# ذبي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%A8%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ذبي

: ( *!ذُبْيانُ ) :
لم يشر لها بواوٍ ولا بياءٍ ،

والصَّحيحُ أنَّها يائيَّةٌ ؛ وهو ( بالضَّمِّ والكَسْر ) .
قالَ ابنُ الأَعرابيِّ : رأيْتُ الفصحاءَ يَخْتارُونَ الكَسْر ؛ كذا قالَهُ ابنُ السّمعاني .
ورأَيْتُ في المُحْكم ما نَصّه الضَّم أَكْثر عن ابنِ الأعْرابيّ .
وفي التَّهذيبِ : قالَ أَبو عبيدَةَ : قالَ ابنُ الكَلْبي : كانَ أَبي يقولُ بالكَسْر وغَيْرُه بالضَّمِّ ؛ ( قَبيلَةٌ ) من قَيْس ، وهو *!ذُبْيانُ بنُ بَغَيض بنِ رَيْثِ بن غَطَفانَ بنِ سَعْدِ بنِ قَيْسِ عَيْلانَ ، كما في الصِّحاحِ ؛ وهو أَخُو عَبْس .
وهما قَبيلَتانِ أَيْضاً ؛ ( منهمُ النَّابغَةُ زِيادُ بنُ مُعاوِيَةَ ) بنِ ضبابِ ابنِ جابِرِ بنِ يَرْبوعِ بنِ غيظِ بنِ مرَّة بنِ عَوْفِ بنِ سَعْدِ بنِ ذُبْيان ، وقد تقدَّمَتْ تَرْجَمَتُه في نبغ .
وقد أغفلَ المصنِّف في هذه التَّرْجمة عن أُمورٍ :
( الأوَّل : ) أنَّه لم يشر لها بحَرْفٍ ، وهي يائيَّةٌ كما تقدَّمَ .
( والثَّاني : ) لم يَذْكر أَصْل مَعْنى ذُبيان في اللّغةَ تِبْعاً للجَوْهرِيّ ، أَمَّا الجَوهرِيّ ، رحِمَه اللَّهُ تعالى ، فقد شَرَطَ في كتابِه أَنْ لا يَذْكر إلاَّ ما صَحَّ عنْدَه مِن لُغَةِ العَرَبِ .
ونقلَ الأزهريُّ في كتابه ما نَصّه : ما عَلِمْتُني سَمِعْت فيه شيئاً من ثِقَةٍ غَيْر هذه القَبيلَة المَقُول لها ذُبْيان ، ويقالُ ذِبْيان ، انتَهَى . فله عذْرٌ فيه واضِحٌ بخِلافِ المصنِّف فإنَّه سَمَّى كتابَهُ البَحْر المُحِيط يأتي فيه بما دَبّ ودَرَج ؛
ففي المُحْكَم : الذُّبْيانُ بَقِيَّةُ الوَبَرِ ؛ عن كُراَعٍ .
قالَ ابنُ سِيدَه : ولسْتُ منه على ثِقَةٍ ، والذي حَكَاه أَبو عبيدٍ : الذُّوبانُ والذِّبيانُ .
وقالَ ابنُ دُرَيْدٍ : أحْسَبُ اشْتِقاق ذُبْيان مِن قَوْلِهم ذَبَتْ شَفَته إذا ذبلَتْ .
قالَ ابنُ سِيدَه : وهذا يُقَوِّي أنَّ ذَبَتْ مِن الياءِ لو أنَّ ابنَ دُرَيْدٍ لم

يُمَرِّضْه .
قُلْتُ : وهذا الذي عَزاهُ ابنُ سِيدَه إلى كُراعٍ قد نَقَلَه الأزهريُّ عن الفرَّاء ، زادَ وهو واحِدٌ ؛ ونَقَلَه أبو هلالٍ العَسْكري في مُعْجمه عن أَبي عبيدٍ : هكذا .
وقالَ أَبو عَمْرو : الذُّبْيانُ الشَّعَرُ على عُنُقِ البَعيرِ ومشفْرِه .
وقال شَمِرٌ : لا أَعْرِفُ الذُّبْيان ، إلاَّ في بيتِ كثيِّرٍ :
مَريش *!بذبيانِ السَّبيب تليلُها وقالَ أَبو وَجْزة :
تَرَبَّع أنهِيَ الرّنقاءِ حتى
قفا وقفين *!ذبيان الشتاءِيَعْني عيراً وأُتُنه سمن وسمنّ حتى أنسلن عقة الشتاء .
قُلْتُ : الذي أَوْرَدَه شَمِرٌ في بيتِ كثيِّرٍ قد رَواهُ ابنُ سِيدَه بتقْدِيمِ الياء على الباء وذكرَه في تَركيبِ ذ ى ب وذَكَرَ هذا المَعْنى بعَيْنِه .
( الثَّالثُ : ) أنَّه بقِيَ عليه ذِكْر بَعْضِ القَبائِلِ المُسَمَّاة بهذا الاسْمِ ، فمنهم في ربيعَةَ بنِ نزارٍ : ذُبْيانُ بنُ كِنانَةَ بنِ يشكرٍ ؛ وفي جُهَيْنَةَ : ذُبْيانُ بنُ رشدان بنِ قَيْس ؛ وأَمَّا التي في الأَزْد فهي بتقْدِيم الياءِ على الموحَّدَةِ ؛ ضَبَطَه الهَمْدانيُّ هكذا .
( الَّرابع : ) بَقِيَتْ عليه كلماتٌ مِن هذا التَّرْكيبِ منها : *!ذَبَتْ شَفَتُه : إذا ذَبلَتْ ؛ عن ابنِ دُرَيْدٍ .
وذَبَى الغَديرُ : امْتَلأَ ؛ ذَكَرَه ابنُ الكَلْبي عن بعضِ مشايخِه ؛ ونَقَلَهُ الأزهرِيُّ .

