# ذب (ذ-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ذ - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الذَّال والباء
ذب ، بذ .
ذب : يقال : فلان يَذُبُّ عن حَريمه ذبّاً ، أي يَدْفع عنهم ، والذَّبُّ الطّرْدُ والمِذيّة هَنَةٌ تُسوَّى من هُلْبِ الفَرس يُذَبُّ بها الذِّبَّان .
وقال الليث وغيره : ذبَّتْ شفتُه تَذِبُّ ذبُوباً إذا يَبِسَتْ .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : ذَبَّ الغَدِير يَذِبُّ إذا جَفَّ في آخر الحِرِّ ، وأنشد :
مَدارينُ إن جاعوا وأَذْعرُ مَن مَشى
إذ الرَّوْضةُ الخضراءُ ذَبَّ غَدِيرُها
مدارين من الدَّرن ؛ وهو الوَسخ .
أبو عبيد عن أبي زيد : الذُّبابة بَقيةُ الشيء وكذلك قال الأصمعي ، وقال ذو الرمة :
لَحِقْنَا فَراجَعْنا الحمولَ وإنما
يُتلَّى ذُباباتِ الوَدَاع المُراجِعُ
يقول : إنما يُدرِك بقايا الحوائج مَن راجع فيها ، والذُّبابة أيضاً : البقية من مياه الآبار ، والذباب الطاعون ، والذباب الجنون ، وقد ذُبَّ الرجل إذا جُنَّ وأنشد شمر :
وفي النّصريِّ أحياناً سماحٌ
وفي النصريِّ أحياناً ذُبابُ
ثعلب عن ابن الأعرابي : أصابَ فلاناً من فلان ذباب لاذع أي شر .
سلمة عن الفراء : أنه رَوَى حديثاً عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه رأى رجلاً طويل الشَّعَر فقال : ذُباب ، أي هو شُؤْمٌ ، قال ورجل ذُبابيٌّ مأخوذ من الذُّباب وهو الشؤم .
حدثنا السعدي قال : حدثنا الرمادي قال : حدثنا معاوية بن هشام القَصَّار ، قال : حدثنا سفيان عن عاصم عن كليب عن أبيه عن وائل بن حجر قال : أتيت النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ولي شَعَر طويل فقال : ذبابٌ فظننتُ إنه يَعْنيني فرجعت فأخذت من شَعَرِي فقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) إني لم أَعْنِكَ وهذا حسن .
وقال ابن هانىء : ذَبَّ الرجلُ يَذِبُّ ذبّاً إذا شَحُبَ لَوْنُه .
أبو زيد : ذبابُ السَّيف حَدُّ طرفه الذي بَين شَفْرَتَيه ؛ وما حَوله من حَدَّيه ظُبتاه ، والعَيْرُ الناتىء في وَسطه من باطن وظاهر ؛ وله غِراران لكل واحد منهما ما بين العَير وبين إحْدى الظبتين من ظاهرِ السيف وما قُبالَةَ ذلك من باطن ؛ وكل واحد من الغِرارين من باطنِ السيفِ وظاهره .
وقال أبو عبيد : ذبابُ السيف : طَرَف حَدِّه الذي يَخْرِقُ به وغِرارُه حدُّه الذي يضرب به وحسامه مثله . قال : وَحَدُّ كل شيء ذبابُهُ .
وقال ابن شميل : ذبابُ السيف طَرَفه الذي يخرق به ، وغِراره حَدُّه الذي يضرب به .
وقال الله جلّ وعزَّ في صفة المنافقين : ( مُّذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذالِكَ لاَ إِلَى هَاؤُلا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءِ وَلاَ إِلَى هَاؤُلا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءِ ) ( النساء : 143 ) المعنى مُطَرَّدين مُدَفَّعين عن هؤلاء وعن هؤلاء .
وقال الليث : الذَّبْذَبةُ تردُّدُ شيء مُعلَّقٍ في الهواء ، والذَّباذِبُ أشياء تُعَلَّق بهودج أو رأس بَعير للزينة .
والواحد ذُبذُبٌ والرجل المُذَبْذَبُ المتردِّدُ بين أَمرين ، أو بينَ رَجُلين ، لا تَثْبُتُ صَحَابتُه لواحدٍ منهما ، والذَّباذِبُ ذَكَرُ الرجلِ ، لأنه يَتذَبذَبُ أي يَتردَّدُ .
وقال أبو عبيد : في أُذَنَي الفرس ذباباها وهما ما حدَّ من أطراف الأذنين .
أبو عبيد عن أبي زيد : ذبابُ العين إنسانها ، ويقال للثور الوحشي : ذَبُّ الرِّيادِ ، جاء في شعر ابن مُقبل وغيره .
وقال أبو سعيد : إنما قيل له : ذَبُّ الرِّيادِ لأن رِيادَه أتَانُهُ التي تَرودُ معه ، وإن شِئتَ جعلتَ الرِّيادَ رَعْيَه الكلأ ، وقال غيره : يقال له ذَبُّ الرِّيادِ لأنه لا يَثبتُ في رَعْيه في مكان واحد ، ولا يُوطِنُ مَرعًى واحداً .
وقال أبو عمرو : رجل ذَبُّ الريادِ إذا كانَ زَوَّاراً للنساء ، وقال بعض الشعراء :
ما لِلْكواعِبِ يا عيساءُ قد جَعلتْ
تُزْوَرُّ عني وتُثْنَى دُوني الحُجُرُ
قد كنتُ فَتَّاحَ أَبْوَابٍ مُغلَّقةٍ
ذَبَّ الرِّياد إذا ما خُولِسَ النّظَرُ
وسَمَّى مزاحمُ العُقيلي الثور الوحشيّ الأذبَّ فقال :
بِلاداً بها تلقَى الأذَبَّ كَأَنه
بها سابِريٌّ لاحَ منه البنائِقُ
أَراد تلقى الذَّبَّ فقال الأذَبَّ ، قاله الأصمعيّ ، قال أبو وجزة يصف عَيْراً :
وشَقّه طَرَدُ العانات فَهْوَ به
لوحان من ظَمإِ ذَبَ ومن عَضْبِ
أراد بالظمأ الذَّبِّ اليابِس ؛ وأذبُّ البعيرِ : نَابُهُ ، وقال الراجز :
كأَنَّ صَوْتَ نَابِهِ الأذَبِّ
صَرِيفُ خُطَّافٍ بِقَعْوٍ قَبِّ
وقال ابن السكيت : يقال جَاءَنا رَاكِبٌ مُذَبِّبٌ وهو العَجِلُ المُنْفَرِدُ ، وظِمْءٌ مُذَبِّبٌ طويل يُسَار فيه إلى الماء مِنْ بُعْدٍ فَيُعَجَّلُ بالسير ، وخمس مُذبِّب : لا فتور فيه .
عمرو عن أبيه : ذَبْذَبَ الرجلُ إذا مَنَع الجِوارَ والأهلَ وحَماهم ، وذَبْذَبَ أيضاً إذا آذى .
وفي الحديث : ( مَن وُقِيَ شَرَّ ذبْذَبِهِ وقَبْقَبِهِ ذبذبه فرجُه ، وقبقبه بطنُه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : ذبَّ إذا مَنَع ، قال : والذَّبِّيُّ الجِلْوَازُ ، وواحد الذِّبَّان ذُبابٌ بِغَيْر هاء ، ولا يقال : ذُبَانَةٌ والعددُ أَذِبَّةٌ ، وقال زياد :
ضَرَّابَةٌ بالمِشْفَرِ الأذبَّهْ
بذ : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( البَذَاذَةُ من الإيمان ) .
قال أبو عبيد : قال الكسائي : هو أن يكون الرجلُ مُتَقَهِّلا رَثَّ الهَيْئةِ ، يقال : منه رجلٌ باذُّ الهَيْئَةِ ، وفي هَيْئته بَذَاذَة وبَذَّةٌ ، وبَذٌ .
وقال ابن الأعرابي : البَذُّ الرجلُ المتَقَهِّلُ الفقيرُ ، قال : والبَذَاذة أن يكون يوماً مُتَزَيِّنا ويوماً شَعِثاً ، ويقال : هو تَركُ مُداومةِ الزينة .
عمرو عن أبيه ، قال : البَذْبَذةُ : التَّقَشُفُ .
والعرب تقول : بَذَّ فلان فلاناً يَبُذُّهُ إذا ما علاه وَفَاقَه في حُسْنٍ أو عملٍ كائناً ما كان ، وبَذَّهُ غَلَبَه .

