Ve **الذَّبْحُ**: **ذَبَحْتُ الشاة**’nin mastarıdır; denir: onu **ذَبَحه يَذْبَحُه ذَبْحاً**; o hâlde o **مَذْبوح** ve **ذَبِيح**tir; **ذَبْحَى** ve **ذَباحَى** kavminden. Ve aynı şekilde **التيس** ve **الكبش** de, **كِباشٍ ذَبْحَى وذَباحَى**’dandır.

Ve **الذَّبِيحة**: boğazlanmış koyundur. Ve **شاة ذَبِيحة**; ve **ذَبِيحٌ** da, **نِعاج ذَبْحَى وذَباحَى وذَبائح**’dendir; ve aynı şekilde deve. Ve ancak ona **ذبيحة** (ه ile) gelmiştir; isim onun üzerine galip geldiği için. **الأَزهري** dedi: **الذبيحة** hayvandan boğazlanan şeye isimdir; ve onu müennes kıldı; çünkü onu sıfat yolu değil, isimler yolu üzere götürdü. Şayet: **شاة ذَبيحٌ** yahut **كبش ذبيح** yahut **نعجة ذبيح** dersen, ona **الهاء** girmez; çünkü **فَعِيلاً** eğer “mef‘ûl” mânasında sıfat olursa müzekker yapılır; denir: **امرأَة قتيل** ve **كفٌّ خضيب**. **الأَزهري** dedi: **الذبيح** boğazlanmış olandır; dişisi **ذبيحة**dır; ve ancak ona **الهاء** gelmiştir; isim onun üzerine galip geldiği için.

Ve kazâ hadîsinde: “Kim bir kadı olursa
(* قوله «من ولي قاضياً إلخ» كذا بالأصل والنهاية.)
sanki bıçaksız boğazlanmış gibidir”; mânası: kazâ istemekten ve ona hırslanmaktan sakındırmadır; yani kim kazâya atılır ve onu üstlenirse, boğazlanmaya maruz kalmıştır; öyleyse ondan sakınsın. Ve buradaki **الذبح** helâk hakkında mecazdır; çünkü o, onun sebeplerinin en süratlilerindendir. Ve “bıçaksız” sözü iki vechi ihtimal eder: birincisi, örfte boğazlama ancak bıçakla olur; ondan dönüldü ki, onunla murad edilenin beden helâki değil, dini helâkinden korkulan şey olduğu bilinsin. İkincisi: boğazlamanın, boğazlanana rahat ve acıdan kurtuluş düşüreni ancak bıçakla olur; bıçaksız boğazlanırsa, onun boğazlanması ona azap olur; bununla misal vuruldu ki sakınmada daha beliğ ve ondan korunmada daha şiddetli olsun.

Ve **ذَبَّحَه**: **ذَبَحَه** gibidir; ve denildi: bu ancak çokluğa delâlet içindir. Ve tenzîlde: **يُذَبِّحُون أَبناءَكم**; ve okunmuştur: **يَذْبَحُون أَبناءَكم**. **أَبو إِسحق** dedi: üzerinde birleşilen kıraat şeddelidir; tahfîf şâzdır. Ve üzerinde birleşilen şeddeli kıraat daha beliğdir; çünkü **يُذَبِّحُون** çokluk içindir; **يَذْبَحُون** az ve çok için elverişli olur; çokluk mânası daha beliğdir.

Ve **الذِّبْحُ**: boğazlanan şeyin ismidir. Ve tenzîlde: **وفديناه بِذِبْح عظيم**; yani İbrâhim’in koçu, عليه السلام. **الأَزهري**: mânası, yani boğazlanacak bir koç ile; o, Halîlullah’ın oğlu İsmâil’in onunla fidye edildiği koçtur, صلى الله عليهما وسلم. **الأَزهري**: **الذِّبْحُ** boğazlama için hazırlanmış olandır; ve o, **الذَّبِيح** ve **المذبوح** menzilesindedir.

Ve **الذِّبْحُ**: boğazlanmış olandır; o, **الطِّحْن**’ın “öğütülmüş” mânasında oluşu ve **القِطْف**’ın “koparılmış” mânasında oluşu menzilesindedir. Ve kurban hadîsinde: “**بِذِبْحٍ** çağırdı da onu boğazladı”; **الذبح** (kesre ile): kurbanlıklardan ve hayvandan başkasından boğazlanan şeydir; fetha ile ise ondan fiildir.

Ve **اذَّبَحَ القومُ**: bir **ذبيحة** edindiler; senin “**اطَّبَخُوا**” demen gibi; yani bir **طبيخ** edindiler.

Ve Ümmü Zer‘ hadîsinde: “Bana her **ذابحة**’dan bir çift verdi”; rivayette böyledir; yani develerden, sığırlardan, koyunlardan ve başkalarından boğazlanması câiz olan her şeyden bana verdi; o, “mef‘ûle” mânasında “fâ‘ile”dir. Meşhur rivayet ise **الرواح**’tan **الراء** ve **الياء** iledir.

Ve **ذَبائحُ الجنّ**: erkeğin evi satın alması yahut pınar suyunu çıkarması ve benzeri şeylerde, uğursuzluk için ona bir **ذبيحة** boğazlamasıdır. Ve hadîste: onun, صلى الله عليه وسلم, **ذبائح الجن**’den nehyettiği: onlar bir ev satın aldıklarında yahut bir pınar çıkardıklarında yahut bir bina yaptıklarında, cinlerin kendilerine dokunmasından korkarak bir **ذبيحة** boğazlarlardı; bu sebeple boğazlamalar onlara izafe edildi. Hadîsin mânası: onlar bu fiile uğursuzluk çıkarırlar; eğer boğazlamazlar yahut yedirmezlerse, cinlerden bir şeyin orada kendilerine dokunup eziyet edeceğinden korkarlar; Peygamber, صلى الله عليه وسلم, bunu iptal etti ve ondan nehyetti.

Ve hadîste: “Denizdeki her şey **مَذْبوحُ**tur”; yani **ذَكِيّ**dir; boğazlamaya ihtiyaç duymaz. Ve Ebû’d-Derdâ hadîsinde: “**ذَبْحُ الخَمْرِ** tuz, güneş ve **النِّينان**’dır”; **النِّينان**: **نون**’un cem‘idir; o balıktır. İbnü’l-Esîr dedi: bu, Şam’da yapılan **مُرِّيٍّ**in sıfatıdır; **الخَمْرُ** alınır; içine tuz ve balık konur ve güneşe bırakılır; şarap **المُرِّيِّ** tadına değişir; böylece, **الخَلِّيَّة**’ye dönüşmesi gibi, heyetinden dönüşür. Der ki: nasıl ki leş haram, boğazlanmış helâl ise, aynı şekilde bu şeyler **الخَمْرَ**’i boğazladı da helâl kıldı; ve helâl kılma için **الذَّبْحَ**ı istiâre etti. Ve **الذَّبْحُ** aslında: **الشَّقُّ**tır.

Ve **المِذْبَحُ**: bıçaktır. **الأَزهري**: **المِذْبَحُ**: **شَفْرَة** ve başkası gibi, **الذبيحة**’nın onunla boğazlandığı şeydir.

Ve **المَذْبَحُ**: **الحُلْقوم**’dan **الذَّبْحِ** yeridir.

Ve **الذَّابحُ**: **النَّصِيل** ile **المَذْبَح** arasında biten kıldır.

Ve **الذُّباحُ** ve **الذِّبَحَةُ** ve **الذُّبَحَةُ**: boğaz ağrısıdır; sanki boğazlanıyor gibidir. Ve avâmın üzerinde olduğu, sükûn ile **الذَّبْحَة**’yi bilmedi.
(* قوله «ولم يعرف الذبحة بالتسكين» أي مع فتح الذال. واما بضمها وكسرها مع سكون الباء وكسرها وفتحها فمسموعة كالذباح بوزن غراب وكتاب كما في القاموس.)
**الأَزهري**: **الذَّبَحَة** (bâ’nın fethasıyla): boğazda tutan bir hastalıktır; bazen öldürür. Denir: onu **الذُّبَحة** ve **الذِّبَحة** tuttu. **الأَصمعي**: **الذُّبْحةُ** (bâ’nın sükûnu ile): boğazda bir ağrıdır. Ama **الذُّبَحُ**, kırmızı bir bitkidir. Ve hadîste: Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, **أَسْعَدَ بنَ زُرَارَة**’yi boğazındaki **الذُِّبْحة** sebebiyle dağladı; ve dedi: “Kendi nefsimde **أَسْعَدَ** hakkında bir sıkıntı bırakmam.” Ebû Zeyd derdi: bu hastalık için **الذِّبَحَة** ve **الذُّبَحة**; ve bâ’nın iskânı ile onu bilmedi. Ve denir: “Bu, **النَّحْر** üzerinde **الذِّبْحة** gibiydi”; dost sandığın, bir de bakarsın açık düşman olan kimse için darb-ı meseldir. İbn Şümeyl dedi: **الذِّبْحَة** insanın boğazında çıkan bir yaradır; eşeği tutan **الذِّئْبَةِ** gibidir. Ve hadîste: onun **البَرَاءَ بن مَعْرُور**’u ziyaret ettiği; onu **الذُّبَحة** tuttu; ateşle dağlayanı emretti. **الذُّبَحة**: kandan boğazda tutan ağrıdır; ve denildi: onda görünen bir yaradır; onunla boğaz tıkanır ve nefes kesilir de öldürür. Ve **الذَّبَاح**: her ne olursa olsun öldürmedir. Ve **الذِّبْحُ**: öldürülmüş kimsedir. Ve **الذَّبْحُ**: yarma/çatlatmadır. Ve her ne yarıldıysa, boğazlanmıştır. **منظور بن مَرْثَدٍ الأَسَدِيُّ** dedi:
يا حَبَّذا جاريةٌ من عَكِّ
تُعَقِّدُ المِرْطَ على مِدَكِّ،
شِبْه كثِيبِ الرَّمْلِ غَيْرَ رَكِّ،
كأَنَّ بين فَكِّها والفَكِّ،
فَأْرَةَ مِسْكٍ، ذُبِحَتْ في سُكِّ
yani: yarıldı. Ve “**غير رَكَّ**” sözü: çünkü o, kum tepesinden hâlîdir.

Ve bazen derler: “**ذَبَحْتُ الدَّنَّ**”; yani onu deldim. Ama Ebû Züeyb’in şarap sıfatında sözü:
إِذا فُضَّتْ خَواتِمُها وبُجَّتْ،
يقال لها: دَمُ الوَدَجِ الذَّبيح
onda o, “onun için boğazlanmış”ı murad etti; yani onun sebebiyle yarılmışı; bu, el-Fârisî’nin sözüdür. Ve Ebû Züeyb’in yine sözü:
وسِرْبٍ تَطَلَّى بالعبيرِ كأَنه
دماءُ ظِباءٍ، بالنُّحورِ، ذَبِيحُ
**ذبيح**: kanlar için bir vasıftır; onda iki şey vardır: birincisi, kanı **ذبيح** diye vasfetmesidir; hâlbuki **الذبيح** kanın sahibi olandır, kan değil. İkincisi: cemaatı tek ile vasfetmesidir. Kanı **الذبيح** ile vasfetmesi ise, muzâfın hazfi üzeredir; yani “sanki boğazlarda boğazlanmış ceylanların kanlarıdır”; “ceylanlar” muzâfını hazfetti; böylece, **ذبيح**’te gizlenen, hazfedilmiş merfû‘un yerine geçtiği için, mecrûr olan zamir yükseldi. Kanları cemaat olduğu hâlde tek ile vasfetmesi ise: çünkü **فعيل** onunla müzekker, müennes, tek ve onun üstü bir tek sûret üzere vasfedilir. **رؤبة** dedi:
دَعْها فما النَّحْوِيُّ من صَديقِها
Ve Allah Teâlâ dedi: **إِنَّ رحمة الله قريب من المحسنين**.

Ve **الذَّبِيحُ**: **النُّسُك** için boğazlanmaya elverişli olandır. İbn Ahmer dedi:
تُهْدَى إِليه ذِراعُ البَكْرِ تَكْرِمَةً،
إِمَّا ذَبِيحاً، وإِمَّا كانَ حُلاَّما
Ve **حلاَّنا** diye de rivayet edilir. Ve **الحُلاَّنُ**: anasının karnından diri olarak alınıp boğazlanan oğlaktır; ve denir: o, keçi yavrularının küçüğüdür. İbn Berrî: İbn Ahmer bu beyitte, kendisine söven ve ayıplayan, adı **سفيان** olan bir adama tarizde bulundu; onu maktû‘un başında zikretti; dedi ki:
نُبِّئْتُ سُفْيانَ يَلْحانا ويَشْتِمنا،
واللهُ يَدْفَعُ عنَّا شَرَّ سُفْيانا

Ve **تذابحَ القومُ**: yani birbirlerini boğazladılar. Denir: **التَّمادُح التَّذابُحُ**.

Ve **المَذْبَحُ**: yerde bir karış miktarı ve benzeri bir yarıktır. Denir: sel yerde hendekler ve **مَذابحَ** bıraktı. Ve **الذَّبائِحُ**: ayağın parmak köklerinde, göğse yakın tarafta bulunan yarıklardır; o hastalığın adı **الذُّباحُ**’tır; ve denildi: **الذُّبَّاح** (damme ve teşdîd ile). Ve **الذُّباحُ**: çocukların parmakları arasında topraktan meydana gelen kesilme ve çatlamadır. Ondandır onların sözü: “Onun ötesinde ne diken vardır ne **ذُباح**.” **الأَزهري** İbn Büzürc’den: **الذُّبَّاحُ** ayağın parmaklarının iç tarafında enlemesine bir kesiktir; bu, parmakları enlemesine boğazlayıp kesmiş gibidir. Cem‘i **ذَبابيحُ**’tir. Ve inşad etti:
حِرٌّ هِجَفٌّ مُتَجافٍ مَصْرَعُهْ،
به ذَبابِيحُ ونَكْبٌ يَظْلَعُهْ
Ebû’l-Heysem derdi: **ذُباحٌ** (tahfîf ile) ve teşdîdi inkâr ederdi. **الأَزهري** dedi: Arapların كلامında teşdîd daha çoktur; Ebû’l-Heysem, onun **فُعَال** üzere gelen dertlerden olduğuna gitti.

Ve **المَذَابِحُ**: akıntı yerlerindendir; tekili **مَذْبَح**tır; o, bir yamaçta yahut yerin düzünde akan bir akıntı yoludur; ancak selin bir kısmının bir kısmının ardınca akmasıdır. Ve **المَذْبَح**’ın genişliği bir **فِتْر** yahut bir **شِبْر**dir. Ve **المَذابح** düz yerde yaratılıştan olabilir; nehir gibi, suyu onun içinde akar; işte o **المَذْبَح**tır. Ve **المَذَابِحُ** bütün yerde; vadilerde ve vadiler dışında ve yerin alçalıp düzleştiği yerlerde olur. Ve nehirlerden **المَذْبَحُ**: sanki bir yarık yahut yarılmış gibi bir türdür. Ve **المَذَابِحُ**: **المحاريبُ**tir; قربانlar sebebiyle böyle adlandırıldı.

Ve **المَذْبَحُ**: **المِحْرَابُ** ve **المَقْصُورة** ve benzerleridir. Ondandır hadîs: **المُهَلَّب** zamanı olunca, İslâm’dan dönen bir adamla **مَرْوان**’a gelindi; **كَعْبٌ** şahit idi; **كَعْبٌ** dedi: “Onu **المَذْبَحَ**a sokun; Tevrat’ı koyun ve onu Allah ile yemin ettirin.” Bunu **الهَرَوِيُّ** **الغَريبَيْنِ**’de hikâye etti. Ve denildi: **المَذابحُ** **المقاصير**dir; ve denir: onlar **المحاريب** ve benzerleridir. Ve Hristiyanların **مَذَابحُ**’ı: kitap evleridir; o, onların kitap evinin **المَذْبَح**ıdır. Ve denir: **ذَبَحْتُ فَأْرَة المِسْكِ**; yani onu yardım ve içindeki miski çıkardım. Ve **منظور بن مَرْثَدٍ الأَسَدِيِّ**’nin şiirini inşad etti:
فَأْرَةَ مِسْكٍ ذُبِحَتْ في سُكِّ
yani: **سُكُّ المِسْك** denilen güzel koku içinde yarıldı. Ve kiliselerdeki **المقاصير**: **مَذابِحَ** ve **مَذْبَحاً** diye adlandırılır; çünkü onlar içinde **القُرْبانَ** boğazlarlardı. Ve denir: “Falancayı sakalı boğazladı”; yani çenesinin altından aktı ve çenesinin önü göründü; o, onunla **مذبوح**tur. **الراعي** dedi:
من كلِّ أَشْمَطَ مَذْبُوحٍ بِلِحْيَتِه،
بادِي الأَداةِ على مَرْكُوِّهِ الطَّحِلِ
su başındaki görevliyi, suya gelişe engel oluşuyla vasfeder.

Ve denir: “Onu gözyaşı boğazladı”; yani onu boğdu.

Ve **المَذْبَحُ**: okun **الفُوق**’unun aslı ile tüy arasında olandır.

Ve **الذُّبَحُ**: bir bitkidir
(* قوله «والذبح نبات إلخ» كصرد وعنب، وقوله: والذبح الجزر إلخ كصرف فقط كما في القاموس.)
onun bir kökü vardır; ondan siyah bir kabuk soyulur; beyaz çıkar; sanki beyaz bir boncuk; tatlı, hoş; yenir. Tekili **ذُبَحَةٌ** ve **ذِبَحَةٌ**’dir. Bunu Ebû Hanîfe, el-Ferrâ’dan nakletti. Ebû Hanîfe ayrıca dedi: Ebû Amr dedi: **الذِّبَحة** bir ağaçtır; bir sap üzerinde pırasa gibi bir bitki olarak biter; sonra onun sarı bir çiçeği olur; kökü havuç gibidir; tatlıdır ve rengi kırmızıdır. Ve **الذُّبَحُ**: yabani havuçtur; onun kırmızı bir rengi vardır. **الأَعشى** şarap sıfatında dedi:
وشَمولٍ تَحْسِبُ العَيْنُ، إِذا
صَفَقَتْ في دَنِّها، نَوْرَ الذُّبَحْ
Ve rivayet edilir: “**بُرْدَتها لون الذُّبَحْ**.” Ve **بردتها**: onun rengi ve alâmetleridir. Ve denildi: o, devekuşunun yediği bir bitkidir. **ثعلب**: **الذُّبَحَة** ve **الذُّبَحُ**, **الكَمأَةَ**’ye benzeyen şeydir; dedi: ve ona **الذِّبْحَة** ve **الذِّبَحُ** denir; damme daha çoktur; o, beyaz **الكمأَة**’den bir türdür. İbnü’l-Esîr: ve Ka‘b b. Murra’nın şiirinde:
إِني لأَحْسِبُ قولَه وفِعالَه
يوماً، وإِن طال الزمانُ، ذُباحا
dedi: rivayette böyle geldi. Ve **الذُّباحُ**: öldürmedir; ve o ayrıca, yiyeni öldüren bir bitkidir. Meşhur rivayet ise **رياحا**’dır. Ve **الذُّبَحُ** ve **الذُّباحُ**: zehirden bir bitkidir. Ve inşad etti:
ولَرُبَّ مَطْعَمَةٍ تكونُ ذُباحا
(* قوله «ولرب مطعمة إلخ» صدره كما في الأَساس «واليأس مما فات يعقب راحة» والشعر للنابغة.)
Ve **رؤبة** dedi:
يَسْقِيهمُ، من خِلَلِ الصِّفاحِ،
كأْساً من الذِّيفان والذُّباحِ
Ve **الأَعشى** dedi:
ولكنْ ماءُ عَلْقَمَةٍ بسَلْعٍ،
يُخاضُ عليه من عَلَقِ الذُّباحِ
Ve bir başkası dedi:
إِنما قولُكَ سَمٌّ وذُبَحْ
Ve denir: ona **موت زُؤام** ve **ذُواف** ve **ذُباحٌ** isabet etti. Ve Lebîd’in:
كأْساً من الذِّيفانِ والذُّباحِ
beytini inşad etti. Ve dedi: **الذُّباحُ** **الذُّبَحُ**’tır. Denir: “Falancanın oğulları onları **بالذُّباحِ** ile aldı”; yani onları boğazladılar.

