# ذخر (ذ-خ-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%AE%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ambara koyarsınız

- Harfler: ذ - خ - ر
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَدَّخِرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%AE%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَفْتَعِلُونَ | Ambara koyarsınız | 1 | 1 | [3:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1/ayet/3:49.md) |

## Mücavir kökler — 23 mücavir (31 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [برص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Ebres alacadır, cüzzam hastalığı demektir
2. [كمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Kataraktlı
3. [هيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Biçim gibi
4. [طين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Döllenmiş yumurta
5. [نفخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Körük demektir
6. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Tayr” kuş demektir
7. [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Berr kara parçası demektir
8. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Akan deredir
9. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Beyt ev demektir
10. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kulak demektir
11. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ekel pas demektir
12. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Oğullar
13. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
14. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
15. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Uyanık yılan demektir
16. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
17. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
18. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Saçak demektir
19. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir
20. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
21. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir
22. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
23. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%AE%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1/ayet/3:49.md) — تَدَّخِرُونَ

وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): O’nu İsrailoğullarına peygamber olarak gönderecek ve onlara şöyle diyecektir: Ben, size Rabbınızdan bir ayet getirdim. Ben, size çamurdan kuş gibi bir şey yapıp ona üfleyeceğim de Allah’ın izniyle, hemen kuş olacak. Anadan doğma körleri ve alacalıları iyi edeceğim. Allah’ın izniyle ölüleri dirilteceğim. Yediklerinizi ve evlerinizde sakladıklarınızı da size haber vereceğim. Eğer iman edenlerden iseniz; elbette bunda sizin için ayet vardır.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والراء والذال معهما
ذ خ ر، ر خ ذ يستعملان فقط ذخر: ذخَرْتُه أذْخَرُه ذُخراً.
وأدَّخَرْتُ ادِّخاراً، وتاء الافتعال إذا جاءت بعد الذال تحولت إلى مخرج الدال فتدغم فيها الذال، وكذلك الادكار من الذكر. ومنعهم أن يدعوا تاء "افتعل" على حالها استقباحهم لتأليف الذال مع التاء، وكذلك يجعل التاء مع الزاي دالاً لازمة في نحو ازدرد، لأنه لا يوجد في بناء كلام العرب ذال بعدها تاء، فلذلك جعلت تاء افتعل مع الذال دالا، لأن انتظامها مع موضعٍ واحد أيسر.
وتقول من الدُّخانِ ادَّخَنَ على ذلك التفسير.
فإذا فرقت بين هذه الدال التي أصلها تاء وبين الحروف التي قبلها رجعت إلى أصلها كقولك من الدُّوْخِ والذوق أدَاخَ وأذَاقَ فهو مُذاقٌ فإذا صغرت قلت مُذَيْتيق.
ومن الزَّيْتِ مفتعل ُمْزداتٌ وتصغيره مزيتيت، ونحوه مثله، ولم يقل: مُزْدَيَت على تقدير مفتعل، لأن الياء خوارة فاعتمدت على فتحة الدال، وكذلك الواو تعتمد على الفتحة.
والإِذُخِرُ: حشيشه طيبة الريح أطول من الثيل، وهو كهيئةٍ الكولان، له أصل مندفن. وهي شجرة صغيرة ذفرة الريح.
قال الضرير: الكولان ضرب من النبات، وهو الذي يلقى في المساجد.
رخذ: رُخَّذ: اسم مدينةٍ ويعرب فيقال: رُخَّج.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الراء** ve **الذال** bunlarla birlikte

**ذ خ ر**، **ر خ ذ** yalnızca kullanılırlar: **ذخر**: **ذخَرْتُه** onu **أذْخَرُه**; **ذُخراً** (biriktirme).

Ve **أدَّخَرْتُ**; **ادِّخاراً** (biriktirme). Ve **تاء**-i **الافتعال** eğer **الذال**’dan sonra gelirse **الدال**’ın mahrecine dönüşür; böylece **الذال** ona idğam edilir; ve yine **الادكار** **الذكر**’dendir. Ve onların **تاء** “**افتعل**”i kendi hâli üzere bırakmamaları, **الذال** ile **التاء**’nın telifini çirkin görmeleridir; ve yine **التاء**’yı **الزاي** ile birlikte, **ازدرد** gibi (örneklerde) lâzım bir **دال** kılar; çünkü Arapların sözünün yapısında, ardından **تاء** gelen bir **ذال** yoktur; bundan dolayı **الذال** ile **تاء**-i **افتعل** **دال** kılındı; çünkü onun tek bir mevki ile intizamı daha kolaydır.

Ve **الدُّخانِ**’dan, o tefsire göre **ادَّخَنَ** dersin.

Artık bu **الدال** ki aslı **تاء**’dır, onunla kendisinden önceki harflerin arasını ayırdığın zaman aslına döner; senin **الدُّوْخِ** ve **الذوق**’dan “**أدَاخَ** ve **أذَاقَ**” demen gibi; o hâlde o **مُذاقٌ**’dur. Artık küçülttüğün zaman **مُذَيْتيق** dersin.

Ve **الزَّيْتِ**’ten **مفتعل**: **ُمْزداتٌ**; ve onun küçültmesi **مزيتيت**; ve onun benzeri onun gibidir. Ve “**مُزْدَيَت**” demedi, **مفتعل** takdiri üzere; çünkü **الياء** zayıftır; böylece **الدال**’ın fethasına dayandı; ve yine **الواو** fethaya dayanır.

Ve **الإِذُخِرُ**: kokusu hoş bir otu; **الثيل**’den daha uzundur; ve o, **الكولان**’ın heyeti gibidir; onun gömülü bir kökü vardır. Ve o, kokusu keskin, küçük bir ağaçtır.

**الضرير** dedi: **الكولان** bitkiden bir türdür; ve o, mescitlere atılan şeydir.

**رخذ**: **رُخَّذ**: bir şehrin adıdır; ve i‘rablanır; böylece **رُخَّج** denir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الذَخيرة: واحدة الذَخائر. وقد ذَخَرْتُ الشيء أَذْخُرُهُ ذَخْراً، وكذلك ادَّخَرْتُهُ، وهو افْتَعَلْتُ. وقول الشاعر الراعي يصف امرأة:
فلما سَقَيْناها العَكيسَ تَمَذَّحَتْمَذاخِرُها وازْدادَ وَريدُهـا
يعني أجوافها وأمعاءَها. والإذْخِرُ: نبتُ، الواحدة إذْخِرَةٌ.