##### Türkçe

باب **الذَّال** و**الباء**
**ذب** ، **بذ** .
**ذب** : denilir: falan kimse, mahremi hakkında **يَذُبُّ** **ذبّاً**; yani onları savar. **الذَّبُّ** kovmadır. **المِذيّة**: atın yelesinden düzeltilen bir çıkıntıdır; onunla **الذِّبَّان** kovulur.
Leys ve başkaları dedi: **ذبَّتْ** dudağı **تَذِبُّ** **ذبُوباً**; kuruduğu zaman.
Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den: **ذَبَّ** gölcük **يَذِبُّ**; sıcağın sonunda kuruduğu zaman. Şu beyit okundu:
مَدارينُ إن جاعوا وأَذْعرُ مَن مَشى
إذ الرَّوْضةُ الخضراءُ ذَبَّ غَدِيرُها
**مدارين**: **الدَّرن**’dendir; o da kirdir.
Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den: **الذُّبابة** şeyin artığıdır; Asmaî de böyle dedi. Zü’r-Rumme dedi:
لَحِقْنَا فَراجَعْنا الحمولَ وإنما
يُتلَّى ذُباباتِ الوَدَاع المُراجِعُ
Der ki: ancak ihtiyaçların kalıntılarına, onlarda geri dönen kimse yetişir. **الذُّبابة** ayrıca: kuyu sularının artığıdır. **الذباب** taun’dur. **الذباب** deliliktir. Adam **ذُبَّ** olmuştur; delirdiği zaman. Şemmer şu beyiti okudu:
وفي النّصريِّ أحياناً سماحٌ
وفي النصريِّ أحياناً ذُبابُ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: falana, falandan **ذباب لاذع** isabet etti; yani şer.
Seleme, Ferrâ’dan: Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) bir hadis rivayet etti: uzun saçlı bir adam gördü de dedi: **ذُباب**; yani o uğursuzluktur. Dedi: **ذُبابيٌّ** adam, **الذُّباب**’dan alınmıştır; o da uğursuzluktur.
Bize Sa‘dî haber verdi, dedi: bize Remâdî haber verdi, dedi: bize Muâviye b. Hişâm el-Kassâr haber verdi, dedi: bize Süfyân, Âsım’dan, o da Küleyb’den, o da babasından, o da Vâil b. Hucr’dan haber verdi, dedi: Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) geldim, bende uzun saç vardı; dedi: **ذبابٌ**. Bunun beni kastettiğini sandım; döndüm, saçımdan aldım. Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: “Ben seni kastetmedim.” Bu güzeldir.
İbn Hânî’ dedi: adam **ذَبَّ** **يَذِبُّ** **ذبّاً**; rengi solduğu zaman.
Ebu Zeyd: **ذبابُ السَّيف** kılıcın ucunun keskinliğidir; iki ağzı arasındaki. Onun çevresinde, iki keskinliğinden olanı **ظُبتاه**’dır. Ortasındaki iç ve dıştan çıkıntı yapan **العَيْر**’dir. Onun iki **غِراران**’ı vardır; her birinin, **العَير** ile iki **ظبتين**’den birinin kılıcın dışından olanı arasındaki kısmı ve bunun karşılığı olan içten olanı vardır. İki **غِرارين**’den her biri, kılıcın içinden ve dışındandır.
Ebu Ubeyd dedi: **ذبابُ السيف**: onunla deldiği keskinliğin ucudur. **غِرارُه**: onunla vurduğu keskinliğidir. **حسامه** da onun gibidir. Dedi: her şeyin keskin ucu onun **ذبابُهُ**’dur.
İbn Şümeyl dedi: **ذبابُ السيف** onunla deldiği ucudur; **غِراره** onunla vurduğu keskinliğidir.
Allah, aziz ve celil, münafıkların sıfatında dedi: ( **مُّذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذالِكَ لاَ إِلَى هَاؤُلا** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءِ **وَلاَ إِلَى هَاؤُلا** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءِ ) ( النساء : 143 ) mana: bunlardan ve bunlardan kovulmuş, itilmişler.
Leys dedi: **الذَّبْذَبةُ** havada asılı bir şeyin gidip gelmesidir. **الذَّباذِبُ**: süs için hedece veya devenin başına asılan şeylerdir.
Tekili **ذُبذُبٌ**’dur. **المُذَبْذَبُ** adam: iki iş arasında, yahut iki adam arasında gidip gelen; ikisinden birine dostluğu sabit olmaz. **الذَّباذِبُ**: erkeğin zekeri; çünkü **يَتذَبذَبُ**; yani gidip gelir.
Ebu Ubeyd dedi: atın iki kulağında **ذباباها** vardır; ikisi de kulakların uçlarından sivri olan kısımdır.
Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den: **ذبابُ العين** gözbebeğidir. Yaban öküzüne **ذَبُّ الرِّيادِ** denir; İbn Mukbil’in ve başkasının şiirinde gelmiştir.
Ebu Saîd dedi: ona ancak **ذَبُّ الرِّيادِ** denildi; çünkü onun **رِيادَه**’ı, onunla birlikte dolaşan dişi eşeğidir. İstersen **الرِّيادَ**’ı, otlağı otlaması yaparsın. Başkası dedi: ona **ذَبُّ الرِّيادِ** denir; çünkü otlamasında bir yerde sabit durmaz ve tek bir merayı yurt edinmez.
Ebu Amr dedi: kadınları ziyaret eden olursa, adam **ذَبُّ الريادِ**’dır. Bazı şair dedi:
ما لِلْكواعِبِ يا عيساءُ قد جَعلتْ
تُزْوَرُّ عني وتُثْنَى دُوني الحُجُرُ
قد كنتُ فَتَّاحَ أَبْوَابٍ مُغلَّقةٍ
ذَبَّ الرِّياد إذا ما خُولِسَ النّظَرُ
Muzâhim el-Ukaylî yaban öküzünü **الأذبَّ** diye adlandırdı da dedi:
بِلاداً بها تلقَى الأذَبَّ كَأَنه
بها سابِريٌّ لاحَ منه البنائِقُ
**الذَّبَّ**’ı kastetti de **الأذَبَّ** dedi; bunu Asmaî söyledi. Ebu Vecze, bir yaban eşeğini vasfederek dedi:
وشَقّه طَرَدُ العانات فَهْوَ به
لوحان من ظَمإِ ذَبَ ومن عَضْبِ
**الذَّبِّ** ile, kuru olan susuzluğu kastetti. **أذبُّ البعيرِ**: onun azı dişidir. Recez söyleyen dedi:
كأَنَّ صَوْتَ نَابِهِ الأذَبِّ
صَرِيفُ خُطَّافٍ بِقَعْوٍ قَبِّ
İbnü’s-Sikkît dedi: denilir: bize **مُذَبِّبٌ** bir binici geldi; o, aceleci tek başına olandır. **ظِمْءٌ مُذَبِّبٌ**: suya uzaktan gidilen uzun susuzluktur; yürüyüşte acele edilir. **خمس مُذبِّب**: onda gevşeklik yoktur.
Amr, babasından: adam **ذَبْذَبَ**; komşuluğu ve ehli men ettiği ve onları koruduğu zaman. **ذَبْذَبَ** ayrıca; eziyet ettiği zaman.
Hadiste: (Kim **ذبْذَبِهِ** ve **قَبْقَبِهِ**’nin şerrinden korunursa...) **ذبذبه** onun ferci, **قبقبه** onun karnıdır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ذبَّ**; men ettiği zaman. Dedi: **الذَّبِّيُّ** çevik, atılgandır. **الذِّبَّان**’ın teki, **ذُبابٌ**’dur; **هاء** olmaksızın. **ذُبَانَةٌ** denilmez. Çoğulu **أَذِبَّةٌ**’dir. Ziyâd dedi:
ضَرَّابَةٌ بالمِشْفَرِ الأذبَّهْ
**بذ** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu: dedi ki: ( **البَذَاذَةُ** imandandır ).
Ebu Ubeyd dedi: Kisâî dedi: bu, adamın bakımsız, perişan görünüşlü olmasıdır. Denilir: ondan, görünüşü **باذُّ الهَيْئَةِ** bir adam. Onun görünüşünde **بَذَاذَة** ve **بَذَّةٌ** ve **بَذٌ** vardır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **البَذُّ** bakımsız, fakir adamdır. Dedi: **البَذَاذة** bir gün süslenmiş, bir gün dağınık olmasıdır. Denilir: o, süse devam etmeyi terk etmektir.
Amr, babasından, dedi: **البَذْبَذةُ**: zühdî sertlik, çileciliktir.
Araplar der ki: falan, falanı **بَذَّ** **يَبُذُّهُ**; ona üstün geldiği ve onu geçtiği zaman; güzellikte veya işte, her ne olursa olsun. Onu **بَذَّهُ**: onu yendi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال وما معها في الثنائي والمطابق)
   (ذر)  الذال والراء المشددة أصلٌ واحد يدلُّ على لطافة وانتشار. ومن ذلك الذَّرُّ: صِغار النَّمل، الواحدة ذَرّةٌ. وذَرَرْتُ المِلْحَ والدّواءَ. والذرِيرة معروفة، وكلُّ ذلك قياسٌ واحد.
  ومن الباب: ذرّت الشّمْسُ ذُروراً، إذا طَلَعَتْ، وهو ضوءٌ لطيفٌ منتشر. وذلك قولُهم: "لا أفعله ما ذَرَّ شارقٌ"، وما ذَرّ قرنُ الشّمْس. *وحكي عن أبي زيد: ذَرّ البَقْلُ، إذا طلَعَ من الأرض. وهو من الباب؛ لأنّه يكون حينئذٍ صُغَاراً([1]) منتشراً. فأمَّا قولُهم: ذَارَّتِ النّاقةُ. وهي مُذَارٌّ، إذا ساء خُلُقها، فقد قيل إنَّه كذا مثقّل. فإن كان صحيحاً فهو شاذٌّ عن الأصل الذي أصَّلناه. إلا أن الحطيئة قال:
  * ذَارَتْ بأَنْفِها([2]) *
مخفّفاً. وأراه الصحيح، ويكون حينئذٍ من ذئِرت، إذا تغضَّبت، فيكون على تخفيف الهمزة. [إلاّ] أنّ أبا زيدٍ قال: في نفسِ فُلانٍ ذِرارٌ، أي إعراضٌ غَضَباً، كذِرار النّاقة. وهذا يدلُّ على القول الأول. والله أعلم.
  (ذع)  الذال والعين في المطابق أصلٌ واحد يدلُّ على تفريق الشيء. يقال ذعْذعت الرِّيحُ [الشيءَ] إذا فرّقَتْه، فتذعْذع، أي تفرّق. قال النابغة:
  * تُذَعْذِعُها مُذَّعْذِعَةٌ حَنُونُ([3]) *
  ويقال إنّ الَذُّعَاع الفُرْجة بين النَّخْلة والنَّخلةِ، في شعر طَرَفَة، على اختلافٍ فيه؛ فقد قال بعضُهم إنّه بالدّال، وقد مضى ذِكْرُه([4]).
  وحكى ابنُ دريدٍ([5]): ذَعْذَع السِّرَّ: أذاعَه. والذَّعاع: الفِرَقُ من الناس، الواحدةُ ذَعاعة.