Ve **الذُّبَحُ** ayrıca: kırmızı bir çiçektir. Ve “Allah bu **الذُّبَحة**’yi yaşatsın”; yani bu görünüşü/çıkışı.

Ve **سَعْدٌ الذَّابِحُ**: ay menzillerinden bir menzildir; **السعود**’dan biridir. O, iki parlak yıldızdır; aralarında bir **ذِراعٍ** miktarı vardır; tek bir **نَحْر** içindedir; onlardan küçük bir yıldız ona yakın; sanki onu boğazlıyor gibidir; bu sebeple ona **ذابحاً** adı verildi. Araplar der: **الذابح** طلوع edince, **النابح** taşlaşır.

Ve **الذَّبْح**’ın aslı: **الشَّق**tır. Ondandır onun sözü:
كأَنَّ عَينَيَّ فيها الصَّابُ مَذْبُوحُ
yani: yarılmış, sıkılmış.

Ve **ذَبَّح الرجلُ**: rükû için başını eğdi; **دبَّحَ** gibi. Bunu el-Herevî **الغريبين**’de hikâye etti; bilinen ise **الدال**’dır. Ve hadîste: onun namazda **التذبيح**’ten nehyettiği; rivayette böyle geldi; meşhur olan ise **الدال** (mu‘ceme olmayan) iledir. **الأَزهري** Leys’ten nakletti; dedi: Peygamber’den, صلى الله عليه وسلم, “Kişi namazında, eşeğin **يُذَبِّحُ** ettiği gibi **يُذَبِّحَ** etmesin” diye geldi. Dedi: “**يُذَبِّحَ**” sözü: rükûda başını eğmesi; ta ki sırtından daha aşağı olsun. **الأَزهري** dedi: Leys harfi tashîf etti; hadîste sahih olan: kişinin namazda **يدبِّح** etmesidir; **الدال** ile, mu‘ceme olmayan; Ebû Ubeyd’in ashabı onu ondan **غريب الحديث**’te böyle rivayet etti; **الذال** hatadır; onda şüphe yoktur.

Ve **الذَّابح**: boynun enine boğaz üzerinde bir dağlama izidir. Ve **السِّمَة**’ye: **ذابحٌ** denir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ذ ب ح * * الذَّبْحُ * معروف وبابه قطع والذبح بالكسر ما يُذبح ومنه قوله تعالى ﴿وفديناه بذبح عظيم﴾ و * الذَّبِيحُ * المذبوح والأنثى * ذَبِيحةٌ * وإنما جاءت بالهاء لغلبة الاسم عليها و * تَذَابَحَ * القوم ذبح بعضهم بعضا يقال التمادح * الّتَذابُح * و * المَذَبِحُ * المحاريب سُميت بذلك للقرابين و * الذُّبَحَةُ * بوزن الهُمزة وجع في الحلق قاله أبو زيد والعامة تُسكن الباء قلت الذُبحة في الديوان بسكون الباء ونقل الأزهري عن الأصمعي أنه بسكون الباء وعن أبي زيد أنه بفتحها

##### Türkçe

* ذ ب ح * * **الذَّبْحُ** * bilinen (şey)dir; babı kesmedir; ve **الذِّبْحُ** (kesre ile) boğazlanan şeydir. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: { Ve onu büyük bir **ذِبْحٍ** ile fidye verdik }. Ve * **الذَّبِيحُ** * boğazlanmış olandır; dişisi: * **ذَبِيحةٌ** *; ancak üzerine isim galip geldiği için **هاء** ile gelmiştir. Ve * **تَذَابَحَ** * kavim: birbirlerini boğazladı; denir: **التَّمادُحُ** (gibi) **التَّذابُحُ**. Ve * **المَذَبِحُ** * mihraplardır; kurbanlar için böyle adlandırılmıştır. Ve * **الذُّبَحَةُ** * **الهُمزة** vezninde; boğazda ağrıdır; bunu Ebû Zeyd söyledi. Avam **الباء**’yı sükûnlar. Dedim: divanda **الذُبْحَةُ** **الباء**’nın sükûnu ile (gelmiştir). Ezherî, Asma‘î’den onun **الباء**’nın sükûnu ile olduğunu; Ebû Zeyd’den de onun fethası ile olduğunu nakletti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ذبح  الشاة  كمنع  يذبحها  ذبحا  ، بفتح فسكون،  وذباحا  ، كغراب، وهو مذبوح وذبيح، من قوم ذبحى وذباحى؛ وفي اللسان: الذبح: قطع الحلقوم من باطن عند النصيل، وهو موضع الذبح من الحلق. والذباح: الذبح. يقال: أخذهم بنو فلان بالذباح: أي ذبحوهم: والذبح أيا كان. وذبح:  شق  . وكل ما شق: فقد ذبح. ومنه قوله:
  كأن عيني فيها الصاب مذبوح أي مشقوق معصور. من المجاز: ذبح: بمعنى  فتق  . ومسك ذبيح. قال منظور ابن مرثد الأسدي:
  كأن بين فكها والفك
  فأرة مسك ذبحت في سك أي فتقت في الطيب الذي يقال له سك المسك. ويقال: ذبحت فأرة المسك، إذا فتقتها وأخرجت ما فيها من المسك. ذبح، إذا  نحر  . قال شيخنا: قضيته أن الذبح في الحلق، والنحر في اللبة؛ كذا فصله بعض الفقهاء. وفي شرح الشفاء أن النحر يختص بالبدن، وفي غيرها يقال: ذبح. ولهم فروق أخر. ولا يبعد أن يكون الأصل فيهما إزهاق الروح بإصابة الحلق والمنحر، ثم وقع التخصيص من الفقهاء، أخذوا من كلام الشارع ثم خصصوه تخصيصا آخر بقطع الودجين وما ذكر معهما على ما بين في الفروع والله أعلم. من المجاز: ذبح  : خنق  ، يقال: ذبحته العبرة: إذا خنقته وأخذت بحلقه. ربما قالوا: ذبح  الدن  ، إذا بزله  أي شقه وثقبه، وهو أيضا من المجاز. يقال أيضا: ذبح  اللحية فلانا: سالت تحت ذقنه فبدا  ، بغير همز، أي ظهر  مقدم حنكه، فهو مذبوح، بها  ، وهو مجاز: قال الراعي:
  من كل أشمط مذبوح بلحـيتـه                      بادي الأذاة على مركوه الطحل  والذبح، بالكسر  : اسم  ما يذبح  من الأضاحي وغيرها من الحيوان، وهو بمنزلة الطحن بمعنى المطحون، والقطف بمعنى المقطوف وهو كثير في الكلام حتى ادعى فيه قوم القياس، والصواب أنه موقوف على السماع؛ قاله شيخنا. وفي التنزيل  وفديناه بذبح عظيم  يعني كبش إبراهيم عليه السلام. وقال الأزهري: الذبح: ما أعد للذبح، وهو بمنزلة الذبيح والمذبوح. الذبح  كصرد وعنب: ضرب من الكمأة  بيض. قال ثعلب: والضم فقط  : الجزر البري  ، وله لون أحمر. قال الأعشى في صفة خمر:
  وشمول تحسب العين إذا صفقت في دنها نور الذبح الذبح:  نبت آخر  ، هكذا في سائر النسخ، والصواب: والذبح نبت أحمر له أصل، يقشر عنه قشر أسود فيخرج أبيض كأنه خرزه بيضاء، حلو، طيب، يؤكل، واحدته ذبحة وذبحة. حكاه أبو حنيفة عن الفراء. وقال أيضا: قال أبو عمرو الذبحة: شجرة تنبت على ساق نبتا كالكراث، ثم تكون لها زهرة صفراء وأصلها مثل الجزرة وهي حلوة، ولونها أحمر. وقيل: هو نبات يأكله النعام. قال الأزهري:  الذبيح: المذبوح  . والأنثى ذبيحة. وإنما جاءت بالهاء لغلبة الاسم عليها. فإن قلت: شاة ذبيح، أو كبش ذبيح، لم يدخل فيه الهاء، لأن فعيلا إذا كان نعتا في معنى مفعول يذكر، يقال: امرأة قتيل، وكف خضيب. وقال أبو ذؤيب في صفة الخمر:
  إذا فضت خواتمها وبجت                      يقال لها دم الودج الذبيح قال الفارسي: أراد المذبوح عنه، أي المشقوق من أجله. وقال أبو ذؤيب أيضا.

  وسرب تطلى بالعبير كأنه                      دماء ظباء بالنحور ذبيح

  ذبيح وصف للدماء على حذف مضاف تقديره ذبيح ظباؤه. ووصف الدماء بالواحد لأن فعيلا يوصف به المذكر والمؤنث، والواحد فما فوقه، على صورة واحدة. الذبيح: لقب سيدنا  إسماعيل  بن إبراهيم الخليل  عليه  وعلى والده الصلاة و  السلام  وهذا هو الذي صححه جماعة وخصوه بالتصنيف. وقيل: هو إسحاق عليه السلام. وهو المروي عن ابن عباس. وقال المسعودي في تاريخه الكبير: إن كان الذبيح بمنى فهو إسماعيل، لأن إسحاق لم يدخل الحجاز، وإن كان بالشأم فهو إسحاق، لأن إسماعيل لم يدخل الشأم بعد حمله إلى مكة. وصوبه ابن الجوزي. ولما تعارضت فيه الأدلة توقف الجلال في الجزم بواحد منهما كذا في شرح شيخنا. في الحديث:   أنا ابن الذبيحين   أنكره جماعة وضعفه آخرون. وأثبته أهل السير والمواليد، وقالوا: الضعيف يعمل به فيهما. وإنما سمي به  لأن  جده  عبد المطلب  بن هاشم  لزمه ذبح  ولده  عبد الله  والد النبي صلى الله عليه وسلم  لنذر، ففداه بمائة من الإبل  ، كما ذكره أهل السير والمواليد. الذبيح:  ما يصلح أن يذبح للنسك  ، قال ابن أحمر يعرض برجل كان يشتمه يقال له سفيان: نبئت سفيان يلحانا ويشتمنا والله يدفع عنا شر سفيانا
  تهدى إليه ذراع البكر تكرمة                      إما ذبيحا وإما كان حلانـا والحلان: الجدي الذي يؤخذ من بطن أمه حيا فيذبح. واذبح، كافتعل: اتخذ ذبيحا  كاطبخ: إذا اتخذ طبيخا. القوم  تذابحوا: ذبح بعضهم بعضا  . يقال: التمادح التذابح، وهو مجاز كما في الأساس  والمذبح مكانه  أي الذبح، أو المكان الذي يقع فيه الذبح من الأرض، ومكان الذبح من الحلق، ليشمل ما قاله السهيلي في الروض: المذبح: ما تحت الحنك من الحلق؛ قاله شيخنا. المذبح:  شق في الأرض مقدار الشبر ونحوه  يقال: غادر السيل في الأرض أخاديد ومذابح. وفي اللسان: والمذابح: من المسايل، واحدها مذبح، وهو مسيل يسيل في سند أو على قرار الأرض. وعرضه فتر أو شبر. وقد تكون المذابح خلقة في الأرض المستوية، لها كهيئة النهر، يسيب فيها ماؤها، فذلك المذبح. والمذابح تكون في جميع الأرض: الأودية وغيرها وفيما تواطأ من الأرض. المذبح  كمنبر  : السكين. وقال الأزهري: هو  ما يذبح به  الذبيحة من شفرة غيرها. ومن المجاز: الذباح  كزنار: شقوق في باطن أصابع الرجلين  مما يلي الصدر. ومنه قولهم: ما دونه شوكة ولا ذباح. ونقل الأزهري عن ابن بزرج: الذباح: حز في باطن أصابع الرجل عرضا، وذلك أن ذبح الأصابع وقطعها عرضا، وجمعه ذبابيح. وأنشد:
  حر هجف متجاف مصرعه
  به ذبابيح ونكب يظـلـعـه قال الأزهري: والتشديد في كلام العرب أكثر.  وقد يخفف  ، وإليه ذهب إلى أنه من الأدواء التي جاءت على فعال. الذباح والذبح  كغراب  وصرد:  نبت من السموم  يقتل آكله. وأنشد:
  ولرب مطعمة تكون ذباحا

  وهو مجاز. من المجاز أيضا قولهم: الطمع ذباح. الذباح:  وجع في الحلق  كأنه يذبح. ويقال: أصابه موت زؤام وزؤاف وذباح؛ وسيأتي في آخر المادة، وهو مكرر. من المجاز أيضا:  المذابح: المحاريب  ، سميت بذلك للقرابين. المذابح  : المقاصير  في الكنائس، جمع مقصورة. ويقال هي المحاريب. المذابح:  بيوت كتب النصارى، الواحد  مذبح  كمسكن  . ومنه قول كعب في المرتد:  أدخلوه المذبح وضعوا التوراة، وحلفوه بالله  حكاه الهروي في الغريبين.  والذابح: سمة أو ميسم يسم على الحلق في عرض العنق  ومثله في اللسان. الذابح:  شعر ينبت بين النصيل من الحلقوم، والنصيل قريب منه.  وسعد الذابح  منزل من منازل القمر، أحد السعود، وهما  كوكبان نيران بينهما قيد  أي مقدار  ذراع وفي نحر أحدهما نجم صغير لقربه منه كأنه يذبحه  فسمي لذلك ذابحا والعرب تقول: إذا طلع الذابح، جحر النابح.  وذبحان، بالضم: د، باليمن، و  ذبحان  اسم جماعة، و  اسم  جد والد عبيد بن عمرو الصحابي  ، رضي الله عنه. والمسمى بعبيد بن عمرو من الصحابة ثلاثة رجال: عبيد بن عمرو الكلابي، وعبيد بن عمرو البياضي، وعبيد بن عمرو الأنصاري أبو علقمة الراوي عنه.  والتذبيح  في الصلاة:  التدبيح  وقد تقدم معناه. يقال: ذبح الرجل رأسه: طأطأه للركوع، كدبح؛ حكاه الهروي في الغريبين وحكى الأزهري عن الليث في الحديث:  نهى عن أن يذبح الرجل في صلاته كما يذبح الحمار  . قال: وهو أن يطأطئ رأسه في الركوع حتى يكون أخفض من ظهره. قال الأزهري: صحف الليث الحرف، والصحيح في لحديث: أن  يدبح الرجل في الصلاة  بالدال غير معجمة، كما رواه أصحاب أبري عبيد عنه في غريب الحديث، والذال خطأ لا شك فيه. كذا في اللسان.  والذبحة، كهمزة وعنبة وكسرة وصبرة وكتاب وغراب  ، فهذه ست لغات، وفاته الذبح، بكسر فسكون، والمشهور هو الأول والأخير، وتسكين الباء نقله الزمخشري في الأساس، وهو مأخوذ من قنول الأصمعي، وأنكره أبو زيد، ونسبه بعضهم إلى العامة:  وجع في الحلق  . وقال الأزهري: داء يأخذ في الحلق وربما قتل،  أو دم يخنق  . وعن ابن شميل: هي قرحة تخرج في حلق الإنسان، مثل الذئبة التي تأخذ الحمار. وقيل: هي قرحة تظهر فيه، فينسد معها وينقطع النفس  فيقتل  . يقال: أخذته الذبحة. ومما يستدرك عليه: الذبيحة: الشاة المذبوحة. وشاة ذبيحة وذبيح، من نعاج ذبحى وذباحى وذبائح. وكذلك الناقة. والذبح: الهلاك، وهو مجاز، فإنه من أسرع أسبابه. وبه فسر حديث القضاء:  فكأنما ذبح بغير سكين  وذبحه: كذبحه. وقد قرئ:  يذبحون أبناءكم  قال أبو إسحاق: القراءة المجمع عليها بالتشديد، والتخفيف شاذ، والتشديد أبلغ لأن للتكثير، ويذبحون يصلح أن يكون للقليل والكثير، ومعنى التكثير أبلغ. والذابحة: كل ما يجوز ذبحه من الإبل والبقر والغنم وغيرها، فاعله بمعنى مفعولة. وقد جاء في حديث أم زرع:  فأعطاني من كل ذابحة زوجا  . والرواية المشهورة:  من كل رائحة  . وذبائح الجن المنهي عنها: أن يشتري الرجل الدار أو يستخرج ماء العين وما أشبهه، فيذبح لها ذبيحة للطيرة. وفي الحديث  كل شيء في البحر مذبوح.  أي ذكي لا يحتاج إلى الذبح. ويستعار الذبح للإحلال، في حديث أبي الدرداء رضي الله عنه  ذبح الخمر الملح والشمس والنينان  : وهي جمع نون: السمك، أي هذه الأشياء تقلب الخمر فتستحيل عن هيئتها فتحل. ومن

  الأمثال:  كان ذلك مثل الذبحة على النحر.  يضرب للذي تخاله صديقا فإذا هو عدو ظاهر العداوة. والمذبح من الأنهار. ضرب كأنه شق أو انشق. ومن المجاز: ذبحه الظمأ: جهده ومسك ذبيح. والتقوا فأجلوا عن ذبيح، أي قتيل.مثال:  كان ذلك مثل الذبحة على النحر.  يضرب للذي تخاله صديقا فإذا هو عدو ظاهر العداوة. والمذبح من الأنهار. ضرب كأنه شق أو انشق. ومن المجاز: ذبحه الظمأ: جهده ومسك ذبيح. والتقوا فأجلوا عن ذبيح، أي قتيل.

##### Türkçe

**ذبح** koyunu, **منع** gibi: onu **ذبح** eder, **ذبحا**; fetha ile sonra sükûn ile; ve **ذباحا**; **غراب** gibi; ve o **مذبوح** ve **ذبيح**tir; **ذبحى** ve **ذباحى** kavminden. **اللسان**’da: **الذبح**: **النصيل** yanında iç taraftan **الحلقوم**’u kesmektir; o, boğazdan kesme yeridir. Ve **الذباح**: **الذبح**’tır. Denir ki: falan oğulları onları **بالذباح** ile aldı: yani onları boğazladılar; ve **الذبح** her ne olursa olsun. Ve **ذبح**: yardı. Ve her ne yarıldıysa: artık **ذبح** edilmiştir. Ondandır onun sözü:
  Sanki gözümde **الصاب** **مذبوح**; yani yarılmış, sıkılmış.

Mecazdandır: **ذبح**: **فتق** manasında. Ve **مسك ذبيح**. **منظور ابن مرثد الأسدي** dedi:
  Sanki iki çenesi ile çene arasında
  **سك** içinde boğazlanmış bir misk faresi; yani **سك المسك** denilen güzel koku içinde yarıldı. Ve denir: **ذبحت فأرة المسك**; onu yarıp içindeki miski çıkardığın zaman. **ذبح**: **نحر** ettiği zaman. Şeyhimiz dedi: bunun gereği, **الذبح** boğazda, **النحر** ise **اللبة**’dedir; bazı fakihler onu böyle ayırmıştır. **شرح الشفاء**’da: **النحر** beden’e mahsustur; onun dışındakilerde **ذبح** denir. Ve onların başka farkları da vardır. Ve uzak değildir ki ikisinde de asıl, boğaz ve **المنحر**’a isabet ettirmekle ruhu çıkarmaktır; sonra fakihlerden tahsis vuku buldu; şâri‘in كلامından aldılar, sonra onu başka bir tahsisle, iki şah damarını kesmek ve onlarla birlikte zikredileni, furu‘da beyan olunduğu üzere, tahsis ettiler; Allah daha iyi bilir.

