# ذبح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%A8%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ذبح

ذبح  الشاة  كمنع  يذبحها  ذبحا  ، بفتح فسكون،  وذباحا  ، كغراب، وهو مذبوح وذبيح، من قوم ذبحى وذباحى؛ وفي اللسان: الذبح: قطع الحلقوم من باطن عند النصيل، وهو موضع الذبح من الحلق. والذباح: الذبح. يقال: أخذهم بنو فلان بالذباح: أي ذبحوهم: والذبح أيا كان. وذبح:  شق  . وكل ما شق: فقد ذبح. ومنه قوله:
  كأن عيني فيها الصاب مذبوح أي مشقوق معصور. من المجاز: ذبح: بمعنى  فتق  . ومسك ذبيح. قال منظور ابن مرثد الأسدي:
  كأن بين فكها والفك
  فأرة مسك ذبحت في سك أي فتقت في الطيب الذي يقال له سك المسك. ويقال: ذبحت فأرة المسك، إذا فتقتها وأخرجت ما فيها من المسك. ذبح، إذا  نحر  . قال شيخنا: قضيته أن الذبح في الحلق، والنحر في اللبة؛ كذا فصله بعض الفقهاء. وفي شرح الشفاء أن النحر يختص بالبدن، وفي غيرها يقال: ذبح. ولهم فروق أخر. ولا يبعد أن يكون الأصل فيهما إزهاق الروح بإصابة الحلق والمنحر، ثم وقع التخصيص من الفقهاء، أخذوا من كلام الشارع ثم خصصوه تخصيصا آخر بقطع الودجين وما ذكر معهما على ما بين في الفروع والله أعلم. من المجاز: ذبح  : خنق  ، يقال: ذبحته العبرة: إذا خنقته وأخذت بحلقه. ربما قالوا: ذبح  الدن  ، إذا بزله  أي شقه وثقبه، وهو أيضا من المجاز. يقال أيضا: ذبح  اللحية فلانا: سالت تحت ذقنه فبدا  ، بغير همز، أي ظهر  مقدم حنكه، فهو مذبوح، بها  ، وهو مجاز: قال الراعي:
  من كل أشمط مذبوح بلحـيتـه                      بادي الأذاة على مركوه الطحل  والذبح، بالكسر  : اسم  ما يذبح  من الأضاحي وغيرها من الحيوان، وهو بمنزلة الطحن بمعنى المطحون، والقطف بمعنى المقطوف وهو كثير في الكلام حتى ادعى فيه قوم القياس، والصواب أنه موقوف على السماع؛ قاله شيخنا. وفي التنزيل  وفديناه بذبح عظيم  يعني كبش إبراهيم عليه السلام. وقال الأزهري: الذبح: ما أعد للذبح، وهو بمنزلة الذبيح والمذبوح. الذبح  كصرد وعنب: ضرب من الكمأة  بيض. قال ثعلب: والضم فقط  : الجزر البري  ، وله لون أحمر. قال الأعشى في صفة خمر:
  وشمول تحسب العين إذا صفقت في دنها نور الذبح الذبح:  نبت آخر  ، هكذا في سائر النسخ، والصواب: والذبح نبت أحمر له أصل، يقشر عنه قشر أسود فيخرج أبيض كأنه خرزه بيضاء، حلو، طيب، يؤكل، واحدته ذبحة وذبحة. حكاه أبو حنيفة عن الفراء. وقال أيضا: قال أبو عمرو الذبحة: شجرة تنبت على ساق نبتا كالكراث، ثم تكون لها زهرة صفراء وأصلها مثل الجزرة وهي حلوة، ولونها أحمر. وقيل: هو نبات يأكله النعام. قال الأزهري:  الذبيح: المذبوح  . والأنثى ذبيحة. وإنما جاءت بالهاء لغلبة الاسم عليها. فإن قلت: شاة ذبيح، أو كبش ذبيح، لم يدخل فيه الهاء، لأن فعيلا إذا كان نعتا في معنى مفعول يذكر، يقال: امرأة قتيل، وكف خضيب. وقال أبو ذؤيب في صفة الخمر:
  إذا فضت خواتمها وبجت                      يقال لها دم الودج الذبيح قال الفارسي: أراد المذبوح عنه، أي المشقوق من أجله. وقال أبو ذؤيب أيضا.