  (ذف)  الذال والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على خِفَّةٍ وسُرعة. فالذَّفِيف إتباعٌ للخفيف. ويقال الذَّفيف السَّريع. ومنه يقال ذفَّفْتُ على الجريح، إذا أسرعتَ قَتْلَه. واشتقاق "ذُفافَة" منه. ويقال للماء القليل ذُفافٌ، ومياهٌ أذِفَّةٌ.
وحُكي عن الأعرابيّ: الذَّفُّ: القتل. واستَذَفَّ الأمر: استقامَ وتهيَّأَ. ويقال الذَِّفَاف: الشَّيء اليسير من كلِّ شيء. يقولون ما ذُقْتُ ذَِفافاً، أي أدْنَى ما يؤكل. قال أبو ذُؤيب:
يقولون لما جُشَّت البِئْرُ أَوْرِدُوا *** وليسَ بها أدنَى ذَِفافٍ لواردِ([6])  يقول: ليس بها شيءٌ.
  (ذل)  الذال واللام في التضعيف والمطابقة أصلٌ واحد يدلُّ على الخُضوع، والاستكانة، واللِّين. فالذُّل: ضِدّ العِزّ. وهذه مقابلةٌ في التضادِّ صحيحة، تدلُّ على الحكمة التي خُصَّتْ بها العرب دون سائر الأمم؛ لأنّ العزّ من العَزَازِ، وهي الأرض الصُّلْبة الشديدة. والذِّلُّ خلاف الصُّعوبة. وحُكي عن بعضهم([7]) أنَّه قال: "بعضُ الذِّلِّ-بكسر الذال- أبْقَى للأهْلِ والمال". يقال من هذا: دابّةٌ ذلولٌ، بيِّن الذُّلِّ.
  ومن الأوّل: رجلٌ ذليل بين الذُّلّ والمَذَلّة والذِّلّةِ. ويقال لما وُطِئَ من الطَّريق ذِلٌّ. وذُلِّل القِطْفُ تذليلاً، إذا لانَ وتَدَلّى. ويقال: أجْرِ الأمورَ على أذلالها، أي استقامتها، أي على الأمر الذي تَطُوع فيه وتَنْقاد.
  ومن الباب ذَلاذِل القميص، وهو ما يلي الأرض من أسافِلِه، الواحدة ذُِلْذُِلٌ. ويقولون: اذْلَوْلَى الرّجُل اذلِيلاَءً، إذا أسرَعَ. وهو من الباب.
  (ذم)  الذال والميم في المضاعف أصلٌ واحد يدلُّ كلُّه على خلافِ الحمد. يقال ذَمَمْتُ فلاناً أذُمُّه، فهو ذميمٌ ومذموم، إذا كان غير حميد. ومن هذا الباب الذَّمَّة، وهي البئر القليلةُ الماء. وفي الحديث: "أنّه أتى على بئرٍ ذَمَّةٍ". وجمع الذَّمَّة ذِمام. قال ذو الرُّمّة:
على حِميَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمامُ الرَّكايَا أنكَزَتْها المواتِحُ([8])  أنكزَتْها: أذهبَتْ ماءَها. والمواتِح: المستَقِيَة.
  فأمّا العَهْد فإنَّه يسمَّى ذِماماً لأن الإنسان يُذَمُّ على إضاعته منه. وهذه طريقة للعرب مستعملةٌ، وذلك كقولهم: فلانٌ حامي الذِّمار، أي يَحْمي الشَّيءَ الذي يُغضِب. وحامي الحقيقة، أي يَحْمِي ما يحقّ عليه أن يمنَعَه.
  وأهل الذِّمّة: أهلُ العَقْد. قال أبو عُبيد: الذمَّة الأمان، في قوله صلى الله عليه وآله وسلم: "ويَسعَى بذمَّتهم". ويقال أهل الذّمّة لأنهم أدَّوا الجِزْية فأمِنُوا على دمائهم وأموالهم. ويقال في الذِّمام* مَذَمَّة وَمَذِمَّة،  بالفتح والكسر، وفي الذَّمِّ مَذَمَّة بالفتح. وجاء في الحديث:" أنّ رجلاً سأل النبي صلى الله عليه وآله وسلم: ما يُذْهِب عني مَِذَمَّة الرَِّضاع؟ فقال: غُرَّةٌ: عبدٌ أو أمَةٌ". يعني بمذَِمَّة الرَِّضاع ذِمامَ المُرضِعة. وكان النّخَعيّ([9]) يقول في تفسير هذا الحديث: إِنّهم كانوا يستحبُّون أن يَرْضَخوا عند فِصال الصبيّ للظّئْر بشيءٍ سِوى الأَجْر. فكأنّه سأله: ما يُسقط عنِّي حقَّ التي أرضَعتْني حتّى أكونَ قد أدّيْتُ حقَّها كاملاً([10]). حدّثنا بذلك القطَّان عن المفسِّر عن القُتَيبيّ. والعرب تقول: أذْهِبْ مَذَمَّتَهم بشيءٍ؛ أي أعطِهِم شيئاً؛ فإِنّ لهم عليك ذماماً. ويقال افْعَلْ كذا وخَلاَك ذَمٌّ، أي ولا ذمَّ عليك. ويقال أذَمَّ فلانٌ بفلانٍ، إذا تهاوَنَ به. وأذَمَّ به بعيرُه، إذا أَخَّرَ([11]) وانقطَعَ عن سائر الإبل. وشيءٌ مُذِمٌّ، أي مَعيب. ورجلٌ مُذِمٌّ: لا حَرَاك به. وحكى ابنُ الأعرابيِّ. بئرٌ ذميمٌ، وهي مِثْلُ الذَّمَّة. أنشدَنا أبو الحسن القَطَّان عن ثَعْلبٍ عن ابن الأعرابيّ([12]).
مُواشِكَةٌ تستعجِلُ الرَّكْضَ تبتَغِي *** نَضَائِض طَرْقٍ ماؤُهنَّ ذميمُ  يصف قطاةً. يقول([13]).
  وبقي في الباب ما يقربُ من قياسه إن كان صحيحاً. إنَّ الذَّميم بَثْرٌ يخرُج على الأنف.
  وحكى ابنُ قتيبة أنَّ الذَّميم البَولُ الذي يَذِمُّ ويَذِنُّ من قضيب التيس. قال أبو زُبيْدٍ([14]):
تَرَى لأَخْلافِها مِن خَلْفِها نَسَلاً *** مثلَ الذَّميمِ على قُزْمِ اليَعَاميرِ  النَّسَلُ من اللَّبن: ما يخرُج منه. والقُزْم: الصِّغار. قال الشَّيبانيّ: لا أعرِف اليعامير. وسألتُ فلم أجِدْ عند أحدٍ بها علماً، ويقال هي صِغار الضّأن.
  (ذن)  الذال والنون في المضاعف أصلٌ يدلُّ على سَيَلان. فالذَّنين ما يَسِيل من المنخرَيْنِ. وقد ذَنّ ذَنّاً([15])، وهو أذَنُّ. قال الشمّاخ:
توائِلُ من مِصَكٍّ أنْصَبَتْهُ *** حوالِبُ أسْهَرَتْه بالذَّنينِ([16])  ويقال له الذُّنَان أيضاً. ويقال إنّ المرأةَ الذّنّاءُ التي يسيل حَيضُها ولا ينقطع ويقال الذُّنانة بَقيّةُ الشّيء الهالكِ الضعيف.
  ومما يشذّ عن الباب- وقد قلتُ إنّ أكثر أمْرِ النَّبات على غير قياس، الذُّؤْنُون: نبتٌ. يقال خرَجَ النّاسُ يَتذأْنَنُون، إذا أخَذُوا الذُّؤْنُون.
  (ذب)  الذال والباء في المضاعف أصولٌ ثلاثة: أحدها طُوَيئرٌ، ثم يُحمَل عليه  ويشبَّه به غيرُه، والآخَر الحَدُّ والحِدّة، والثالث الاضطرابُ والحرَكة.
  فالأوّل الذُّباب، معروف، وواحدته ذُبابة، وجمع الجمع أذِبّة. وممّا يشبّه به ويُحمَل عليه ذُباب العَين: إنسانُها. ويقال ذَبَبْتُ عنه، إذا دفَعْتَ عنه، كأنّك طردت عنه الذُّباب التي يتأذّى به. وقول النابغة:
  * ضَرَّابَةٍ بالمِشْفَر الأّذِبَّهْ([17]) *
  فهو جمع ذُبابٍ. والمذبوبُ من الإبل: الذي يدخل الذباب منخره. والمذبوب: الأحمق، كأنّه شُبِّه بالجمل المذبوب.
  وأمّا الحَدُّ فذُبَاب أسنانِ البعير: حَدُّها. قال الشاعر([18]):
وتَسْمَعُ للذُّباب إذا تَغَنَّى *** كتَغريد الحمامِ على الغُصُونِ([19])  وذُباب السَّيف: حَدُّه.
  والأصل الثالث: الذَّبذَبة: نَوْس الشَّيءِ المعلَّق في الهواء. والرجل المذَبْذَب: المتردِّد بين أمرين. والذُّبْذَبُ: الذَّكَر؛ لأنه يتذَبْذَب أي يتردَّد. والذَّباذِبُ: أشياءُ تُعلَّق في هَودَجٍ([20])أو رأس بعيرٍ. والذَّبُّ: الثَّور الوحشيّ، ويسمَّى ذَبّ الرِّياد. قال ابنُ مقبل:
يُمشِّي بها ذَبُّ الرِّيادِ كأنَّه *** فَتىً فارسيٌّ ذُو سِوَارَيْنِ رَامحُ([21])  وقالوا: سُمِّيَ ذبَّ الرِّياد لأنَّه يجيء ويذهب، لا يثبُت في موضعٍ واحد.
  ومن هذا الأصل الثالث قولُهم ذَبَّت شفَتُه، إذا ذَبَُلَتْ من العطَش. وأنشد:
هُمُ سَقَوْنِي عَلَلاً بَعْدَ نَهَلْ *** مِنْ بَعْدِ ما ذَبَّ* اللِّسانُ وذَبَُلْ([22])   ويقال ذَبَّ النَّبْت، إذا ذَوَى. وذَبّ جِسمُه، أي هَزُل.
  ومن الاضطراب والحركة قولهم: ذبَّبْنا ليلتَنا، أي أتعبْنا في السَّير. ولا ينالون الماء إلاَّ بقَرَبٍ مذبِّبٍ، أي مُسْرِع. قال:
مُذَبِّبَةً أَضَرَّ بها بُكُورِي *** وتَهْجيرِي إذا اليَعفورُ قالا([23])  وقال:
يُذَبِّبُ وَرْدٌ على إثْرِه *** وأَمْكَنَه وَقْعُ مِرْدىً خَشِبْ([24])  والله أعلم بالصّواب.
-------------------------------------------------ـ
([1]) الصغار، بالضم: الصغير، كقولك طوال بالضم، بمعنى طويل، وأراه أقوى في القراءة هنا. والصغار، بالكسر: جمع صغير .([2]) قطعة من بيت في ديوان الحطيئة 10 واللسان (درر). وهو بتمامه:
وكنت كذات البعل ذارت بأنفها *** فمن ذاك تبغي غيره أو تهاجره([3]) عجز بيت له لم يرو في ديوانه، وقد سبق في (حن ص 25). وصدره كما في اللسان (حنن، ذعع):
* غشيت لها منازل مقفرات *
([4]) لم يسبق في مادة (دع) ذكر للدعاع، ولم يستشهد بشعر طرفة. الذي يعنيه من شعر طرفة هو قوله: وعذاريكم مقلصة *** في دعاع النخل تصطرمه([5]) الجمهرة (1: 143).
([6]) ديوان أبي ذؤيب 123، واللسان (جشش، ذفف)، وقد سبق إنشاده في (1: 415). والكلمة الأولى من البيت ساقطة من الأصل.
([7]) هو حديث ابن الزبير، كما في اللسان (ذلل).
([8]) ديوان ذي الرمة 103 والمجمل واللسان (ذمم).
([9]) هو إبراهيم بن يزيد النخعي، كما صرح به ابن فارس في المجمل. وهو فقيه كوفي، توفي سنة 196. انظر تهذيب التهذيب.
([10]) في المجمل: "قد أديته كاملاً".
([11]) يقال أخر يؤخر تأخراً، وأخرته أنا، لازم متعد.
([12]) زاد في المجمل: "للمرار" والبيت التالي للمرار، كما في اللسان (ذمم).
([13]) كذا وردت هذه الكلمة. وقد تكون مقحمة.
([14]) في الأصل: "أبو دبر"، صوابه في المجمل واللسان (ذمم).
([15]) يقال ذن، كفرح ذننا، وكذلك ذن يذن بكسر الذال، ذنينا.
([16]) ديوان الشماخ 93. ورواية "أسهرته" هذه رواية أبي عبيد، كما نص في اللسان. ويروى: "أسهريه". والأسهران: عرقان يندران من الذكر عند الإنعاظ. وأنكر الأصمعي الأسهرين، وقال: "وإنما الرواية أسهرته، أي لم تدعه ينام". انظر اللسان (سهر).
([17]) من رجز يقوله النابغة للنعمان بن المنذر، كما في الأغاني (9: 169). وقبله:
أصم أم يسمع رب القبه *** يا أوهب الناس لعنس صلبه([18]) هو المثقب العبدي. وقصيدته في المفضليات (2: 88-92).
([19]) أنشده في المجمل واللسان (ذبب).
([20])  في الأصل: "من هودج".
([21]) أنشد صدره في المجمل. والبيت في اللسان (رمح، رود، سرل) والخزانة (1: 111) برواية: "في سراويل رامح". وصدره في اللسان (سرل) والخزانة:
* أتى دونها ذب الرباد كأنه *
([22]) البيتان في المجمل واللسان (ذبب).
([23]) لذي الرمة في ديوانه 438 واللسان (ذبب).
([24]) البيت لعنترة في ديوانه 21 واللسان (ذبب)، يقوله في ورد بن حابس الأسدي.
ـ