Mecazdandır: **ذبح**: **خنق**; denir: **ذبحته العبرة**; onu boğduğu ve boğazını tuttuğu zaman. Bazen derler: **ذبح الدن**; onu **بزله** ettiğinde; yani onu yardı ve deldi; o da mecazdandır. Yine denir: **ذبح اللحية فلانا**; çenesinin altından aktı da göründü; hemzesiz; yani çenesinin önü ortaya çıktı; o halde o **مذبوح**tur; onunla; ve o mecazdır. **الراعي** dedi:
  Her bir kırçıl, sakalıyla boğazlanmıştan;
  **الأذاة**’si görünen, **مركوه**’u üzerinde **الطحل**.

Ve **الذبح** (kesre ile): kurbanlıklar ve hayvandan başkası gibi, boğazlanan şeyin ismidir; **الطحن**’ın **المطحون** manasında, ve **القطف**’ın **المقطوف** manasında olması gibidir; ve bu sözde çoktur; hatta onda bazıları قياس iddia etti; doğru olan, onun semâ‘a bağlı olmasıdır; şeyhimiz dedi. Ve تنزيل’de: **وفديناه بذبح عظيم**; İbrahim aleyhisselâmın koçunu kasteder. **الأزهري** dedi: **الذبح**: boğazlanmak için hazırlanmış olandır; ve o, **الذبيح** ve **المذبوح** menzilesindedir.

**الذبح** **صرد** ve **عنب** gibi: beyaz bir tür **الكمأة**. **ثعلب** dedi: ve yalnız damme ile: yabani havuçtur; ve onun kırmızı bir rengi vardır. **الأعشى** şarabın vasfında dedi:
  Ve bir **شمول**; göz, onun küpünde çalkalandığında,
  **نور الذبح**’ı sanır.

**الذبح**: başka bir bitkidir; diğer bütün nüshalarda böyle; doğru olan: ve **الذبح** kökü olan kırmızı bir bitkidir; ondan siyah bir kabuk soyulur da beyaz çıkar; sanki beyaz boncuklar gibidir; tatlı, hoş; yenir; onun teki **ذبحة** ve **ذبحة**’dır. Bunu **أبو حنيفة** **الفراء**’dan nakletti. Yine dedi: **أبو عمرو** dedi: **الذبحة**: bir ağaçtır; bir sap üzerinde pırasa gibi bitki olarak biter; sonra onun sarı bir çiçeği olur; ve kökü havuç gibidir; ve o tatlıdır; ve rengi kırmızıdır. Ve denildi: o, devekuşunun yediği bir bitkidir.

**الأزهري** dedi: **الذبيح**: **المذبوح**. Dişisi **ذبيحة**. Ancak ona هاء ile geldi; isim onun üzerine galip geldiği için. Eğer dersin ki: **شاة ذبيح** yahut **كبش ذبيح**; ona هاء girmez; çünkü **فعيل** sıfat olup **مفعول** manasında olduğunda müzekker gelir; denir: **امرأة قتيل** ve **كف خضيب**. **أبو ذؤيب** şarabın vasfında dedi:
  Mühürleri açıldığında ve fışkırdığında,
  Ona **دم الودج الذبيح** denir.

**الفارسي** dedi: **المذبوح عنه**’yu kastetti; yani onun için yarılmış olanı. Ve **أبو ذؤيب** yine dedi:
  Ve **عبير** ile sıvanan bir sürü; sanki o,
  Boğazlarda boğazlanmış ceylanların kanlarıdır.

**ذبيح** kanlar için, muzafın hazfi üzere bir vasıftır; takdiri: **ذبيح ظباؤه**. Ve kanları tek ile vasfetti; çünkü **فعيل** ile müzekker ve müennes, ve tek ve onun üstü, tek bir suret üzere vasfedilir.

**الذبيح**: efendimiz **إسماعيل**’in lakabıdır; **إبراهيم الخليل**’in oğludur; ona ve babasına salât ve selâm. Bu, bir cemaatin tashih ettiği ve tasnif ile ona tahsis ettiği şeydir. Ve denildi: o, İshak aleyhisselâmdır; ve o, İbn Abbas’tan rivayet edilendir. **المسعودي** büyük tarihinde dedi: eğer **الذبيح** Mina’da ise o İsmail’dir; çünkü İshak Hicaz’a girmedi; ve eğer Şam’da ise o İshak’tır; çünkü İsmail, Mekke’ye taşınmasından sonra Şam’a girmedi. İbnü’l-Cevzî onu doğru gördü. Ve onda deliller çatıştığı için, şeyhimizin şerhinde olduğu üzere, **الجلال** ikisinden birini kesinleştirmede durdu.

Hadiste: **أنا ابن الذبيحين**; bir cemaat onu inkâr etti ve başkaları onu zayıf saydı. Ve siyer ve doğumlar ehli onu sabit kıldı; ve dediler: zayıf onun ikisinde de onunla amel edilir. Ancak onunla isimlendirildi; çünkü dedesi **عبد المطلب بن هاشم**’e, bir adak sebebiyle, oğlu **عبد الله**’ı—Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem’in babası—boğazlamak lâzım geldi; sonra onu yüz deve ile fidyeledi; siyer ve doğumlar ehlinin zikrettiği gibi.

**الذبيح**: nüsük için boğazlanmaya elverişli olan şey. **ابن أحمر** kendisine söven, adına **سفيان** denilen bir adamı i‘râz ederek dedi: Bana haber verildi ki **سفيان** bize lahn eder ve bize söver; ve Allah **سفيانا**’nın şerrini bizden defeder:
  Ona bir ikram olarak genç devenin kolu hediye edilir;
  Ya **ذبيحا** olarak, ya da **حلانـا** olmuşsa.

Ve **الحلان**: annesinin karnından diri alınan, sonra boğazlanan oğlaktır. Ve **اذبح**; **افتعل** gibi: **ذبيح** edindi; **اطبخ** gibi: pişmiş yemek edindiğinde. Kavim **تذابحوا**: birbirlerini boğazladılar. Denir: **التمادح التذابح**; ve o, **الأساس**’ta olduğu gibi mecazdır.

Ve **المذبح** onun yeri; yani **الذبح**; yahut yerden boğazlamanın vuku bulduğu yer; ve boğazdan boğazlama yeri; **السهيلي**’nin **الروض**’da dediğini kapsasın diye: **المذبح**: boğazdan çenenin altı; şeyhimiz dedi.

**المذبح**: yerde bir karış miktarı ve benzeri bir yarıktır. Denir: sel yerde hendekler ve **مذابح** bıraktı. **اللسان**’da: ve **المذابح**: su yollarındandır; teki **مذبح**tır; ve o, bir yamaçta yahut yerin düzlüğü üzerinde akan bir su yoludur. Ve onun genişliği bir **فتر** yahut bir karıştır. Ve **المذابح** düz yerde yaratılışça olabilir; nehir gibi bir şekli vardır; suyu onda akar; işte o **المذبح**tır. Ve **المذابح** bütün yerde olur: vadiler ve başkaları, ve yerin alçalmış olanlarında.

**المذبح** **منبر** gibi: bıçak. **الأزهري** dedi: o, **الذبيحة**’yı boğazlamak için, başka bir şeyden olan bir ağızdan, boğazlanan şeydir.

Ve mecazdandır: **الذباح** **زنار** gibi: ayak parmaklarının iç tarafında, göğse yakın tarafta olan yarıklar. Ondandır onların sözü: onun altında ne bir diken ne de **ذباح** vardır. **الأزهري** İbn Büzerc’den nakletti: **الذباح**: adamın ayak parmaklarının iç tarafında enlemesine bir kesiktir; çünkü parmakların boğazlanması, onların enlemesine kesilmesidir. Çoğulu **ذبابيح**tir. Ve şu beyit okundu:
  Sıcak, ince; düşüş yeri uzaklaşmış;
  Onda **ذبابيح** ve topallık vardır; onu topallatır.

**الأزهري** dedi: Arapların كلامında teşdîd daha çoktur. Ve hafifletilebilir; ve ona gitti ki o, **فعال** üzere gelen dertlerdendir.

**الذباح** ve **الذبح** **غراب** ve **صرد** gibi: **السموم**’dan bir bitkidir; yiyenini öldürür. Ve şu beyit okundu:
  Nice yedirilen vardır ki **ذباحا** olur.

Ve o, mecazdır. Mecazdan yine onların sözü: **الطمع ذباح**. **الذباح**: boğazda bir ağrı; sanki boğazlanıyormuş gibi. Ve denilir: ona **موت زؤام** ve **زؤاف** ve **ذباح** isabet etti; maddenin sonunda gelecektir ve o tekrardır. Mecazdan yine: **المذابح**: **المحاريب**; kurbanlar sebebiyle böyle adlandırılmıştır. **المذابح**: kiliselerdeki **المقاصير**; **مقصورة**’nın çoğuludur. Ve denilir: onlar **المحاريب**’dir. **المذابح**: Hristiyanların kitap evleri; tekili **مذبح**; **كمسكن**. Ve ondan, Ka‘b’ın mürted hakkında sözü: **أدخلوه المذبح وضعوا التوراة، وحلفوه بالله**; bunu Herevî **الغريبين**’de hikâye etti. Ve **الذابح**: boğaz üzerine, boynun enine kısmında dağlanan bir nişan yahut dağ; bunun benzeri **اللسان**’dadır. **الذابح**: **الحلقوم**’dan **النصيل** arasında biten bir kıl; **النصيل** ona yakındır. Ve **سعد الذابح**: ayın menzillerinden bir menzil, **السعود**’dan biridir; ve onlar iki ateşli yıldızdır, aralarında bir **قيد** yani bir zira‘ miktarı vardır; ikisinden birinin boğazında, ona yakınlığından dolayı sanki onu boğazlıyormuş gibi küçük bir yıldız vardır; bu sebeple ona **ذابحا** adı verildi. Ve Araplar der ki: **إذا طلع الذابح، جحر النابح**. Ve **ذبحان** (ötre ile): Yemen’de bir yer. Ve **ذبحان** bir cemaat adıdır; ve sahabî **عبيد بن عمرو**’nun babasının babasının adıdır; Allah ondan razı olsun. Sahabeden **عبيد بن عمرو** diye adlandırılan üç adamdır: **عبيد بن عمرو الكلابي** ve **عبيد بن عمرو البياضي** ve **عبيد بن عمرو الأنصاري أبو علقمة**; ondan rivayet eden. Ve namazda **التذبيح**: **التدبيح**; manası daha önce geçti. Denilir: adam başını **ذبح** etti: rükû için onu eğdi; **كدبح** gibi; bunu Herevî **الغريبين**’de hikâye etti; Ezherî de hadiste Leys’ten nakletti: **نهى عن أن يذبح الرجل في صلاته كما يذبح الحمار**. Dedi: o, rükûda başını eğmesidir; ta ki sırtından daha aşağı olsun. Ezherî dedi: Leys harfi tashîf etti; hadiste doğru olan: **أن يدبح الرجل في الصلاة**; **الدال** ile, noktasız; nitekim Ebû Ubeyd’in ashabı ondan **غريب الحديث**’te rivayet etti; **الذال** hatadır, onda şüphe yoktur. **اللسان**’da böyledir. Ve **الذبحة**; **كهمزة** ve **عنبة** ve **كسرة** ve **صبرة** ve **كتاب** ve **غراب** gibi; bunlar altı lugattır. Ve ondan **الذبح** (kesre ile sonra sükûn) ona kaçtı; meşhur olan birincisi ve sonuncusudur. **الباء**’nın sükûnunu Zemahşerî **الأساس**’ta nakletti; o, Asma‘î’nin sözüne dayanır; Ebû Zeyd onu inkâr etti; bazısı onu avama nispet etti: boğazda bir ağrı. Ezherî dedi: boğazda tutan bir hastalık; bazen öldürür; yahut boğan bir kan. İbn Şümeyl’den: o, insanın boğazında çıkan bir yaradır; eşeği tutan **الذئبة** gibi. Ve denildi: onda beliren bir yaradır; onunla birlikte tıkanır ve nefes kesilir; böylece öldürür. Denilir: onu **الذبحة** tuttu. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الذبيحة**: boğazlanmış koyun. Ve **شاة ذبيحة** ve **ذبيح**; **نعاج ذبحى** ve **ذباحى** ve **ذبائح**’dendir. Deve de böyledir. Ve **الذبح**: helâk; o mecazdır; çünkü o, sebeplerinin en hızlılarındandır. Bununla kazâ hadisi tefsir edildi: **فكأنما ذبح بغير سكين**. Ve **ذبحه**: **كذبحه**. Ve şu da okunmuştur: **يذبحون أبناءكم**. Ebû İshâk dedi: üzerinde icmâ edilen kıraat şeddelidir; tahfîf şâzdır; şedde daha beliğdir; çünkü o, çokluk içindir. Ve **يذبحون** az ve çok için elverişli olur; çokluk manası daha beliğdir. Ve **الذابحة**: develerden, sığırlardan, koyunlardan ve başkalarından boğazlanması câiz olan her şey; **فاعله** mânâca **مفعولة** demektir. Ve Ümmü Zer‘ hadîsinde gelmiştir: **فأعطاني من كل ذابحة زوجا**. Meşhur rivayet: **من كل رائحة**. Ve yasaklanan **ذبائح الجن**: adamın evi satın alması yahut pınar suyunu çıkarması ve benzeri şeyler; sonra uğursuzluk için ona bir **ذبيحة** boğazlamasıdır. Ve hadiste: **كل شيء في البحر مذبوح**; yani tezkiye edilmiş, boğazlamaya ihtiyaç duymaz. Ve **الذبح** helâl kılma için istiâre edilir; Ebû’d-Derdâ hadîsinde, Allah ondan razı olsun: **ذبح الخمر الملح والشمس والنينان**: ve o, **نون**’un çoğuludur: balık; yani bu şeyler şarabı çevirir; böylece suretinden başka bir şeye dönüşür, helâl olur. Ve

Atasözlerindendir: **كان ذلك مثل الذبحة على النحر**. Açık düşmanlığı olan bir düşman olduğu hâlde onu dost sandığın kimse için darb-ı meseldir. Ve **المذبح** nehirlerden bir yerdir; sanki yarılmış yahut yarılmış gibi bir darbedir. Ve mecazdandır: **ذبحه الظمأ**: onu yordu; ve **مسك ذبيح**. Ve karşılaştılar da bir **ذبيح**’ten, yani bir maktûlden uzaklaştılar. Misal: **كان ذلك مثل الذبحة على النحر**. Açık düşmanlığı olan bir düşman olduğu hâlde onu dost sandığın kimse için darb-ı meseldir. Ve **المذبح** nehirlerden bir yerdir; sanki yarılmış yahut yarılmış gibi bir darbedir. Ve mecazdandır: **ذبحه الظمأ**: onu yordu; ve **مسك ذبيح**. Ve karşılaştılar da bir **ذبيح**’ten, yani bir maktûlden uzaklaştılar.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذُبَحَ
1 ذُبَحَ ذ , (S, Msb, K, &c.,) aor. ذَبَحَ , (K,) inf. n. ذَبْحٌ (S, Msb, K, &c.) and ذُبَاحٌ, (K,) He cut, or divided, lengthwise; clave; split; slit; rent, or rent open; ripped, or ripped open. (S, Msb, K.) [Accord. to Fei,] this is the primary signification. (Msb.) [But see what follows.] You say, ذَبَحَ فَأْرَةَ المِسْكَ (assumed tropical:) He (a perfumer, A) ripped open the follicle, or vesicle, of mush, (A, TA,) and took forth the mush that was in it. (TA.) [In the A and TA this is said to be tropical; the authors evidently holding it to be from ذَبَحَ in the sense here next following.] ― -b2- He slaughtered [for food, or sacrificed,] (L, TA) and animal, (Msb,) or a sheep or goat, (S, TA,) or an ox or a cow, and a sheep or goat, and the like, (Mgh,) [in the manner prescribed by the law, i. e.,] by cutting the وَدَجَانِ [or two external jugular veins], (Mgh,) or by cutting the throat, from beneath, at the part next the head: (L, TA:) accord. to the K, i. q. نَحَرَ: but correctly, الذَّبْحُ is in the throat; and النَّحْرُ is in the pit above the breast, between the collar-bones, where camels are stabbed: the latter word is used in relation to camels and bulls and cows; and the former, in relation to other animals: or, not improbably, both may have originally signified the causing the soul to depart by wounding the throat, or the pit above the breast, which is the stabbing-place in the camel; and may then have been applied in peculiar [and different] senses by the lawyers. (MF. [See also ذَكَاةٌ, in art. ذكو.]) Also (assumed tropical:) He slaughtered, or slew, in any manner. (L.) [You say, ذَبَحَ عَنْهُ He slaughtered, or sacrificed, for him, by way of expiation.] And ذَبَحَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا (assumed tropical:) [They slaughtered, or slew, one another]. (S, K.) And أَخَذَهُمْ بَنُو فُلَانٍ بِالذُّبَاحِ (assumed tropical:) The sons of such a one slaughtered, or slew, them. (TA.) And ↓ ذبّح (inf. n. تَذْبِيحٌ, KL) signifies the same as ذَبَحَ, except that it applies [only] to many objects; whereas the latter applies to few and to many: thus it is said in the Kur [ii. 46, and in like manner in xiv. 6], يُذَبِّحُونَ أَبْنَآءَكُمْ (assumed tropical:) [They slaughtering, or slaying, your sons], accord. to the reading commonly obtaining. (Aboo-Is-hák, TA.) ― -b3- Hence, (tropical:) He killed; because الذَّبْحُ [in its proper sense, when the object is an animal,] is one of the quickest modes of killing. (TA.) It is said in a trad., (Mgh, TA,) cautioning against accepting the office of a Kádee, (Mgh,) مَنْ جُعِلَ قَاضِيًا بَيْنَ النَّاسِ فَكَأَنَّمَا ذُبِحَ بِغَيْرِ سِكِّينٍ (tropical:) [Whoso is made a Kádee among the people, he is as though he were slaughtered without a knife]: (Mgh, TA: *) expl. by some as meaning, (tropical:) he is as though he were killed [&c.]. (TA.) ― -b4- [Hence, also, because الذَّبْحُ renders the flesh of an animal allowable, or lawful, as food,] (tropical:) It rendered allowable, or lawful: as salt and the sun and the fishes called نِينَان (pl. of نُونٌ) do wine, by changing its quality, as is said in a trad. (TA.) ― -b5- Also (tropical:) He broached, or pierced, a دَنّ [or wine-jar, making a hole in the mouth, or removing the clay that closed the mouth], so as to draw forth the contents. (S, A, Msb, K.) ― -b6- And (tropical:) He, or it, choked. (K, TA.) You say, ذَبَحَتْهُ العَبْرَةُ (tropical:) Weeping choked him. (A, TA.) ― -b7- And, said of thirst, (tropical:) It affected him severely, or distressed him. (A, TA.) ― -b8- ذَبَحَتِ اللِّحْيَةُ فُلَانًا (tropical:) The beard flowed down beneath the chin of such a one so that the anterior portion of the part beneath his lower jaw was apparent: in which case, the man is said to be بِلِحْيَتِهِ ↓ مَذْبُوحٌ. (K, TA.)

2 ذَبَّحَ see 1. -A2- تَذْبِيحٌ is [said to be] syn. with تَذْبِيحٌ, (K, TA,) in prayer: accord. to Hr, ذبّح رَأْسَهُ signifies He lowered his head, in inclining his body in prayer; like دبّح: and accord. to Lth, ذبّح signifies he lowered his head, in inclining his body in prayer, so that it became lower than his back: but Az says that this is a mistake, and that the correct word is دبّح, with the unpointed د. (TA.)

تذابحوا
6 تذابحوا ذ (assumed tropical:) They slaughtered, or slew, one another. (S, MA, K.) One says, التَّمَادُحُ التَّذَابُحُ (tropical:) [Mutual praising is mutual slaughtering]. (S, A.)

اِذَّبَحَ
8 اِذَّبَحَ ذ He took, or prepared, for himself a slaughtered [or sacrificed] animal. (S, K.)