##### Türkçe

**الذَخيرة**: **الذَخائر**’in bir tanesi. Ve ben şeyi **ذَخَرْتُ**; onu **أَذْخُرُهُ** **ذَخْراً** (olarak) (yaptım); ve yine onun gibi onu **ادَّخَرْتُهُ**; ve o, **افْتَعَلْتُ**’dur. Ve şair **الراعي**’nin bir kadını vasfederek sözü:
فلما سَقَيْناها العَكيسَ تَمَذَّحَتْمَذاخِرُها وازْدادَ وَريدُهـا
Yani onun boşlukları ve bağırsakları. Ve **الإذْخِرُ**: bir bitkidir; bir tanesi **إذْخِرَةٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ذ ر
ذخر ، خذر
استعمل من وجوهه : ذخر ، خذر .
ذخر : قال الليث : تقول : ذَخَرْتُ الشيء
أَذْخَرُهُ ذُخْراً ، وادَّخَرْتُه ادِّخَاراً .
وأَصْلُه : اذْتَخَرْتُهُ ، فثقلتِ التاءُ التي
للافْتِعَالِ مع الذَّال . . فقُلبَتْ دَالاً ، وأُدْغِم
فيها الذَّالُ الأصليُّةُ ، فصارت دَالاً مشَدَّدةً ،
ومثله الادِّكارُ . . . من الذكر .
وقال الزَّجَّاج _ في قوله جلّ وعزّ : ( وما تدخرون في بيوتكم ( [ آل عمران : 49 ] :
أصله تَذْتَخِرُونَ ، لأن الذَّال حَرْفُ مَجْهُورٌ
لا يُمْكن النَّفَسَ أن يجْرِي معه ، لشدة
اعتماده في مكانه ، والتَّاءُ مهموسَةٌ فأُبْدِلَ
من مَخْرج التاء حرفٌ مجهورٌ يشبِهُ الذَّال
في جهرها _ وهو الدال ، فصار تَذْدَخِرُونَ ،
ثمَّ أُدْغِمتِ الذال في الدال فصار
) ( تَدَّخِرُونَ ) ( .
وأصل الإدغام أن يُدْغَمَ الأولُ في الثاني .
قال : ومن العرب من يقول : ) ( تَذَّخِرُونَ ) (
بذال مشدَّدَةٍ : وهو جائز والأول أكثر .
وقال الليث : الإذْخِرُ : حشيشةٌ طيِّبةُ
الريِّح ، أطْوَلُ من الثِّيلِ .
ويقال : هو نباتٌ كهيئة الكَوْلاَنِ له أصل
مُنْدَفِنٌ ، وهي شجرةٌ صغيرةٌ ذَفِرَةُ الريح .
قلت : وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لَمَّا
قال في مكة : ) ( لا يُخْتَلَى خَلاَها ) ( قال
العباس : ) ( إلاّ الإذْخِرَ فإنه لموْتَانا ) (
فقال عليه السلام : ) ( إلاَّ الإذْخِرَ ) ( وهو نبات
معروفٌ عندهم .
وقال أبو عبيدة : فَرَسٌ مُدَّخَرٌ وهو الْمُبَقَّى
لحُضْرِه .
قال : ومن المدَّخَرِ : الْمِسْوَاطُ ، وهو الذي
لا يُعْطِي ما عنده من الْحُضْرِ إلا بالسوط ،
والأنثى : مُدَّخَرَةٌ .
وقال الأصمعي : المذَاخِرُ أسافِل البطن .
يقال : فلان مَلأَ مَذَاخِرَهُ _ إذا ملأ أَسَافِلَ
بطنه .
ويقال للدَّابَّة _ إذا شَبِعَتْ _ قد مَلأتْ
مَذَاخرَها .
وقال الرَّاعِي :
حَتَّى إذا قَتَلَتْ أَدْنَى الغَلِيلِ وَلَمْ
تَمْلأ مَذَاخِرَها لِلرِّيِّ وَالصَّدَرِ
عمروٌ _ عن أبيه _ قال : الذَّاخِرُ : السَّمِينُ .
خذر : أَمّا ) ( خَذَرَ ) ( فقد أهمله الليث .
ورَوى أبو العباس _ عن عمرٍ و عن أبيه _
أنه قال : الْخَاذِرُ : الْمُسْتَتِر من سُلْطَان أو
غَريم .
قال : وقال ابن الأعرابي : الْخُذْرَةُ هي
الْخُذْرُوفُ التي يلعبُ بها الصبيان ،
وتصغيرها : خُذَيْرَةٌ .

##### Türkçe

خ ذ ر
**ذخر** , **خذر**
Şu vecihlerinden kullanıldı: **ذخر** , **خذر** .

**ذخر** : Leys dedi: Dersin ki: **ذَخَرْتُ** şeyi, onu **أَذْخَرُهُ** **ذُخْراً** (olarak), ve onu **ادَّخَرْتُه** **ادِّخَاراً** (olarak).
Ve aslı: **اذْتَخَرْتُهُ**’dur; böylece **الافْتِعَالِ** için olan **التاءُ** **الذَّال** ile ağır geldi... bunun üzerine **دَالاً**’a çevrildi ve aslî **الذَّالُ** onun içine idğam edildi; böylece şeddeli bir **دَالاً** oldu; bunun benzeri **الادِّكارُ**’dır... **الذكر**’den.

Ve Zecçâc dedi _ celîl ve azîz olanın sözü hakkında: ( **وما تدخرون في بيوتكم** ( [ Âl-i İmrân: 49 ] :
Aslı **تَذْتَخِرُونَ**’dur; çünkü **الذَّال** meçhur bir harftir; nefes onunla birlikte akamaz, yerindeki dayanmasının şiddetinden dolayı; **التَّاءُ** ise mehmûsedir; bu yüzden **التاء**’ın mahrecinden, cehrinde **الذَّال**’a benzeyen meçhur bir harf bedel kılındı _ o da **الدال**’dır; böylece **تَذْدَخِرُونَ** oldu; sonra **الذال** **الدال**’ın içine idğam edildi de ( **تَدَّخِرُونَ** ) oldu.

Ve idğamın aslı, birincinin ikincinin içine idğam edilmesidir.
Dedi: Araplardan kimi de ( **تَذَّخِرُونَ** ) der; şeddeli bir **ذال** ile: bu câizdir, birincisi daha çoktur.

Ve Leys dedi: **الإذْخِرُ**: kokusu hoş bir ottur; **الثِّيلِ**’den daha uzundur.
Ve denilir: o, **الكَوْلاَنِ** heyetinde bir bitkidir; onun gömülü bir kökü vardır; ve o, kokusu keskin küçük bir ağaçtır.

Dedim: Hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) Mekke’de dediği vakit: ( **لا يُخْتَلَى خَلاَها** ) Abbas dedi: ( **إلاّ الإذْخِرَ فإنه لموْتَانا** ) ; bunun üzerine o (aleyhisselâm) dedi: ( **إلاَّ الإذْخِرَ** ) ; ve o, onların yanında bilinen bir bitkidir.

Ve Ebû Ubeyde dedi: **فَرَسٌ مُدَّخَرٌ**; o, **حُضْرِه** için bırakılmış olandır.
Dedi: **المدَّخَرِ**’den: **الْمِسْوَاطُ**; o, **الْحُضْرِ**’den yanındaki şeyi ancak kamçı ile vermeyendir; dişisi: **مُدَّخَرَةٌ**.

Ve Asmaî dedi: **المذَاخِرُ** karnın alt taraflarıdır.
Denilir: falan **مَذَاخِرَهُ**’ni doldurdu _ karnının alt taraflarını doldurduğu zaman.
Ve binek hayvana _ doyduğu zaman _ denilir: **مَذَاخرَها**’nı doldurdu.

Ve Râî dedi:
حَتَّى إذا قَتَلَتْ أَدْنَى الغَلِيلِ وَلَمْ
تَمْلأ مَذَاخِرَها لِلرِّيِّ وَالصَّدَرِ

Amr _ babasından _ dedi: **الذَّاخِرُ**: semizdir.

**خذر** : Amma ( **خَذَرَ** )’e gelince, Leys onu ihmâl etti.
Ve Ebû’l-Abbâs rivayet etti _ Amr’dan ve babasından _: dedi ki: **الْخَاذِرُ**: bir sultandan yahut bir alacaklıdan gizlenen kimsedir.
Dedi: Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الْخُذْرَةُ**; çocukların onunla oynadığı **الْخُذْرُوفُ**’tur; onun küçültmesi: **خُذَيْرَةٌ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والخاء وما يثلثهما)
  (ذخر)  الذال والخاء والراء يدلُّ على إحرازِ شيءٍ يحفظُه. يقال ذخَرْتُ الشّيءَ أَذْخَرُه ذَخْراً. فإذا قلت افتعلت من ذلك قلت ادّخرتُ. ومن الباب المذاخِر، وهو اسمٌ يجمع جَوفَ الإنسان وعُروقَه. قال منظور([1]):
فلمَّا سقيناها العَكِيس تملَّأَتْ *** مَذاخِرُها وازداد رَشْحاً وريدُها([2])  ويقولون: ملأ البَعيرُ مَذاخِرَه، أي جوفَه. والإذْخِرُ، ليس من الباب: نبتٌ.
----------------------------------------------------------------------
([1]) منظور بن مرثد بن فروة الأسدي، وهو المعروف بمنظور بن حبة، نسبة إلى أمه. انظر المؤتلف 104 والمرزباني 374. وفي اللسان (عكس): "أبو منصور الأسدي"، تحريف، ونسب البيت في اللسان (مذح، ذخر) إلى الراعي.
([2]) وكذا في (عكس). ورواية المجمل واللسان: "تمذحت مذاخرها".
ـ