##### Türkçe

(باب **الذال** وما معها في الثنائي والمطابق)
   (**ذر**)  **الذال** ve şeddeli **الراء** tek bir asıldır; inceliğe ve yayılmaya delâlet eder. Bundan: **الذَّرُّ**: karıncanın küçükleri; teki **ذَرّةٌ**. Ve: **وذَرَرْتُ** **المِلْحَ** ve **الدّواءَ**. Ve **الذرِيرة** bilinir; bunların hepsi tek bir kıyastır.
  Ve babdandır: **ذرّت** **الشّمْسُ** **ذُروراً**, çıktığı zaman; o, yayılmış ince bir ışıktır. Bu, onların sözü: “**لا أفعله ما ذَرَّ شارقٌ**”, ve “**ما ذَرّ قرنُ الشّمْس**”. Ve Ebû Zeyd’den hikâye edildi: **ذَرّ** **البَقْلُ**, yerden çıktığı zaman. O da babdandır; çünkü o vakit küçükler olarak yayılmış olur. Amma onların sözü: **ذَارَّتِ** **النّاقةُ**. Ve o **مُذَارٌّ**dur; huyu kötü olduğu zaman; bunun böyle ağırlaştırılmış olduğu söylenmiştir. Eğer sahih ise, asıl kıldığımız asıldan şâzdır. Ancak el-Hutay’e dedi ki:
  * **ذَارَتْ بأَنْفِها** *
hafifletilmiş olarak. Ve onu sahih görüyorum; o vakit **ذئِرت**’ten olur; öfkelendiği zaman; böylece hemzenin hafifletilmesi üzere olur. [İllâ] Ebû Zeyd dedi ki: filânın nefsinde **ذِرارٌ** vardır; yani öfkeyle yüz çevirme; devenin **ذِرار**ı gibi. Bu, birinci sözü gösterir. Allah daha iyi bilir.
  (**ذع**)  **الذال** ve **العين** mutâbıkta tek bir asıldır; şeyin dağıtılmasına delâlet eder. Denir: **ذعْذعت** **الرِّيحُ** [**الشيءَ**], onu dağıttığı zaman; böylece **فتذعْذع**, yani dağıldı. Nâbiga dedi:
  * **تُذَعْذِعُها مُذَّعْذِعَةٌ حَنُونُ** *
  Ve denir ki **الَذُّعَاع** hurma ile hurma arasındaki açıklıktır; Târife’nin şiirinde; onda ihtilâf üzere; zira bazısı onun **بالدّال** ile olduğunu söylemiştir; ve onun zikri geçmişti.
  İbn Düreyd hikâye etti: **ذَعْذَع** **السِّرَّ**: onu yaydı. Ve **الذَّعاع**: insanlardan fırkalardır; teki **ذَعاعة**.
  (**ذف**)  **الذال** ve **الفاء** tek bir asıldır; hafifliğe ve sürate delâlet eder. O hâlde **الذَّفِيف** hafif olana tâbî kılmadır. Ve denir: **الذَّفيف** süratli olandır. Ondandır: **ذفَّفْتُ** **على الجريح**, onu öldürmeyi hızlandırdığın zaman. Ve “**ذُفافَة**”nın iştikakı ondandır. Ve az suya **ذُفافٌ** denir; ve **مياهٌ أذِفَّةٌ**.
Ve a‘râbîden hikâye edildi: **الذَّفُّ**: öldürme. Ve **استَذَفَّ** **الأمر**: doğruldu ve hazır hâle geldi. Ve denir: **الذَِّفَاف** her şeyden az olan şeydir. Derler: **ما ذُقْتُ ذَِفافاً**, yani yenilenden en aşağı olanı. Ebû Züeyb dedi:
يقولون لما جُشَّت البِئْرُ أَوْرِدُوا *** وليسَ بها أدنَى ذَِفافٍ لواردِ  der ki: onda hiçbir şey yoktur.
  (**ذل**)  **الذال** ve **اللام** teşdîdde ve mutâbıkta tek bir asıldır; boyun eğmeye, miskinliğe ve yumuşaklığa delâlet eder. O hâlde **الذُّل**: **العِزّ**in zıddıdır. Bu, zıtlıkta sahih bir mukabeledir; Arapların diğer ümmetler dışında kendisine tahsis olunduğu hikmete delâlet eder; çünkü **العزّ** **العَزَازِ**dandır; o, sert şiddetli topraktır. Ve **الذِّلُّ** zorluğun tersidir. Bazılarından hikâye edildi ki şöyle dedi: “**بعضُ الذِّلِّ-بكسر الذال- أبْقَى للأهْلِ والمال**”. Bundan denir: **دابّةٌ ذلولٌ**, **الذُّلِّ**ü açık olan.
  Ve birincidendir: **رجلٌ ذليل**; **الذُّلّ** ile, **المَذَلّة** ile ve **الذِّلّةِ** ile açık. Ve yoldan çiğnenmiş olana **ذِلٌّ** denir. Ve **ذُلِّل** **القِطْفُ** **تذليلاً**, yumuşayıp sarktığı zaman. Ve denir: **أجْرِ الأمورَ على أذلالها**, yani doğrulukları üzere; yani içinde itaat edip boyun eğdiği iş üzere.
  Ve babdandır **ذَلاذِل** **القميص**; o, onun eteklerinden yere yakın olan şeydir; teki **ذُِلْذُِلٌ**. Ve derler: **اذْلَوْلَى** **الرّجُل** **اذلِيلاَءً**, hızlandığı zaman. O da babdandır.
  (**ذم**)  **الذال** ve **الميم** muzâafda tek bir asıldır; hepsi övgünün tersine delâlet eder. Denir: **ذَمَمْتُ** filânı **أذُمُّه**, o **ذميمٌ** ve **مذموم**dur; hamîd olmayan olduğu zaman. Bu babdandır **الذَّمَّة**; o, suyu az olan kuyudur. Hadiste: “**أنّه أتى على بئرٍ ذَمَّةٍ**”. **الذَّمَّة**nin cem‘i **ذِمام**dır. Zû’r-Rumme dedi:
على حِميَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمامُ الرَّكايَا أنكَزَتْها المواتِحُ  **أنكزَتْها**: suyunu götürdü. Ve **المواتِح**: su çekenlerdir.
  Amma **العَهْد** ise **ذِماماً** diye adlandırılır; çünkü insan onun zayi edilmesi üzerine yerilir. Bu, Araplar için kullanılan bir yoldur; bu da onların sözü gibi: filân **حامي الذِّمار**dır; yani öfkelendiren şeyi korur. Ve **حامي الحقيقة**; yani üzerine hak olan, men etmesi gereken şeyi korur.
  Ve **أهل الذِّمّة**: akid ehli. Ebû Ubeyd dedi: **الذمَّة** emandır; onun (sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem) sözünde: “**ويَسعَى بذمَّتهم**”. Ve **أهل الذّمّة** denir; çünkü cizyeyi eda ettiler de kanları ve malları üzerine emniyete alındılar. Ve **الذِّمام**da **مَذَمَّة** ve **مَذِمَّة** denir; fetha ve kesra ile; ve **الذَّمِّ**de fetha ile **مَذَمَّة**. Hadiste geldi: “bir adam Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem) sordu: **ما يُذْهِب عني مَِذَمَّة الرَِّضاع؟** dedi; o da: **غُرَّةٌ: عبدٌ أو أمَةٌ** dedi.” **مذَِمَّة الرَِّضاع** ile sütannenin **ذِمام**ını kasteder. Ve Neha‘î bu hadisin tefsirinde derdi: onlar, çocuğun sütten kesilmesi sırasında sütanneye ücret dışında bir şeyle **يَرْضَخوا** etmeyi müstehap görürlerdi. Sanki ona sordu: beni emzirenin hakkını üzerimden ne düşürür ki, hakkını tam olarak eda etmiş olayım. Bunu bize el-Kattân, müfessirden, Kuteybî’den tahdîs etti. Ve Araplar der: **أذْهِبْ مَذَمَّتَهم بشيءٍ**; yani onlara bir şey ver; çünkü onların senin üzerinde **ذمام**ı vardır. Ve denir: **افْعَلْ كذا وخَلاَك ذَمٌّ**, yani sana kınama yok. Ve denir: **أذَمَّ** filân filânla; onunla gevşek davrandığı zaman. Ve onun devesi onunla **أذَمَّ** etti; geri kaldığı ve diğer develerden koptuğu zaman. Ve **شيءٌ مُذِمٌّ**, yani ayıplı. Ve **رجلٌ مُذِمٌّ**: onda hareket yoktur. İbnü’l-A‘râbî hikâye etti: **بئرٌ ذميمٌ**; o, **الذَّمَّة** gibidir. Bize Ebû’l-Hasen el-Kattân, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den inşâd etti:
مُواشِكَةٌ تستعجِلُ الرَّكْضَ تبتَغِي *** نَضَائِض طَرْقٍ ماؤُهنَّ ذميمُ  bir **قطاة**yı vasfeder. Der.
  Ve babda, sahih ise kıyasına yakın olan şey kaldı. Şüphesiz **الذَّميم** burunda çıkan bir sivilcedir.
  İbn Kuteybe hikâye etti ki **الذَّميم** teke kamışından **يَذِمُّ** ve **يَذِنُّ** eden idrardır. Ebû Zübeyd dedi:
تَرَى لأَخْلافِها مِن خَلْفِها نَسَلاً *** مثلَ الذَّميمِ على قُزْمِ اليَعَاميرِ  sütten **النَّسَل**: ondan çıkan şeydir. Ve **القُزْم**: küçüklerdir. Şeybânî dedi: **اليعامير**i bilmem. Ve sordum da onda kimsenin yanında bir bilgi bulmadım; ve denir ki o, koyunun küçükleridir.
  (**ذن**)  **الذال** ve **النون** muzâafda bir asıldır; akmaya delâlet eder. O hâlde **الذَّنين** burun deliklerinden akan şeydir. Ve **ذَنّ** **ذَنّاً**; o **أذَنُّ**dur. Şemmâh dedi:
توائِلُ من مِصَكٍّ أنْصَبَتْهُ *** حوالِبُ أسْهَرَتْه بالذَّنينِ  Ve ona **الذُّنَان** da denir. Ve denir ki **المرأةَ الذّنّاءُ** hayzı akan ve kesilmeyen kadındır; ve **الذُّنانة** helâk olmuş zayıf şeyin kalıntısıdır.
  Ve babdan şâz olanlardandır — ve ben dedim ki bitkinin işinin çoğu kıyas üzere değildir — **الذُّؤْنُون**: bir bitkidir. Denir: insanlar **يَتذأْنَنُون** olarak çıktı; **الذُّؤْنُون**u aldıkları zaman.
  (**ذب**)  **الذال** ve **الباء** muzâafda üç asıldır: birincisi küçük bir kuştur; sonra ona hamledilir ve onunla başkası benzetilir; ikincisi keskinlik ve sertlik; üçüncüsü çalkantı ve hareket.
  Birincisi **الذُّباب**dır; bilinir; teki **ذُبابة**; cem‘u’l-cem‘ **أذِبّة**. Ona benzetilen ve ona hamledilenlerdendir: **ذُباب** **العَين**: onun bebeği. Ve denir: **ذَبَبْتُ** عنه; ondan defettiğin zaman; sanki ona eziyet veren **الذُّباب**ı ondan kovmuşsun gibi. Nâbiga’nın sözü:
  * ضَرَّابَةٍ بالمِشْفَر الأّذِبَّهْ *
  o, **ذُبابٍ**ın cem‘idir. Ve develerden **المذبوب**: burun deliğine sinek giren. Ve **المذبوب**: ahmak; sanki **المذبوب** deveye benzetilmiştir.
  Amma keskinlik ise: devenin dişlerinin **ذُبَاب**ı: onların keskinliğidir. Şair dedi:
وتَسْمَعُ للذُّباب إذا تَغَنَّى *** كتَغريد الحمامِ على الغُصُونِ  ve kılıcın **ذُباب**ı: onun keskinliğidir.
  Üçüncü asıl: **الذَّبذَبة**: havada asılı şeyin salınımı. Ve **الرجل المذَبْذَب**: iki iş arasında tereddüt eden. Ve **الذُّبْذَبُ**: erkeklik uzvu; çünkü **يتذَبْذَب** yani gidip gelir. Ve **الذَّباذِبُ**: **هَودَجٍ**e veya devenin başına asılan şeylerdir. Ve **الذَّبُّ**: yaban öküzüdür; **ذَبّ الرِّياد** diye adlandırılır. İbn Mukbil dedi:
يُمشِّي بها ذَبُّ الرِّيادِ كأنَّه *** فَتىً فارسيٌّ ذُو سِوَارَيْنِ رَامحُ  ve dediler: **ذبَّ الرِّياد** diye adlandırıldı; çünkü gelir gider; tek bir yerde durmaz.
  Ve bu üçüncü asıldandır onların sözü: **ذَبَّت** dudağı; susuzluktan solduğu zaman. Ve inşâd etti:
هُمُ سَقَوْنِي عَلَلاً بَعْدَ نَهَلْ *** مِنْ بَعْدِ ما ذَبَّ اللِّسانُ وذَبَُلْ   ve denir: **ذَبَّ** **النَّبْت**, solduğu zaman. Ve **ذَبّ** cismi; yani zayıfladı.
  Ve çalkantı ve hareketten onların sözü: **ذبَّبْنا** gecemizi; yani yürüyüşte yorulduk. Ve suya ancak **بقَرَبٍ مذبِّبٍ** ile ulaşırlar; yani hızlı. Dedi:
مُذَبِّبَةً أَضَرَّ بها بُكُورِي *** وتَهْجيرِي إذا اليَعفورُ قالا  ve dedi:
يُذَبِّبُ وَرْدٌ على إثْرِه *** وأَمْكَنَه وَقْعُ مِرْدىً خَشِبْ  Allah doğruyu daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الذباب يقع على المعروف من الحشرات الطائرة، وعلى النحل، والزنابير ونحوهما. قال الشاعر:
*فهذا أوان العرض حيا ذبابه **زنابيره والأزرق المتلمس*
(البيت للمتلمس الضبعي، شاعر جاهلي كان ينادم عمرو بن هند ملك الحيرة. وهو في الشعر والشعراء ص 100، والأغاني 21/122، والمعاني الكبير 2/602، والعرض: وادي اليمامة، والأزرق: ذباب ضخم)
وقوله تعالى: ﴿وإن يسلبهم الذباب شيئا﴾ [الحج/73]، فهو المعروف، وذباب العين: إنسانها، سمي به لتصوره بهيئته، أو لطيران شعاعه طيران الذباب. وذباب السيف تشبيها به في إيذائه، وفلان ذباب: إذا كثر التأذي به. وذببت عن فلان: طردت عنه الذباب، والمذبة: ما يطرد به، ثم استعير الذب لمجرد الدفع، فقيل: ذببت عن فلان، وذب البعير: إذا دخل ذباب في أنفه. وجعل بناؤه بناء الأدواء نحو: زكم. وبعير مذبوب، وذب جسمه: هزل فصار كذباب، أو كذباب السيف، والذبذبة: حكاية صوت الحركة للشيء المعلق، ثم استعير لكل اضطراب وحركة، قال تعالى: ﴿مذبذبين بين ذلك﴾ [النساء/143]، أي: مضطربين مائلين تارة إلى المؤمنين، وتارة إلى الكافرين، قال الشاعر:
*- ترى كل ملك دونها يتذبذب *
(هذا عجز بيت، وشطره:
*ألم تر أن الله أعطاك سورة*
وهو للنابغة الذبياني في ديوانه ص 18)
وذببنا إبلنا: سقناها سوقا شديدا بتذبذب، قال الشاعر:
*يذبب ورد على إثره*
(هذا شطر بيت، عجزه:
*وأمكنه وقع مردى خشب*
وهو لعنترة في ديوانه ص 32 والمجمل 2/356؛ ونظام الغريب ص 222)

##### Türkçe

- **الذباب** bilinen uçucu haşereler üzerine, ve arılar, eşekarıları ve benzerleri üzerine vâki olur. Şair dedi:
*فهذا أوان العرض حيا ذبابه **زنابيره والأزرق المتلمس*
(beyit, el-Mutalammis ed-Dub‘î’nindir; Hîre kralı ‘Amr b. Hind ile nedimlik eden câhiliye şairidir. Ve o, eş-Şi‘r ve’ş-Şu‘arâ s. 100’de, el-Eğânî 21/122’de, el-Me‘ânî el-Kebîr 2/602’de; ve **العرض**: Yemâme vadisidir; ve **الأزرق**: iri bir **ذباب**dır)

Ve O’nun sözü (yüce): ﴿وإن يسلبهم **الذباب** شيئا﴾ [el-Hacc/73]; o, bilinenidir. Ve **ذباب العين**: onun bebeğidir; onunla adlandırıldı, onun sûretinin hey’etini tasavvur etmesinden dolayı, yahut onun ışınının uçuşu **الذباب**ın uçuşu gibi olduğundan dolayı. Ve **ذباب السيف** ona eziyet etmesinde ona benzetme olarak. Ve falan **ذباب**dır: ona eziyet çok olunca. Ve **ذببت عن فلان**: ondan **الذباب**ı kovdum. Ve **المذبة**: onunla kovulan şeydir; sonra sırf defetme için **الذب** ödünç alındı; böylece “**ذببت عن فلان**” denildi. Ve **ذب البعير**: **ذباب** onun burnuna girince. Ve onun binâsı, **زكم** gibi, dertlerin binâsı kılındı. Ve **بعير مذبوب**. Ve **ذب جسمه**: zayıfladı da **ذباب** gibi oldu, yahut **ذباب السيف** gibi. Ve **الذبذبة**: asılı şey için hareket sesinin taklididir; sonra her çalkantı ve hareket için ödünç alındı. O (yüce) dedi: ﴿مذبذبين بين ذلك﴾ [en-Nisâ/143], yani: çalkantılı, bazen müminlere, bazen kâfirlere meyleden. Şair dedi:
*- ترى كل ملك دونها يتذبذب *
(bu bir beytin aczidir; ve onun şatrı:
*ألم تر أن الله أعطاك سورة*
ve o, Dîvân’ında s. 18’de en-Nâbiğa ez-Zubyânî’nindir)

Ve **ذببنا إبلنا**: onları **بتذبذب** ile şiddetli bir sevk ile sürdük. Şair dedi:
*يذبب ورد على إثره*
(bu bir beytin şatrıdır; onun aczi:
*وأمكنه وقع مردى خشب*
ve o, Dîvân’ında s. 32’de ‘Antara’nındır; ve el-Mucmel 2/356; ve Nizâm el-Garîb s. 222)