ذِبْحٌ
ذِبْحٌ ذ An animal prepared for slaughter [or sacrifice; i. e. an intended victim]: (T, A, Msb, TA:) [see also ذَبِيحٌ, which occurs in this sense in a trad. as applied to a human being:] or an animal that is slaughtered [or sacrificed]; (S, Mgh, K, TA;) and so ↓ ذَبِيحَةٌ; (Mgh, Msb;) or this signifies a slaughtered [or sacrificed] sheep or goat; (TA;) and is [nominally] fem. of ذَبِيحٌ, but the ة is affixed only because the quality of a subst. is predominant in it: (S:) or the ذَبِيحٌ is added to denote that the word is applied to a sheep, or goat, [to be slaughtered or sacrificed,] not yet slaughtered [or sacrificed]; and when the act has been executed upon it, it is [said to be] ذَبِيحٌ: (M, voce رَمِيَّةٌ:) ذِبْحٌ is applied to an animal that is slaughtered either as a sacrifice on the occasion of the pilgrimage or otherwise; and is like طِحْنٌ in the sense of مَطْحُونٌ, and عِطْفٌ in the sense of مَعْطُوفٌ, &c.: (TA:) the pl. of ↓ ذَبِيحَةٌ is ذَبَائِحُ. (Mgh, Msb.) It is said in the Kur [xxxvii. 107], وَفَدَيْنَاهُ بِدِبْحٍ عَظِيمٍ [And we ransomed him with a great victim]. (S, A.) الجِنِّ ↓ ذَبَائِحُ means Animals sacrificed to the Jinn, or Genii: for it was customary for a man, when he bought a house, or drew forth [for the first time] the water of a spring, and the like, to sacrifice an animal to the Jinn with the view of avoiding ill luck, (A, TA,) lest some disagreeable accident should happen to him from the Jinn thereof: (A:) and the doing this is forbidden. (A, TA.) -A2- See also ذُبَحَةٌ.

ذُبَحٌ
ذُبَحٌ ذ A certain plant which ostriches eat: (S:) this word and ↓ ذِبَحٌ signify the plant called الجَزَرُ البَّرىُّ, (K, TA,) which is of a red colour: and, accord. to the K, another plant: but correctly a red plant (نَبْتٌ أَحْمَرُ, not نبت آخَرُ,) having a stem, or root, (أَصْلٌ) from which is peeled off a black peel, whereupon there is taken forth a white substance, resembling a white خزرة [or bead, but perhaps this is a mistranscription for جَزَرَة, i. e. a carrot], which is sweet and good, and is eaten: [each word is a coll. gen. n.;] and the n. un. is ذُبَحَةٌ and ذِبَحَةٌ: so says AHn, on the authority of Fr: and he says also, on the authority of AA, that the ذُبَحَة is a tree that grows upon a stem, and in a manner resembling the كراث [app. كَرَاث, not كُرَّاث], and then has a yellow flower; its root is like a جزرة [i. e. جَزَرَة, or carrot], and it is sweet, and of a red colour: (TA:) or the ذُبَح is a plant having a stem, or root, (أَصْلٌ,) which is peeled, and there comes forth what resembles the جِزر [i. e. جِزَر or جَزَر, meaning carrot]; and a black skin is peeled from it; and it is sweet, and is eaten; and has a red flower. (Ham p. 777.) ― -b2- Also, and ↓ ذِبَحٌ, (K,) the former the more common, (Th, TA,) A species of the كَمْأَةٌ [or truffle], (K,) of a white colour. (TA.) ― -b3- See also ذُبَاحٌ.

ذِبَحٌ
ذِبَحٌ ذ : see the next preceding paragraph, in two places.

ذُبْحَةٌ
ذُبْحَةٌ ذ : see ذُبَحَةٌ.

ذِبْحَةٌ
ذِبْحَةٌ ذ A mode, or manner, of ذَبْح [i. e. slaughter, such as is described in the first paragraph of this art.]. (Mgh.) -A2- See also what here next follows.

ذُبَحَةٌ
ذُبَحَةٌ ذ (AZ, S, A, K) and ↓ ذُبْحَهٌ, (As, A, K,) but this latter, which is used by the vulgar, was unknown to AZ, (S,) and ↓ ذُبَاحٌ (A, K) and ↓ ذِبَحَةٌ and ↓ ذِبْحَةٌ and ↓ ذِبَاحٌ (K) and ↓ ذِبْحٌ, (TA,) A disease, (T, A,) or pain, (AZ, S, K,) in the حَلْق [or fauces], (AZ, T, S, A, K,) which sometimes kills: (T:) or blood which chokes and kills: (K:) or an ulcer that comes forth in the حَلْق [or fauces] of a man, like the ذِئْبَة that attacks the ass: (ISh, TA:) or an ulcer that appears in that part, obstructing it, and stopping the breath, and killing. (TA.) One says, أَخَذَتْهُ الذُّبَحَةُ [The ذبحة attacked him]. (S.) And ↓ الطَّمَعُ ذُبَاحٌ (tropical:) Covetousness is [like] a disease in the fauces: or a poisonous plant. (A.) And كَانَ ذٰلِكَ مِثْلَ الذُّبَحَةِ عَلَى النَّحْرِ [That was like the disease called ذبحة in the uppermost part of the breast]: a prov., applied to the case of a man whom one imagines to be a sincere friend, and who proves to be an evident enemy: (TA:) or كَانَ مِثْلَ الذُّبَحَةِ الخ He was like the ذبحة &c., a disease in the حَلْق, which does not quit the patient externally, and hurts him internally: said by him to whom you complain of one whom you imagined to be a sincere friend, and whose affection was outward, when his deceit has become manifest. (Meyd.) -A2- دُبَحَةٌ is also the n. un. of ذُبَحٌ [q. v.]. (Fr, AHn.)

ذِبَحَةٌ
ذِبَحَةٌ ذ : see the next preceding paragraph. -A2- It is also the n. un. of ذِبَحٌ [q. v. voce ذَُبَحٌ]. (Fr, AHn.)

ذُبَاحٌ
ذُبَاحٌ ذ A certain poisonous plant, (A, K, TA,) that kills the eater of it; as also ↓ ذُبَحٌ. (TA.) One says, الطَّمَعُ . ذُبَاحٌ: see ذُبَحَةٌ, in two places. ― -b2- [Hence,] مَوْتٌ ذُبَاحٌ (assumed tropical:) A quick, or sudden, death. (L.) -A2- See also ذُبَّاحٌ.

ذِبَاحٌ
ذِبَاحٌ ذ : see ذُبَحَةٌ.

ذَبِيحٌ
ذَبِيحٌ ذ and ↓ مَذْبُوحٌ signify the same [i. e. Cut, or divided, lengthwise; &c.: see 1]. (S, Msb, K, TA.) You say مِسْكٌ ذَبِيحٌ [for ذَبِيحٌ فَأْرَتُهُ], meaning (assumed tropical:) [Musk of which the follicle, or vesicle, is] ripped open. (A. [It is there said to be tropical: but see 1.]) ― -b2- Both are [also] applied to an animal, (Msb,) or a sheep or goat, (TA,) [or an animal of the ox-kind, and a sheep or goat, and the like, (see 1,)] as meaning Slaughtered, in the manner described in the first paragraph of this art.: (TA:) the fem. of ذَبِيحٌ is with ة: (S, TA: [see ذَبِيحَةٌ below:]) but ذَبِيحٌ is used as a fem. epithet without the addition of ة: you say شَاةٌ ذَبِيحٌ as well as كَبْشٌ ذَبِيحٌ, because ذَبِيحٌ is an instance of the measure فَعِيلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ; though you say شاة ذَبِيحَةٌ also; and in like manner نَاقَةٌ: the pl. [of ذَبِيحٌ] is ذَبْحَى and ذَبَاحَى and [that of ذَبِيحَةٌ is] ذَبَائِحُ. (TA.) Aboo-Dhu-eyb says, describing wine,
يُقَالُ لَهَا دَمُ الوَدَجِ الذَّبِيحُ
meaning المَذْبُوحُ عَنْهُ, i. e. [One would call it the blood of the external jugular vein,] for which it had been slit [to let it flow]. (AAF, TA.) And again he says,
وَسِرْبٍ تَطَلَّى بِالعَبِيرِ كَأَنَّهُ
دِمَآءُ ظِبَآءُ بِالنُّحُورِ ذَبِيحُ
[app. meaning And many a bevy of women rubbed over with perfume compounded with saffron, as though it were the blood of gazelles, the gazelles whereof had been slaughtered in the upper parts of the breasts]: he applies ذبيح as an epithet to دمآء, meaning ذَبِيحٌ ظِبَاؤُهُ; and he applies it as an epithet to a pl. n. because it is of the measure فَعِيلٌ [in the sense of the measure مَفْعُولٌ], for such an epithet is applicable to masc. and fem. and sing. and pl. nouns. (TA.) ― -b3- ذَبِيحٌ also signifies An animal that is fit, or proper, to be slaughtered as a sacrifice: (ISk, S, K:) [or that is destined, or prepared, for sacrifice; i. e., an intended victim; like ذِبْحٌ; as appears from the fact that] الذَّبِيحُ is (assumed tropical:) a surname of Ismá'eel, or Ishmael; (K, * TA;) for, accord. to some [or rather the generality] of the Muslims, he was the son whom Abraham designed to sacrifice, though others say it was Isaac: (TA:) and أَنَا ابْنُ الذَّبِيحَيْنِ occurs in a trad. [as said by Mohammad, meaning (assumed tropical:) I am the son of the two intended victims; namely, Ismá'eel and 'Abd-Allah]; for 'Abd-El-Muttalib incurred the obligation to sacrifice his son 'Abd-Allah, the father of the Prophet, by reason of a vow, and ransomed him with a hundred camels. (K, * TA.) ― -b4- Also (tropical:) A slain man. (A.)

ذَبِيحَةٌ
ذَبِيحَةٌ ذ , and its pl. ذَبَائِحُ: see ذِبْحٌ, in three places.

ذَبَّاحٌ
[ ذَبَّاحٌ ذ One whose occupation, or habit, is that of slaughtering sheep or the like. ― -b2- And, in the present day, (assumed tropical:) An executioner.]

ذُبَّاحٌ
ذُبَّاحٌ ذ (T, S, K) and sometimes ↓ ذُبَاحٌ, without teshdeed, (T, K,) the former the more common, (T, K,) but disallowed by AHeyth, who holds it to be one of the words of the measure فُعَالٌ denoting diseases, (TA,) (tropical:) Cracks in the inner [i. e. lower] sides of the toes, (S, K, TA,) next the fore part of the foot: (TA:) or a cut across the inner sides of the toes: (Ibn-Buzurj, T:) or a crack in the inner side, or sole, of the foot: (IAar, TA voce نَكْبَةٌ:) pl. ذَبَابِيحُ. (TA.) Hence the saying, مَا دُونَهُ شَوْكَةٌ وَلَا ذُبَّاحٌ (tropical:) [There is not in the way of its attainment a thorn nor are there any cracks in the inner sides of the toes, &c.: see also نَكْبَةٌ]. (S, TA.)

ذَابِحٌ
ذَابِحٌ ذ [act. part. n. of 1]. سَعْدُ الذَّابِحِ, (S, K,) or سَعْدٌ الذَّابِحُ, (so in one copy of the S,) (assumed tropical:) Two bright stars, between which is the space of a cubit (ذِرَاع), over against one of which (فِىنَحْرِ وَاحِدٍ مِنْهُمَا) is a small star that, by reason of its nearness, is as though it [app. meaning the bright star, or the pair of bright stars,] were about to slaughter it; (S, K;) whence the appellation of الذَّابِح: (S:) the two stars [alpha and beta] which are in one of the horns of Capricornus; so called because of the small adjacent star, which is said to be the sheep or goat (شاة) of الذابح, which he is about to slaughter: (Kzw:) it is one of the Mansions of the Moon; (S, Kzw;) [namely, the Twenty-second Mansion: see also art. سعد: some give this appellation to the Twenty-third Mansion: and some, to the Twenty-fifth; but the two stars above mentioned are clearly the Twenty-second, with the place of which they agree accord. to those who make النَّوءُ to signify “ the auroral rising ” and those who make it to signify “ the auroral setting: ” see مَنَازِلُ القَمَرِ, in art. نزل.] The Arabs [used to] say, اـِذَا طَلَعَ الذَّابِحُ انْجَحَرَ النَّابِحُ (assumed tropical:) [When الذابح rises aurorally, the barker enters, or betakes itself to, its hole: the period of its auroral rising, in Central Arabia, about the commencement of the era of the Flight, being the 16th of January, O. S.]. (TA.) ― -b2- (assumed tropical:) A mark made with a hot iron across the throat: or (assumed tropical:) the instrument with which it is made. (L, K.) ― -b3- (assumed tropical:) Hair growing between the part immediately beneath the lower jaw and the part [of the throat] in which an animal is slaughtered. (K.)

ذَابِحَةٌ
ذَابِحَةٌ ذ , of the measure فَاعِلَةٌ in the sense of the measure مَفْعُولَةٌ, [with ة affixed because the quality of a subst. is predominant in it,] Any animal which it is allowable to slaughter, of camels, and bulls or cows, and sheep or goats, &c. (TA.)

مَذْبَحٌ
مَذْبَحٌ ذ The place of [the slaughter termed] الذَّبْح: (K:) i. e. the place, or spot of ground, where الذبح is performed: and the part of the throat which is the place of الذبح, which is that below the part beneath the lower jaw; (MF, TA;) or the حُلْقُوم [i. e. windpipe]. (Msb.) ― -b2- (tropical:) The chancel of a church; i. e. the part of a church that is like the مِحْرَاب of a mosque: (A, * K, * Msb:) pl. مَذَابِحُ: (A, Msb, K:) the مَذَابِح are the مَحَارِيب (S, A, K) of the Christians; (A;) so called because of the oblations (قَرَابِين) there offered; (S, TA;) the مَقَاصِير (K, TA) in churches, pl. of مَقْصُورَةٌ; said to be the same as the محاريب: (TA:) and the places, (A,) or chambers, (K,) of the books of the Christians. (A, K.) ― -b3- (tropical:) A trench (S, A, K) in the earth, measuring a span or the like [in width], (S, K,) such as is made by a torrent: (S, A:) the channel of a torrent in the lower part of the face of a mountain, or in a plain depressed tract, in width equal to the space measured by the extension of the thumb and first finger or little finger; and sometimes it is a natural trench in a plain tract of land, like a river, in which flows the water of that land: it is in all descriptions of land; in valleys &c., and in depressed tracts: (L:) and a kind of river; as though it clave [the earth] or were cleft: (TA:) pl. مَذَابِحُ. (S, A, L.) You say, غَادَرَ السَّيْلُ فِى الأَرْضِ مَذَابِحَ (assumed tropical:) [The torrent left in the ground trenches about a span wide]. (S.)

مِذْبَحٌ
مِذْبَحٌ ذ A knife with which [the slaughter termed] الذَّبْح is performed: (Msb:) or a thing with which an animal is slaughtered in the manner termed ذَبْح, (T, K, *) whether it be a knife or some other thing. (T.)

مَذْبُوحٌ
مَذْبُوحٌ ذ : see ذَبِيحٌ. ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) Clean, or pure; not requiring to be slaughtered; [as though it had been already slaughtered;] an epithet applied in a trad. to everything in the sea. (TA.) ― -b3- See also 1, last sentence.

##### Türkçe

**ذُبَحَ**
1 **ذُبَحَ** **ذ** , (S, Msb, K, &c.,) muzâri‘i **ذَبَحَ** , (K,) mastar ismi **ذَبْحٌ** (S, Msb, K, &c.) ve **ذُبَاحٌ**, (K,) O, boyuna (uzunlamasına) kesti yahut böldü; yardı; ikiye ayırdı; yarıp açtı; yırttı yahut yırtıp açtı; parçaladı yahut parçalayıp açtı. (S, Msb, K.) [Fei’ye göre,] bu, aslî anlamdır. (Msb.) [Fakat aşağıda gelen şeye bak.] Sen dersin ki, **ذَبَحَ فَأْرَةَ المِسْكَ** (mecaz kabul edilerek:) O (bir parfümcü, A) miskin kesesini yahut vezikülünü yarıp açtı, (A, TA,) ve içindeki miski çıkardı. (TA.) [A ve TA’da bunun mecaz olduğu söylenmiştir; müellifler bunu, bir sonraki anlamdaki **ذَبَحَ**’tan sayıyor görünmektedir.] ― -b2- O, [yemek için yahut kurban olarak] boğazladı, (L, TA) bir hayvanı, (Msb,) yahut bir koyunu veya keçiyi, (S, TA,) yahut bir öküzü veya ineği, ve bir koyunu veya keçiyi ve benzerlerini, (Mgh,) [şeriatın belirlediği tarz üzere, yani] **وَدَجَانِ**’ı [yahut iki dış şah damarını] kesmekle, (Mgh,) yahut boğazı, alttan, başa en yakın kısımdan kesmekle: (L, TA:) K’ye göre, **نَحَرَ** ile aynı manadadır: fakat doğru olan, **الذَّبْحُ** boğazdadır; **النَّحْرُ** ise göğsün üstündeki çukurda, köprücük kemikleri arasında, develerin saplandığı yerdedir: ikinci lafız develer ve boğalar ve inekler hakkında kullanılır; birincisi ise diğer hayvanlar hakkında: yahut, uzak olmayan bir ihtimalle, ikisi de aslında, boğazı yahut göğsün üstündeki çukuru—ki deve için saplama yeridir—yaralamak suretiyle ruhun çıkmasına sebep olmayı ifade ediyordu; sonra fakihlerce özel [ve farklı] manalarda kullanılmıştır. (MF. [Ayrıca ذكو maddesinde **ذَكَاةٌ**’a da bak.]) Yine (mecaz kabul edilerek:) O, herhangi bir tarzda boğazladı yahut öldürdü. (L.) [Sen dersin ki, **ذَبَحَ عَنْهُ**: O, onun adına, kefaret yoluyla boğazladı yahut kurban kesti.] Ve **ذَبَحَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا** (mecaz kabul edilerek:) [Birbirlerini boğazladılar yahut öldürdüler]. (S, K.) Ve **أَخَذَهُمْ بَنُو فُلَانٍ بِالذُّبَاحِ** (mecaz kabul edilerek:) Filânın oğulları onları boğazladı yahut öldürdü. (TA.) Ve ↓ **ذبّح** (mastar ismi **تَذْبِيحٌ**, KL) **ذَبَحَ** ile aynı manaya gelir; ancak bunun, [yalnız] çok sayıda nesneye uygulanması bakımından farkı vardır; hâlbuki öteki, az olana da çoğa da uygulanır: böylece Kur’ân’da [ii. 46 ve benzeri şekilde xiv. 6] **يُذَبِّحُونَ أَبْنَآءَكُمْ** (mecaz kabul edilerek:) [Oğullarınızı boğazlıyor yahut öldürüyorlar], yaygın kıraate göre, denilmiştir. (Aboo-Is-hák, TA.) ― -b3- Buradan, (mecaz:) O, öldürdü; çünkü **الذَّبْحُ** [asıl manasında, nesne bir hayvan olduğunda,] öldürmenin en hızlı yollarından biridir. (TA.) Bir hadiste, (Mgh, TA,) kadılık görevini kabul etmekten sakındırarak, (Mgh,) **مَنْ جُعِلَ قَاضِيًا بَيْنَ النَّاسِ فَكَأَنَّمَا ذُبِحَ بِغَيْرِ سِكِّينٍ** (mecaz:) [Kim insanlar arasında kadı kılınırsa, sanki bıçaksız boğazlanmış gibidir]: (Mgh, TA: *) bazılarınca şu manada açıklanmıştır: (mecaz:) sanki öldürülmüş gibidir [&c.]. (TA.) ― -b4- [Yine buradan, çünkü **الذَّبْحُ** hayvanın etini yiyecek olarak helâl kılar,] (mecaz:) Helâl kıldı: tuzun ve güneşin ve **نِينَان** denilen balıkların ( **نُونٌ**’un çoğulu) şarabı, niteliğini değiştirerek helâl kılması gibi; bir hadiste böyle denilmiştir. (TA.) ― -b5- Yine (mecaz:) Bir **دَنّ**’ı [yahut şarap küpünü; ağzında delik açarak yahut ağzını kapatan çamuru kaldırarak] deldi yahut açtı; içindekini çekip çıkarmak için. (S, A, Msb, K.) ― -b6- Ve (mecaz:) O, yahut o (şey), boğdu. (K, TA.) Sen dersin ki, **ذَبَحَتْهُ العَبْرَةُ** (mecaz:) Ağlama onu boğdu. (A, TA.) ― -b7- Ve susuzluk hakkında söylenir: (mecaz:) Ona şiddetle tesir etti yahut onu sıkıntıya soktu. (A, TA.) ― -b8- **ذَبَحَتِ اللِّحْيَةُ فُلَانًا** (mecaz:) Filânın sakalı çenenin altına doğru aktı da, alt çenesinin altındaki kısmın ön tarafı görünür oldu: bu durumda adama **بِلِحْيَتِهِ** ↓ **مَذْبُوحٌ** denir. (K, TA.)