##### Türkçe

(ذال, خاء ve ikisini üçleyenler bâbı)
  (**ذخر**)  **الذال** ve **الخاء** ve **الراء**, saklayıp koruduğu bir şeyi muhafaza altına almaya delâlet eder. Denir: **ذخَرْتُ الشّيءَ أَذْخَرُه ذَخْراً**. Artık eğer “ondan ifti‘âl yaptım” dersen: **ادّخرتُ** dersin. Bâbdan: **المذاخِر**; o, insanın iç boşluğunu ve damarlarını toplayan bir isimdir. **منظور** dedi:
فلمَّا سقيناها العَكِيس تملَّأَتْ *** **مَذاخِرُها** وازداد رَشْحاً وريدُها  Ve derler: **ملأ البَعيرُ مَذاخِرَه**; yani iç boşluğunu. Ve **الإذْخِرُ**, bâbdan değildir: bir bitkidir.
----------------------------------------------------------------------
([1]) **منظور** b. **مرثد** b. **فروة** el-Esedî; o, annesine nispetle **منظور بن حبة** diye bilinen kimsedir. **المؤتلف** 104 ve **المرزباني** 374’e bak. Ve **اللسان**’da (**عكس**): “**أبو منصور الأسدي**”, bir tahriftir; ve beyti **اللسان**’da (**مذح**، **ذخر**) **الراعي**’ye nispet etti.
([2]) Ve (**عكس**)’ta da böyledir. **المجمل** ve **اللسان** rivayeti: “**تمذحت مذاخرها**”.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- أصل الادخار اذتخار، يقال: ذخرته، وادخرته: إذا أعددته للعقبى. وروي: (أن النبي صلى الله عليه وسلم كان لا يدخر شيئا لغد) (الحديث عن أنس قال: (كان النبي صلى الله عليه وسلم لا يدخر شيئا لغد). أخرجه الترمذي وقال: هذا حديث غريب، وقد روي عن ثابت عن النبي مرسلا. انظر: عارضة الأحوذي 9/215؛ وأخرجه ابن حبان. الإحسان إلى ترتيب صحيح ابن حبان 8/99) والمذاخر: الجوف والعروق المدخرة للطعام، قال الشاعر:
*فلما سقيناها العكيس تملأت**مذاخرها وامتد رشحا وريدها*
(البيت قيل لمنظور بن مرثد، وهو في المجمل 2/365، واللسان: ذخر، والمعاني الكبير 1/384 ونسبه في اللسان مادة: (عكس) إلى أبي منصور الأسدي؛ وقيل: للراعي وهو الأصح، وهو في ديوانه ص 93)
والإذخر: حشيشة طيبة الريح.

##### Türkçe

- **أصل الادخار** **اذتخار**’dır; denilir: **ذخرته** ve **وادخرته**: onu âkıbet için hazırladığın zaman. Ve rivayet olundu: “(Şüphesiz Peygamber صلى الله عليه وسلم yarın için hiçbir şeyi biriktirmezdi)” (Enes’ten hadis: “(Peygamber صلى الله عليه وسلم yarın için hiçbir şeyi biriktirmezdi).” Tirmizî onu çıkardı ve dedi: Bu garîb bir hadistir; ve Sâbit’ten Peygamber’den mürsel olarak rivayet olunmuştur. Bak: **عارضة الأحوذي** 9/215; ve İbn Hibbân onu çıkardı. **الإحسان إلى ترتيب صحيح ابن حبان** 8/99) ve **المذاخر**: iç boşluk ve yiyecek için biriktirilmiş damarlar; şair dedi:
*Onu **العكيس** ile sulayınca doldu** **مذاخرها**’sı ve uzadı sızıntı olarak şahdamarı*
(Beyit Manzûr b. Mersed’e söylenmiştir; ve **المجمل** 2/365’te, ve **اللسان**: **ذخر**’da, ve **المعاني الكبير** 1/384’te(dir); ve onu **اللسان**’da madde: (**عكس**)’te Ebû Mansûr el-Esedî’ye nispet etti; ve denildi: er-Râ‘î’nindir ve o daha sahih olandır; ve onun divanında s. 93’tedir)
Ve **الإذخر**: güzel kokulu bir ottur.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ خ ر
ذخر الشيء واذّخره‏:‏ خبأه لوقت حاجته‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ذخر لنفسه حديثاً حسناً‏.‏
وفلان ما يذخر منك نصحاً‏.‏
وجعل ماله ذخراً عند الله وذخيرة وأعمال المؤمن ذخائر عند الله‏.‏
وملأت الدابة مذاخرها وهي المواضع التي تدّخر فيها العلف والماء من جوفها‏.‏
قال الراعي‏:‏ حتى إذا قتلت أدنى الغليل ولم تملأ مذاخرهـا للـرّيّ والصـدر وتملأت مذاخر فلان إذا شبع‏.‏
وجمعت لنا في مذاخرك عداوة‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ حتى إذا ما قرى لي في مذاخره جهد العداوة فـي كفـر وإدبـار وفرس مدخر ومذخرة إذا استبقت حضرها‏.‏