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَبَّ عَنْهُ
1 ذَبَّ عَنْهُ ذ , (T, S, M, &c.,) aor. ذَبُ٣َ , (T, M, Msb,) inf. n. ذَبٌّ, (T, S, M, Msb,) He repelled from him: he defended him. (T, S, M, Msb, K.) You say, يَذُبُّ عَنْ حَرِيمِهِ He repels from, or defends, his wife, or wives, or the like. (T, Msb.) [See also R. Q. 1.] ― -b2- And ذَبٌّ signifies also The act of driving away. (T, TA.) You say, ذَبَّ الذُّبَابَ, and ↓ ذبّبهُ, He drove away the fly, or flies. (M, TA.) And الوَحْشُ تَذُبُّ البَقَّ بِأَذْنَابِهَا [The wild animals drive away the gnats with their tails]. (A.) ― -b3- And [hence,] أَتَاهُمْ خَاطِبٌ فَذَبُّوهُ (tropical:) One demanding a woman in marriage came to them, and they rejected him, or turned him back. (A, TA.) -A2- ذُبَّ (assumed tropical:) He (a man, TA) was, or became, possessed; or mad, or insane. (K, TA.) -A3- ذَبَّ, (M, K,) aor. ذَبُ٣َ , [irreg., (the verb being intrans.,) unless the first pers. be ذَبُبْتُ, like لَبُبْتُ &c.,] inf. n. ذَبٌّ, (M,) He (a man, K) went hither and thither, not remaining in one place. (M, K. *) -A4- ذَبَّ, [aor. ذَبِ٣َ ,] It dried; dried up; or became dry. (T.) You say, ذَبَّتْ شَفَتُهُ, (S, M, K,) aor. ذَبِ٣َ , inf. n. ذَبٌّ and ذَبَبٌ and ذُبُوبٌ, (M, K,) His lip became dry, (M, K,) or lost its moisture, (S,) by reason of thirst, (S, K,) or by reason of vehement thirst, (M,) &c.; (M, K;) as also ↓ ذَبَّبَتْ. (M, K.) And ذَبَّ لِسَانُهُ (S, M) in like manner [His tongue became dry &c.]. (M.) And ذَبَّ said of a plant, It withered, or lost its moisture. (S, K.) And said of a pool of water left by a torrent, It dried up in the end of the hot season. (IAar, M, K.) And ذَبَّ جِسْمُهُ His body became lean, or emaciated, (S, K, TA,) and lost its moisture. (TA.) And ذَبَّ, (T, K,) aor. ذَبِ٣َ , inf. n. ذَبٌّ, (T,) His colour, or complexion, became altered, by reason of emaciation or hunger or travel &c. (T, K.) ― -b2- See also 2.

ذبّب عَنْهُ
2 ذبّب عَنْهُ ذ He repelled from him, or defended him, much, or often. (S.) ― -b2- ذبّب الذُّبَابَ: see 1. -A2- ذَبَّبَتْ شَفَتُهُ: see 1. -A3- [ذَبَّبَ, inf. n. تَذْبِيبٌ, also signifies It left a ذُبَابَة, i. e. somewhat remaining. Hence,] ذبّب النَّهَارُ (S, A, TA,) or ↓ ذَبَّ, (so in the K, but corrected in the TA,) (tropical:) The day passed so as to leave thereof only a ذُبَابَة; (A, TA; *) i. e. (TA) the day had only a [small] remainder of it left. (S, K, TA.) And طَعْنٌ وَرَمْىٌ غَيْرُ تَذْبِيبٍ (tropical:) A thrusting, or piercing, and a shooting, or casting, with energy [so as not to leave any force unexerted]. (S, * A, TA.) ― -b2- [Also It left not a ذُبَابَة, i.e. anything remaining: thus bearing two contr. significations. Hence,] ذبّب فِى السَّيْرِ (tropical:) He strove, laboured, toiled, or exerted himself, in going, or journeying, so that he left not a ذُبَابَة [or any part of his journey remaining unaccomplished]: (A, TA:) [or] ذبّب signifies (assumed tropical:) he hastened, made haste, or sped; syn. أَسْرَعَ: (M:) [and, accord. to Et-Tebreezee, this is the primary signification: for he says,] التَّذْبِيبٌ is like الطِّرَادُ [app. as meaning (assumed tropical:) the act of charging, by a horse or a horseman]: but the primary meaning is الاـِسْرَاعُ. (Ham p. 207.) And ذَبَّبْنَا لَيْلَتَنَا, (S, K,) inf. n. تَذْبِيبٌ, (K,) (assumed tropical:) Our beasts became fatigued, or jaded, by journeying [during that our night]. (S, K.)

ذَبْذَبٌ
R. Q. 1 ذَبْذَبٌ ذ , (T,) inf. n. ذَبْذَبَةٌ, (K,) He defended his neighbours and family. (T, K.) [See also 1.] -A2- And He annoyed, molested, harmed, or hurt, (T, K,) people. (K.) -A3- And He made a thing to dangle, or move to and fro; (L;) and made it to be in a state of motion, commotion, or agitation. (L, K. *) ― -b2- [Hence,] ذَبْذَبَهُ, inf. n. as above, (assumed tropical:) He left him, or made him to be, confounded, or perplexed, not knowing his right course; wavering, vacillating, or going to and fro. (Msb.) -A4- ذَبْذَبَةٌ also signifies The dangling, or moving to and fro, of a thing suspended in the air: (S, M:) and ↓ تَذَبْذُبٌ the being in a state of motion or commotion: (S, L:) [or the latter has both these meanings; for] you say, الشَّىْءُ ↓ تَذَبْذَبَ the thing dangled, or moved to and fro, (M, A, L,) in the air; (A;) and was in a state of commotion or agitation. (M, L.) It is said in a trad., فَكَأَنِّىأَنْظُرُ اـِلَى يَدَيْهِ تُذَبْذِبَانِ, meaning And it was as though I looked at his two sleeves in a state of commotion, or shaking. (TA.) And you say, بَيْنَ أَمْرَيْنِ ↓ تذَبْذَبَ (assumed tropical:) He wavered, or vacillated, between two affairs. (MA.) And أَمْرُهُمْ ↓ تَذَبْذَبَ (assumed tropical:) [Their state of affairs was, or became, fluctuating, or unsteady]. (Lh, T in art. دل.)

تَذَبْذَبَ
R. Q. 2 تَذَبْذَبَ ذ , inf. n. تَذَبْذُبٌ: see the next preceding paragraph, in four places.

ذَبٌّ
ذَبٌّ ذ Repelling: fem. with ة: hence ذَبَّاتُ السَّبِيبِ, a phrase used by Dhu-r-Rummeh, meaning repelling with their tails: or this may be from the signification next following. (Ham p. 510.) -A2- Much in motion. (Ham ubi suprà.) ذَبٌّ, (M, L,) or ↓ ذَابٌّ, (K,) [the former correct, and perhaps the latter also,] applied to a camel, That does not, or will not, remain still, or motionless, in a place. (M, L, K.) A poet says,
فَكَأَنَّنَا فِيهِمْ جِمَالٌ ذَبَّةٌ
[And it was as though we were, among them, camels that would not remain still in a place]: which shows that ذَبٌّ is not an inf. n. used as an epithet; for, were it so, he had said جِمَالٌ ذَبٌّ. (M, L.) ― -b2- الذَّبُّ (tropical:) The wild bull; [a species of bovine antelope;] also called ذَبُّ الرِّيَادِ; (T, S, M, K;) so called because he goes to and fro, not remaining in one place; (M;) or because he pastures going to and fro; (T, S, * M;) or because his females pasture with him, going to and fro: (T:) and called also ↓ الأَذَبُّ, (T, K,) by poetic license, for الذَّبُّ; (T;) and ↓ الذُّنْبُبُ. (K.) ― -b3- ذَبُّ الرِّيَادِ is also applied to (tropical:) A man who goes and comes. (Kr, M, TA.) And (tropical:) A man who is in the habit of visiting women. (AA, T, K.)

ذُبَابٌ
ذُبَابٌ ذ [The common fly;] the black thing that is in houses, that falls into the vessel and into food; (M;) well known: (S, K:) so called, accord. to Ed-Demeeree, because of its fluttering about, or because it returns as often as it is driven away: (TA:) and likewise applied to the bee; (M, K;) which is also called ذُبَابُ الغَيْثِ [the fly of the rain], (IAth, TA,) or ذُبَابُ غَيْثٍ [the fly of rain]; because the rain is the means of producing herbage, and by herbage it is fed; (Mgh;) or because it accompanies rain, and lives upon that which the rain causes to grow: (IAth, TA:) [accord. to some, it is a coll. gen. n.; and] the n. un. is ↓ ذُبَابَةٌ: (S, Msb, K:) one should not say ذِبَّانَةٌ [as the vulgar do in the present day]: (S:) or one should not say ↓ ذُبَابَةٌ, though El-Ahmar and Ks are related to have used this word [as meaning a kind of fly]; for ذُبَابٌ is a sing. [properly speaking], and is used as such in the Kur xxii. 72: (M:) the pl. (of pauc., S, Msb) is أَذِبَّهٌ and (of mult., S, Msb) ذِبَّانٌ (S, M, Msb, K) and ذُبٌّ, (M, K,) the last mentioned by Sb, accord. to the dial. of Temeem. (M.) One says, اـِنَّهُ لَأَوْهَى مِنَ الذُّبَابِ [Verily he is more frail than the fly]. (A.) And هُوَ أَهْوَنُ عَلَىَّ مِنْ طَنِينِ الذُّبَابِ [He is more contemptible to me than the buzzing of the fly]. (A.) مَنْجَى الذُّبَابِ [The refuge of the fly] is a prov., applied to him who is protected by his ignobleness. (Har p. 332: there written مَنْجَا; and in two places, منجأ.) And أَبُو الذُّبَابِ [The father of the fly] is an appellation used as meaning (assumed tropical:) He who has stinking breath; and some say أَبُو الذِّبَّانِ [the father of the flies]: (M, TA:) and is especially applied to 'Abd-El-Melik Ibn-Marwán: (M, A, TA:) whence the saying, أَبْخَرُ مِنْ أَبِى الذُّبَابِ (A, TA) and أَبِى الذِّبَّانِ (TA) [More stinking in breath than Abu-dh-Dhubáb and Abu-dh-Dhibbán]. ― -b2- [Hence,] (tropical:) Evil, or mischief; (A, K;) and annoyance, or harm; as in the saying, أَصَابَنِى ذُبَابٌ (tropical:) [Evil, &c., befell me]; (A;) and أَصَابَ فُلَانًا مِنْ فُلَانٍ ذُبَابٌ لَاذِعٌ (assumed tropical:) Evil, or mischief, [lit. a hurting fly] fell upon such a one from such a one: (T:) or (tropical:) continual evil, as in the saying, أَصَابَكَ ذُبَابٌ مِنْ هٰذَا الأَمْرِ (tropical:) [Continual evil hath befallen thee from this thing, or event]; and شَرُّهَا ذُبَابٌ (tropical:) [Her, or its, or their, evil is a continual evil]. (TA.) ― -b3- (assumed tropical:) Ill luck. (T, K.) Fr relates that the Prophet saw a man with long hair; and said ذُبَابٌ, meaning (assumed tropical:) This is ill luck: and hence, ↓ رَجُلٌ ذُبَابِىٌّ (assumed tropical:) [An unlucky man]. (T.) ― -b4- (assumed tropical:) Plague, or pestilence. (TA.) ― -b5- (assumed tropical:) Diabolical possession; or madness, or insanity. (K.) ― -b6- (assumed tropical:) Ignorance: so in the phrase رَجُلٌ مَحْشِىٌّ الذُّبَابِ (assumed tropical:) [A man stuffed with ignorance]. (M.) ― -b7- (tropical:) The اـِنْسَان [as meaning the pupil, or apple,] of the eye: (AZ, T, S, M, A, K:) so in the saying, هُوَ أَعَزُّ عَلَىَّ مِنْ ذُبَابِ العَيْنِ (tropical:) [He is dearer to me than the apple of the eye]: (A:) [ISd says,] I think it to be so termed as being likened to the ذُبَاب [properly so called; i.e. the fly]. (M.) And الذُّبَابُ also signifies (assumed tropical:) A black speck, or spot, in the interior of the حَدَقَة [or dark part] of the eye of the horse. (M, K.) The pl. is as above. (M.) ― -b8- ذُبَابُ السَّيْفِ (T, S, M, A, Msb, K) and ↓ ذُبَابَةٌ السَّيْفِ (TA) (tropical:) The حَدّ, (M, K,) or طَرَف, (S, Msb,) [each app. here meaning the point, or extremity, though the former also means the edge,] of the sword, (S, M, Msb, K,) which is the part wherewith one strikes: (S, Msb:) or its extremity with which one is pierced, or transpierced; and the حَدّ [here meaning edge] with which one strikes is called its غِرَار: (En-Nadr, T:) or its tapering, or pointed, extremity; expl. by طَرَفُهُ المُتَطَرِّفُ: (M, K:) or the point (حَدّ) of its extremity (M, A) which is between its شَفْرَتَانِ: (M:) the parts of its two edges that are on either side of it are its ظُبَتَانِ: the ridge in the middle of it, on the inner and outer sides, is called the عَيْر; and each has what are termed غِرَارَانِ, which are the part between the عَيْر and each one of the ظُبَتَانِ on the outer side of the sword and the corresponding portion of the inner side, each of the غِرَارَانِ being on the inner side of the sword and its outer side. (AZ, T, TA.) [The swords of the Arabs, in the older times, were generally straight, twoedged, and tapering to a point; and so are many of them in the present day; a little wider towards the point than towards the hilt.] Hence the saying, ثَمَرَةُ السَّوْطِ يَتْبَعُهَا ذُبَابُ السَّيْفِ (tropical:) [The knot, or tail, at the end of the whip is followed by the point of the sword; i. e., whipping (if it effect not the desired correction) is followed by slaughter]. (A.) ― -b9- [Hence,] ذُبَابٌ signifies likewise (assumed tropical:) The حَدّ [or point, or extremity, or edge,] of anything. (A 'Obeyd, T.) ― -b10- (tropical:) The pointed, or sharp, part of the extremity of the ear (A 'Obeyd, M, K) of a horse (A 'Obeyd, M) and of a man. (M.) ― -b11- (assumed tropical:) The sharp edge of the teeth of camels. (S, TA.) ― -b12- And (assumed tropical:) The part that first comes forth of the flower of the حِنَّآء (M, K.)