2 **ذَبَّحَ**: 1’e bak. -A2- **تَذْبِيحٌ**’in, namazda, **تَذْبِيحٌ** ile eş anlamlı olduğu [söylenir], (K, TA,): Hr’ye göre, **ذبّح رَأْسَهُ** “namazda bedenini eğerek başını indirdi” demektir; **دبّح** gibi: Lth’ye göre ise, **ذبّح** “namazda bedenini eğerek başını indirdi; öyle ki sırtından daha aşağı oldu” demektir: fakat Az bunun bir hata olduğunu, doğru kelimenin noktasız **د** ile **دبّح** olduğunu söyler. (TA.)

**تذابحوا**
6 **تذابحوا** **ذ** (mecaz kabul edilerek:) Birbirlerini boğazladılar yahut öldürdüler. (S, MA, K.) Şöyle denir: **التَّمَادُحُ التَّذَابُحُ** (mecaz:) [Karşılıklı övüşme, karşılıklı boğazlaşmadır]. (S, A.)

**اِذَّبَحَ**
8 **اِذَّبَحَ** **ذ** O, kendisi için boğazlanmış [yahut kurban edilmiş] bir hayvan aldı yahut hazırladı. (S, K.)

**ذِبْحٌ**
**ذِبْحٌ** **ذ** Boğazlanmak [yahut kurban edilmek] üzere hazırlanmış bir hayvan [yani niyet edilmiş kurban]: (T, A, Msb, TA:) [ayrıca, bu manada bir hadiste insana da uygulanan **ذَبِيحٌ**’e bak:] yahut boğazlanmış [yahut kurban edilmiş] bir hayvan; (S, Mgh, K, TA;) ve bunun gibi ↓ **ذَبِيحَةٌ**; (Mgh, Msb;) yahut bu, boğazlanmış [yahut kurban edilmiş] bir koyun veya keçiyi ifade eder; (TA;) ve [lafzen] **ذَبِيحٌ**’in müennesidir; fakat **ة** ancak, onda bir isim niteliğinin baskın olması sebebiyle eklenmiştir: (S:) yahut, kelimenin, henüz boğazlanmamış [yahut kurban edilmemiş] bir koyuna veya keçiye uygulanmasını göstermek için **ذَبِيحٌ** ilave edilir; fiil icra edilince ona **ذَبِيحٌ** denir: (M, **رَمِيَّةٌ** maddesinde:) **ذِبْحٌ**, hac vesilesiyle yahut başka bir sebeple kurban olarak boğazlanan hayvana uygulanır; ve **طِحْنٌ**’ın **مَطْحُونٌ** manasında, **عِطْفٌ**’ın **مَعْطُوفٌ** manasında olması gibidir, &c.: (TA:) ↓ **ذَبِيحَةٌ**’nin çoğulu **ذَبَائِحُ**’tır. (Mgh, Msb.) Kur’ân’da [xxxvii. 107] şöyle denilmiştir: **وَفَدَيْنَاهُ بِدِبْحٍ عَظِيمٍ** [Ve onu büyük bir kurbanla fidye verdik]. (S, A.) **الجِنِّ** ↓ **ذَبَائِحُ**, cinlere kesilen hayvanlar demektir: zira bir adam, bir ev satın aldığında, yahut bir pınarın suyunu [ilk defa] çıkardığında ve benzeri durumlarda, uğursuzluktan sakınmak maksadıyla, (A, TA,) o yerin cinlerinden kendisine hoş olmayan bir hadise gelmesin diye, (A,) cinlere bir hayvan kurban etmek âdetti: (A:) ve bunu yapmak yasaklanmıştır. (A, TA.) -A2- **ذُبَحَةٌ**’ye de bak.

**ذُبَحٌ**
**ذُبَحٌ** **ذ** Devekuşlarının yediği belirli bir bitki: (S:) bu kelime ve ↓ **ذِبَحٌ**, **الجَزَرُ البَّرىُّ** denilen bitkiyi ifade eder, (K, TA,) ki kırmızı renktedir: ve K’ye göre, başka bir bitki: fakat doğru olan, kırmızı bir bitkidir (**نَبْتٌ أَحْمَرُ**, **نبت آخَرُ** değil,) sapı yahut kökü (**أَصْلٌ**) olan; ondan siyah bir kabuk soyulur; bunun üzerine, beyaz bir **خزرة**’ye benzeyen beyaz bir madde çıkarılır [yahut belki bu, **جَزَرَة** yani havuç için bir yanlış yazımdır]; bu tatlı ve iyidir ve yenir: [her bir kelime cem‘î cins ismidir;] tekil birimi **ذُبَحَةٌ** ve **ذِبَحَةٌ**’dır: AHn, Fr’den naklen böyle söyler: ayrıca AA’dan naklen, **ذُبَحَة**’nin, bir sap üzerinde yetişen ve **كراث**’a [görünüşe göre **كَرَاث**, **كُرَّاث** değil] benzer bir tarzda olan, sonra sarı çiçeği bulunan bir ağaç olduğunu; kökünün bir **جزرة** [yani **جَزَرَة**, yahut havuç] gibi olduğunu; tatlı, ve kırmızı renkli olduğunu söyler: (TA:) yahut **ذُبَح**, sapı yahut kökü (**أَصْلٌ**) olan bir bitkidir; soyulur; ondan **جِزر**’e [yani **جِزَر** veya **جَزَر**, havuç manasında] benzeyen bir şey çıkar; siyah bir deri ondan soyulur; tatlıdır, yenir; ve kırmızı çiçeği vardır. (Ham s. 777.) ― -b2- Yine, ve ↓ **ذِبَحٌ**, (K,) birincisi daha yaygın olmak üzere, (Th, TA,) **كَمْأَةٌ** [yahut yer mantarı] türlerinden bir tür; (K,) beyaz renkte. (TA.) ― -b3- **ذُبَاحٌ**’a da bak.

**ذِبَحٌ**
**ذِبَحٌ** **ذ**: bir önceki paragrafın iki yerinde geçtiği üzere.

**ذُبْحَةٌ**
**ذُبْحَةٌ** **ذ**: **ذُبَحَةٌ**’ye bak.

**ذِبْحَةٌ**
**ذِبْحَةٌ** **ذ** **ذَبْح**’ın bir tarzı yahut şekli [yani bu maddenin ilk paragrafında anlatılan boğazlama]. (Mgh.) -A2- Burada hemen sonra gelen şeye de bak.

**ذُبَحَةٌ**
**ذُبَحَةٌ** **ذ** (AZ, S, A, K) ve ↓ **ذُبْحَهٌ**, (As, A, K,) fakat bu ikincisi, avamın kullandığı olup AZ’ye meçhuldü, (S,) ve ↓ **ذُبَاحٌ** (A, K) ve ↓ **ذِبَحَةٌ** ve ↓ **ذِبْحَةٌ** ve ↓ **ذِبَاحٌ** (K) ve ↓ **ذِبْحٌ**, (TA,) Bir hastalık, (T, A,) yahut ağrı, (AZ, S, K,) **حَلْق**’ta [yahut boğazda], (AZ, T, S, A, K,) ki bazen öldürür: (T:) yahut boğup öldüren kan: (K:) yahut insanda **حَلْق**’ta [yahut boğazda] çıkan, eşeğe saldıran **ذِئْبَة** gibi bir yara: (ISh, TA:) yahut o kısımda beliren, onu tıkayan, nefesi kesen ve öldüren bir yara. (TA.) Şöyle denir: **أَخَذَتْهُ الذُّبَحَةُ** [**الذُّبَحَةُ** onu tuttu]. (S.) Ve ↓ **الطَّمَعُ ذُبَاحٌ** (mecaz:) Açgözlülük, boğazda bir hastalık gibidir: yahut zehirli bir bitkidir. (A.) Ve **كَانَ ذٰلِكَ مِثْلَ الذُّبَحَةِ عَلَى النَّحْرِ** [Bu, göğsün en üst kısmındaki **الذُّبَحَة** denilen hastalık gibiydi]: bir darbımeseldir; bir kimseyi samimi dost zannettiğin hâlde onun açık bir düşman çıkması durumuna uygulanır: (TA:) yahut **كَانَ مِثْلَ الذُّبَحَةِ** الخ “O, **الذُّبَحَة** gibiydi” &c.; yani **حَلْق**’ta bir hastalık; hastayı dıştan terk etmez ve onu içten incitir: samimi dost sandığın birinden şikâyet ettiğinde, sevgisi dışta iken hilesi ortaya çıktığında, sana bunu söyleyen kimsenin sözüdür. (Meyd.) -A2- **دُبَحَةٌ**, **ذُبَحٌ**’un [bk. orası] tekil birimidir. (Fr, AHn.)

**ذِبَحَةٌ**
**ذِبَحَةٌ** **ذ**: bir önceki paragrafa bak. -A2- Ayrıca **ذِبَحٌ**’ın [bk. orası, **ذَُبَحٌ** maddesinde] tekil birimidir. (Fr, AHn.)

**ذُبَاحٌ**
**ذُبَاحٌ** **ذ** Yiyeni öldüren belirli bir zehirli bitki; (A, K, TA,) bunun gibi ↓ **ذُبَحٌ**. (TA.) Şöyle denir: **الطَّمَعُ . ذُبَاحٌ**: **ذُبَحَةٌ**’ye, iki yerde, bak. ― -b2- [Buradan,] **مَوْتٌ ذُبَاحٌ** (mecaz kabul edilerek:) Hızlı yahut ani ölüm. (L.) -A2- **ذُبَّاحٌ**’a da bak.

**ذِبَاحٌ**
**ذِبَاحٌ** **ذ**: **ذُبَحَةٌ**’ye bak.

**ذَبِيحٌ**
**ذَبِيحٌ** **ذ** ve ↓ **مَذْبُوحٌ** aynı manaya gelir [yani boyuna kesilmiş yahut uzunlamasına bölünmüş; &c.: 1’e bak]. (S, Msb, K, TA.) Sen dersin: **مِسْكٌ ذَبِيحٌ** [**ذَبِيحٌ فَأْرَتُهُ** yerine], manası (mecaz kabul edilerek:) [kesesi yahut vezikülü] yarılıp açılmış misk. (A. [Orada bunun mecaz olduğu söylenmiştir: fakat 1’e bak.]) ― -b2- İkisi de [ayrıca] bir hayvana, (Msb,) yahut bir koyuna veya keçiye, (TA,) [yahut öküz cinsinden bir hayvana ve bir koyuna veya keçiye ve benzerlerine, (1’e bak,)] bu maddenin ilk paragrafında anlatılan tarz üzere boğazlanmış manasında uygulanır: (TA:) **ذَبِيحٌ**’in müennesi **ة** iledir: (S, TA: [aşağıda **ذَبِيحَةٌ**’ye bak:]) fakat **ذَبِيحٌ**, **ة** ilavesi olmaksızın müennes sıfat olarak kullanılır: **شَاةٌ ذَبِيحٌ** dediğin gibi **كَبْشٌ ذَبِيحٌ** de dersin; çünkü **ذَبِيحٌ**, vezin olarak **فَعِيلٌ**’in, **مَفْعُولٌ** vezni manasında olan bir örneğidir; her ne kadar **شاة ذَبِيحَةٌ** da dersin; aynı şekilde **نَاقَةٌ**: çoğulu [**ذَبِيحٌ**’in] **ذَبْحَى** ve **ذَبَاحَى**’dır; [**ذَبِيحَةٌ**’nin çoğulu ise] **ذَبَائِحُ**’tır. (TA.) Aboo-Dhu-eyb, şarabı tasvir ederek şöyle der:
يُقَالُ لَهَا دَمُ الوَدَجِ الذَّبِيحُ
manası **المَذْبُوحُ عَنْهُ**, yani [dış şah damarının kanı;] onun için yarılıp akıtılmış olan. (AAF, TA.) Ve yine şöyle der:
وَسِرْبٍ تَطَلَّى بِالعَبِيرِ كَأَنَّهُ
دِمَآءُ ظِبَآءُ بِالنُّحُورِ ذَبِيحُ
[muhtemelen manası: Safranla karıştırılmış koku ile ovunmuş nice kadın topluluğu; sanki göğüslerin üst kısımlarından boğazlanmış ceylanların kanları]: **ذبيح**’i **دمآء**’a sıfat yapar; manası **ذَبِيحٌ ظِبَاؤُهُ**; ve onu bir çoğul isme sıfat yapar; çünkü o, **فَعِيلٌ** veznindedir [**مَفْعُولٌ** vezni manasında]; zira böyle bir sıfat, müzekker ve müennes ve tekil ve çoğul isimlere uygulanır. (TA.) ― -b3- **ذَبِيحٌ** ayrıca, kurban olarak boğazlanmaya elverişli yahut uygun bir hayvan demektir: (ISk, S, K:) [yahut kurbana ayrılmış yahut hazırlanmış; yani niyet edilmiş kurban; **ذِبْحٌ** gibi; nitekim] **الذَّبِيحُ**, (mecaz kabul edilerek:) İsmâ‘îl’in bir lakabıdır; (K, * TA;) çünkü bazılarına [daha doğrusu Müslümanların çoğunluğuna] göre, İbrâhim’in kurban etmeyi tasarladığı oğul oydu; başkaları ise İshak olduğunu söyler: (TA:) ve bir hadiste **أَنَا ابْنُ الذَّبِيحَيْنِ** geçer [Muhammed’in sözü olarak; manası (mecaz kabul edilerek:) Ben iki niyet edilmiş kurbanın oğluyum; yani İsmâ‘îl ve ‘Abd-Allah]; zira ‘Abdü’l-Muttalib, bir adak sebebiyle, oğlu ‘Abd-Allah’ı—Peygamberin babasını—kurban etme yükümlülüğüne girmiş, sonra onu yüz deve ile fidye vermiştir. (K, * TA.) ― -b4- Yine (mecaz:) Öldürülmüş bir adam. (A.)

**ذَبِيحَةٌ**
**ذَبِيحَةٌ** **ذ** , ve çoğulu **ذَبَائِحُ**: **ذِبْحٌ**’e, üç yerde, bak.

**ذَبَّاحٌ**
[ **ذَبَّاحٌ** **ذ** Koyun ve benzerlerini boğazlamayı meslek yahut âdet edinmiş kimse. ― -b2- Ve günümüzde, (mecaz kabul edilerek:) Cellât.]

**ذُبَّاحٌ**
**ذُبَّاحٌ** **ذ** (T, S, K) ve bazen ↓ **ذُبَاحٌ**, şeddesiz, (T, K,) birincisi daha yaygın olmak üzere, (T, K,) fakat AHeyth bunu reddeder; onu, hastalıkları bildiren **فُعَالٌ** veznindeki kelimelerden sayar: (TA,) (mecaz:) ayak parmaklarının iç [yani alt] yanlarında, ayağın ön tarafına yakın kısımda çatlaklar, (S, K, TA,): (TA:) yahut parmakların iç yanlarında enine bir kesik: (Ibn-Buzurj, T:) yahut ayağın iç yanında yahut tabanında bir çatlak: (IAar, TA, **نَكْبَةٌ** maddesinde:) çoğulu **ذَبَابِيحُ**. (TA.) Buradan şu söz: **مَا دُونَهُ شَوْكَةٌ وَلَا ذُبَّاحٌ** (mecaz:) [Onun elde edilmesi yolunda ne bir diken vardır ne de parmakların iç yanlarında çatlaklar, &c.: ayrıca **نَكْبَةٌ**’ye de bak]. (S, TA.)

**ذَابِحٌ**
**ذَابِحٌ** **ذ** [1’in ism-i fâili]. **سَعْدُ الذَّابِحِ**, (S, K,) yahut **سَعْدٌ الذَّابِحُ**, (S’nin bir nüshasında böyle,) (mecaz kabul edilerek:) Aralarında bir arşın (**ذِرَاع**) mesafe bulunan iki parlak yıldız; bunlardan birinin ( **فِىنَحْرِ وَاحِدٍ مِنْهُمَا** ) karşısında küçük bir yıldız vardır ki, yakınlığı sebebiyle, sanki o [görünüşe göre parlak yıldız yahut iki parlak yıldız] onu boğazlamak üzereymiş gibidir; (S, K;) buradan **الذَّابِح** adı: (S:) Oğlak burcunun boynuzlarından birinde bulunan iki yıldız [alfa ve beta]; yanındaki küçük yıldız sebebiyle böyle adlandırılmıştır; o küçük yıldızın, boğazlamak üzere olduğu **الذابح**’ın koyunu yahut keçisi (**شاة**) olduğu söylenir: (Kzw:) Ay’ın menzillerinden biridir; (S, Kzw;) [yani yirmi ikinci menzil: ayrıca سعد maddesine de bak: bazıları bu adı yirmi üçüncü menzile; bazıları yirmi beşinciye verir; fakat yukarıda zikredilen iki yıldız açıkça yirmi ikincidir; bunların yeri, **النَّوءُ**’u “fecrî doğuş” manasında alanlarla “fecrî batış” manasında alanlara göre, onun yeriyle uyuşur: **مَنَازِلُ القَمَرِ**’e, نزل maddesinde, bak.] Araplar [şöyle] derdi: **اـِذَا طَلَعَ الذَّابِحُ انْجَحَرَ النَّابِحُ** (mecaz kabul edilerek:) [**الذابح** fecrî olarak doğduğunda, havlayan (köpek) deliğine girer yahut deliğine çekilir: Hicret devrinin başlangıcı civarında, Orta Arabistan’da fecrî doğuş zamanı, eski takvime göre 16 Ocak idi]. (TA.) ― -b2- (mecaz kabul edilerek:) Boğazın üzerine kızgın demirle yapılan bir dağlama izi: yahut (mecaz kabul edilerek:) onunla yapılan alet. (L, K.) ― -b3- (mecaz kabul edilerek:) Alt çenenin hemen altındaki kısım ile hayvanın boğazlandığı kısım arasında biten kıllar. (K.)

**ذَابِحَةٌ**
**ذَابِحَةٌ** **ذ** , **فَاعِلَةٌ** vezninde olup **مَفْعُولَةٌ** vezni manasında, [onda bir isim niteliği baskın olduğu için **ة** eklenmiş olarak,] develerden, boğalardan yahut ineklerden, koyunlardan yahut keçilerden, &c., boğazlanması caiz olan her hayvan. (TA.)