##### Türkçe

ذ خ ر
**ذخر الشيء واذّخره**: Onu, ihtiyaç vaktine sakladı.
Mecazdan: **ذخر لنفسه حديثاً حسناً**: Kendisi için güzel bir sözü sakladı.
Ve falan, senden öğüt olarak sakladığı şey değildir.
Ve malını Allah katında bir **ذخراً** ve bir **ذخيرة** kıldı; müminin amelleri Allah katında **ذخائر**dir.
Ve binek hayvanının **مذاخرها**sını doldurdum; o, onun içinden yem ve suyun saklandığı yerlerdir.
Çoban dedi ki: “Ta ki en yakın susuzluğu giderdiğimde, sulanma ve göğüs dolusu içme için **مذاخرهـا**sını doldurmadı”; ve falanın **مذاخر**i doyduğunda doldu.
Ve bize senin **مذاخرك**inde düşmanlık topladın.
İbn Mukbil dedi ki: “Ta ki bana onun **مذاخره**inde düşmanlığın gayreti küfürde ve yüz çevirmede ve biriktirmede okundu.”
Ve **فرس مدخر** ve **مذخرة**: Yarıştıklarında hazır bulunursa.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ذَخَرَ الشيءَ يَذْخُرُه ذُخْراً واذَّخَرَهُ اذِّخاراً: اختاره، وقيل: اتخذه، وكذلك اذَّخَرْتُه، وهو افتعلت. وفي حديث الضحية: كُلُوا وادَّخِرُوا؛ وأَصله اذْتَخَرَهُ فثقلت التاء التي للافتعال مع الذال فقلبت ذالاً وأُدغمت فيها الذال الأَصلية فصارت ذالاً مشدّدة، ومثله الاذِّكارُ من الذِّكْرِ. وقال الزجاج في قوله تعالى: تَدَّخِرُونَ في بيوتكم؛ أَصله تَذْتَخِرُون لأَن الذال حرف مجهور لا يمكن النفَس أَن يجري معه لشدة اعتماده في مكانه والتاء مهموسة، فأُبدل من مخرج التاء حرف مجهور يشبه الذال في جهرها وهو الدال فصار تَدَّخِرُون، وأَصل الإِدغام أَن تدغم الأَول في الثاني. قال: ومن العرب من يقول تَذَّخِرُون، بذال مشدّدة، وهو جائز والأَول أَكثر.
والذَّخِيرَةُ: واحدة الذَّخائِر، وهي ما ادُّخِرَ؛ قال:
لَعَمْرُكَ ما مالُ الفَتَى بِذَخِيرَةٍ،
ولكنَّ إِخْوانَ الصَّفَاء الذَّخائِرُ
وكذلك الذُّخَرُ، والجمع أَذْخارٌ. وذَخَرَ لنفسه حديثاً حَسَناً: أَبقاه، وهو مَثَلٌ بذلك. وفي حديث أَصحاب المائدة: أُمِرُوا أَن لا يَدَّخِرُوا فادَّخَرُوا؛ قال ابن الأَثير: هكذا ينطق بها، بالدال المهملة. وأَصل الادِّخارِ اذْتِخارٌ، وهو افتعال من الذَّخْرِ. ويقال: اذْتَخَرَ يَذْتَخِرُ فهو مُذْتَخِرٌ، فلما أَرادوا أَن يُدْغِمُوا لِيَخِفَّ النطق قلبوا التاء إِلى ما يقاربها من الحروف، وهو الدال المهملة، لأَنهما من مخرج واحد فصارت اللفظة مُذْدَخِرٌ بذال ودال، ولهم فيه حينئذٍ مذهبان: أَحدهما، وهو الأَكثر، أَن تقلب الذال المعجمة دالاً مشددة، والثاني، وهو الأَقل، أَن تقلب الدال المهملة ذالاً وتدغم فيها فتصير ذالاً مشدّدة معجمة، وهذا العمل مطرد في أَمثاله نحو ادَّكَرَ واذَّكَرَ، واتَّغَرَ واثَّغَرَ.والمَذْخَرُ: العَفِجُ.
والإِذْخِرُ: حشيش طيب الريح أَطول من الثِّيْلِ ينبت على نِبتة الكَوْلانِ، واحدتها إِذْخِرَةٌ، وهي شجرة صغيرة؛ قال أَبو حنيفة: الإِذْخِرُ له أَصل مُنْدَفِنٌ دِقاقٌ دَفِرُ الريح، وهو مثل أَسَلِ الكُولانِ إِلا أَنه أَعرض وأَصغر كُعُوباً، وله ثمرة كأَنها مَكَاسِحُ القَصَبِ إِلا أَنها أَرق وأَصغر، وهو يشبه في نباته الغَرَزَ، يطحن فيدخل في الطّيب، وهي تنبت في الحُزُونِ والسُّهُول وقلما تنبت الإِذْخِرَةُ منفردة؛ ولذلك قال أَبو كَبير:
وأَخُو الإِباءَةِ، إِذ رَأَى خُلاَّنَهُ،
تَلَّى شِفَاعاً حَوْلَهُ كالإِذْخِرِ
قال: وإِذا جَفَّ الإِذْخِرُ ابيَضَّ؛ قال الشاعر وذَكَرَ جَدْباً: إِذا تَلَعَاتُ بَطْنِ الحَشْرَجِ آمْسَتْ
جَدِيباتِ المَسَارِح والمَراحِ،
تَهادَى الرِّيحُ إِذْخِرَهُنَّ شُهْباً،
ونُودِيَ في المجالِس بالقِدَاحِ
احتاج إِلى وصل همزة أَمست فوصلها. وفي حديث الفتح وتحريم مكة: فقال العباسُ إِلاَّ الإِذْخِرَ فإِنه لبيوتنا وقبورنا؛ الإِذخر، بكسر الهمزة: حشيشة طيبة الرائحة يسقف بها البيوت فوق الخشب، وهمزتها زائدة. وفي الحديث في صفة مكة: وأَعْذَقَ إِذْخِرُها أَي صار له أَعْذَاقٌ . وفي الحديث ذكْرُ تمر ذَخِيرَةَ؛ هو نوع من التمر معروف؛ وقول الراعي: فلما سَقَيْناها العَكِيسَ تَمَذَّحَتْ
مَذاخِرُها، وازْدَادَ رَشْحاً وَرِيدُها
يعني أَجوافها وأَمعاءها، ويروى خواصرها. الأَصمعي: المذاخر أَسفل البطن. يقال: فلان مَلأَ مَذاخِرَهُ إِذا ملأَ أَسافل بطنه. ويقال للدابة إِذا شبعت: قد مَلأَتْ مَذَاخِرَها؛ قال الراعي:
حتى إِذا قَتَلَتْ أَدْنَى الغَلِيلِ، ولم
تَمْلأُ مَذَاخِرَها لِلرَّيِّ والصَّدَرِ
أَبو عمرو: الذاخر السمين. أَبو عبيدة: فرسٌ مُذَّخَرٌ وهو المُبَقَّى لحُضْرِهِ. قال: ومن المُذَّخَر المِسْوَاطُ، وهو الذي لا يُعْطِي ما عنده إِلا بالسَّوْطِ، والأُنثى مُذَّخَرَةٌ. وفي الحديث: حتى إِذا كنا بِثَنِيَّةِ أَذَاخِرَ؛ هي موضع بين مكة والمدينة، وكأَنها مسماة بجمع الإِذْخِرِ.

##### Türkçe

**ذَخَرَ** şeyi **يَذْخُرُه** **ذُخْراً** ve **اذَّخَرَهُ** **اذِّخاراً**: onu seçti; ve denildi ki: onu edindi; ve yine **اذَّخَرْتُه** (böyledir); ve o, **افتعلت**’tir. Kurban hadîsinde: “Yiyin ve **ادَّخِرُوا**”; ve aslı **اذْتَخَرَهُ**’dur; sonra **افتعال** için olan **التاء** **الذال** ile ağırlaştı da **ذالاً**’a çevrildi ve asıl **الذال** onun içine idğam edildi; böylece şeddeli **ذالاً** oldu; bunun benzeri, **الاذِّكارُ**’dır, **الذِّكْرِ**’den. Ve **الزجاج** şu yüce sözünde dedi: **تَدَّخِرُونَ** “evlerinizde”; aslı **تَذْتَخِرُون**’dur; çünkü **الذال** meçhur bir harftir; mahrecindeki dayanmasının şiddetinden dolayı onunla birlikte nefesin akması mümkün olmaz; **التاء** ise mehmûsedir; bu yüzden **التاء**’nın mahrecinden, cehrinde **الذال**’a benzeyen meçhur bir harf olan **الدال** bedel kılındı; böylece **تَدَّخِرُون** oldu; ve idğamın aslı, birincinin ikincinin içine idğam edilmesidir. Dedi ki: Araplardan kimi **تَذَّخِرُون** der; şeddeli **ذال** ile; ve o câizdir; birincisi daha çoktur.

Ve **الذَّخِيرَةُ**: **الذَّخائِر**’in bir tanesi; ve o, **ما ادُّخِرَ**’dir; dedi ki:
لَعَمْرُكَ ما مالُ الفَتَى بِذَخِيرَةٍ،
ولكنَّ إِخْوانَ الصَّفَاء الذَّخائِرُ

Ve yine **الذُّخَرُ**; çoğulu **أَذْخارٌ**’dır. Ve kendisi için güzel bir sözü **ذَخَرَ**: onu bıraktı; ve o, bununla bir meseldir. Sofra sahipleri hadîsinde: “**يَدَّخِرُوا** diye emrolundular da **فادَّخَرُوا**”; **ابن الأَثير** dedi ki: böyle telaffuz edilir; **بالدال المهملة** ile. Ve **الادِّخارِ**’ın aslı **اذْتِخارٌ**’dır; ve o, **الذَّخْرِ**’den **افتعال**’dır. Ve denilir: **اذْتَخَرَ يَذْتَخِرُ**; o hâlde o **مُذْتَخِرٌ**’dir; sonra telaffuz hafiflesin diye idğam etmek istediklerinde **التاء**’yı harflerden ona yakın olana çevirdiler; ve o, **الدال المهملة**’dir; çünkü ikisi bir mahrecdendir; böylece lafız **مُذْدَخِرٌ** oldu; bir **ذال** ve bir **دال** ile; ve onların bunda o vakit iki mezhebi vardır: birincisi, ve o daha çoktur: **الذال المعجمة**’yı şeddeli **دالاً**’a çevirmendir; ikincisi, ve o daha azdır: **الدال المهملة**’yi **ذالاً**’a çevirmen ve onun içine idğam etmendir; böylece şeddeli, mu‘ceme **ذالاً** olur; ve bu iş, benzerlerinde düzenli olarak sürer; **ادَّكَرَ** ve **اذَّكَرَ**, ve **اتَّغَرَ** ve **اثَّغَرَ** gibi. Ve **المَذْخَرُ**: **العَفِجُ**.

