# ذبل — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D9%84/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%A8%D9%84/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D9%84.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: ذبل

ذ ل ب
بذل ، ذبل .
( ذبل ) : يقال : ذَبَل الغُصنُ يَذْبُل ذُبولاً فهو ذَابل .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الذَّبْلُ ظَهْرُ السُّلَحْفَاةِ البَحْرِيَّة يجعل منه الأمشاط .
وقال غيره : يُسَوَّى منه المَسَكُ أيضاً :
قال جرير يصف امرأة راعية :
تَرَى العَبَسَ الحَوْلِيَّ جَوْناً بِكُوعِها
لها مَسَكاً من غيرِ عاجٍ ولا ذَبْل
وقال ابن شميل : الذَّبْلُ القُرونُ يُسَوَّى منه المَسَك .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : يقال : ذِبْلٌ ذابلٌ وهو الهوان والخِزْيُ .
وقال شمر : رواه أصحاب أبي عبيد : ذِبْلٌ بالذال ، وغيره يقول : دِبْلٌ دابِلٌ بالدَّال .
وقال ابنُ الأعرابي يقول : ذِبْلٌ ذبِيلٌ أي ثُكْلٌ ثاكِلٌ ، ومنه سُمِّيَت المرأةُ ذِبْلَةً ، قال ويقال : ذَبَلَتْهُمْ ذُبَيْلَةٌ ، أي هَلكوا .
قال الأزهري : وروى أبو عُمر عن أبي العباس قال : الذُّبَال النَّقَاباتُ وكذلك الدُّبال بالدال والنَّقَاباتُ قُروح تخرج بالجنْب فتنقب إلى الجوف . قال : وذَبَلَتْهُ ذبولٌ وَدَبَلَتْهُ دُبُولٌ ، قال : والذِّبْل الثُّكْلُ .
قال الأزهري : فهما لُغَتان ؛ ويَذْبُلُ اسم جَبَلٍ بعينه ، ويقال : ذَبُلَ فُوهُ يَذْبُل ذُبولاً ، وذَبَّ ذُبُوباً إذا جَفَّ ويَبِسَ ريقُه .
ويقال للفتيلة التي يُصْبَحُ بها السِّراج : ذُبالةٌ وذُبَّالةٌ وجمعهُ ذُبالٌ وذُبَّالٌ .
قال امرؤ القيس :
كمِصْباحِ زَيْتٍ في قنادِيل ذُبَّالِ
وهو الذُّبَال الذي يُوضَع في مِشْكاةِ الزُّجاجة التي تُسْرَجُ بها .
بذل : قال الليث : البَذْلُ ضِدُّ المنْعِ ، وكل من طابتْ نفسُه بإعطاءِ شيءٍ فهو باذلٌ ، والبِذْلَةُ من الثِّياب ما يُلْبَسُ فلا يُصان ، ورجلٌ مُتَبَذِّل إذا كان يَلي العملَ بِنَفْسه ، يقال : تَبَذل في عملِ كذا ، وقد ابْتَذَل نفسَه فيما تولاَّه من عمله ، ورجلٌ بذَّال ، وبَذُول إذا كَثُر بَذْلُه للمال ، وفلانٌ صَدْقُ المُبْتَذَل ، إِذا وُجِد صُلْباً عند ابتِذالِه نَفْسَه ، ومِبْذلُ الرجُل مِيدَعته ، ومِعْوَزُه الثوب الذي يَبْتَذِلُه ويلبَسه .
ويقال : استبذلْتُ فلاناً شيئاً إذا سألتَه أن يَبْذُلَه لكَ فَبذَله . وفرسٌ ذو صوْنٍ وابتِذَالٍ ، إذا كان له حُضْرٌ قد صانه لوقتِ الحاجة إليه ، وعَدْوٌ دونَه قد ابتَذلهُ .

### Türkçe

ذ ل ب
**بذل** , **ذبل** .