  وسرب تطلى بالعبير كأنه                      دماء ظباء بالنحور ذبيح

  ذبيح وصف للدماء على حذف مضاف تقديره ذبيح ظباؤه. ووصف الدماء بالواحد لأن فعيلا يوصف به المذكر والمؤنث، والواحد فما فوقه، على صورة واحدة. الذبيح: لقب سيدنا  إسماعيل  بن إبراهيم الخليل  عليه  وعلى والده الصلاة و  السلام  وهذا هو الذي صححه جماعة وخصوه بالتصنيف. وقيل: هو إسحاق عليه السلام. وهو المروي عن ابن عباس. وقال المسعودي في تاريخه الكبير: إن كان الذبيح بمنى فهو إسماعيل، لأن إسحاق لم يدخل الحجاز، وإن كان بالشأم فهو إسحاق، لأن إسماعيل لم يدخل الشأم بعد حمله إلى مكة. وصوبه ابن الجوزي. ولما تعارضت فيه الأدلة توقف الجلال في الجزم بواحد منهما كذا في شرح شيخنا. في الحديث:   أنا ابن الذبيحين   أنكره جماعة وضعفه آخرون. وأثبته أهل السير والمواليد، وقالوا: الضعيف يعمل به فيهما. وإنما سمي به  لأن  جده  عبد المطلب  بن هاشم  لزمه ذبح  ولده  عبد الله  والد النبي صلى الله عليه وسلم  لنذر، ففداه بمائة من الإبل  ، كما ذكره أهل السير والمواليد. الذبيح:  ما يصلح أن يذبح للنسك  ، قال ابن أحمر يعرض برجل كان يشتمه يقال له سفيان: نبئت سفيان يلحانا ويشتمنا والله يدفع عنا شر سفيانا
  تهدى إليه ذراع البكر تكرمة                      إما ذبيحا وإما كان حلانـا والحلان: الجدي الذي يؤخذ من بطن أمه حيا فيذبح. واذبح، كافتعل: اتخذ ذبيحا  كاطبخ: إذا اتخذ طبيخا. القوم  تذابحوا: ذبح بعضهم بعضا  . يقال: التمادح التذابح، وهو مجاز كما في الأساس  والمذبح مكانه  أي الذبح، أو المكان الذي يقع فيه الذبح من الأرض، ومكان الذبح من الحلق، ليشمل ما قاله السهيلي في الروض: المذبح: ما تحت الحنك من الحلق؛ قاله شيخنا. المذبح:  شق في الأرض مقدار الشبر ونحوه  يقال: غادر السيل في الأرض أخاديد ومذابح. وفي اللسان: والمذابح: من المسايل، واحدها مذبح، وهو مسيل يسيل في سند أو على قرار الأرض. وعرضه فتر أو شبر. وقد تكون المذابح خلقة في الأرض المستوية، لها كهيئة النهر، يسيب فيها ماؤها، فذلك المذبح. والمذابح تكون في جميع الأرض: الأودية وغيرها وفيما تواطأ من الأرض. المذبح  كمنبر  : السكين. وقال الأزهري: هو  ما يذبح به  الذبيحة من شفرة غيرها. ومن المجاز: الذباح  كزنار: شقوق في باطن أصابع الرجلين  مما يلي الصدر. ومنه قولهم: ما دونه شوكة ولا ذباح. ونقل الأزهري عن ابن بزرج: الذباح: حز في باطن أصابع الرجل عرضا، وذلك أن ذبح الأصابع وقطعها عرضا، وجمعه ذبابيح. وأنشد:
  حر هجف متجاف مصرعه
  به ذبابيح ونكب يظـلـعـه قال الأزهري: والتشديد في كلام العرب أكثر.  وقد يخفف  ، وإليه ذهب إلى أنه من الأدواء التي جاءت على فعال. الذباح والذبح  كغراب  وصرد:  نبت من السموم  يقتل آكله. وأنشد:
  ولرب مطعمة تكون ذباحا