Ve **الإِذْخِرُ**: güzel kokulu bir ottur; **الثِّيْلِ**’den daha uzundur; **الكَوْلانِ** bitkisi üzerinde biter; bir tanesi **إِذْخِرَةٌ**’dir; ve o küçük bir ağaçtır. **أَبو حنيفة** dedi ki: **الإِذْخِرُ**’ün ince, gömülü bir kökü vardır; kokusu keskindir; **أَسَلِ الكُولانِ** gibidir; ancak daha geniştir ve boğumları daha küçüktür; ve onun, sanki **مَكَاسِحُ القَصَبِ** gibi bir meyvesi vardır; ancak daha incedir ve daha küçüktür; ve bitişinde **الغَرَزَ**’a benzer; öğütülür de kokuya katılır; ve o, engebelerde ve düzlüklerde biter; ve **الإِذْخِرَةُ** pek az tek başına biter; bunun için **أَبو كَبير** dedi ki:
وأَخُو الإِباءَةِ، إِذ رَأَى خُلاَّنَهُ،
تَلَّى شِفَاعاً حَوْلَهُ كالإِذْخِرِ

Dedi ki: **الإِذْخِرُ** kuruduğu zaman beyazlar; şair dedi ve bir kıtlık zikretti:
إِذا تَلَعَاتُ بَطْنِ الحَشْرَجِ آمْسَتْ
جَدِيباتِ المَسَارِح والمَراحِ،
تَهادَى الرِّيحُ إِذْخِرَهُنَّ شُهْباً،
ونُودِيَ في المجالِس بالقِدَاحِ

**أَمست**’in hemzesini vasletmeye ihtiyaç duydu da onu vasletti. Fetih ve Mekke’nin haram kılınması hadîsinde: **العباسُ** dedi ki: “Ancak **الإِذْخِرَ**; çünkü o evlerimiz ve kabirlerimiz içindir”; **الإِذخر** (hemzenin kesriyle): güzel kokulu bir ottur; onunla evler, odunun üstünde örtülür; hemzesi zâiddir. Mekke’nin vasfı hadîsinde: “Ve **أَعْذَقَ إِذْخِرُها**”; yani onun **أَعْذَاقٌ**’ı oldu. Hadîste **ذَخِيرَةَ** hurmasının zikri: o, bilinen bir hurma türüdür; ve çobanın sözü:
فلما سَقَيْناها العَكِيسَ تَمَذَّحَتْ
مَذاخِرُها، وازْدَادَ رَشْحاً وَرِيدُها

Yani onun iç boşlukları ve bağırsakları; ve **خواصرها** diye de rivayet edilir. **الأَصمعي**: **المذاخر** karnın alt taraflarıdır. Denilir: falan, karnının alt taraflarını doldurduğu zaman **مَذاخِرَهُ**’ni doldurdu. Ve bineğe, doyduğu zaman denilir: “**مَذَاخِرَها**’nı doldurdu”; **الراعي** dedi ki:
حتى إِذا قَتَلَتْ أَدْنَى الغَلِيلِ، ولم
تَمْلأُ مَذَاخِرَها لِلرَّيِّ والصَّدَرِ

**أَبو عمرو**: **الذاخر** semizdir. **أَبو عبيدة**: **فرسٌ مُذَّخَرٌ**; ve o, **لحُضْرِهِ** için bırakılmış olandır. Dedi ki: **المُذَّخَر**’dan **المِسْوَاطُ** vardır; ve o, yanında olanı ancak kamçı ile veren kimsedir; dişisi **مُذَّخَرَةٌ**’dir. Hadîste: “Nihayet biz **بِثَنِيَّةِ أَذَاخِرَ**’de iken”; o, Mekke ile Medine arasında bir yerdir; ve sanki **الإِذْخِرِ**’ün çoğuluyla adlandırılmış gibidir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ذ خ ر * * الذَّخِيرةُ * واحدة * الذَّخَائِر * وقد * ذَخَرَ * يذخر بالفتح فيهما * ذُخْرا * بالضم و * اذَّخَرهُ * مثله و * الإذْخَرُ * نبت الواحدة * إذْخِرِةٌ

##### Türkçe

* ذ خ ر * * **الذَّخِيرةُ** * bir tanedir; * **الذَّخَائِر** * (onun) çoğuludur. Ve * **ذَخَرَ** *; iki yerde de fetha ile * يذخر; * **ذُخْرا** * damme ile. Ve * **اذَّخَرهُ** *; onun benzeridir. Ve * **الإذْخَرُ** * bir bitkidir; bir tanesi * **إذْخِرِةٌ** *dur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ذخره، كمنعه يذخره ذخرا، بالضم، واذخره اذخارا: اختاره، أو اتخذه. وفي الأساس: خبأه لوقت حاجته. وفي حديث الضحية:  كلوا واذخروا  أصله اذتخره فثقلت التاء التي للافتعال مع الذال فقلبت ذالا، وأدغم فيها الذال الأصلي فصارت ذالا مشددة، ومثله الاذكار من الذكر. وقال الزجاج في قوله تعالى:  تدخرون في بيوتكم  أصله تذتخرون، لأن الذال حرف مذكور لا يمكن النفس أن يجري معه لشدة اعتماده في مكانه، والتاء مهموسة، فأبدل من مخرج التاء حرف مجهور يشبه الذال في جهرها وهو الدال، فصار تدخرون. وأصل الإدغام أن تدغم الأول في الثاني. قال: ومن العرب من يقول: تذخرون، بذال مشددة، وهو جائز، والأول أكثر. قال شيخنا: ومن الغريب ما قاله بعض شراح الرسالة وغيرهم من الفقهاء وبعض أهل اللغة: إن الذخر بالذال المعجمة ما يكون في الآخرة. وبالدال المملة ما يكون في الدنيا. وفي شرح التتائي ما يقرب منه. قال ابن التلمساني في شرح الشفاء: وهذا غلط واضح أوقعهم فيه قوله: تدخرون، ونقله الشهاب في شرح الشفاء، وهو واضح، ومثله ما وقع في الدكر، وأنه لغة في المعجمة اغترارا بمدكر، فلا يعتد بشيء من ذلك، والله أعلم. والذخيرة: ما ادخر، جمعه الذخائر. قال الشاعر:
  لعمرك ما مال الفتى بذخيرة                      ولكن إخوان الصفاء الذخائر