**مَذْبَحٌ**
**مَذْبَحٌ** **ذ** **الذَّبْح** denilen boğazlamanın yeri: (K:) yani **الذبح**’ın yapıldığı yer yahut toprak parçası: ve boğazın, **الذبح**’ın yeri olan kısmı; o da alt çenenin altındaki kısmın aşağısıdır; (MF, TA;) yahut **حُلْقُوم** [yani soluk borusu]. (Msb.) ― -b2- (mecaz:) Bir kilisenin mihrabı; yani kilisenin, bir mescidin **مِحْرَاب**’ı gibi olan kısmı: (A, * K, * Msb:) çoğulu **مَذَابِحُ**: (A, Msb, K:) **مَذَابِحُ**, Hristiyanların **مَحَارِيب**’idir; (S, A, K) (A;) orada sunulan adaklar (**قَرَابِين**) sebebiyle böyle adlandırılmıştır; (S, TA;) kiliselerdeki **مَقَاصِير**; (K, TA,) **مَقْصُورَةٌ**’nin çoğulu; **محاريب** ile aynı olduğu söylenir: (TA:) ve Hristiyanların kitaplarının yerleri, (A,) yahut odaları. (K,) (A, K.) ― -b3- (mecaz:) Yerde bir hendek, (S, A, K) bir karış yahut benzeri [genişlikte], (S, K,) selin yaptığı türden: (S, A:) dağın yüzünün alt kısmında yahut düz bir çukur arazide sel yatağı; genişliği başparmakla işaret parmağının yahut serçe parmağın açılmasıyla ölçülen mesafe kadar; bazen de düz arazide, nehir gibi, o arazinin suyunun aktığı tabiî bir hendektir: her türlü arazide olur; vadilerde &c. ve çukur yerlerde: (L:) ve bir nehir türü; sanki [yeri] yarmış yahut yarılmış gibi: (TA:) çoğulu **مَذَابِحُ**. (S, A, L.) Sen dersin: **غَادَرَ السَّيْلُ فِى الأَرْضِ مَذَابِحَ** (mecaz kabul edilerek:) [Sel, yerde bir karış kadar genişlikte hendekler bıraktı]. (S.)

**مِذْبَحٌ**
**مِذْبَحٌ** **ذ** **الذَّبْح** denilen boğazlamanın yapıldığı bıçak: (Msb:) yahut **ذَبْح** denilen tarz üzere bir hayvanın boğazlandığı şey; (T, K, *) ister bıçak olsun ister başka bir şey. (T.)

**مَذْبُوحٌ**
**مَذْبُوحٌ** **ذ**: **ذَبِيحٌ**’e bak. ― -b2- [Buradan,] (mecaz kabul edilerek:) Temiz yahut saf; boğazlanmaya ihtiyaç duymayan; [sanki zaten boğazlanmış gibi;] bir hadiste denizdeki her şeye sıfat olarak uygulanmıştır. (TA.) ― -b3- 1’in son cümlesine de bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَبَحَ
ذَبَحَ A ( n. ac. ذَبْح 1 ,  ذَبَاْح 22 ,  ذُبَاْح 24 ),
a.  Slit, split; ripped open.

b.  Slaughtered, slew; immolated, sacrificed.

c.  Covered the chin ( beard ).

ذَبَّحَ
ذَبَّحَ II ,
a.  Slaughtered; massacred.

تَذَاْبَحَ
تَذَاْبَحَ VI ,
a.  Slew one another.

اِذْتَبَحَ
اِذْتَبَحَ VIII ( * ),
a.  Selected for sacrifice.

ذَبْح
ذَبْح 1 ,
a.  Immolation; sacrifice.

ذَبْحَة
ذَبْحَة 1t ,
a.  see 23 .

ذِبْح
ذِبْح 2 ,
a.  Victim, sacrifice.

ذُبْحَة
ذُبْحَة 3t ,
a.  see 23 .

ذِبَح
ذِبَح 7 ,  ذُبَح 9 ,
a.  Wild carrot.

مَذْبَح
مَذْبَح 17 , ( pl. مَذَاْبِحُ 44 ),
a.  Place of slaughter: slaughter-house.

b.  The gullet, windpipe.

c.  Chancel; altar.

d.  Trench; gully.

مِذْبَح
مِذْبَح 20 , ( pl. مَذَاْبِحُ 44 ),
a.  Knife, butcher's knife; cutlass.

ذِبَاْح
ذِبَاْح 23 ,
a.  Angina pectoris: quinsy.

ذُبَاْح
ذُبَاْح 24 ,
a.  see 23 &  29 .

ذَبِيْح
ذَبِيْح 25 , ( pl. ذَبْحَى 1ya ,  ذَبَاْحَى 22ya ),
a.  Slaughtered, slain.

b.  Victim, sacrifice; offering.

ذَبِيْحَة
ذَبِيْحَة 25t , ( pl. ذَبَاْئِحُ 46 ),
a.  see 25 b ).

ذَبَّاْح
ذَبَّاْح 28 ,
a.  Slaughterer; executioner.

ذُبَّاْح
ذُبَّاْح 29 , ( pl. ذَبَاْبِيْحُ 70 ),
a.  Crack, fissure in the feet.

##### Türkçe

**ذَبَحَ**
**ذَبَحَ** A ( n. ac. **ذَبْح** 1 ,  **ذَبَاْح** 22 ,  **ذُبَاْح** 24 ),
a.  Yardı, böldü; yarıp açtı.

b.  Boğazladı, öldürdü; kurban etti, feda etti.

c.  Çeneyi (sakal(ı)) örttü.

**ذَبَّحَ**
**ذَبَّحَ** II ,
a.  Boğazladı; katletti.

**تَذَاْبَحَ**
**تَذَاْبَحَ** VI ,
a.  Birbirlerini öldürdüler.

**اِذْتَبَحَ**
**اِذْتَبَحَ** VIII ( * ),
a.  Kurban için seçti.

**ذَبْح**
**ذَبْح** 1 ,
a.  Kurban etme; kurban.

**ذَبْحَة**
**ذَبْحَة** 1t ,
a.  bkz. 23 .

**ذِبْح**
**ذِبْح** 2 ,
a.  Kurbanlık, kurban.

**ذُبْحَة**
**ذُبْحَة** 3t ,
a.  bkz. 23 .

**ذِبَح**
**ذِبَح** 7 ,  **ذُبَح** 9 ,
a.  Yabani havuç.

**مَذْبَح**
**مَذْبَح** 17 , ( pl. **مَذَاْبِحُ** 44 ),
a.  Boğazlama yeri: mezbaha.

b.  Gırtlak, soluk borusu.

c.  Şansel; sunak.

d.  Hendek; yarıntı.

**مِذْبَح**
**مِذْبَح** 20 , ( pl. **مَذَاْبِحُ** 44 ),
a.  Bıçak, kasap bıçağı; pala.

**ذِبَاْح**
**ذِبَاْح** 23 ,
a.  Angina pektoris: bademcik iltihabı.

**ذُبَاْح**
**ذُبَاْح** 24 ,
a.  bkz. 23 &  29 .

**ذَبِيْح**
**ذَبِيْح** 25 , ( pl. **ذَبْحَى** 1ya ,  **ذَبَاْحَى** 22ya ),
a.  Boğazlanmış, öldürülmüş.

b.  Kurbanlık, kurban; adak.