ذُبَابَةٌ
ذُبَابَةٌ ذ : see the next preceding paragraph, first sentence, in two places: ― -b2- and see another sentence, in the latter half of the same paragraph. ― -b3- (tropical:) A remainder, or remains, (T, S, M, A, * Msb, K,) of a thing, (T, Msb,) of the waters of wells, (T,) or of thirst, (M, A,) and of hunger, (A,) and of a debt, (S, M, K,) and the like, (S,) and of the day, (A,) or, as some say, of anything; (M;) or of a thing that is sound, or valid, or substantial; distinguished from دُنَانَةٌ, which signifies a remainder, or remains, of a thing that is weak, or frail, and perishing, and particularly of a debt, or of a promise: (S and L in art. ذن:) pl. ذُبَابَاتٌ. (T, S, Msb.) You say, صَدَرَتِ الاـِبِلُ وَبِهَا ذُبَابَةٌ, (M,) or بِهَا ذُبَابَةٌ مِنْ ظَمَأٍ (A,) i. e. (tropical:) [The camels returned from water having in them] somewhat remaining of thirst. (M.) ― -b4- And the pl. ذُبَابَاتٌ also signifies (assumed tropical:) Small mountains: so says El-Andalusee. (MF.)

ذُبَابِىٌّ
ذُبَابِىٌّ ذ : see ذُبَابٌ.

ذَبَّابٌ
ذَبَّابٌ ذ A man who repels from, or defends, with energy, his wife, or wives, or the like; as also ↓ مِذَبٌّ. (M, K.) ― -b2- [Hence,] يِوْمٌ ذَبَّابٌ (tropical:) A sultry day in which the wild animals are infested by numerous gnats, and drive them away with their tails: the act being thus attributed to the day. (A.) -A2- See also what next follows.

شَفَةٌ ذَبَّانَةٌ
شَفَةٌ ذَبَّانَةٌ ذ , the latter word of the measure فَعْلَانَةٌ, in some of the copies of the K erroneously written ↓ ذَبَّابَةٌ, (TA,) [and so in the TT as from the M,] A lip that has become dry, or has lost its moisture. (M, K, TA.)

ذَبْذَبٌ
ذَبْذَبٌ ذ The penis, (T, * S, M, A, K,) as some say; (M;) as also ↓ ذَبْذَبَةٌ and ↓ ذَبَاذِبُ, which last is not a pl., (K,) though of a pl. measure; (TA;) so called because of the motion thereof, to and fro: (TA:) and the tongue: (M, A:) or ↓ ذَبْذَبَةٌ has this latter meaning: (K:) and ↓ ذَبَاذِبُ signifies the genitals; or, as some say, the testicles; (M;) one of which is termed ↓ ذَبْذَبَةٌ. (M, K.)

ذُبْذُبٌ
ذُبْذُبٌ ذ : see ذَبَاذِبُ.

ذِبْذِبٌ
ذِبْذِبٌ ذ : see ذَبَاذِبُ, in two places.

ذَبْذَبَةٌ
ذَبْذَبَةٌ ذ : see ذَبْذَبٌ, in three places: ― -b2- and see also ذَبَاذِبُ.

ذَبَاذِبُ
ذَبَاذِبُ ذ Certain things that are hung to the [women's camel-vehicle called] هَوْدَج, (S, M, K,) or to the head of a camel, (M,) for ornament; [i. e. tassels, or pendant tufts of wool, or shreds of woollen cloth, of various colours; (see رَعَثٌ;)] as also ↓ ذَبْذَبَةٌ: (M, K:) the sing. of the former is ↓ ذِبْذِبٌ, (T,) or ↓ ذُبْذُبٌ, with damm. (TA.) ― -b2- And The fringes, and edges, of a [garment of the kind called] بُرْدَة; because of their motion upon the wearer when he walks: sing. ↓ ذِبْذِبٌ. (TA from a trad.) ― -b3- See also ذَبْذَبٌ, in two places.

ذَابٌّ
ذَابٌّ ذ : see ذَبٌّ.

الذُّنْبُبُ
الذُّنْبُبُ ذ : see ذَبٌّ.

أَذَبُّ
أَذَبُّ ذ : see مَذْبُوبٌ: -A2- and ذَبٌّ. -A3- Also The tush, or canine tooth, of the camel. (T, K.) -A4- And Tall, or long; syn. طَوِيلٌ. (K.)

مِذَبٌّ
مِذَبٌّ ذ : see ذَبَّابٌ.

أَرْضٌ مَذَبَّةٌ
أَرْضٌ مَذَبَّةٌ ذ (S, M, K) and ↓ مَذْبُوبَةٌ (Fr, S, K) A land containing, (S,) or abounding with, (M, K,) flies. (S, M, K.)

مِذَبَّةٌ
مِذَبَّةٌ ذ A thing with which one drives away flies; (S, M, K; *) a fly-whisk made of horse-hairs: (T:) [pl. مَذَابٌ whence,] one says of wild-animals, أَذْنَابُهَا مَذَابُّهَا (tropical:) [Their tails are their fly-whisks]. (A.)

مُذَبِّبٌ
مُذَبِّبٌ ذ (tropical:) A rider hastening, or making haste, (T, S, M, K,) apart from others: (S, M, K:) or striving, labouring, toiling, or exerting himself, in going, or journeying, so as to leave not a ذُبَابَة [or any part of his journey remaining unaccomplished]. (A.) And it is also applied to a [wild] bull. (A.) In the following saying,
↓ مَسِيرَةٌشَهْرٍ لِلْبَعِيرِ المُذَبْذِبِ
(assumed tropical:) [A month's journey to the hastening camel], (M,) or لِلْبَرِيدِ المُذَبْذِبِ [to the hastening messenger], (TA,) by المذبذب is meant المُذَبِّب. (M, TA.) ― -b2- [(assumed tropical:) A quick journey: or one in which is no flagging, or langour.] You say, لَا يَنَالُونَ المَآءِ اـِلَّا بِقَرَبٍ مُذَبِّبٍ, i. e. (assumed tropical:) [They will not reach the water but by a] quick [night-journey thereto]. (S.) And خِمْسٌ مُذَبِّبٌ (assumed tropical:) [A journey in which the camels are watered only on the first and fifth days] in which is no flagging, or langour. (T.) ― -b3- ظِمْءٌ مُذَبِّبٌ (assumed tropical:) [An interval between two water-ings] of long duration, in which one journeys from afar (T, S, M, K) and with haste. (T, S, K.)

مَذْبُوبٌ
مَذْبُوبٌ ذ A camel attacked by flies, (A 'Obeyd, S, M,) that enter his nostrils, (S,) so that his neck becomes twisted, and he dies; as also ↓ أَذَبُّ: or both signify one that, coming to a cultivated region, finds it unwholesome to him, and dies there: (M:) and the former, a horse into whose nostril the fly has entered. (A.) ― -b2- See also أَرْضٌ مَذَبَّةٌ, above. ― -b3- Also (assumed tropical:) Possessed; or mad, or insane. (K.) ― -b4- And, accord. to the Abridgment of the 'Eyn, [in a copy of the S written ذَبُوبٌ, and in other copies thereof omitted,] (assumed tropical:) Foolish; stupid; or unsound, dull, or deficient, in intellect. (TA.)

مُذَبْذَبٌ
مُذَبْذَبٌ ذ Driven away: (TA:) or driven away, or repelled, much. (T, TA.) It is said in a trad., تَزَوَّجْ وَاـِلَّا فَأَنْتَ مِنَ المُذَبْذَبِينَ, i. e. [Marry, or thou wilt be of] those driven away from the believers because thou hast not imitated them, and from the monks because thou hast forsaken their institutes: from الذَّبُّ “ the act of driving away: ” or, accord. to IAth, it may be from the signification of “ motion and agitation. ” (TA.) And it is said in the Kur [iv. 142], مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذٰلِكَ, meaning Much driven away, or much repelled, from these and from those: (T, TA:) or this is an ex. of the meaning next following. (S, M.) ― -b2- A man (M, K) wavering, or vacillating, between two things, or affairs; (T, S, M, K;) or between two men, not attaching himself steadily to either; (T;) and ↓ مُذَبْذِبٌ signifies the same; (K;) as also ↓ مُتَذَبْذِبٌ. (M.)

مُذَبْذِبٌ
مُذَبْذِبٌ ذ : see what next precedes: ― -b2- and see also مُذَبِّبٌ.

مُتَذَبْذِبٌ
مُتَذَبْذِبٌ ذ : see مُذَبْذَبٌ, last sentence.

##### Türkçe

**ذَبَّ عَنْهُ**
1 **ذَبَّ عَنْهُ** ذ , (T, S, M, &c.,) muzâri‘i **ذَبُ٣َ** , (T, M, Msb,) mastarı **ذَبٌّ**, (T, S, M, Msb,) Onu ondan defetti: onu savundu. (T, S, M, Msb, K.) Şöyle dersin: **يَذُبُّ عَنْ حَرِيمِهِ** O, karısını yahut karılarını yahut benzerini defeder, yahut savunur. (T, Msb.) [Ayrıca bkz. R. Q. 1.] ― -b2- Ve **ذَبٌّ** ayrıca Uzaklaştırma fiili demektir. (T, TA.) Şöyle dersin: **ذَبَّ الذُّبَابَ**, ve ↓ **ذبّبهُ**, O, sineği yahut sinekleri uzaklaştırdı. (M, TA.) Ve **الوَحْشُ تَذُبُّ البَقَّ بِأَذْنَابِهَا** [Vahşi hayvanlar, kuyruklarıyla sivrisinekleri uzaklaştırır]. (A.) ― -b3- Ve [bundan dolayı,] **أَتَاهُمْ خَاطِبٌ فَذَبُّوهُ** (mecaz:) Onlara bir kadınla evlenmek isteyen (talip) geldi de onu reddettiler, yahut geri çevirdiler. (A, TA.) -A2- **ذُبَّ** (farz edilen mecaz:) O (bir adam, TA) tutulmuş oldu; yahut delirdi, yahut aklını yitirdi. (K, TA.) -A3- **ذَبَّ**, (M, K,) muzâri‘i **ذَبُ٣َ** , [kural dışı, (fiil lâzım olduğundan,) meğer birinci şahıs **ذَبُبْتُ** olsun; **لَبُبْتُ** vb. gibi,] mastarı **ذَبٌّ**, (M,) O (bir adam, K) bir yerde durmayarak oraya buraya gitti. (M, K. *) -A4- **ذَبَّ**, [muzâri‘i **ذَبِ٣َ** ,] Kurudu; kuruyup gitti; yahut kuru oldu. (T.) Şöyle dersin: **ذَبَّتْ شَفَتُهُ**, (S, M, K,) muzâri‘i **ذَبِ٣َ** , mastarı **ذَبٌّ** ve **ذَبَبٌ** ve **ذُبُوبٌ**, (M, K,) Onun dudağı kurudu, (M, K,) yahut nemini yitirdi, (S,) susuzluk sebebiyle, (S, K,) yahut şiddetli susuzluk sebebiyle, (M,) vb.; (M, K;) bunun gibi ↓ **ذَبَّبَتْ** de. (M, K.) Ve **ذَبَّ لِسَانُهُ** (S, M) aynı şekilde [Onun dili kurudu vb.]. (M.) Ve bir bitki hakkında **ذَبَّ** denir: Soldu, yahut nemini yitirdi. (S, K.) Ve selin bıraktığı bir su birikintisi hakkında denir: sıcak mevsimin sonunda kurudu. (IAar, M, K.) Ve **ذَبَّ جِسْمُهُ** Onun bedeni zayıfladı, yahut eridi, (S, K, TA,) ve nemini yitirdi. (TA.) Ve **ذَبَّ**, (T, K,) muzâri‘i **ذَبِ٣َ** , mastarı **ذَبٌّ**, (T,) Onun rengi, yahut teni, zayıflık yahut açlık yahut yolculuk vb. sebebiyle değişti. (T, K.) ― -b2- Ayrıca bkz. 2.