  كالذخر، بالضم، ج أذخار، كقفل وأقفال. وفي الحديث ذكر تمر ذخيرة ؛ وهو ع ينسب إليه التمر الجيد. وعن أبي عمرو: الذاخر: السمين. وذاخر: اسم رجل. وعن أبي عبيدة: المدخر، بإهمال الدال كما في النسخ، وبإعجامها كما في نسخة أخرى: الفرس المبقى لحضره، بالضم، نوع من العدو، قال: ومن المذخر المسواط، وهو الذي لا يعطي ما عنده إلا بالسوط، والأنثى مذخرة. وثنية أذاخر بالفتح: ع قرب مكة، بينها وبين المدينة، وكأنها مسماة بجمع الإذخر، وقد جاء ذكرها في الحديث. والإذخر، بالكسر: الحشيش الأخضر، الواحدة إذخرة. وفي حديث الفتح وتحريم مكة  فقال العباس إلا الإذخر فإنه لبيوتنا وقبورنا  . وهو حشيش طيب الريح يسقف به البيوت فوق الخشب، والهمزة زائدة. قال أبو حنيفة: الإذخر: له أصل مندفن دقاق دفر الريح، وهو مثل أسل الكولان إلا أنه أعرض وأصغر كعوبا، وله ثمرة كأنها مكاسح القصب إلا أنها أرق وأصغر وهو يشبه في نباته الغرز يطحن فيدخل في الطيب، ينبت في الحزون والسهول وقلما تنبت الإذخرة مفردة، ولذلك قال أبو كبير الهذلي:
  وأخو الأباءة إذ رأى خلانه                      تلى شفاعا حوله كالإذخر قال: وإذا جف الإذخر ابيض. ومن الغريب ما في مشارق القاضي عياض أن الإذخر همزتها أصلية، وأن وزنه فعلل، وليس بثبت وغنة وافقه تلميذه في المطالع، قاله شيخنا. وذخر، ككتف: جبل باليمن ومن المجاز قولهم: ملأت الدابة مذاخرها. المذاخر: الأجواف والأمعاء والعروق. وقال الأصمعي: المذاخر: أسافل البطن. يقال: فلان ملأ مذاخره، إذا ملأ أسافل بطنه. ويقال للدابة إذا شبعت: قد ملأت مذاخرها: وهذا مجاز. قال الراعي:
  حتى إذا قتلت أدنى الغليل ولم                      تملأ مذاخرها للري والصدر وقال أيضا:
  فلما سقيناها العكيس تمذحـت                      مذاخرها وازداد رشحا وريدها ويروى: خواصرها. وقرأت في كتاب الحماسة لأبي تمام: تملأت، بدل تمذحت. ومذاكرها، بدل مذاخرها. وارفض بدل ازداد. وهي قصيدة طويلة يخاطب بها ابن عمه خنزر بن أرقم. وفي الأساس: مذاخر الدابة: المواضع التي تدخر فيها العلف والماء من جوفها. وتملأت مذاخره: شبع. وهو مجاز. ومما يستدرك عليه: ذخر لنفسه حديثا حسنا: أبقاه، وهو مجاز. والمذخر، كمءنبر: العفج. وفلان ما يذخر نصحا. وجعل ماله ذخرا عند الله وذخيرة وأعمال المؤمن ذخائر. وملأ لنا من مذاخره عداوة. وكل ذلك مجاز، كما في الأساس وغيره. وذخيرة بن شجنان: بطن من الصدف. وبحير بن ذاخر بن عامر المعافري، روى عنه ابنه علي، وابن أخيه بحير بن يزيد بن ذاخر، حدث بمصر. وذاخر بن بهشم الأصبحي، شهد فتح مصر، وابنه الحارث بن ذاخر ولي شرطة مصر لعبد العزيزي بن مروان. ومذيخرة، بالضم: قرية باليمن من أعمال الحدين، وبها توفي الأمير ضياء الإسلام إسماعيل بن محمد بن الحسن بن المنصور بالله القاسم الحسني، غرة اليمن.

##### Türkçe

**ذخره**; **منعه** gibi: onu **ذخرا** olarak, (ضمة ile), **يذخره**; ve **اذخره**: **اذخارا** olarak: onu seçti; yahut onu edindi. Ve **الأساس**’ta: onu, ihtiyaç vaktine sakladı. Ve **حديث الضحية**’de: “Yiyin ve **اذخروا**.” Aslı **اذتخره**’dir; **الافتعال**’a ait olan **التاء** **الذال** ile ağırlaştı da **ذالا**’ya çevrildi; ve asıl **الذال** ona idğam edildi, böylece şeddeli **ذالا** oldu; bunun benzeri, **الاذكار**’dır, **الذكر**’den. Ve **الزجاج**, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Evlerinizde **تدخرون**.” Aslı **تذتخرون**’dur; çünkü **الذال** zikredilmiş bir harftir; nefes, onunla beraber, mahallindeki dayanmasının şiddetinden dolayı akıp gidemez; **التاء** ise mehmūse’dir; bu sebeple **التاء**’nın mahrecinden, **الذال**’a cehrinde benzeyen mechūr bir harf olan **الدال** bedel kılındı; böylece **تدخرون** oldu. Ve idğamın aslı, birincinin ikincide idğam edilmesidir. Dedi ki: Araplardan kimi de “**تذخرون**” der; şeddeli **ذال** ile; bu caizdir; birincisi daha çoktur. Şeyhimiz dedi ki: Bazı **الرسالة** şârihlerinin ve başkalarının, fukahadan ve bazı dil ehlinden söylediği şu gariptir: **الذخر** (mu‘ceme **ذال** ile) âhirette olan şeydir. Ve (muhmele) **الدال** ile dünyada olan şeydir. **شرح التتائي**’de buna yakın olan vardır. İbn et-Tilimsânî, **شرح الشفاء**’da dedi ki: Bu, apaçık bir yanlıştır; onları buna düşüren, onun sözü: **تدخرون**; ve Şihâb bunu **شرح الشفاء**’da nakletti; o açıktır. Bunun benzeri, **الدكر** hakkında vâki olandır; ve onun, mu‘ceme hakkında bir lugat olduğu (iddiası), **مدكر** ile aldanarak (söylenmiştir); bunların hiçbirine itibar edilmez; Allah daha iyi bilir. Ve **الذخيرة**: saklanan şeydir; onun çoğulu **الذخائر**’dir. Şair dedi ki:
  “Ömrüne yemin olsun, delikanlının malı bir **ذخيرة** ile değildir;
  fakat safâ kardeşleri **الذخائر**’dir.”