  وهو مجاز. من المجاز أيضا قولهم: الطمع ذباح. الذباح:  وجع في الحلق  كأنه يذبح. ويقال: أصابه موت زؤام وزؤاف وذباح؛ وسيأتي في آخر المادة، وهو مكرر. من المجاز أيضا:  المذابح: المحاريب  ، سميت بذلك للقرابين. المذابح  : المقاصير  في الكنائس، جمع مقصورة. ويقال هي المحاريب. المذابح:  بيوت كتب النصارى، الواحد  مذبح  كمسكن  . ومنه قول كعب في المرتد:  أدخلوه المذبح وضعوا التوراة، وحلفوه بالله  حكاه الهروي في الغريبين.  والذابح: سمة أو ميسم يسم على الحلق في عرض العنق  ومثله في اللسان. الذابح:  شعر ينبت بين النصيل من الحلقوم، والنصيل قريب منه.  وسعد الذابح  منزل من منازل القمر، أحد السعود، وهما  كوكبان نيران بينهما قيد  أي مقدار  ذراع وفي نحر أحدهما نجم صغير لقربه منه كأنه يذبحه  فسمي لذلك ذابحا والعرب تقول: إذا طلع الذابح، جحر النابح.  وذبحان، بالضم: د، باليمن، و  ذبحان  اسم جماعة، و  اسم  جد والد عبيد بن عمرو الصحابي  ، رضي الله عنه. والمسمى بعبيد بن عمرو من الصحابة ثلاثة رجال: عبيد بن عمرو الكلابي، وعبيد بن عمرو البياضي، وعبيد بن عمرو الأنصاري أبو علقمة الراوي عنه.  والتذبيح  في الصلاة:  التدبيح  وقد تقدم معناه. يقال: ذبح الرجل رأسه: طأطأه للركوع، كدبح؛ حكاه الهروي في الغريبين وحكى الأزهري عن الليث في الحديث:  نهى عن أن يذبح الرجل في صلاته كما يذبح الحمار  . قال: وهو أن يطأطئ رأسه في الركوع حتى يكون أخفض من ظهره. قال الأزهري: صحف الليث الحرف، والصحيح في لحديث: أن  يدبح الرجل في الصلاة  بالدال غير معجمة، كما رواه أصحاب أبري عبيد عنه في غريب الحديث، والذال خطأ لا شك فيه. كذا في اللسان.  والذبحة، كهمزة وعنبة وكسرة وصبرة وكتاب وغراب  ، فهذه ست لغات، وفاته الذبح، بكسر فسكون، والمشهور هو الأول والأخير، وتسكين الباء نقله الزمخشري في الأساس، وهو مأخوذ من قنول الأصمعي، وأنكره أبو زيد، ونسبه بعضهم إلى العامة:  وجع في الحلق  . وقال الأزهري: داء يأخذ في الحلق وربما قتل،  أو دم يخنق  . وعن ابن شميل: هي قرحة تخرج في حلق الإنسان، مثل الذئبة التي تأخذ الحمار. وقيل: هي قرحة تظهر فيه، فينسد معها وينقطع النفس  فيقتل  . يقال: أخذته الذبحة. ومما يستدرك عليه: الذبيحة: الشاة المذبوحة. وشاة ذبيحة وذبيح، من نعاج ذبحى وذباحى وذبائح. وكذلك الناقة. والذبح: الهلاك، وهو مجاز، فإنه من أسرع أسبابه. وبه فسر حديث القضاء:  فكأنما ذبح بغير سكين  وذبحه: كذبحه. وقد قرئ:  يذبحون أبناءكم  قال أبو إسحاق: القراءة المجمع عليها بالتشديد، والتخفيف شاذ، والتشديد أبلغ لأن للتكثير، ويذبحون يصلح أن يكون للقليل والكثير، ومعنى التكثير أبلغ. والذابحة: كل ما يجوز ذبحه من الإبل والبقر والغنم وغيرها، فاعله بمعنى مفعولة. وقد جاء في حديث أم زرع:  فأعطاني من كل ذابحة زوجا  . والرواية المشهورة:  من كل رائحة  . وذبائح الجن المنهي عنها: أن يشتري الرجل الدار أو يستخرج ماء العين وما أشبهه، فيذبح لها ذبيحة للطيرة. وفي الحديث  كل شيء في البحر مذبوح.  أي ذكي لا يحتاج إلى الذبح. ويستعار الذبح للإحلال، في حديث أبي الدرداء رضي الله عنه  ذبح الخمر الملح والشمس والنينان  : وهي جمع نون: السمك، أي هذه الأشياء تقلب الخمر فتستحيل عن هيئتها فتحل. ومن