( **ذبل** ) : denilir: **ذَبَل** dal **يَذْبُل** **ذُبولاً**; o hâlde o **ذَابل**’dir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الذَّبْلُ** deniz kaplumbağasının sırtıdır; ondan taraklar yapılır.
Başkası dedi: ondan **المَسَكُ** da düzeltilir:
Cerîr, bir çoban kadını vasfederek dedi:
Kû‘unda yıllık **العَبَسَ**’ı siyah görürsün
Onun için, fildişinden de değil **ذَبْل**’den de değil, bir **مَسَكاً** vardır
İbn Şümeyl dedi: **الذَّبْلُ** boynuzlardır; ondan **المَسَك** düzeltilir.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: denilir: **ذِبْلٌ ذابلٌ**; o, horluk ve rezilliktir.
Şemmer dedi: Ebû ‘Ubeyd’in ashabı onu **ذِبْلٌ** diye, **الذال** ile rivayet etti; başkası ise **دِبْلٌ دابِلٌ** diye, **الدَّال** ile söyler.
İbnü’l-A‘râbî der ki: **ذِبْلٌ ذبِيلٌ** yani **ثُكْلٌ ثاكِلٌ**; bundan dolayı kadına **ذِبْلَةً** adı verilmiştir. Dedi ki: denilir: **ذَبَلَتْهُمْ ذُبَيْلَةٌ**; yani helâk oldular.
el-Ezherî dedi: Ebû ‘Umer, Ebû’l-‘Abbâs’tan rivayet etti; dedi ki: **الذُّبَال** **النَّقَاباتُ**tır; **الدُّبال** da, **الدال** ile, böyledir. **النَّقَاباتُ** yan tarafta çıkan, sonra iç boşluğa delip geçen yaralardır. Dedi ki: **ذَبَلَتْهُ ذبولٌ** ve **دَبَلَتْهُ دُبُولٌ**. Dedi ki: **والذِّبْل** **الثُّكْلُ**dür.
el-Ezherî dedi: ikisi iki lugattır; **ويَذْبُلُ** bizzat bir dağın adıdır. Denilir: **ذَبُلَ فُوهُ** **يَذْبُل ذُبولاً**; ve **ذَبَّ** **ذُبُوباً**: tükürüğü kuruyup sertleştiği zaman.
Ve denilir: kandilin yakıldığı fitile: **ذُبالةٌ** ve **ذُبَّالةٌ**; onun çoğulu **ذُبالٌ** ve **ذُبَّالٌ**dur.
İmruü’l-Kays dedi:
**كمِصْباحِ زَيْتٍ في قنادِيل ذُبَّالِ**
Ve o, **الذُّبَال**dır ki, onunla kandil yakılan cam fanusun nişine konur.

**بذل** : el-Leys dedi: **البَذْلُ** men‘in zıddıdır; her kim bir şeyi vermekle nefsi hoş olursa o **باذلٌ**dir. **والبِذْلَةُ** elbiselerden, giyilen de korunmayan şeydir. Ve bir adam **مُتَبَذِّل**: işi bizzat kendisi üstlendiği zaman. Denilir: **تَبَذل** falanca işte; ve işinden üstlendiği şeyde nefsini **ابْتَذَل** etti. Ve bir adam **بذَّال** ve **بَذُول**: malı çokça **بَذْل** ettiği zaman. Ve falanca **صَدْقُ المُبْتَذَل**: nefsini **ابتِذالِه** sırasında katı bulunursa. Ve adamın **مِبْذلُ**’ü onun **مِيدَعته**’sidir. Ve onun **مِعْوَزُه**’u, onu **يَبْتَذِلُه** ve giydiği elbisedir.
Ve denilir: **استبذلْتُ** falancadan bir şeyi: onu sana **يَبْذُلَه** diye ondan istediğin zaman; sonra onu **فَبذَله**. Ve bir at **ذو صوْنٍ وابتِذَالٍ**: ihtiyaç vaktine saklamış olduğu bir **حُضْرٌ**u varsa; ve onun altında bir koşu vardır ki onu **ابتَذلهُ**.