**الذخر** gibi, (ضمة ile); çoğulu **أذخار**; **قفل** ve **أقفال** gibi. Ve hadiste, **تمر ذخيرة** zikredildi; o, iyi hurmanın kendisine nisbet edildiği bir (şey/isim)dir. Ebû Amr’dan: **الذاخر**: şişman. Ve **ذاخر**: bir adam adıdır. Ebû Ubeyde’den: **المدخر**; **الدال**’ın ihmaliyle—nüshalarda olduğu gibi—ve başka bir nüshada onun i‘câmıyla: **الفرس** (at), **حضره** için bırakılan; (ضمة ile) bir koşu türü. Dedi ki: **المذخر**’dan **المسواط** vardır; o, yanındakini ancak kamçı ile veren kimsedir; dişisi **مذخرة**’dir. Ve **ثنية أذاخر** (fetha ile): Mekke yakınında bir (yer)dir; onunla Medine arasında (bulunur); sanki **الإذخر**’ın cem‘i ile adlandırılmıştır; hadiste zikri gelmiştir. Ve **الإذخر** (kesra ile): yeşil ottur; bir tanesi **إذخرة**. Ve **حديث الفتح وتحريم مكة**’de: “Abbâs dedi ki: ‘Ancak **الإذخر** (müstesna); çünkü o, evlerimiz ve kabirlerimiz içindir.’” O, güzel kokulu bir ottur; evlerin, ahşabın üstünde, onunla çatısı yapılır; hemze zâiddir. Ebû Hanîfe dedi ki: **الإذخر**: onun, gömülü bir kökü vardır; ince, rüzgârın ittiği; o, **أسل الكولان** gibidir; ancak daha geniş ve daha küçük boğumludur; ve onun bir meyvesi vardır; sanki kamışın süpürgeleri gibidir; ancak daha ince ve daha küçüktür; ve o, bitmesinde **الغرز**’e benzer; öğütülür de kokuya katılır; kayalık yerlerde ve düzlüklerde biter; ve **الإذخرة** nadiren tek başına biter; bu yüzden Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi ki:
  “Ve **الأباءة** kardeşi, dostlarını gördüğünde,
  etrafında **الإذخر** gibi, çift çift (durdu).”
Dedi ki: **الإذخر** kuruduğunda beyazlar. Ve garip olan şudur ki, Kadı İyâz’ın **مشارق**’ında: **الإذخر**’ın hemzesinin aslî olduğu ve vezninin **فعلل** olduğu (söylenmiştir); sabit değildir. Ve **غنة**’de, talebesi onu **المطالع**’da tasdik etti; bunu şeyhimiz söyledi. Ve **ذخر**; **كتف** gibi: Yemen’de bir dağdır. Ve mecazdan, onların sözü: “Bineğin **مذاخرها**’sını doldurdum.” **المذاخر**: boşluklar, bağırsaklar ve damarlar. Asma‘î dedi ki: **المذاخر**: karnın alt taraflarıdır. “Falan, **مذاخره**’sını doldurdu” denir; karnının alt taraflarını doldurduğu zaman. Ve bineğe, doyduğu zaman: “Gerçekten **مذاخرها**’sını doldurdu” denir; bu mecazdır. Er-Râ‘î dedi ki:
  “Nihayet en yakın susuzluğu giderdiğinde ve
  suya ve göğse (rahatlığa) için **مذاخرها**’sını doldurmadığında.”
Ve yine dedi ki:
  “Onu **العكيس** ile suladığımızda, **مذاخرها**’sı kabardı
  ve onun şahdamarı daha çok terledi.”
Ve “**خواصرها**” diye rivayet edilir. Ebû Temmâm’ın **كتاب الحماسة**’sinde okudum: **تملأت**, **تمذحت** yerine; ve **مذاكرها**, **مذاخرها** yerine; ve **وارفض** , **ازداد** yerine. O, uzun bir kasidedir; onunla amcaoğlu Hunzar b. Erkâm’a hitap eder. Ve **الأساس**’ta: bineğin **مذاخر**’ı: onun iç boşluğundan, yem ve suyun saklandığı yerlerdir. Ve “**تملأت مذاخره**”: doydu; bu mecazdır. Ve ona zeyl olarak (şu da) kaydedilir: “Kendisi için güzel bir hadisi **ذخر** etti”: onu bıraktı; bu mecazdır. Ve **المذخر**; **مءنبر** gibi: **العفج**. Ve falan, nasihati **يذخر** etmez. Ve malını Allah katında **ذخرا** ve **ذخيرة** kıldı; ve müminin amelleri **ذخائر**’dir. Ve bize, **مذاخره**’sından düşmanlık doldurdu. Bunların hepsi mecazdır; **الأساس** ve başkasında olduğu gibi. Ve **ذخيرة بن شجنان**: **الصدف**’ten bir batındır. Ve **بحير بن ذاخر بن عامر المعافري**; ondan oğlu Ali ve kardeşinin oğlu **بحير بن يزيد بن ذاخر** rivayet etti; Mısır’da hadis anlattı. Ve **ذاخر بن بهشم الأصبحي**; Mısır’ın fethine şahit oldu; ve oğlu **الحارث بن ذاخر**, Abdülazîz b. Mervân için Mısır’ın şurtasını üstlendi. Ve **مذيخرة** (ضمة ile): Yemen’de, **الحدين** amellerinden bir köydür; orada emir **ضياء الإسلام إسماعيل بن محمد بن الحسن بن المنصور بالله القاسم الحسني**—Yemen’in gürresi—vefat etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَخَرَهُ
1 ذَخَرَهُ ذ , aor. ذَخَرَ , (S, Msb, K, &c.,) inf. n. ↓ ذُخْرٌ, (S, K,) or this is a simple subst., and the inf. n. is ذَخْرٌ; (Msb;) and ↓ اِدَّخَرَهُ, (S, A, Msb, K,) of the measure اِفْتَعَلَ, (S, Msb,) originally اِذْتَخَرَهُ, the ت being changed into د, and the ذ being incorporated into it; and some of the Arabs say ↓ اِذَّخَرَهُ, which is allowable; but the former is more common; (Zj;) He hoarded it, treasured it, or laid it up for the future; reposited it, or stored it, in secret; (A;) or he prepared it, or provided it; (Msb;) for a time of need: (A, Msb:) or he chose it, or selected it, and (so in some copies of the K and in the TA, but in other copies of the K “ or ”) took it for himself, or prepared it. (K.) Some have made a distinction between ذخر and دخر, saying that the former relates to the world to come, and the latter to the present world; but this is a manifest mistake. (MF and others.) ― -b2- ذَخَرَ لِنَفْسِهِ حَدِيثًا حَسَنًا (A) (tropical:) He reserved, or preserved, for himself [a good story, or the like]. (TA.) ― -b3- ذَخَرَ مِنْ عَدْوِهِ (tropical:) [He (a horse) reserved somewhat of his run, i. e., power of running, or was sparing of it, for the time of need]. (M in art. صون.) [See also مُدَّخِرٌ, below.] ― -b4- فُلَانٌ مَا نُصْحًا ↓ يَدَّخِرُ (tropical:) [Such a one does not treasure in his heart good advice]. (A, TA.)

٨
8 اِدَّخَرَ ذ and اِذَّخَرَ : see 1, in three places.

ذُخْرٌ
ذُخْرٌ ذ : see 1: ― -b2- and see the next paragraph, in two places.

ذَخِيرَةٌ
ذَخِيرَةٌ ذ (S, A, Msb, K) and ↓ ذَخْرٌ (A, Msb, * K) A thing hoarded, treasured, or laid up; reposited, or stored, in secret; (A;) or prepared, or provided; (Msb;) for a time of need: (A, Msb:) or taken for one's self, or prepared: (K:) pl. of the former, ذَخَائِرُ; (S, A, Msb;) and of the latter, أَذْخَارٌ. (Msb, K.) ― -b2- You say, عِنْدَ اللّٰهِ ↓ جَعَلَ مَا لَهُ ذُخْرًا and ذَخِيرَةً (tropical:) [He made his wealth to be a store in the hands of God, by applying it to pious uses]. (A.) ― -b3- And أَعْمَالُ المُؤمِنِ ذَخَائِرُ (tropical:) [The works of the believer are things laid up for the time of need, i. e. the day of resurrection]. (A.)

ذَاخِرٌ
ذَاخِرٌ ذ (assumed tropical:) Fat; as an epithet. (AA, K.)

اـِذْخِرٌ
اـِذْخِرٌ ذ [A kind of sweet rush; juncus odoratus; or schœnanthum;] a certain plant, (S, Mgh, Msb,) or herb, (K,) well known, (Msb,) in form resembling the كَوْلَان [or papyrus-plant], (Mgh,) sweet-smelling, (K,) or of pungent odour; (Mgh, Msb;) which, when it dries, becomes white; (Msb;) used for roofing houses, over the wood, and for graves: (TA:) it has a root hidden in the ground, slender, pungent in odour; and is like the straight stalks of the كَوْلَان [or papyrus-plant], save that it is wider, and smaller in the كُعُوب [which means either the joints or the internodal portions]; and it has a fruit resembling the brooms of reeds, but more slender, and smaller: it is ground, and is an ingredient in perfumes: it grows in rugged and in smooth grounds; but seldom does more than one grow on the same spot: when it dries, it becomes white: (AHn:) 'Iyلd asserts that its ء is a radical letter; but this is a mistake: (MF:) the n. un. is اـِذْخِرَةٌ; (S;) which is applied to a single plant, (AHn,) or to a single fascicle thereof. (Mgh.)

مِذْخَرٌ
مِذْخَرٌ ذ (tropical:) The [part of the intestines called] عَفَج: (TA:) [its pl.] مَذَاخِرُ is also explained as signifying the intestines; and bellies; (S, K;) and veins: (K:) or the lower part of the belly: (As, K:) or the parts of the inside of a beast in which he stores his fodder and water. (A.) You say فُلَانٌ مَلَأَ مَذَاخِرَهُ (tropical:) Such a one filled the lower parts of his belly. (As.) And مَلَأَتِ الدَّابَّةُ مَذَاخِرَهَا (tropical:) The beast satiated itself. (TA.) And تَمَلَّأَتْ مَذَاخِرُهُ (tropical:) He became satiated. (A.) And مَلَأَ لَنَا فِى مَذَاخِرِهِ عَدَاوَةً (tropical:) [He filled his heart with enmity towards us]. (A.)