  الأمثال:  كان ذلك مثل الذبحة على النحر.  يضرب للذي تخاله صديقا فإذا هو عدو ظاهر العداوة. والمذبح من الأنهار. ضرب كأنه شق أو انشق. ومن المجاز: ذبحه الظمأ: جهده ومسك ذبيح. والتقوا فأجلوا عن ذبيح، أي قتيل.مثال:  كان ذلك مثل الذبحة على النحر.  يضرب للذي تخاله صديقا فإذا هو عدو ظاهر العداوة. والمذبح من الأنهار. ضرب كأنه شق أو انشق. ومن المجاز: ذبحه الظمأ: جهده ومسك ذبيح. والتقوا فأجلوا عن ذبيح، أي قتيل.

### Türkçe

**ذبح** koyunu, **منع** gibi: onu **ذبح** eder, **ذبحا**; fetha ile sonra sükûn ile; ve **ذباحا**; **غراب** gibi; ve o **مذبوح** ve **ذبيح**tir; **ذبحى** ve **ذباحى** kavminden. **اللسان**’da: **الذبح**: **النصيل** yanında iç taraftan **الحلقوم**’u kesmektir; o, boğazdan kesme yeridir. Ve **الذباح**: **الذبح**’tır. Denir ki: falan oğulları onları **بالذباح** ile aldı: yani onları boğazladılar; ve **الذبح** her ne olursa olsun. Ve **ذبح**: yardı. Ve her ne yarıldıysa: artık **ذبح** edilmiştir. Ondandır onun sözü:
  Sanki gözümde **الصاب** **مذبوح**; yani yarılmış, sıkılmış.

Mecazdandır: **ذبح**: **فتق** manasında. Ve **مسك ذبيح**. **منظور ابن مرثد الأسدي** dedi:
  Sanki iki çenesi ile çene arasında
  **سك** içinde boğazlanmış bir misk faresi; yani **سك المسك** denilen güzel koku içinde yarıldı. Ve denir: **ذبحت فأرة المسك**; onu yarıp içindeki miski çıkardığın zaman. **ذبح**: **نحر** ettiği zaman. Şeyhimiz dedi: bunun gereği, **الذبح** boğazda, **النحر** ise **اللبة**’dedir; bazı fakihler onu böyle ayırmıştır. **شرح الشفاء**’da: **النحر** beden’e mahsustur; onun dışındakilerde **ذبح** denir. Ve onların başka farkları da vardır. Ve uzak değildir ki ikisinde de asıl, boğaz ve **المنحر**’a isabet ettirmekle ruhu çıkarmaktır; sonra fakihlerden tahsis vuku buldu; şâri‘in كلامından aldılar, sonra onu başka bir tahsisle, iki şah damarını kesmek ve onlarla birlikte zikredileni, furu‘da beyan olunduğu üzere, tahsis ettiler; Allah daha iyi bilir.