**ذبّب عَنْهُ**
2 **ذبّب عَنْهُ** ذ O, onu ondan çokça yahut sıkça defetti, yahut savundu. (S.) ― -b2- **ذبّب الذُّبَابَ**: bkz. 1. -A2- **ذَبَّبَتْ شَفَتُهُ**: bkz. 1. -A3- [**ذَبَّبَ**, mastarı **تَذْبِيبٌ**, ayrıca Bir **ذُبَابَة** bıraktı, yani bir miktar kalıntı bıraktı demektir. Bundan dolayı,] **ذبّب النَّهَارُ** (S, A, TA,) yahut ↓ **ذَبَّ**, (K’da böyle, fakat TA’da düzeltilmiştir,) (mecaz:) Gün, ondan yalnız bir **ذُبَابَة** bırakacak şekilde geçti; (A, TA; *) yani (TA) günün yalnız [küçük] bir kalanı kaldı. (S, K, TA.) Ve **طَعْنٌ وَرَمْىٌ غَيْرُ تَذْبِيبٍ** (mecaz:) Bir saplama yahut delme ve bir atma yahut fırlatma; kuvvetle [hiçbir gücü kullanılmamış bırakmayacak şekilde]. (S, * A, TA.) ― -b2- [Ayrıca Bir **ذُبَابَة** bırakmadı, yani hiçbir şey kalmadı: böylece iki zıt manayı taşır. Bundan dolayı,] **ذبّب فِى السَّيْرِ** (mecaz:) O, yürüyüşte yahut yolculukta çabaladı, emek verdi, didindi, yahut kendini zorladı; öyle ki bir **ذُبَابَة** [yahut yolculuğundan tamamlanmamış hiçbir parça] bırakmadı: (A, TA:) [yahut] **ذبّب** (farz edilen mecaz:) acele etti, çabuk davrandı, yahut hızlandı; eş anlamlısı **أَسْرَعَ**: (M:) [ve Et-Tebrîzî’ye göre bu asıl manadır: zira o der ki,] **التَّذْبِيبٌ** **الطِّرَادُ** gibidir [görünüşe göre (farz edilen mecaz:) bir atın yahut süvarinin hücum etmesi manasında]: fakat asıl mana **الاـِسْرَاعُ**’dır. (Ham p. 207.) Ve **ذَبَّبْنَا لَيْلَتَنَا**, (S, K,) mastarı **تَذْبِيبٌ**, (K,) (farz edilen mecaz:) Bizim bineklerimiz, [gecemiz boyunca] yolculuk sebebiyle yoruldu, bitkin düştü. (S, K.)

**ذَبْذَبٌ**
R. Q. 1 **ذَبْذَبٌ** ذ , (T,) mastarı **ذَبْذَبَةٌ**, (K,) O, komşularını ve ailesini savundu. (T, K.) [Ayrıca bkz. 1.] -A2- Ve O, insanlara eziyet etti, rahatsız etti, zarar verdi, yahut incitti. (T, K,) (K.) -A3- Ve O, bir şeyi sallandırdı, yahut ileri geri hareket ettirdi; (L;) ve onu hareket, çalkantı yahut sarsıntı hâlinde kıldı. (L, K. *) ― -b2- [Bundan dolayı,] **ذَبْذَبَهُ**, mastarı yukarıdaki gibi, (farz edilen mecaz:) Onu bıraktı, yahut onu, doğru yolunu bilmeyen şaşkın yahut bocalar hâlde bıraktı; tereddüt eden, kararsız kalan, yahut gidip gelen. (Msb.) -A4- **ذَبْذَبَةٌ** ayrıca Havada asılı bir şeyin sallanması yahut ileri geri hareket etmesi demektir: (S, M:) ve ↓ **تَذَبْذُبٌ** hareket yahut çalkantı hâlinde olma demektir: (S, L:) [yahut ikincisi bu iki manayı da taşır; zira] şöyle dersin: **الشَّىْءُ** ↓ **تَذَبْذَبَ** şey sallandı, yahut ileri geri hareket etti, (M, A, L,) havada; (A;) ve çalkantı yahut sarsıntı hâlinde oldu. (M, L.) Bir rivayette şöyle denmiştir: **فَكَأَنِّىأَنْظُرُ اـِلَى يَدَيْهِ تُذَبْذِبَانِ**, manası: Ve sanki onun iki yenini çalkantı hâlinde, yahut titrer hâlde görüyordum. (TA.) Ve şöyle dersin: **بَيْنَ أَمْرَيْنِ** ↓ **تذَبْذَبَ** (farz edilen mecaz:) O, iki iş arasında tereddüt etti, yahut kararsız kaldı. (MA.) Ve **أَمْرُهُمْ** ↓ **تَذَبْذَبَ** (farz edilen mecaz:) [Onların işleri dalgalı, yahut istikrarsız oldu]. (Lh, T, md. دل.)

**تَذَبْذَبَ**
R. Q. 2 **تَذَبْذَبَ** ذ , mastarı **تَذَبْذُبٌ**: bir önceki paragrafın dört yerinde bkz.

**ذَبٌّ**
**ذَبٌّ** ذ Defetme: müennesi ة ile: bundan dolayı **ذَبَّاتُ السَّبِيبِ**, Zü’r-Rumme’nin kullandığı bir ibaredir; manası kuyruklarıyla defedenlerdir: yahut bu, bir sonraki manadan da olabilir. (Ham p. 510.) -A2- Çok hareketli. (Ham, aynı yer.) **ذَبٌّ**, (M, L,) yahut ↓ **ذَابٌّ**, (K,) [birincisi doğru, ikincisi de belki doğrudur,] deveye nispetle: Bir yerde durmayan yahut durmayacak olan. (M, L, K.) Bir şair der ki,
**فَكَأَنَّنَا فِيهِمْ جِمَالٌ ذَبَّةٌ**
[Ve sanki biz onların arasında, bir yerde durmayacak develer idik]: bu, **ذَبٌّ**’ün sıfat olarak kullanılan bir mastar olmadığını gösterir; zira öyle olsaydı **جِمَالٌ ذَبٌّ** derdi. (M, L.) ― -b2- **الذَّبُّ** (mecaz:) Yaban öküzü; [bir tür sığır cinsi antilop;] ayrıca **ذَبُّ الرِّيَادِ** diye adlandırılır; (T, S, M, K;) bir yerde durmayıp gidip geldiği için böyle adlandırılmıştır; (M;) yahut gidip gelerek otladığı için; (T, S, * M;) yahut dişileri onunla birlikte gidip gelerek otladığı için: (T:) ve şiir zaruretiyle **الذَّبُّ** yerine ↓ **الأَذَبُّ** diye de adlandırılır; (T, K,) (T;) ve ↓ **الذُّنْبُبُ**. (K.) ― -b3- **ذَبُّ الرِّيَادِ** ayrıca (mecaz:) gidip gelen bir adama da söylenir. (Kr, M, TA.) Ve (mecaz:) kadınları ziyaret etmeye alışkın bir adama. (AA, T, K.)

**ذُبَابٌ**
**ذُبَابٌ** ذ [Yaygın sinek;] evlerde bulunan, kaba ve yemeğe düşen siyah şey; (M;) bilinen: (S, K:) Ed-Demîrî’ye göre, uçuşup durmasından yahut her kovalandığında tekrar dönmesinden dolayı böyle adlandırılmıştır: (TA:) ve arıya da söylenir; (M, K;) ona ayrıca **ذُبَابُ الغَيْثِ** [yağmurun sineği], (IAth, TA,) yahut **ذُبَابُ غَيْثٍ** [yağmur sineği] denir; çünkü yağmur ot bitmesinin sebebidir ve o da otla beslenir; (Mgh;) yahut yağmura eşlik ettiği ve yağmurun bitirdiği şeyle yaşadığı için: (IAth, TA:) [bazılarına göre cem‘î cins ismidir; ve] tekili ↓ **ذُبَابَةٌ**’dır: (S, Msb, K:) **ذِبَّانَةٌ** denmemelidir [bugün avamın dediği gibi]: (S:) yahut ↓ **ذُبَابَةٌ** denmemelidir; her ne kadar El-Ahmer ve Ks’nin bu kelimeyi [bir tür sinek manasında] kullandıkları rivayet edilmişse de; zira **ذُبَابٌ** [aslında] tekildir ve Kur’ân xxii. 72’de böyle kullanılmıştır: (M:) çoğulu (azlık için, S, Msb) **أَذِبَّهٌ** ve (çokluk için, S, Msb) **ذِبَّانٌ** (S, M, Msb, K) ve **ذُبٌّ**’dür, (M, K,) sonuncuyu Sb, Temîm lehçesine göre zikretmiştir. (M.) Şöyle denir: **اـِنَّهُ لَأَوْهَى مِنَ الذُّبَابِ** [Şüphesiz o, sinekten daha zayıftır]. (A.) Ve **هُوَ أَهْوَنُ عَلَىَّ مِنْ طَنِينِ الذُّبَابِ** [O, bana sineğin vızıltısından daha değersizdir]. (A.) **مَنْجَى الذُّبَابِ** [Sineğin sığınağı] bir darbımeseldir; aşağılığıyla korunana uygulanır. (Har p. 332: orada **مَنْجَا** yazılmış; ve iki yerde, منجأ.) Ve **أَبُو الذُّبَابِ** [Sineğin babası] (farz edilen mecaz:) ağzı kokan kimse manasında kullanılan bir lakaptır; bazıları **أَبُو الذِّبَّانِ** [sineklerin babası] der: (M, TA:) ve özellikle ‘Abd-El-Melik İbn-Mervân’a uygulanır: (M, A, TA:) buradan şu söz: **أَبْخَرُ مِنْ أَبِى الذُّبَابِ** (A, TA) ve **أَبِى الذِّبَّانِ** (TA) [Abû’**ذُّبَاب** ve Abû’**ذِّبَّان**’dan daha kötü kokulu nefesli]. ― -b2- [Bundan dolayı,] (mecaz:) kötülük yahut fesat; (A, K;) ve eziyet yahut zarar; şu sözde olduğu gibi: **أَصَابَنِى ذُبَابٌ** (mecaz:) [Bana kötülük vb. isabet etti]; (A;) ve **أَصَابَ فُلَانًا مِنْ فُلَانٍ ذُبَابٌ لَاذِعٌ** (farz edilen mecaz:) falana falandan kötülük yahut fesat [lafzen acıtan bir sinek] isabet etti: (T:) yahut (mecaz:) sürekli kötülük; şu sözde olduğu gibi: **أَصَابَكَ ذُبَابٌ مِنْ هٰذَا الأَمْرِ** (mecaz:) [Bu işten sana sürekli kötülük isabet etti]; ve **شَرُّهَا ذُبَابٌ** (mecaz:) [Onun, yahut onun, yahut onların kötülüğü sürekli kötülüktür]. (TA.) ― -b3- (farz edilen mecaz:) uğursuzluk. (T, K.) Fr rivayet eder ki Peygamber uzun saçlı bir adam gördü; ve **ذُبَابٌ** dedi; manası (farz edilen mecaz:) Bu uğursuzluktur: buradan, ↓ **رَجُلٌ ذُبَابِىٌّ** (farz edilen mecaz:) [Uğursuz bir adam]. (T.) ― -b4- (farz edilen mecaz:) veba, yahut salgın. (TA.) ― -b5- (farz edilen mecaz:) şeytan çarpması; yahut delilik, yahut akıl yitirme. (K.) ― -b6- (farz edilen mecaz:) cehalet: **رَجُلٌ مَحْشِىٌّ الذُّبَابِ** (farz edilen mecaz:) [Cehaletle doldurulmuş bir adam] ibaresinde olduğu gibi. (M.) ― -b7- (mecaz:) gözün **اـِنْسَان**’ı [gözbebeği] : (AZ, T, S, M, A, K:) şu sözde olduğu gibi: **هُوَ أَعَزُّ عَلَىَّ مِنْ ذُبَابِ العَيْنِ** (mecaz:) [O, bana gözbebeğinden daha azizdir]: (A:) [ISd der ki,] onu böyle adlandırılmış görürüm; **ذُبَاب**’a [asıl manasıyla; yani sineğe] benzetildiği için. (M.) Ve **الذُّبَابُ** ayrıca (farz edilen mecaz:) atın gözünün **حَدَقَة**’sının [yahut karanlık kısmının] içinde siyah bir benek yahut leke demektir. (M, K.) Çoğulu yukarıdaki gibidir. (M.) ― -b8- **ذُبَابُ السَّيْفِ** (T, S, M, A, Msb, K) ve ↓ **ذُبَابَةٌ السَّيْفِ** (TA) (mecaz:) kılıcın **حَدّ**’ı, (M, K,) yahut **طَرَف**’ı, (S, Msb,) [burada her biri görünüşe göre uç yahut nihayet manasındadır; her ne kadar birincisi ağız manasına da gelse de,] kılıcın, (S, M, Msb, K,) vurulan kısmı olan: (S, Msb:) yahut delinen yahut saplanan ucu; ve vurulan **حَدّ** [burada ağız manasında] onun **غِرَار**’ı diye adlandırılır: (En-Nadr, T:) yahut incelen yahut sivrilen ucu; **طَرَفُهُ المُتَطَرِّفُ** ile açıklanır: (M, K:) yahut onun ucunun **حَدّ**’ı (M, A) ki iki **شَفْرَتَانِ**’ı arasındadır: (M:) iki ağzının onun iki yanında bulunan kısımları onun iki **ظُبَتَانِ**’ıdır: ortasındaki sırt, iç ve dış tarafta, **عَيْر** diye adlandırılır; ve her birinin iki **غِرَارَانِ** denilen şeyleri vardır; bunlar **عَيْر** ile dış tarafta iki **ظُبَتَانِ**’dan her biri arasındaki kısım ve iç taraftaki karşılığıdır; iki **غِرَارَانِ**’ın her biri kılıcın iç tarafında ve dış tarafındadır. (AZ, T, TA.) [Arapların eski zamanlarda kılıçları genellikle düz, iki ağızlı ve uca doğru sivrilen idi; bugün de birçoğu böyledir; kabzaya göre uca doğru biraz daha geniş.] Bundan dolayı şu söz: **ثَمَرَةُ السَّوْطِ يَتْبَعُهَا ذُبَابُ السَّيْفِ** (mecaz:) [Kırbacın ucundaki düğümü yahut püskülü, kılıcın ucu takip eder; yani kırbaçlama (istenen ıslahı sağlamazsa) ardından öldürme gelir]. (A.) ― -b9- [Bundan dolayı,] **ذُبَابٌ** ayrıca (farz edilen mecaz:) herhangi bir şeyin **حَدّ**’ı [yahut ucu, nihayeti, yahut ağzı] demektir. (A 'Obeyd, T.) ― -b10- (mecaz:) atın (A 'Obeyd, M) ve insanın (M) kulağının ucunun sivri yahut keskin kısmı. (A 'Obeyd, M, K.) ― -b11- (farz edilen mecaz:) develerin dişlerinin keskin kenarı. (S, TA.) ― -b12- Ve (farz edilen mecaz:) **حِنَّآء** çiçeğinin ilk çıkan kısmı. (M, K.)