**ذَبِيْحَة**
**ذَبِيْحَة** 25t , ( pl. **ذَبَاْئِحُ** 46 ),
a.  bkz. 25 b ).

**ذَبَّاْح**
**ذَبَّاْح** 28 ,
a.  Boğazlayıcı; cellât.

**ذُبَّاْح**
**ذُبَّاْح** 29 , ( pl. **ذَبَاْبِيْحُ** 70 ),
a.  Ayaklarda çatlak, yarık.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ذبح
ذَبَحَ - يَذْبَحُ - ذِبْح ذَبَّحَ - يُذَبِّحُ
ذَبَحَ - يَذْبَحُ + كائن + كائناً: يشق جسمه بآلة حادة ليقتله وخاصة شق حلقومه بالسكين
ذِبْح: على وزن " فـِعـْل" اسم فعل بمعنى مفعول من " ذَبَحَ - يَذْبَحُ ": الذي يُذْبَح: ما يُذبح من الدواب
ذَبَّحَ - يُذَبِّحُ + كائن + كائناً + كائناً آخر: على وزن " فَعَّل " من " ذَبَحَ - يَذْبَحُ " يجعله " يَذْبَحُ " آخرين على وجه التكرار والشدة
﴿وإذ نجيناكم من آل فرعون يسومونكم سوء العذاب يذبحون أبناءكم﴾: آل فرعون يجعلون جنودهم يذبحون أبناءكم على وجه التكرار
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " قتل وإماتة كائن كائناً آخر بكل أشكال القتل"، وهي:
قتَلَ - يَقْتُلُ، حَرِبَ - يَحْرَبُ، ذَبَحَ - يَذْبَحُ، عَقَرَ - يَعْقِرُ، نَحَرَ - يَنْحَرُ، نَسَكَ - يَنْسُكُ
ذَبَحَ - يَذْبَحُ - تذبحوا
 	﴿وإذ قال موسى لقومه إن الله يأمركم أن تذبحوا بقرة قالوا أتتخذنا هزوا قال أعوذ بالله أن أكون من الجاهلين(67)﴾ البقرة ﴿قال إنه يقول إنها بقرة لا ذلول تثير الأرض ولا تسقي الحرث مسلمة لا شية فيها قالوا الآن جئت بالحق فذبحوها وما كادوا يفعلون(71)﴾ البقرة
 	﴿حرمت عليكم الميتة والدم ولحم الخنزير وما أهل لغير الله به والمنخنقة والموقوذة والمتردية والنطيحة وما أكل السبع إلا ما ذكيتموما ذبح على النصب وأن تستقسموا بالأزلام ذلكم فسق اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم واخشوني اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا فمن اضطر في مخمصة غير متجانف لإثم فإن الله غفور رحيم (3)﴾ المائدة
 	﴿لأعذبنه عذابا شديدا أو لأذبحنه أو ليأتيني بسلطان مبين(21)﴾ النمل
 	﴿فلما بلغ معه السعي قال يابني إني أرى في المنام أني أذبحك فانظر ماذا ترى قال ياأبت افعل ما تؤمر ستجدني إن شاء الله من الصابرين(102)﴾ الصافات
ذِبْح
 	﴿وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ(107)﴾ الصافات
ذَبَّح - يُذَبِّح
 	﴿وإذ نجيناكم من آل فرعون يسومونكم سوء العذاب يذبحون أبناءكم ويستحيون نساءكم وفي ذلكم بلاء من ربكم عظيم(49)﴾ البقرة ﴿وإذ قال موسى لقومه اذكروا نعمة الله عليكم إذ أنجاكم من آل فرعون يسومونكم سوء العذاب ويذبحون أبناءكم ويستحيون نساءكم وفي ذلكم بلاء من ربكم عظيم(6)﴾ إبراهيم
 	﴿إن فرعون علا في الأرض وجعل أهلها شيعا يستضعف طائفة منهم يذبح أبناءهم ويستحي نساءهم إنه كان من المفسدين(4)﴾ القصص
مختار الصحاح
● [ذبح] ذ ب ح: الذَّبْحُ معروف وبابه قطع والذبح بالكسر ما يُذبح ومنه قوله تعالى ﴿وفديناه بذبح عظيم﴾ و الذَّبِيحُ المذبوح والأنثى ذَبِيحةٌ وإنما جاءت بالهاء لغلبة الاسم عليها و تَذَابَحَ القوم ذبح بعضهم بعضا يقال التمادح الّتَذابُح و المَذَبِحُ المحاريب سُميت بذلك للقرابين و الذُّبَحَةُ بوزن الهُمزة وجع في الحلق قاله أبو زيد والعامة تُسكن الباء قلت الذُبحة في الديوان بسكون الباء ونقل الأزهري عن الأصمعي أنه بسكون الباء وعن أبي زيد أنه بفتحها
الراغب
ذبح
- أصل الذبح: شق حلق الحيوانات. والذبح: المذبوح، قال تعالى: }وفديناه بذبح عظيم﴿[الصافات/107]، وقال:﴾إن الله يآمركم أن تذبحوا بقرة{ [البقرة/67]، وذبحت الفارة (الفارة: المسك) : شققتها، تشبيها بذبح الحيوان، وكذلك: ذبح الدن (قال ابن فارس: وذبحت الدن: إذا بزلته. المجمل 2/364
وفي اللسان: وبزل الخمر: ثقب إناءها. اللسان: (بزل) )، وقوله: }يذبحون أبناءكم{ [البقرة/49]، على التكثير، أي: يذبح بعضهم إثر بعض. وسعد الذابح اسم نجم، وتسمى الأخاديد من السيل مذابح.
ملخص اللسان
1.     والذَّبْحُ: الشَّق.  وكل ما شُقَّ، فقد ذُبِح؛
2.    الذَّبْحُ: قَطْعُ الحُلْقُوم من باطنٍ عند النَّصِيل، وهو موضع  الذَّبْحِ من الحَلْق. والذَّبْحُ: مصدر ذَبَحْتُ الشاة؛ يقال: ذَبَحه  يَذْبَحُه ذَبْحاً، فهو مَذْبوح وذَبِيح من قوم ذَبْحَى وذَباحَى
3.     والذبح ههنا مجاز عن الهلاك فإِنه من أَسْرَعِ أَسبابِه، وقوله: بغير  سكين، يحتمل وجهين: أَحدهما أَن الذبح في العُرْف إِنما يكون بالسكين، فعدل  عنه ليعلم أَن الذي أَراد به ما يُخافُ عليه من هلاك دينه دون هلاك  بدنه، والثاني أَن الذَّبْحَ الذي يقع به راحة الذبيحة وخلاصها من الأَلم  إِنما يكون بالسكين، فإِذا ذُبِحَ بغير السكين كان ذبحه تعذيباً له،
4.     والذِّبْحُ: القتيل.
5.     الذبيح المذبوح،  والأُنثى ذبيحة
6.     وذَبَّحَه: كذَبَحَه، وقيل: إِنما ذلك للدلالة على الكثرة؛ وفي التنزيل:  يُذَبِّحُون أَبناءَكم؛
7.     والذِّبْحُ: اسم ما ذُبِحَ؛ وفي التنزيل: وفديناه بِذِبْح عظيم؛ يعني  كبش إِبراهيم، عليه السلام. الأَزهري: معناه أَي بكبش يُذْبَحُ،
8.     كلُّ شيء في البحر مَذْبوحُ أَي ذَكِيّ لا يحتاج إِلى  الذبح.
9.     الذِّبْحَة قَرْحة تخرج في حلق الإِنسان مثل الذِّئْبَةِ  التي تأْخذ الحمار
10.                        الذُّبَحة: وجع يأْخذ في الحلق من  الدَّمِ، وقيل: هي قَرْحَة تظهر فيه فينسدّ معها وينقطع النفَس  فَتَقْتُل.والذَّبَاح: القتل أَيّاً كان.
11.                        والذَّبِيحُ: الذي يَصْلُح أَن يذبح للنُّسُك؛
12.                        والمَذَابِحُ: من المسايل، واحدها مَذْبَح، وهو مَسِيل يسيل في سَنَدٍ  أَو على قَرارِ الأَرض، إِنما هو جريُ السيل بعضه على أَثر بعض
13.                       وتُسمَّى المقاصيرُ  في الكنائس: مَذابِحَ ومَذْبَحاً لأَنهم كانوا يذبحون فيها القُرْبانَ؛
لسان العرب
● -   ذبح: الذَّبْحُ: قَطْعُ الحُلْقُوم من باطنٍ عند النَّصِيل، وهو موضع  الذَّبْحِ من الحَلْق. والذَّبْحُ: مصدر ذَبَحْتُ الشاة؛ يقال: ذَبَحه  يَذْبَحُه ذَبْحاً، فهو مَذْبوح وذَبِيح من قوم ذَبْحَى وذَباحَى، وكذلك  التيس والكبش من كِباشٍ ذَبْحَى وذَباحَى.  والذَّبِيحة: الشاة المذبوحة. وشاة ذَبِيحة، وذَبِيحٌ من نِعاج ذَبْحَى  وذَباحَى وذَبائح، وكذلك الناقة، وإِنما جاءَت ذبيحة بالهاء لغلبة الاسم  عليها؛ قال الأَزهري: الذبيحة اسم لما يذبح من الحيوان، وأُنث لأَنه ذهب  به مذهب الأَسماء لا مذهب النعت، فإِن قلت: شاة ذَبيحٌ أَو كبش ذبيح أَو  نعجة ذبيح لم تدخل فيه الهاء لأَن فَعِيلاً إِذا كان نعتاً في معنى مفعول  يذكَّر، يقال: امرأَة قتيل وكفٌّ خضيب؛ وقال الأَزهري: الذبيح المذبوح،  والأُنثى ذبيحة وإِنما جاءت بالهاء لغلبة الاسم عليها.  وفي حديث القضاء: من وَليَ قاضياً  (* قوله «من ولي قاضياً إلخ» كذا  بالأصل والنهاية.) فكأَنما ذُبِحَ بغير سكين؛ معناه التحذير من طلب القضاء  والحِرصِ عليه أَي من تَصَدَّى للقضاء وتولاه فقد تَعَرَّضَ للذبح فليحذره؛  والذبح ههنا مجاز عن الهلاك فإِنه من أَسْرَعِ أَسبابِه، وقوله: بغير  سكين، يحتمل وجهين: أَحدهما أَن الذبح في العُرْف إِنما يكون بالسكين، فعدل  عنه ليعلم أَن الذي أَراد به ما يُخافُ عليه من هلاك دينه دون هلاك  بدنه، والثاني أَن الذَّبْحَ الذي يقع به راحة الذبيحة وخلاصها من الأَلم  إِنما يكون بالسكين، فإِذا ذُبِحَ بغير السكين كان ذبحه تعذيباً له، فضرب به  المثل ليكون أَبلغَ في الحَذَرِ وأَشَدَّ في التَّوَقِّي منه.  وذَبَّحَه: كذَبَحَه، وقيل: إِنما ذلك للدلالة على الكثرة؛ وفي التنزيل:  يُذَبِّحُون أَبناءَكم؛ وقد قرئ: يَذْبَحُون أَبناءَكم؛ قال أَبو  إِسحق: القراءة المجتمع عليها بالتشديد، والتخفيف شاذ، والقراءة المجتمع عليها  بالتشديد أَبلغ لأَن يُذَبِّحُون للتكثير، ويَذْبَحُون يَصْلُح أَن يكون  للقليل والكثير، ومعنى التكثير أَبلغ.  والذِّبْحُ: اسم ما ذُبِحَ؛ وفي التنزيل: وفديناه بِذِبْح عظيم؛ يعني  كبش إِبراهيم، عليه السلام. الأَزهري: معناه أَي بكبش يُذْبَحُ، وهو الكبش  الذي فُدِيَ به إِسمعيلُ بن خليل الله، صلى الله عليهما وسلم. الأَزهري:  الذِّبْحُ ما أُعِدَّ للذَّبْح، وهو بمنزلة الذَّبِيح والمذبوح.  والذِّبْحُ: المذبوح، هو بمنزلة الطِّحْن بمعنى المطحون، والقِطْفِ بمعنى  المَقْطُوف؛ وفي حديث الضحية: فدعا بِذِبْحٍ فذَبَحَه؛ الذبح، بالكسر: ما  يُذْبَحُ من الأَضاحِيّ وغيرها من الحيوان، وبالفتح الفعل منه.  واذَّبَحَ القومُ: اتخذوا ذبيحة، كقولك اطَّبَخُوا إِذا اتخذوا طبيخاً.  وفي حديث أُمِّ زَرْع: فأَعطاني من كل ذابحة زَوْجاً؛ هكذا في رواية أَي  أَعطاني من كل ما يجوز ذَبْحُه من الإِبل والبقر والغنم وغيرها، وهي  فاعلة بمعنى مفعولة، والرواية المشهورة بالراء والياء من الرواح.  وذَبائحُ الجنّ: أَن يشتري الرجل الدار أَو يستخرج ماء العين وما أَشبهه  فيذبح لها ذبيحة للطِّيَرَة؛ وفي الحديث: أَنه، صلى الله عليه وسلم، نهى  عن ذبائح الجن؛ كانوا إِذا اشْتَرَوْا داراً أَو استخرجوا عيناً أَو  بَنَوْا بُنياناً ذبحوا ذبيحة، مخافة أَن تصيبهم الجن فأُضيفت الذبائح  إِليهم لذلك؛ معنى الحديث أَنهم يتطيرون إِلى هذا الفعل، مخافة أَنهم إِن لم  يذبحوا أَو يطعموا أَن يصيبهم فيها شيء من الجن يؤذيهم، فأَبطل النبي، صلى  الله عليه وسلم، هذا ونهى عنه.  وفي الحديث: كلُّ شيء في البحر مَذْبوحُ أَي ذَكِيّ لا يحتاج إِلى  الذبح.وفي حديث أَبي الدرداء: ذَبْحُ الخَمْرِ المِلْحُ والشمسُ والنِّينانُ؛  النِّينان: جمع نون، وهي السمكة؛ قال ابن الأَثير: هذه صفة مُرِّيٍّ يعمل  في الشام، يؤْخذ الخَمْرُ فيجعل فيه الملح والسمك ويوضع في الشمس،  فتتغير الخمر إِلى طعم المُرِّيِّ، فتستحيل عن هيئتها كما تستحيل إِل  الخَلِّيَّة؛ يقول: كما أَن الميتة حرام والمذبوحة حلال فكذلك هذه الأَشياء  ذَبَحَتِ الخَمْرَ فحلّت، واستعار الذَّبْحَ للإِحْلال. والذَّبْحُ في الأَصل:  الشَّقُّ.  والمِذْبَحُ: السكين؛ الأَزهري: المِذْبَحُ: ما يُذْبَحُ به الذبيحة من  شَفْرَة وغيرها.  والمَذْبَحُ: موضع الذَّبْحِ من الحُلْقوم.  والذَّابحُ: شعر ينبت بين النَّصِيل والمَذْبَح.  والذُّباحُ والذِّبَحَةُ والذُّبَحَةُ: وَجَع الحَلْق كأَنه يَذْبَحُ،  ولم يعرف الذَّبْحَة بالتسكين  (* قوله «ولم يعرف الذبحة بالتسكين» أي مع  فتح الذال. واما بضمها وكسرها مع سكون الباء وكسرها وفتحها فمسموعة  كالذباح بوزن غراب وكتاب كما في القاموس.) الذي عليه العامة. الأَزهري:  الذَّبَحَة، بفتح الباء، داء يأْخذ في الحَلقِ وربما قتل؛ يقال أَخذته الذُّبَحة  والذِّبَحة. الأَصمعي: الذُّبْحةُ، بتسكين الباء: وجع في الحلق؛ وأَما  الذُّبَحُ، فهو نبت أَحمر. وفي الحديث: أَن رسول الله، صلى الله عليه  وسلم، كَوى أَسْعَدَ بنَ زُرَارَة في حَلْقِه من الذُِّبْحة؛ وقال: لا أَدَعُ  في نفسي حَرَجاً من أَسْعَدَ؛ وكان أَبو زيد يقول: الذِّبَحَةُ  والذُّبَحة لهذا الداء، ولم يعرفه باسكان الباء؛ ويقال: كان ذلك مثل الذِّبْحة  على النَّحْر؛ مثل يضرب للذي تِخالُه صديقاً فإِذا هو عدوّ ظاهر العداوة؛  وقال ابن شميل: الذِّبْحَة قَرْحة تخرج في حلق الإِنسان مثل الذِّئْبَةِ  التي تأْخذ الحمار؛ وفي الحديث: أَنه عاد البَرَاءَ بن مَعْرُور وأَخذته  الذُّبَحة فأَمر مَن لَعَطَه بالنار؛ الذُّبَحة: وجع يأْخذ في الحلق من  الدَّمِ، وقيل: هي قَرْحَة تظهر فيه فينسدّ معها وينقطع النفَس  فَتَقْتُل.والذَّبَاح: القتل أَيّاً كان. والذِّبْحُ: القتيل. والذَّبْحُ: الشَّق.  وكل ما شُقَّ، فقد ذُبِح؛ قال منظور بن مَرْثَدٍ الأَسَدِيُّ:  يا حَبَّذا جاريةٌ من عَكِّ  تُعَقِّدُ المِرْطَ على مِدَكِّ،  شِبْه كثِيبِ الرَّمْلِ غَيْرَ رَكِّ،  كأَنَّ بين فَكِّها والفَكِّ،  فَأْرَةَ مِسْكٍ، ذُبِحَتْ في سُكِّ  أَي فُتِقَتْ، وقوله: غير رَكَّ، لأَنه خالٍ من الكثيب.  وربما قالوا: ذَبَحْتُ الدَّنَّ أَي بَزَلْتُه؛ وأَما قول أَبي ذؤيب في  صفة خمر:  إِذا فُضَّتْ خَواتِمُها وبُجَّتْ،  يقال لها: دَمُ الوَدَجِ الذَّبيح  فإِنه أَراد المذبوح عنه أَي المشقوق من أَجله، هذا قول الفارسي؛ وقول  أَبي ذؤيب أَيضاً:  وسِرْبٍ تَطَلَّى بالعبيرِ كأَنه  دماءُ ظِباءٍ، بالنُّحورِ، ذَبِيحُ  ذبيح: وصف للدماء،وفيه شيئان: أَحدهما وصف الدم بأَنه ذبيح، وإِنما  الذبيح صاحب الدم لا الدم، والآخر أَنه وصف الجماعة بالواحد؛ فأَما وصفه الدم  بالذبيح فإِنه على حذف المضاف أَي كأَنه دماء ظِباء بالنُّحور ذبيح  ظباؤُه، ثم حذف المضاف وهو الظباء فارتفع الضمير الذي كان مجروراً لوقوعه  موقع المرفوع المحذوف لما استتر في ذبيح، وأَما وصفه الدماء وهي جماعة  بالواحد فِلأَن فعيلاً يوصف به المذكر والمؤَنث والواحد وما فوقه على صورة  واحدة؛ قال رؤبة:  دَعْها فما النَّحْوِيُّ من صَديقِها  وقال تعالى: إِنَّ رحمة الله قريب من المحسنين.  والذَّبِيحُ: الذي يَصْلُح أَن يذبح للنُّسُك؛ قال ابن أَحمر:  تُهْدَى إِليه ذِراعُ البَكْرِ تَكْرِمَةً،  إِمَّا ذَبِيحاً، وإِمَّا كانَ حُلاَّما  ويروى حلاَّنا. والحُلاَّنُ: الجَدْيُ الذي يؤخذ من بطن أُمه حيّاً  فيذبح، ويقال: هو الصغير من أَولاد المعز؛ ابن بري: عَرَّضَ ابنُ أَحمر في  هذا البيت برجل كان يَشْتِمه ويعيبه يقال له سفيان، وقد ذكره في أَوّل  المقطوع فقال:  نُبِّئْتُ سُفْيانَ يَلْحانا ويَشْتِمنا،  واللهُ يَدْفَعُ عنَّا شَرَّ سُفْيانا  وتذابحَ القومُ أَي ذبَحَ بعضُهم بعضاً. يقال: التَّمادُح التَّذابُحُ.  والمَذْبَحُ: شَقٌّ في الأَرض مِقْدارُ الشِّبْر ونحوه. يقال: غادَرَ  السَّيْلُ في الأَرض أَخاديدَ ومَذابحَ. والذَّبائِحُ: شقوق في أُصول  أَصابع الرِّجْل مما يلي الصدر، واسم ذلك الداء الذُّباحُ، وقيل: الذُّبَّاح،  بالضم والتشديد. والذُّباحُ: تَحََزُّز وتَشَقُّق بين أَصابع الصبيان من  التراب؛ ومنه قولهم: ما دونه شوكة ولا ذُباح، الأَزهري عن ابن بُزُرْج:  الذُّبَّاحُ حَزٌّ في باطن أَصابع الرِّجْل عَرْضاً، وذلك أَنه ذَبَحَ  الأَصابع وقطعها عَرْضاً، وجمعه ذَبابيحُ؛ وأَنشد:  حِرٌّ هِجَفٌّ مُتَجافٍ مَصْرَعُهْ،  به ذَبابِيحُ ونَكْبٌ يَظْلَعُهْ  وكان أَبو الهيثم يقول: ذُباحٌ، بالتخفيف، وينكر التشديد؛ قال الأَزهري:  والتشديد في كلام العرب أَكثر، وذهب أَبو الهيثم إِلى أَنه من الأَدواء  التي جاءت على فُعَال.  والمَذَابِحُ: من المسايل، واحدها مَذْبَح، وهو مَسِيل يسيل في سَنَدٍ  أَو على قَرارِ الأَرض، إِنما هو جريُ السيل بعضه على أَثر بعض، وعَرْضُ  المَذْبَحِ فِتْرٌ أَو شِبْرٌ، وقد تكون المَذابح خِلْقَةً في الأَرض  المستوية لها كهيئة النهر يسيل فيه ماؤُها فذلك المَذْبَحُ، والمَذَابِحُ  تكون في جميع الأَرض في الأَودية وغير الأَودية وفيما تواطأَ من الأَرض؛  والمَذْبَحُ من الأَنهار: ضَرْبٌ كأَنه شَقٌّ أَو انشق. والمَذَابِحُ:  المحاريبُ سميت بذلك للقَرابين.  والمَذْبَحُ: المِحْرَابُ والمَقْصُورة ونحوهما؛ ومنه الحديث: لما كان  زَمَنُ المُهَلَّب أُتِيَ مَرْوانُ برجل ارْتَدَّ عن الإِسلام وكَعْبٌ  شاهد، فقال كَعْبٌ: أَدْخِلوه المَذْبَحَ وضعوا التوراة وحَلِّفوه بالله؛  حكاه الهَرَوِيُّ في الغَريبَيْنِ؛ وقيل: المَذابحُ المقاصير، ويقال: هي  المحاريب ونحوها. ومَذَابحُ النصارى: بيُوتُ كُتُبهم، وهو المَذْبَح لبيت  كتبهم. ويقال: ذَبَحْتُ فَأْرَة المِسْكِ إِذا فتقتها وأَخرجت ما فيها من  المسك؛ وأَنشد شعر منظور بن مَرْثَدٍ الأَسَدِيِّ:  فَأْرَةَ مِسْكٍ ذُبِحَتْ في سُكِّ  أَي فُتِقَتْ في الطيب الذي يقال له سُكُّ المِسْك. وتُسمَّى المقاصيرُ  في الكنائس: مَذابِحَ ومَذْبَحاً لأَنهم كانوا يذبحون فيها القُرْبانَ؛  ويقال: ذَبَحَتْ فلاناً لِحْيَتُه إِذا سالت تحت ذَقَنه وبدا مُقَدَّمُ  حَنكه، فهو مذبوح بها؛ قال الراعي:  من كلِّ أَشْمَطَ مَذْبُوحٍ بِلِحْيَتِه،  بادِي الأَداةِ على مَرْكُوِّهِ الطَّحِلِ  يصف قَيِّمَ الماء مَنَعَه الوِرْدَ.  ويقال: ذَبَحَتْه العَبْرَةُ أَي خَنَقَتْه.  والمَذْبَحُ: ما بين أَصل الفُوق وبين الرِّيش.  والذُّبَحُ: نباتٌ  (* قوله «والذبح نبات إلخ» كصرد وعنب، وقوله: والذبح  الجزر إلخ كصرف فقط كما في القاموس.) له أَصل يُقْشَرُ عنه قِشرٌ أَسودُ  فيخرج أَبيض، كأَنه خَرَزَة بيضاءُ حُلْو طيب يؤكل، واحدته ذُبَحَةٌ  وذِبَحَةٌ؛ حكاه أَبو حنيفة عن الفراء؛ وقال أَبو حنيفة أَيضاً: قال أَبو  عمرو الذِّبَحة شجرة تنبت على ساق نَبتاً كالكُرَّاث، ثم يكون لها زَهْرة  صفراء، وأَصلها مثلُ الجَزَرة، وهي حُلْوة ولونها أَحمر. والذُّبَحُ:  الجَزَر البَرِّيُّ وله لون أَحمر؛ قال الأَعشى في صفة خمر:  وشَمولٍ تَحْسِبُ العَيْنُ، إِذا  صَفَقَتْ في دَنِّها، نَوْرَ الذُّبَحْ  ويروى: بُرْدَتها لون الذُّبَحْ. وبردتها: لونها وأَعلامها، وقيل: هو  نبات يأْكله النعام. ثعلب: الذُّبَحَة والذُّبَحُ هو الذي يُشبه الكَمأَةَ؛  قال: ويقال له الذِّبْحَة والذِّبَحُ، والضم أَكثر، وهو ضَربٌ من  الكمأَة بيض؛ ابن الأَثير: وفي شعر كعب بن مُرَّة:  إِني لأَحْسِبُ قولَه وفِعالَه  يوماً، وإِن طال الزمانُ، ذُباحا  قال: هكذا جاء في رواية. والذُّباحُ: القتل، وهو أَيضاً نبت يَقْتُل  آكله، والمشهور في الرواية رياحا. والذُّبَحُ والذُّباحُ: نبات من السَّمِّ؛  وأَنشد:  ولَرُبَّ مَطْعَمَةٍ تكونُ ذُباحا  (* قوله «ولرب مطعمة إلخ» صدره كما في الأَساس «واليأس مما فات يعقب  راحة» والشعر للنابغة.)  وقال رؤبة:  يَسْقِيهمُ، من خِلَلِ الصِّفاحِ،  كأْساً من الذِّيفان والذُّباحِ  وقال الأَعشى:  ولكنْ ماءُ عَلْقَمَةٍ بسَلْعٍ،  يُخاضُ عليه من عَلَقِ الذُّباحِ  وقال آخر:  إِنما قولُكَ سَمٌّ وذُبَحْ  ويقال: أَصابه موت زُؤام وذُواف وذُباحٌ؛ وأَنشد لبيد:  كأْساً من الذِّيفانِ والذُّباحِ  وقال: الذُّباحُ الذُّبَحُ؛ يقال: أَخذهم بنو فلان بالذُّباحِ أَي  ذَبَحُوهم.  والذُّبَحُ أَيضاً: نَوْرٌ أَحمر. وحَيَّا الله هذه الذُّبَحة أَي هذه  الطلعة.  وسَعْدٌ الذَّابِحُ: منزل من منازل القمر، أَحد السعود، وهما كوكبان  نَيِّرَان بينهما مقدارُ ذِراعٍ في نَحْر واحد، منهما نَجْمٌ صَغير قريبٌ  منه كأَنه يذبحه، فسمي لذلك ذابحاً؛ والعرب تقول: إِذا طلع الذابح انْحَجَر  النابح.  وأَصلُ الذَّبْح: الشَّق؛ ومنه قوله:  كأَنَّ عَينَيَّ فيها الصَّابُ مَذْبُوحُ  أَي مشقوق معصور.  وذَبَّح الرجلُ: طأْطأَ رأْسه للركوع كَدبَّحَ، حكاه الهروي في  الغريبين، والمعروف الدال. وفي الحديث: أَنه نهى عن التذبيح في الصلاة، هكذا جاء  في روايةٍ، والمشهور بالدال المهملة؛ وحكى الأَزهري عن الليث، قال: جاء  عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه نهى عن أَن يُذَبِّحَ الرجلُ في صلاته  كما يُذَبِّحُ الحمارُ، قال: وقوله أَن يُذَبِّحَ، هو أَن يطأْطئ رأْسه  في الركوع حتى يكون أَخفض من ظهره؛ قال الأَزهري: صحَّف الليث الحرف،  والصحيح في الحديث: أَن يدبِّح الرجل في الصلاة، بالدال غير معجمة كما رواه  أَصحاب أَبي عبيد عنه في غريب الحديث، والذال خطأٌ لا شك فيه.  والذَّابح: مِيسَمٌ على الحَلْق في عُرْض العُنُق. ويقال للسِّمَةِ:  ذابحٌ.