Mecazdandır: **ذبح**: **خنق**; denir: **ذبحته العبرة**; onu boğduğu ve boğazını tuttuğu zaman. Bazen derler: **ذبح الدن**; onu **بزله** ettiğinde; yani onu yardı ve deldi; o da mecazdandır. Yine denir: **ذبح اللحية فلانا**; çenesinin altından aktı da göründü; hemzesiz; yani çenesinin önü ortaya çıktı; o halde o **مذبوح**tur; onunla; ve o mecazdır. **الراعي** dedi:
  Her bir kırçıl, sakalıyla boğazlanmıştan;
  **الأذاة**’si görünen, **مركوه**’u üzerinde **الطحل**.

Ve **الذبح** (kesre ile): kurbanlıklar ve hayvandan başkası gibi, boğazlanan şeyin ismidir; **الطحن**’ın **المطحون** manasında, ve **القطف**’ın **المقطوف** manasında olması gibidir; ve bu sözde çoktur; hatta onda bazıları قياس iddia etti; doğru olan, onun semâ‘a bağlı olmasıdır; şeyhimiz dedi. Ve تنزيل’de: **وفديناه بذبح عظيم**; İbrahim aleyhisselâmın koçunu kasteder. **الأزهري** dedi: **الذبح**: boğazlanmak için hazırlanmış olandır; ve o, **الذبيح** ve **المذبوح** menzilesindedir.

**الذبح** **صرد** ve **عنب** gibi: beyaz bir tür **الكمأة**. **ثعلب** dedi: ve yalnız damme ile: yabani havuçtur; ve onun kırmızı bir rengi vardır. **الأعشى** şarabın vasfında dedi:
  Ve bir **شمول**; göz, onun küpünde çalkalandığında,
  **نور الذبح**’ı sanır.

**الذبح**: başka bir bitkidir; diğer bütün nüshalarda böyle; doğru olan: ve **الذبح** kökü olan kırmızı bir bitkidir; ondan siyah bir kabuk soyulur da beyaz çıkar; sanki beyaz boncuklar gibidir; tatlı, hoş; yenir; onun teki **ذبحة** ve **ذبحة**’dır. Bunu **أبو حنيفة** **الفراء**’dan nakletti. Yine dedi: **أبو عمرو** dedi: **الذبحة**: bir ağaçtır; bir sap üzerinde pırasa gibi bitki olarak biter; sonra onun sarı bir çiçeği olur; ve kökü havuç gibidir; ve o tatlıdır; ve rengi kırmızıdır. Ve denildi: o, devekuşunun yediği bir bitkidir.

**الأزهري** dedi: **الذبيح**: **المذبوح**. Dişisi **ذبيحة**. Ancak ona هاء ile geldi; isim onun üzerine galip geldiği için. Eğer dersin ki: **شاة ذبيح** yahut **كبش ذبيح**; ona هاء girmez; çünkü **فعيل** sıfat olup **مفعول** manasında olduğunda müzekker gelir; denir: **امرأة قتيل** ve **كف خضيب**. **أبو ذؤيب** şarabın vasfında dedi:
  Mühürleri açıldığında ve fışkırdığında,
  Ona **دم الودج الذبيح** denir.

**الفارسي** dedi: **المذبوح عنه**’yu kastetti; yani onun için yarılmış olanı. Ve **أبو ذؤيب** yine dedi:
  Ve **عبير** ile sıvanan bir sürü; sanki o,
  Boğazlarda boğazlanmış ceylanların kanlarıdır.

**ذبيح** kanlar için, muzafın hazfi üzere bir vasıftır; takdiri: **ذبيح ظباؤه**. Ve kanları tek ile vasfetti; çünkü **فعيل** ile müzekker ve müennes, ve tek ve onun üstü, tek bir suret üzere vasfedilir.