**ذُبَابَةٌ**
**ذُبَابَةٌ** ذ : bir önceki paragrafın ilk cümlesinde iki yerde bkz.: ― -b2- ve aynı paragrafın ikinci yarısındaki başka bir cümleye de bkz. ― -b3- (mecaz:) bir şeyin kalanı yahut kalıntısı, (T, S, M, A, * Msb, K,) (T, Msb,) kuyuların sularından, (T,) yahut susuzluktan, (M, A,) ve açlıktan, (A,) ve borçtan, (S, M, K,) ve benzerinden, (S,) ve günden, (A,) yahut bazılarına göre herhangi bir şeyden; (M;) yahut sağlam, yahut geçerli, yahut esaslı bir şeyin kalanı; zayıf, kırılgan ve yok olup giden bir şeyin kalanı manasındaki **دُنَانَةٌ**’dan ayrılır; özellikle borcun yahut vaadin kalanı: (S ve L, md. ذن:) çoğulu **ذُبَابَاتٌ**. (T, S, Msb.) Şöyle dersin: **صَدَرَتِ الاـِبِلُ وَبِهَا ذُبَابَةٌ**, (M,) yahut **بِهَا ذُبَابَةٌ مِنْ ظَمَأٍ** (A,) yani (mecaz:) [Develer sudan döndü; içlerinde] susuzluktan bir miktar kalıntı olduğu hâlde. (M.) ― -b4- Ve çoğul **ذُبَابَاتٌ** ayrıca (farz edilen mecaz:) küçük dağlar demektir: El-Endelusî böyle der. (MF.)

**ذُبَابِىٌّ**
**ذُبَابِىٌّ** ذ : **ذُبَابٌ**’a bkz.

**ذَبَّابٌ**
**ذَبَّابٌ** ذ Karısını yahut karılarını yahut benzerini kuvvetle defeden yahut savunan adam; bunun gibi ↓ **مِذَبٌّ** de. (M, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **يِوْمٌ ذَبَّابٌ** (mecaz:) vahşi hayvanların çok sivrisinekten rahatsız olduğu ve kuyruklarıyla onları uzaklaştırdığı bunaltıcı gün: böylece fiil güne nispet edilmiştir. (A.) -A2- Ayrıca bkz. bundan sonra gelen.

**شَفَةٌ ذَبَّانَةٌ**
**شَفَةٌ ذَبَّانَةٌ** ذ , ikinci kelime vezni **فَعْلَانَةٌ** üzeredir; K’nın bazı nüshalarında yanlışlıkla ↓ **ذَبَّابَةٌ** yazılmıştır, (TA,) [ve TT’de de M’den naklen böyledir,] Kurumuş yahut nemini yitirmiş dudak. (M, K, TA.)

**ذَبْذَبٌ**
**ذَبْذَبٌ** ذ Bazılarının dediğine göre penis; (T, * S, M, A, K,) (M;) bunun gibi ↓ **ذَبْذَبَةٌ** ve ↓ **ذَبَاذِبُ**; sonuncusu çoğul değildir, (K,) her ne kadar çoğul vezninde olsa da; (TA;) ileri geri hareketinden dolayı böyle adlandırılmıştır: (TA:) ve dil: (M, A:) yahut ↓ **ذَبْذَبَةٌ** bu ikinci manadadır: (K:) ve ↓ **ذَبَاذِبُ** tenasül uzuvları demektir; yahut bazılarının dediğine göre testisler; (M;) bunlardan birine ↓ **ذَبْذَبَةٌ** denir. (M, K.)

**ذُبْذُبٌ**
**ذُبْذُبٌ** ذ : **ذَبَاذِبُ**’a bkz.

**ذِبْذِبٌ**
**ذِبْذِبٌ** ذ : iki yerde **ذَبَاذِبُ**’a bkz.

**ذَبْذَبَةٌ**
**ذَبْذَبَةٌ** ذ : üç yerde **ذَبْذَبٌ**’e bkz: ― -b2- ve ayrıca **ذَبَاذِبُ**’a da bkz.

**ذَبَاذِبُ**
**ذَبَاذِبُ** ذ [Kadınların deve üzerindeki mahmili denilen] **هَوْدَج**’a, (S, M, K,) yahut devenin başına, (M,) süs için asılan bazı şeyler; bunun gibi ↓ **ذَبْذَبَةٌ** de: (M, K:) birincinin tekili ↓ **ذِبْذِبٌ**, (T,) yahut damme ile ↓ **ذُبْذُبٌ**. (TA.) ― -b2- Ve [**بُرْدَة** denilen türden] bir elbisenin saçakları ve kenarları; yürüdüğünde giyen üzerinde hareket etmelerinden dolayı: tekili ↓ **ذِبْذِبٌ**. (TA, bir rivayetten.) ― -b3- Ayrıca iki yerde **ذَبْذَبٌ**’e bkz.

**ذَابٌّ**
**ذَابٌّ** ذ : **ذَبٌّ**’e bkz.

**الذُّنْبُبُ**
**الذُّنْبُبُ** ذ : **ذَبٌّ**’e bkz.

**أَذَبُّ**
**أَذَبُّ** ذ : **مَذْبُوبٌ**’a bkz: -A2- ve **ذَبٌّ**. -A3- Ayrıca devenin köpek dişi. (T, K.) -A4- Ve uzun boylu yahut uzun; eş anlamlısı **طَوِيلٌ**. (K.)

**مِذَبٌّ**
**مِذَبٌّ** ذ : **ذَبَّابٌ**’a bkz.

**أَرْضٌ مَذَبَّةٌ**
**أَرْضٌ مَذَبَّةٌ** ذ (S, M, K) ve ↓ **مَذْبُوبَةٌ** (Fr, S, K) Sinek içeren, (S,) yahut sineği bol olan, (M, K,) arazi. (S, M, K.)

**مِذَبَّةٌ**
**مِذَبَّةٌ** ذ Sinekleri kovalamaya yarayan şey; (S, M, K; *) at kılından yapılmış sinek kovucu: (T:) [çoğulu **مَذَابٌ**; buradan,] vahşi hayvanlar hakkında şöyle denir: **أَذْنَابُهَا مَذَابُّهَا** (mecaz:) [Kuyrukları onların sinek kovucularıdır]. (A.)

**مُذَبِّبٌ**
**مُذَبِّبٌ** ذ (mecaz:) başkalarından ayrı olarak acele eden yahut hızlanan binici: (T, S, M, K,) (S, M, K:) yahut yürüyüşte yahut yolculukta çabalayan, emek veren, didinen, yahut kendini zorlayan; öyle ki bir **ذُبَابَة** [yahut yolculuğundan tamamlanmamış hiçbir parça] bırakmaz. (A.) Ve ayrıca bir [yaban] öküzüne de uygulanır. (A.) Şu sözde,
↓ **مَسِيرَةٌشَهْرٍ لِلْبَعِيرِ المُذَبْذِبِ**
(farz edilen mecaz:) [Acele eden deve için bir aylık yürüyüş], (M,) yahut **لِلْبَرِيدِ المُذَبْذِبِ** [acele eden ulak için], (TA,) **المذبذب** ile kastedilen **المُذَبِّب**’dir. (M, TA.) ― -b2- [(farz edilen mecaz:) hızlı bir yolculuk; yahut gevşeklik yahut durgunluk bulunmayan yolculuk.] Şöyle dersin: **لَا يَنَالُونَ المَآءِ اـِلَّا بِقَرَبٍ مُذَبِّبٍ**, yani (farz edilen mecaz:) [Suya ancak] hızlı [bir gece yolculuğuyla] ulaşırlar. (S.) Ve **خِمْسٌ مُذَبِّبٌ** (farz edilen mecaz:) [Develerin yalnız birinci ve beşinci günlerde sulandığı yolculuk]; içinde gevşeklik yahut durgunluk olmayan. (T.) ― -b3- **ظِمْءٌ مُذَبِّبٌ** (farz edilen mecaz:) [İki sulama arasındaki süre]; uzun süreli; uzaktan yolculuk edilen (T, S, M, K) ve acele ile. (T, S, K.)

**مَذْبُوبٌ**
**مَذْبُوبٌ** ذ Sineklerin musallat olduğu deve; (A 'Obeyd, S, M,) sinekler onun burun deliklerine girer, (S,) böylece boynu bükülür ve ölür; bunun gibi ↓ **أَذَبُّ** de: yahut ikisi de, ekili bir bölgeye gelip onu kendisine sağlıksız bulup orada öleni ifade eder: (M:) ve birincisi, burnuna sinek girmiş at demektir. (A.) ― -b2- Yukarıda **أَرْضٌ مَذَبَّةٌ**’ye de bkz. ― -b3- Ayrıca (farz edilen mecaz:) tutulmuş; yahut deli, yahut aklını yitirmiş. (K.) ― -b4- Ve ‘Eyn’in Muhtasarı’na göre, [S’nin bir nüshasında **ذَبُوبٌ** yazılmış, diğer nüshalarında ise düşürülmüştür,] (farz edilen mecaz:) ahmak; aptal; yahut akılda sağlam olmayan, donuk, yahut eksik. (TA.)

**مُذَبْذَبٌ**
**مُذَبْذَبٌ** ذ Kovulmuş: (TA:) yahut çokça kovulmuş, yahut çokça defedilmiş. (T, TA.) Bir rivayette şöyle denmiştir: **تَزَوَّجْ وَاـِلَّا فَأَنْتَ مِنَ المُذَبْذَبِينَ**, yani [Evlen; yoksa sen] müminlerden, onları taklit etmediğin için, ve rahiplerden, onların usullerini terk ettiğin için, kovulanlardan olursun: **الذَّبُّ** “kovma fiili”nden; yahut IAth’ye göre “hareket ve çalkantı” manasından olabilir. (TA.) Ve Kur’ân’da [iv. 142] şöyle denmiştir: **مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذٰلِكَ**, manası: bunlardan ve şunlardan çokça kovulan, yahut çokça defedilen: (T, TA:) yahut bu, bir sonraki mananın örneğidir. (S, M.) ― -b2- İki şey yahut iki iş arasında tereddüt eden yahut kararsız kalan adam; (M, K) (T, S, M, K;) yahut iki adam arasında, ikisinden birine de sebatla bağlanmayan; (T;) ve ↓ **مُذَبْذِبٌ** aynı manadadır; (K;) bunun gibi ↓ **مُتَذَبْذِبٌ** de. (M.)

**مُذَبْذِبٌ**
**مُذَبْذِبٌ** ذ : bir öncekinin tamamına bkz: ― -b2- ve ayrıca **مُذَبِّبٌ**’e de bkz.

**مُتَذَبْذِبٌ**
**مُتَذَبْذِبٌ** ذ : **مُذَبْذَبٌ**’ün son cümlesine bkz.