### Türkçe

: ( *!**ذُبْيانُ** ) :
Ona ne **واو** ile ne de **ياء** ile işaret etmedi,

ve doğru olan, onun **ياء**’lı olduğudur; ve o (zamme ile ve kesre ile)’dir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Fesahat sahiplerini gördüm, kesreyi seçiyorlar; İbnü’s-Sem‘ânî onu böyle söylemiştir.
Ve **المحكم**’de, nassı şu olanı gördüm: zamme, İbnü’l-A‘râbî’den daha çoktur.
Ve **التهذيب**’de: Ebû Ubeyde dedi: İbnü’l-Kelbî dedi: Babam kesre ile söylerdi, başkası zamme ile; (bir kabile) Kays’tandır; ve o, **ذُبْيانُ** b. Bagîd b. Reys b. Gatfân b. Sa‘d b. Kays ‘Aylân’dır; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve o, **عَبْس**’in kardeşidir.
Ve ikisi de ayrıca iki kabiledir; (onlardan **النَّابغَةُ** Ziyâd b. Mu‘âviye)’dir; b. Dubâb b. Câbir b. Yerbû‘ b. Gayz b. Merre b. ‘Avf b. Sa‘d b. **ذُبْيان**; ve onun tercümesi **نبغ**’da geçmişti.
Ve musannif bu tercümede birtakım şeyleri ihmal etti:
( birinci: ) Ona bir harf ile işaret etmedi; hâlbuki o, geçtiği üzere **ياء**’lıdır.
( ikinci: ) **الجوهري**’ye tâbi olarak, dilde **ذُبيان**’ın aslî mânâsını zikretmedi; ama **الجوهري**—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—kitabında, Arap dilinden yanında sahih olan dışında bir şey zikretmemeyi şart koşmuştur.
Ve Ezherî kitabında nassı şu olanı nakletti: Bu **ذُبْيان** denilen kabileden başka, onda güvenilir birinden bir şey işittiğimi bilmedim; ve **ذِبْيان** denir; bitti. Bunun için onda açık bir özrü vardır; musannifin aksine; çünkü o, kitabını **البحر المحيط** diye adlandırdı; onda yürüyen ve sürünen her şeyi getirir;
Nitekim **المحكم**’de: **الذُّبْيانُ** tüyün kalıntısıdır; Kurâ‘dan.
İbn Sîde dedi: Ben onda güven üzere değilim; Ebû Ubeyd’in hikâye ettiği ise: **الذُّوبانُ** ve **الذِّبيانُ**.
İbn Düreyd dedi: Sanırım **ذُبْيان**’ın iştikakı, onların “**ذَبَتْ** dudağı” sözündendir; yani solduğunda.
İbn Sîde dedi: Bu, İbn Düreyd onu zayıflatmamış olsaydı, **ذَبَتْ**’in **ياء**’dan olduğunu kuvvetlendirir.
Dedim: İbn Sîde’nin Kurâ‘a nispet ettiği bu şeyi, Ezherî Ferrâ’dan nakletmiştir; “ve o tektir” diye artırdı; ve Ebû Hilâl el-‘Askerî onu mu‘ceminde Ebû Ubeyd’den nakletti: işte böyle.
Ebû ‘Amr dedi: **الذُّبْيانُ** devenin boynundaki ve dudağındaki kıllardır.
Şemir dedi: **الذُّبْيان**’ı, ancak Kesîr’in bir beytinde bilirim:
مَريش *!**بذبيانِ** السَّبيب تليلُها وقالَ أَبو وَجْزة :
تَرَبَّع أنهِيَ الرّنقاءِ حتى
قفا وقفين *!**ذبيان** الشتاءِيَعْني عيراً وأُتُنه سمن وسمنّ حتى أنسلن عقة الشتاء .
Dedim: Şemir’in Kesîr’in beytinde getirdiğini, İbn Sîde **ياء**’yı **باء**’dan önceye alarak rivayet etmiştir; ve onu **ذ ى ب** terkibinde zikretmiştir; ve bu mânânın aynısını zikretmiştir.
( üçüncü: ) Bu isimle adlandırılmış bazı kabilelerin zikri ona kaldı; onlardan Rebî‘a b. Nizâr’da: **ذُبْيانُ** b. Kinâne b. Yeşkur; ve Cüheyne’de: **ذُبْيانُ** b. Reşdân b. Kays; Ezd’de olana gelince, o **ياء**’yı **الموحَّدَة**’den önceye almakladır; Hemdânî onu böyle ضبط etmiştir.
( dördüncü: ) Bu terkibden bazı kelimeler ona kaldı; onlardan: *!**ذَبَتْ شَفَتُه** : solduğunda; İbn Düreyd’den.
Ve **ذَبَى الغَديرُ** : doldu; onu İbnü’l-Kelbî bazı şeyhlerinden zikretti; ve Ezherî onu nakletti.