**الذبيح**: efendimiz **إسماعيل**’in lakabıdır; **إبراهيم الخليل**’in oğludur; ona ve babasına salât ve selâm. Bu, bir cemaatin tashih ettiği ve tasnif ile ona tahsis ettiği şeydir. Ve denildi: o, İshak aleyhisselâmdır; ve o, İbn Abbas’tan rivayet edilendir. **المسعودي** büyük tarihinde dedi: eğer **الذبيح** Mina’da ise o İsmail’dir; çünkü İshak Hicaz’a girmedi; ve eğer Şam’da ise o İshak’tır; çünkü İsmail, Mekke’ye taşınmasından sonra Şam’a girmedi. İbnü’l-Cevzî onu doğru gördü. Ve onda deliller çatıştığı için, şeyhimizin şerhinde olduğu üzere, **الجلال** ikisinden birini kesinleştirmede durdu.

Hadiste: **أنا ابن الذبيحين**; bir cemaat onu inkâr etti ve başkaları onu zayıf saydı. Ve siyer ve doğumlar ehli onu sabit kıldı; ve dediler: zayıf onun ikisinde de onunla amel edilir. Ancak onunla isimlendirildi; çünkü dedesi **عبد المطلب بن هاشم**’e, bir adak sebebiyle, oğlu **عبد الله**’ı—Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem’in babası—boğazlamak lâzım geldi; sonra onu yüz deve ile fidyeledi; siyer ve doğumlar ehlinin zikrettiği gibi.

**الذبيح**: nüsük için boğazlanmaya elverişli olan şey. **ابن أحمر** kendisine söven, adına **سفيان** denilen bir adamı i‘râz ederek dedi: Bana haber verildi ki **سفيان** bize lahn eder ve bize söver; ve Allah **سفيانا**’nın şerrini bizden defeder:
  Ona bir ikram olarak genç devenin kolu hediye edilir;
  Ya **ذبيحا** olarak, ya da **حلانـا** olmuşsa.

Ve **الحلان**: annesinin karnından diri alınan, sonra boğazlanan oğlaktır. Ve **اذبح**; **افتعل** gibi: **ذبيح** edindi; **اطبخ** gibi: pişmiş yemek edindiğinde. Kavim **تذابحوا**: birbirlerini boğazladılar. Denir: **التمادح التذابح**; ve o, **الأساس**’ta olduğu gibi mecazdır.

Ve **المذبح** onun yeri; yani **الذبح**; yahut yerden boğazlamanın vuku bulduğu yer; ve boğazdan boğazlama yeri; **السهيلي**’nin **الروض**’da dediğini kapsasın diye: **المذبح**: boğazdan çenenin altı; şeyhimiz dedi.

**المذبح**: yerde bir karış miktarı ve benzeri bir yarıktır. Denir: sel yerde hendekler ve **مذابح** bıraktı. **اللسان**’da: ve **المذابح**: su yollarındandır; teki **مذبح**tır; ve o, bir yamaçta yahut yerin düzlüğü üzerinde akan bir su yoludur. Ve onun genişliği bir **فتر** yahut bir karıştır. Ve **المذابح** düz yerde yaratılışça olabilir; nehir gibi bir şekli vardır; suyu onda akar; işte o **المذبح**tır. Ve **المذابح** bütün yerde olur: vadiler ve başkaları, ve yerin alçalmış olanlarında.

**المذبح** **منبر** gibi: bıçak. **الأزهري** dedi: o, **الذبيحة**’yı boğazlamak için, başka bir şeyden olan bir ağızdan, boğazlanan şeydir.