مقاييس اللغة:
(ذبح)  الذال والباء والحاء أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على الشّقّ. فالذَّبح: مصدر ذبَحْت الشّاةَ ذبحاً. والذِّبح: المذبوح. والذُّبَّاح: شُقوقٌ في أصول الأصابع. ويقال ذُبِحَ الدَّنُّ، إذا بُزِلَ. والمذابح: سيولٌ صغار تشقُّ الأرض شقّاً. وسعدٌ الذّابحُ: أحد السُّعود([11]). والذِّبَح: نبتٌ، ولعله أن يكون شاذَّا من الأصل.
القاموس المحيط:
ذَبَحَ، كمنَعَ، ذَبْحاً وذُباحاً شَقَّ، وفَتَقَ، ونَحَرَ، وخَنَقَ، والدَّنَّ بَزَلَهُ، واللِّحْيَةُ فلاناً سالَتْ تحْتَ ذَقَنِه، فَبَدا مُقَدَّمُ حَنَكِه، فهو مَذْبوحٌ بها. والذِّبْحُ، بالكسر ما يُذْبَحُ. وكصُرَدٍ وعِنَبٍ ضَرْبٌ من الكَمْأَةِ. وكصُرَدٍ الجَزَرُ البَرِّيُّ، ونبتٌ آخَرُ. والذَّبيحُ المَذْبوحُ، وإسماعيلُ، عليه السلام، " وأنا ابنُ الذَّبِيحَيْنِ " لأِن عبدَ المُطَّلِبِ لَزِمَه ذَبْحُ عبدِ اللَّهِ لنَذْرٍ، فَفَداهُ بِمِئَةٍ من الْإِبِلِ، وما يَصْلُحُ أن يُذْبَحَ للنُّسُكِ. واذَّبَحَ، كافْتَعَل اتَّخَذَ ذَبيحاً. وتَذابَحوا ذَبَحَ بَعضُهم بعضاً. والمَذْبَحُ مكانهُ، وشَقٌّ في الأرضِ مِقدارُ الشِّبْرِ ونحوِه، وكمِنْبَرٍ ما يُذْبَحُ به. وكزُنَّارٍ شُقوقٌ في باطِنِ أصابعِ الرِّجْلَينِ، وقد يُخَفَّفُ. وكغُرابٍ نَبْتٌ من السُّمومِ، ووجَعٌ في الحَلْقِ. والمَذابِحُ المَحاريبُ، والمَقاصيرُ، وبُيوتُ كُتُبِ النَّصارى، الواحِدُ كمَسْكَنٍ. والذَّابحُ سِمَةٌ، أو مِيْسَمٌ يَسِمُ على الحَلْق في عُرْض العُنُقِ، وشَعرٌ يَنْبُتُ بينَ النَّصيلِ والمَذْبَحِ. وسَعْدٌ الذَّابحُ كوْكَبانِ نَيِّرانِ بينهما قِيدُ ذِراعٍ، وفي نحرِ أحدِهِما نَجْمٌ صغيرٌ لِقُرْبِه منه كأَنه يَذْبَحُه. وذُبْحانُ، بالضم د باليَمَنِ، واسْمُ جَماعةٍ، وجَدُّ والِدِ عُبَيْدِ بن عَمْرٍو الصَّحابِيِّ. والتَّذْبِيحُ التَّدْبيحُ.
والذُّبَحَةُ، كهُمَزَةٍ وعِنَبَة وكِسْرَة وصُبْرَةٍ وكِتابٍ وغُرابٍ: وجَعٌ في الحَلْقِ، أو دَمٌ يَخْنُقُ فَيَقْتُلُ.
تاج العروس:
ذبح
" ذَبَح " الشّاةَ " كمَنَعَ " يَذْبَحُهَا " ذَبْحاً " بفتح فسكون " وذُبَاحاً " كغُرَاب وهو مَذْبوحٌ وذَبِيحُ من قَوْمٍ ذَبْحَى وذَبَاحَى ؛ وفي اللسان : الذَّبْح : قَطْع الحُلْقومِ من باطنٍ عند النَّصيل وهو موضع الذَّبح من الحَلْق . والذُّبَاح : الذُّبَح . يقال : أَخذَهم بنو فُلانٍ بالذُّبَاح : أَي ذَبَحوهم : والذّبح أَيّاً كان . وذَبَحَ : " شَقَّ " . وكلّ ما شُقَّ : فقد ذُبِحَ . ومنه قوله :
" كأَنّ عَيْنِيَ فيها الصَّابُ مَذْبوحُ أَي مشقوقٌ مَعْصُور . من المَجَاز : ذَبَحَ : بمعنَى " فَتَقَ " . ومِسْك ذَبِيحٌ . قال مَنْظُورُ ابنُ مَرْثَدٍ الأَسَديّ :
" كَأَنّ بينَ فَكِّها والفَكِّ
" فأَرَةَ مِسْكٍ ذُبِحت في سُكِّ أَي فُتِقَتْ في الطِّيب الّذي يقال له سُكُّ المِسْكِ . ويقال : ذَبَحْتُ فأْرَةَ المِسْكِ إِذا فَتَقْتَهَا وأَخرجْتَ ما فيها من المِسْك . ذَبَحَ إِذا " نَحَرَ " . قال شيخنا : قَضِيَّتُه أَنّ الذّبح في الحَلْق والنَّحْر في اللَّبَّة ؛ كذا فصَّلَه بعض الفقهاءِ . وفي شرح الشِّفاءِ أَنّ النَّحر يَخْتَصُّ بالبُدْنِ وفي غيرِهَا يقال : ذَبْحٌ . ولهم فُروقٌ أُخَرُ . ولا يَبْعُد أَن يكون الأَصلُ فيهما إِزهَاقَ الرُّوح بإِصابةِ الحلْقِ والمَنْحَرِ ثمّ وقَعَ التَّخصيص من الفقهاءِ أَخَذوا من كلام الشَّارعِ ثم خَصَّصُوه تَخصيصاً آخَر بقَطْعِ الوَدَجيْنِ وما ذُكِرَ معهما على ما بُيِّنَ في الفروع والله أَعلم . من المجاز : ذَبحَ " : خَنَقَ " يقال : ذَبحَتْه العَبْرةُ : إِذا خَنَقَتْه وأَخَذَتْ بحَلْقِه . ربما قالوا : ذَبَحَ " الدَّنَّ " إِذا بَزَلَه " أَي شَقَّه وثَقَبه وهو أَيضاً من المَجَاز . يقال أَيضاً : ذَبَحَ " اللِّحْيَةُ فلاناً : سالتْ تَحتَ ذَقَنِه فَبَدَا " بغير همز أَي ظَهَرَ " مُقَدَّمُ حَنَكه فهو مَذْبوحٌ بها " وهو مجاز : قال الرّاعِي :
من كلِّ أَشْمَطَ مَذْبُوحٍ بلحْيَتِه ... بادِي الأَذَاةِ عَلَى مَرْكُوِّهِ الطَّحِلِ " والذِّبْح بالكسر " : اسم " ما يُذْبَح " من الأَضاحِي وغيرِهَا مِن الحَيوان وهو بمنزلةِ الطِّحْنِ بمعنَى المَطْحُون والقِطْف بمعنَى المَقْطُوف وهو كثيرٌ في الكلام حتى ادَّعى فيه قَوْمُ القِيَاسَ والصّواب أَنه مَوقوفٌ على السَّماع ؛ قاله شيخُنا . وفي التنزيل " وَفَدَيْنَاهُ بذِبْحٍ عَظِيمٍ " يَعْنِي كَبْشَ إِبراهِيمَ عليه السّلامُ . وقال الأَزهريّ : الذِّبْح : ما أُعِدَّ للذَّبْح وهو بمنزلة الذَّبِيح والمذبوح . الذُّبِحَ " كصُرَدٍ وعِنَبٍ : ضَرْبٌ من الكَمْأَةِ " بِيضٌ . قال ثعلب : والضّمّ فقطْ " : الجَزَرُ البَرِّيّ " وله لونٌ أَحمرُ . قال الأَعشى في صِفة خُمرٍ :
" وشَمُولٍ تَحْسَبُ العَيْنُ إِذا صُفِّقَتْ في دنِّها نَوْرَ الذُّبَحْ الذُّبَح : " نَبْتٌ آخَرُ " هكذا في سائر النُّسخ والصَّواب : والذُّبَح نَبْتٌ أَحمرُ له أَصْلٌ يُقْشَر عنه قِشْرٌ أَسْودُ فيَخْرُجُ أَبيضَ كأَنه خَرَزَه بيضاءُ حُلْوٌ طَيِّبٌ يُؤْكَل واحدته ذُبَحَةٌ وذِبَحَة . حكاه أَبو حَنيفةَ عن الفرّاءِ . وقال أَيضاً : قال أَبو عَمْرٍو الذُّبَحَةُ : شَجرةٌ تَنْبُت على سَاقٍ نَبْتاً كالكُرَّاثِ ثم تكون لها زَهرَةٌ صفراءُ وأَصلُها مثْلُ الجَزَرة وهي حُلْوة ولَوْنُها أَحمرُ . وقيل : هو نَباتٌ يأْكُلُه النَّعَامُ . قال الأَزهريّ : " الذَّبيح : المَذْبُوحُ " . والأُنثَى ذَبِيحةٌ . وإِنما جاءَت بالهاءِ لغَلبةِ الاسم عليها . فإِن قُلْت : شاةٌ ذَبيحٌ أَو كَبْشٌ ذَبِيحٌ لم يدخل فيه الهاءُ لأَنّ فَعيلاً إِذا كان نَعْتاً في معنَى مَفْعُول يُذكَّر يقال : امرأَةٌ قتيلٌ وكَفٌّ خَضيبٌ . وقال أَبو ذُؤيب في صِفَة الخَمر :
إِذا فُضَّتْ خَوَاتِمُها وبُجَّتْ ... يقال لَها دَمُ الوَدَجِ الذَّبِيحُ قال الفارسيّ : أَراد المذبوحَ عنه أَي المشقوقَ من أَجلِه . وقال أَبو ذُؤَيبٍ أَيضاً
وسِرْبٍ تَطَلَّى بالعَبِيرِ كأَنّه ... دِماءُ ظِباءٍ بالنُّحُورِ ذَبِيحُ
ذَبِيحٌ وَصْفٌ للدِّماءِ على حَذْفِ مُضافٍ تَقديرُه ذَبِيحٌ ظِباؤُه . ووَصَفَ الدِّماءَ بالواحد لأَن فَعيلاً يُوصَف به المُذكّرُ والمُؤَنّثُ والواحدُ فما فَوْقَه على صُورةٍ واحدةٍ . الذَّبِيحُ : لَقَبُ سيِّدِنا " إِسماعِيلَ " بنِ إِبراهِيمَ الخَلِيلِ " عليه " وعلى والده الصّلاة و " السّلام " وهذا هو الّذي صَحَّحَه جماعَةٌ وخَصُّوه بالتَّصْنيف . وقيل : هو إِسحاقُ عليه السّلامُ . وهو المَرْوِيّ عن ابن عبّاسٍ . وقال المَسْعُوديّ في تاريخه الكبير : إِنْ كَان الذَّبيحُ بمِنىً فهو إِسماعيل لأَن إِسحاقَ لم يَدْخُل الحِجَازَ وإِنْ كان بالشأْم فهو إِسحاقُ لأَنّ إِسماعيل لم يَدْخل الشأْمَ بعد حَمْلِه إِلى مَكَّة . وصَوَّبه ابن الجَوْزِيّ . ولما تَعارَضَت فيه الأَدِلّةُ تَوقَّفَ الجَلالُ في الجَزْمِ بواحدٍ منهما كذا في شَرْح شيخنا . في الحديث : " " أَنَا ابنُ الذَّبِيحَيْنِ " " أَنكره جَماعَةٌ وضَعَّفَه آخرون . وأَثْبَتَه أَهْلُ السِّيَر والمَوَاليد وقالوا : الضّعيف يُعْمَلُ به فيهما . وإِنما سُمِّيَ به " لأَنّ " جَدَّه " عبدَ المُطَّلب " بنَ هاشمٍ " لَزِمَه ذَبْحُ " وَلدِه " عبدِ الله " والدِ النّبيّ صلّى الله عليه وسلّم " لنَذْرٍ ففَداه بمائةٍ من الإِبلِ " كما ذَكَرَه أَهلُ السِّيَرِ والموَالِيدِ . الذَّبيحُ : " ما يَصْلُحُ أَن يُذْبحَ للنُّسُكِ " قال ابنُ أَحمرَ يُعرِّضُ بِرجُلٍ كان يشتُمُه يقال له سُفيانُ : نُبِّئْتُ سُفيانَ يَلْحَانَا ويَشْتُمُنَا واللهُ يَدْفَعُ عنَّا شرَّ سُفْيانَا
تُهْدَى إِليه ذِراعُ البَكْرِ تَكْرِمَةً ... إِمّا ذَبِيحاً وإِمَّا كان حُلاّنَا والحُلاّنُ : الجَدْيُ الّذي يُؤْخَذ من بطْنِ أُمِّه حيّاً فيُذْبَح . واذَّبَحَ كافْتَعَل : اتَّخَذَ ذَبِيحاً " كاطَّبَخَ : إِذا اتَّخَذ طَبيخاً . القَوْمُ " تَذَابحُوا : ذَبَحَ بعضُهم بعضاً " . يقال : التَّمَادُحُ التَّذابُحُ وهو مَجازٌ كما في الأَساس " والمذْبَح مَكانُه " أَي الذَّبْحِ أَو المكان الّذي يَقَعُ فيه الذَّبْحُ من الأَرْضِ ومكانُ الذَّبْحِ من الحَلْقِ لِيَشملَ ما قالَه السُّهَيْليّ في الرَّوض : المَذْبحُ : ما تَحْت الحَنَكِ من الحَلْق ؛ قاله شيخنا . المَذْبَح : " شَقٌّ في الأَرضِ مِقْدَارُ الشِّبْرِ ونَحْوِه " يقال : غادَرَ السَّيْلُ في الأَرضِ أَخَادِيدَ ومذَابِحَ . وفي اللسان : والمذابِحُ : مِن المَسايِل واحِدها مَذْبَح وهو مَسِيلٌ يَسيلُ في سَنَدٍ أَو عَلَى قَرَارِ الأَرْضِ . وعَرْضُه فِتْرٌ أَو شِبْرٌ . وقد تكون المذابِحُ خِلْقَةً في الأَرضِ المُستوِيَة لها كهَيْئةِ النَّهْر يَسيبُ فيها ماؤُها فذلك المَذْبَح . والمَذابِحُ تكون في جميعِ الأَرضِ : الأَوْدِيةِ وغيرِها وفيما تَوَاطَأَ من الأَرض . المِذْبَح " كمِنْبَر " : السِّكِّينُ . وقال الأَزهريّ : هو " ما يُذْبَح به " الذَّبِيحةُ من شَفْرَةٍ غيرِهَا . ومن المجاز : الذُّبّاح " كزُنّار : شُقُوقٌ في باطِنِ أَصابِعِ الرِّجْلَيْنِ " ممّا يَلِي الصَّدْرِ . ومنه قولهم : ما دُونَه شَوْكةٌ ولا ذُبّاحٌ . ونقلَ الأَزهريّ عن ابن بُزُرْج : الذُّبَّاحُ : حَزٌّ في باطِن أَصابِع الرِّجْل عَرْضاً وذلك أَن ذَبَحَ الأَصابِعَ وقَطعَها عَرْضاً وجَمْعُه ذَبابِيحُ . وأَنشد :
" حِرٌّ هِجَفٌّ مُتَجافٍ مَصْرَعُهْ
" به ذَبابِيحُ ونَكْبٌ يَظْلَعُهْ قال الأَزهَريّ : والتّشديد في كلام العرب أَكْثَرُ . " وقد يُخَفَّف " وإِليه ذَهب إِلى أَنّه من الأَدواءِ الّتي جاءَت على فُعالٍ . الذُّبَاحُ والذُّبَح " كغُرابٍ " وصُرَدٍ : " نبْتٌ مِن السُّمومِ " يَقْتُل آكِلَه . وأَنشد :
" ولَرُبَّ مَطْعَمةٍ تكون ذُبَاحَا
وهو مجاز . من المَجاز أَيضاً قولهم : الطَّمَع ذُبَاحٌ . الذُّبَاحُ : " وجَعٌ في الحَلْق " كأَنّه يَذْبَح . ويقال : أَصابَه مَوْتٌ زُؤَامٌ وزُؤَافٌ وذُبَاحٌ ؛ وسيأْتي في آخرِ المادّة وهو مكرَّر . من المَجاز أَيضاً : " المَذَابِحُ : المَحارِيبُ " سُمِّيَتْ بذلك للقَرابِين . المَذابِحُ " : المَقَاصِيرُ " في الكَنَائِس جمْع مَقْصُورة . ويقال هي المَحَارِيبُ . المَذابِح : " بيُوتُ كُتُبِ النَّصارَى الواحِد " مَذْبَحٌ " كمَسْكَن " . ومنه قولُ كَعْبٍ في المُرْتَدّ : " أَدْخِلُوه المَذْبَحَ وضَعُوا التَّوْرَاةَ وحَلِّفُوه باللهِ " حكاه الهَرَوِيّ في الغَرِيبيْن . " والذَّابِح : سمَّةٌ أَو مِيسَمٌ يَسِمُ على الحَلْقِ في عُرْضِ العُنُق " ومثله في اللسان . الذّابِح : " شَعرٌ يَنْبُتُ بين النَّصيلِ من الحُلْقُوم والنَّصيلُ قريبٌ منه . " وسَعْدٌ الذّابِحُ " مَنْزِلٌ من مَنَازِلِ القَمر أَحَدُ السُّعودِ وهما " كَوْكَبَانِ نَيِّرَانِ بينهما قِيدُ " أَي مِقْدَارُ " ذِراعٍ وفي نَحْرِ أَحدهما نَجْمٌ صَغيرٌ لقُرْبِه منه كأَنّه يَذْبَحُه " فسُمِّيَ لذلك ذَابِحاً والعرب تقول : إِذا طَلَعَ الذَّابحُ جَحَر النّابِح . " وذُبْحَانُ بالضّمّ : د باليَمن و " ذُبْحَانُ " اسْمُ جماعةٍ و " اسمُ " جَدّ والدِ عُبَيْدِ بنِ عمْرٍو الصّحابيّ " رضي الله عنه . والمُسَمّى بعُبيدِ بن عمْرٍو من الصّحابة ثلاثةُ رجالٍ : عُبيْد بن عمْرٍو الكِلابيّ وعُبيد بن عَمْرٍو البَياضِيّ وعُبَيْدُ بنُ عَمْرٍو الأَنصاريّ أَبو علْقَمَةَ الرّاوي عنه . " والتَّذْبِيحُ " في الصّلاة : " التَّدْبيح " وقد تقدّم معناه . يقال : ذَبّحَ الرَّجلُ رَأْسَه : طَأْطَأَه للرُّكُوعِ كدَبَّح ؛ حكَاه الهَرويّ في الغَريبَين وحكى الأَزهريّ عن الليث في الحديث : " نَهَى عن أَن يُذَبِّح الرَّجُلُ في صَلاته كما يُذَبِّح الحِمَارُ " . قال : وهو أَن يُطأْطِئَ رأْسَه في الرُّكوع حتّى يكون أَخفضَ من ظَهْرِه . قال الأَزهريّ : صَحَّفَ اللَّيْث الحَرْفَ والصَّحيحُ في لحديث : أَن " يُدَبِّحَ الرَّجُلُ في الصّلاة " بالدّال غيرَ مُعجمةٍ كما رواه أَصحابُ أَبري عُبَيْد عنه في غَريبِ الحديث والذّال خطأٌ لا شَكَّ فيه . كذا في اللسان . " والذّبحةُ كهُمَزَةٍ وعنَبَةٍ وكِسْرَة وصُبْرَةٍ وكِتَابٍ وغُرَابٍ " فهذه ستُّ لُغَات وفاته الذِّبْح بكسر فسكون والمشهور هو الأَول والأَخير وتسكين الباءِ نقَلَه الزَّمَخْشرِيّ في الأَساس وهو مأْخوذ من قنول الأَصمعيّ وأَنكره أَبو زَيْد ونَسَبَه بعضهم إِلى العامّة : " وَجَعٌ في الحَلْق " . وقال الأَزهريّ : دَاءٌ يَأْخُذ في الحَلْق ورُبما قَتَلَ " أَو دَمٌّ يَخْنُق " . وعن ابن شُميلٍ : هي قَرْحَةٌ تَخرُج في حلْقِ الإِنسانِ مثْل الذِئْبَة الّتي تأْخذ الحِمَارَ . وقيل : هي قَرْحَةٌ تَظْهر فيه فيَنْسدّ معها ويَنْقطع النَّفَسُ " فيَقْتُل " . يقال : أَخَذَتْه الذبحةُ . ومما يستدرك عليه : الذَّبِيحة : الشَّاةُ المَذْبوحةُ . وشاةٌ ذَبِيحةٌ وذَبِيحٌ من نِعاجٍ ذَبْحَى وذَبَاحَى وذَبائِحَ . وكذلك النَّاقة . والذَّبْح : الهَلاكُ وهو مَجاز فإِنه من أَسْرعِ أَسبابِه . وبه فُسِّرَ حديثُ القَضَاءِ : " فكَأَنّما ذُبِحَ بغَيْرِ سِكِّينٍ " وذَبَّحَه : كذَبَحه . وقد قُرِئ : " يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ " قال أَبو إِسحاق : القراءة المُجْمعُ عليها بالتّشديد والتخفيف شاذٌّ والتَّشديد أَبلغُ لأَن للتّكثير ويَذْبَحون يَصلُح أَن يكون للقليل والكثيرِ ومعنى التكثيرِ أَبلغُ . والذّابِحة : كلُّ ما يجوز ذَبْحُه من الإِبل والبقرِ والغنمِ وغيرها فاعِله بمعنى مَفْعُولة . وقد جاءَ في حديث أُمِّ زَرْعٍ : " فأَعْطانِي من كلِّ ذابِحة زَوْجاً " . والرِّواية المشهورة : " من كلِّ رائحةٍ " . وذَبائحُ الجِنِّ الْمَنهِيُّ عنها : أَنْ يَشترِيَ الرجلُ الدَّارَ أَو يستخرجَ ماءَ العيْنِ وما أَشْبَهه فيذْبحَ لها ذَبيحةً للطِّيَرَة . وفي الحديث " كلُّ شيْءٍ في البحر مَذْبوحٌ . " أَي ذَكِيٌّ لا يحتاج إِلى الذَّبْح . ويُستعار الذَّبْح للإِحلالِ فِي حديثِ أَبي الدَّرْدَاءِ رضي الله عنه " ذَبْحُ الخَمرِ المِلْحُ والشَّمسُ والنِّينانُ " : وهي جَمْعُ نُونٍ : السَّمَك أَي هذه الأَشياءُ تَقْلِب الخَمْرَ فتستحيلُ عن هَيْئتها فتَحِلّ . ومن
الأَمثال : " كان ذلك مِثْلَ الذِّبْحَةِ على النَّحْرِ . " يُضْرَبُ للَّذي تَخالُه صديقاً فإِذا هو عَدُوٌّ ظاهِرُ العَداوةِ . والمَذْبَحُ من الأَنهار . ضَرْبٌ كأَنه شُقَّ أَو انْشَقَّ . ومن المجاز : ذَبَحَه الظَّمأُ : جَهَدَه ومِسْكٌ ذِبيحٌ . والْتَقَوْا فأَجْلَوْا عن ذَبِيح أَي قَتِيلٍ . مثال : " كان ذلك مِثْلَ الذِّبْحَةِ على النَّحْرِ . " يُضْرَبُ للَّذي تَخالُه صديقاً فإِذا هو عَدُوٌّ ظاهِرُ العَداوةِ . والمَذْبَحُ من الأَنهار . ضَرْبٌ كأَنه شُقَّ أَو انْشَقَّ . ومن المجاز : ذَبَحَه الظَّمأُ : جَهَدَه ومِسْكٌ ذِبيحٌ . والْتَقَوْا فأَجْلَوْا عن ذَبِيح أَي قَتِيلٍ

_Türkçe çeviri henüz yok_