Ve mecazdandır: **الذباح** **زنار** gibi: ayak parmaklarının iç tarafında, göğse yakın tarafta olan yarıklar. Ondandır onların sözü: onun altında ne bir diken ne de **ذباح** vardır. **الأزهري** İbn Büzerc’den nakletti: **الذباح**: adamın ayak parmaklarının iç tarafında enlemesine bir kesiktir; çünkü parmakların boğazlanması, onların enlemesine kesilmesidir. Çoğulu **ذبابيح**tir. Ve şu beyit okundu:
  Sıcak, ince; düşüş yeri uzaklaşmış;
  Onda **ذبابيح** ve topallık vardır; onu topallatır.

**الأزهري** dedi: Arapların كلامında teşdîd daha çoktur. Ve hafifletilebilir; ve ona gitti ki o, **فعال** üzere gelen dertlerdendir.

**الذباح** ve **الذبح** **غراب** ve **صرد** gibi: **السموم**’dan bir bitkidir; yiyenini öldürür. Ve şu beyit okundu:
  Nice yedirilen vardır ki **ذباحا** olur.

Ve o, mecazdır. Mecazdan yine onların sözü: **الطمع ذباح**. **الذباح**: boğazda bir ağrı; sanki boğazlanıyormuş gibi. Ve denilir: ona **موت زؤام** ve **زؤاف** ve **ذباح** isabet etti; maddenin sonunda gelecektir ve o tekrardır. Mecazdan yine: **المذابح**: **المحاريب**; kurbanlar sebebiyle böyle adlandırılmıştır. **المذابح**: kiliselerdeki **المقاصير**; **مقصورة**’nın çoğuludur. Ve denilir: onlar **المحاريب**’dir. **المذابح**: Hristiyanların kitap evleri; tekili **مذبح**; **كمسكن**. Ve ondan, Ka‘b’ın mürted hakkında sözü: **أدخلوه المذبح وضعوا التوراة، وحلفوه بالله**; bunu Herevî **الغريبين**’de hikâye etti. Ve **الذابح**: boğaz üzerine, boynun enine kısmında dağlanan bir nişan yahut dağ; bunun benzeri **اللسان**’dadır. **الذابح**: **الحلقوم**’dan **النصيل** arasında biten bir kıl; **النصيل** ona yakındır. Ve **سعد الذابح**: ayın menzillerinden bir menzil, **السعود**’dan biridir; ve onlar iki ateşli yıldızdır, aralarında bir **قيد** yani bir zira‘ miktarı vardır; ikisinden birinin boğazında, ona yakınlığından dolayı sanki onu boğazlıyormuş gibi küçük bir yıldız vardır; bu sebeple ona **ذابحا** adı verildi. Ve Araplar der ki: **إذا طلع الذابح، جحر النابح**. Ve **ذبحان** (ötre ile): Yemen’de bir yer. Ve **ذبحان** bir cemaat adıdır; ve sahabî **عبيد بن عمرو**’nun babasının babasının adıdır; Allah ondan razı olsun. Sahabeden **عبيد بن عمرو** diye adlandırılan üç adamdır: **عبيد بن عمرو الكلابي** ve **عبيد بن عمرو البياضي** ve **عبيد بن عمرو الأنصاري أبو علقمة**; ondan rivayet eden. Ve namazda **التذبيح**: **التدبيح**; manası daha önce geçti. Denilir: adam başını **ذبح** etti: rükû için onu eğdi; **كدبح** gibi; bunu Herevî **الغريبين**’de hikâye etti; Ezherî de hadiste Leys’ten nakletti: **نهى عن أن يذبح الرجل في صلاته كما يذبح الحمار**. Dedi: o, rükûda başını eğmesidir; ta ki sırtından daha aşağı olsun. Ezherî dedi: Leys harfi tashîf etti; hadiste doğru olan: **أن يدبح الرجل في الصلاة**; **الدال** ile, noktasız; nitekim Ebû Ubeyd’in ashabı ondan **غريب الحديث**’te rivayet etti; **الذال** hatadır, onda şüphe yoktur. **اللسان**’da böyledir. Ve **الذبحة**; **كهمزة** ve **عنبة** ve **كسرة** ve **صبرة** ve **كتاب** ve **غراب** gibi; bunlar altı lugattır. Ve ondan **الذبح** (kesre ile sonra sükûn) ona kaçtı; meşhur olan birincisi ve sonuncusudur. **الباء**’nın sükûnunu Zemahşerî **الأساس**’ta nakletti; o, Asma‘î’nin sözüne dayanır; Ebû Zeyd onu inkâr etti; bazısı onu avama nispet etti: boğazda bir ağrı. Ezherî dedi: boğazda tutan bir hastalık; bazen öldürür; yahut boğan bir kan. İbn Şümeyl’den: o, insanın boğazında çıkan bir yaradır; eşeği tutan **الذئبة** gibi. Ve denildi: onda beliren bir yaradır; onunla birlikte tıkanır ve nefes kesilir; böylece öldürür. Denilir: onu **الذبحة** tuttu. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الذبيحة**: boğazlanmış koyun. Ve **شاة ذبيحة** ve **ذبيح**; **نعاج ذبحى** ve **ذباحى** ve **ذبائح**’dendir. Deve de böyledir. Ve **الذبح**: helâk; o mecazdır; çünkü o, sebeplerinin en hızlılarındandır. Bununla kazâ hadisi tefsir edildi: **فكأنما ذبح بغير سكين**. Ve **ذبحه**: **كذبحه**. Ve şu da okunmuştur: **يذبحون أبناءكم**. Ebû İshâk dedi: üzerinde icmâ edilen kıraat şeddelidir; tahfîf şâzdır; şedde daha beliğdir; çünkü o, çokluk içindir. Ve **يذبحون** az ve çok için elverişli olur; çokluk manası daha beliğdir. Ve **الذابحة**: develerden, sığırlardan, koyunlardan ve başkalarından boğazlanması câiz olan her şey; **فاعله** mânâca **مفعولة** demektir. Ve Ümmü Zer‘ hadîsinde gelmiştir: **فأعطاني من كل ذابحة زوجا**. Meşhur rivayet: **من كل رائحة**. Ve yasaklanan **ذبائح الجن**: adamın evi satın alması yahut pınar suyunu çıkarması ve benzeri şeyler; sonra uğursuzluk için ona bir **ذبيحة** boğazlamasıdır. Ve hadiste: **كل شيء في البحر مذبوح**; yani tezkiye edilmiş, boğazlamaya ihtiyaç duymaz. Ve **الذبح** helâl kılma için istiâre edilir; Ebû’d-Derdâ hadîsinde, Allah ondan razı olsun: **ذبح الخمر الملح والشمس والنينان**: ve o, **نون**’un çoğuludur: balık; yani bu şeyler şarabı çevirir; böylece suretinden başka bir şeye dönüşür, helâl olur. Ve

Atasözlerindendir: **كان ذلك مثل الذبحة على النحر**. Açık düşmanlığı olan bir düşman olduğu hâlde onu dost sandığın kimse için darb-ı meseldir. Ve **المذبح** nehirlerden bir yerdir; sanki yarılmış yahut yarılmış gibi bir darbedir. Ve mecazdandır: **ذبحه الظمأ**: onu yordu; ve **مسك ذبيح**. Ve karşılaştılar da bir **ذبيح**’ten, yani bir maktûlden uzaklaştılar. Misal: **كان ذلك مثل الذبحة على النحر**. Açık düşmanlığı olan bir düşman olduğu hâlde onu dost sandığın kimse için darb-ı meseldir. Ve **المذبح** nehirlerden bir yerdir; sanki yarılmış yahut yarılmış gibi bir darbedir. Ve mecazdandır: **ذبحه الظمأ**: onu yordu; ve **مسك ذبيح**. Ve karşılaştılar da bir **ذبيح**’ten, yani bir maktûlden uzaklaştılar.