مُدَّخِرٌ
مُدَّخِرٌ مدخر , or مُذَّخِرٌ, (accord. to different copies of the K,) (assumed tropical:) A horse that reserves his run; expl. by المُبْقِى لِحُضْرِهِ: (AO, K, TA:) [Freytag's reading of مُذَخَّرٌ for مُدَّخِرٌ or مُذَّخِرٌ, and his proposed emendation, of المَنْقِىُّ for المُبْقِى, both taken from the TK, but neither found by me in any copy of the K, are evidently wrong: see ذَخَرَ مِنْ عَدْوِهِ, above:] such is the مِسْوَاط, a horse “ that will not give what he has without the whip: the fem. is with ة. (TA.)

##### Türkçe

**ذَخَرَهُ**
1 **ذَخَرَهُ** ذ , muzâri‘ **ذَخَرَ** , (S, Msb, K, &c.,) mastar ismi ↓ **ذُخْرٌ**, (S, K,) yahut bu basit bir isimdir ve mastar ismi **ذَخْرٌ**’dur; (Msb;) ve ↓ **اِدَّخَرَهُ**, (S, A, Msb, K,) **اِفْتَعَلَ** veznindendir, (S, Msb,) aslında **اِذْتَخَرَهُ** idi; **ت** harfi **د**’ye çevrilmiş ve **ذ** ona idğam edilmiştir; ve Arapların bazısı ↓ **اِذَّخَرَهُ** der; bu câizdir; fakat birincisi daha yaygındır; (Zj;) onu biriktirdi, hazine yaptı, yahut gelecek için sakladı; onu gizlice yerine koydu yahut depoladı; (A;) yahut onu hazırladı yahut temin etti; (Msb;) ihtiyaç zamanı için: (A, Msb:) yahut onu seçti yahut ayırdı ve (K’nin bazı nüshalarında ve TA’da böyle; fakat K’nin diğer nüshalarında “ yahut ”) onu kendisi için aldı, yahut hazırladı. (K.) Bazıları **ذخر** ile **دخر** arasında ayırım yapmış, birincisinin âhirete, ikincisinin ise dünyaya ilişkin olduğunu söylemiştir; fakat bu apaçık bir hatadır. (MF ve başkaları.) ― -b2- **ذَخَرَ لِنَفْسِهِ حَدِيثًا حَسَنًا** (A) (mecaz:) Kendisi için [güzel bir hikâyeyi yahut benzerini] ayırdı yahut sakladı. (TA.) ― -b3- **ذَخَرَ مِنْ عَدْوِهِ** (mecaz:) [O (at) koşusundan bir miktarını, yani koşma gücünü, ihtiyaç zamanı için sakladı; yahut ondan kısmış oldu]. (M, md. **صون**.) [Aşağıda **مُدَّخِرٌ**’e de bak.] ― -b4- **فُلَانٌ مَا نُصْحًا** ↓ **يَدَّخِرُ** (mecaz:) [Falanca, kalbinde iyi öğüdü hazine etmez]. (A, TA.)

٨
8 **اِدَّخَرَ** ذ ve **اِذَّخَرَ** : 1’e bak, üç yerde.

**ذُخْرٌ**
**ذُخْرٌ** ذ : 1’e bak: ― -b2- ve sonraki paragrafa bak, iki yerde.

**ذَخِيرَةٌ**
**ذَخِيرَةٌ** ذ (S, A, Msb, K) ve ↓ **ذَخْرٌ** (A, Msb, * K) Biriktirilmiş, hazine yapılmış yahut saklanmış bir şey; gizlice yerine konmuş yahut depolanmış; (A;) yahut hazırlanmış yahut temin edilmiş; (Msb;) ihtiyaç zamanı için: (A, Msb:) yahut kişinin kendisi için aldığı, yahut hazırladığı: (K:) birincinin çoğulu **ذَخَائِرُ**; (S, A, Msb;) ikincinin çoğulu **أَذْخَارٌ**. (Msb, K.) ― -b2- Şöyle dersin: **عِنْدَ اللّٰهِ** ↓ **جَعَلَ مَا لَهُ ذُخْرًا** ve **ذَخِيرَةً** (mecaz:) [Malını, onu hayırlı işlerde kullanmak suretiyle, Allah katında bir azık yaptı]. (A.) ― -b3- Ve **أَعْمَالُ المُؤمِنِ ذَخَائِرُ** (mecaz:) [Müminin amelleri, ihtiyaç zamanı için saklanan şeylerdir; yani kıyamet günü]. (A.)

**ذَاخِرٌ**
**ذَاخِرٌ** ذ (farz edilen mecaz:) Şişman; bir sıfat olarak. (AA, K.)

**اـِذْخِرٌ**
**اـِذْخِرٌ** ذ [Tatlı kokulu bir saz türü; juncus odoratus; yahut schœnanthum;] belli bir bitki, (S, Mgh, Msb,) yahut ot, (K,) iyi bilinen, (Msb,) şekilce **كَوْلَان**’a [yahut papirüs-bitkisine] benzeyen, (Mgh,) güzel kokulu, (K,) yahut keskin kokulu; (Mgh, Msb;) kuruduğunda beyazlaşan; (Msb;) evlerin damlarında, odunun üstüne, ve kabirler için kullanılan: (TA:) yerde gizli bir kökü vardır; ince, kokusu keskindir; ve **كَوْلَان**’ın [yahut papirüs-bitkisinin] düz sapları gibidir; ancak daha geniştir ve **كُعُوب**’da (bu, ya boğumlar yahut boğum araları kısımları demektir) daha küçüktür; ve kamış süpürgelerine benzeyen, fakat daha ince ve daha küçük bir meyvesi vardır: öğütülür ve güzel kokuların bir bileşenidir: engebeli ve düz arazilerde biter; fakat aynı yerde birden fazlası nadiren biter: kuruduğunda beyazlaşır: (AHn:) ‘Iyلd, onun **ء**’sinin aslî bir harf olduğunu ileri sürer; fakat bu bir hatadır: (MF:) tekil isim (n. un.) **اـِذْخِرَةٌ**’dir; (S;) bu, tek bir bitkiye, (AHn,) yahut onun tek bir demetine uygulanır. (Mgh.)

**مِذْخَرٌ**
**مِذْخَرٌ** ذ (mecaz:) [Bağırsakların **عَفَج** denilen kısmı]: (TA:) [onun çoğulu] **مَذَاخِرُ** ayrıca bağırsaklar; ve karınlar; (S, K;) ve damarlar anlamında da açıklanır: (K:) yahut karnın alt kısmı: (As, K:) yahut bir hayvanın yemini ve suyunu depoladığı iç kısımları. (A.) Şöyle dersin **فُلَانٌ مَلَأَ مَذَاخِرَهُ** (mecaz:) Falanca karnının alt kısımlarını doldurdu. (As.) Ve **مَلَأَتِ الدَّابَّةُ مَذَاخِرَهَا** (mecaz:) Binek hayvanı doydu. (TA.) Ve **تَمَلَّأَتْ مَذَاخِرُهُ** (mecaz:) O doydu. (A.) Ve **مَلَأَ لَنَا فِى مَذَاخِرِهِ عَدَاوَةً** (mecaz:) [Bize karşı kalbini düşmanlıkla doldurdu]. (A.)

**مُدَّخِرٌ**
**مُدَّخِرٌ** مدخر , yahut **مُذَّخِرٌ**, (K’nin farklı nüshalarına göre,) (farz edilen mecaz:) Koşusundan bir kısmını saklayan at; **المُبْقِى لِحُضْرِهِ** ile açıklanır: (AO, K, TA:) [Freytag’ın **مُذَخَّرٌ** okuyuşu ( **مُدَّخِرٌ** yahut **مُذَّخِرٌ** yerine) ve onun **المَنْقِىُّ** tashih teklifi ( **المُبْقِى** yerine), ikisi de TK’den alınmış olup, fakat K’nin hiçbir nüshasında benim bulmadığım için, ikisi de açıkça yanlıştır: yukarıda **ذَخَرَ مِنْ عَدْوِهِ**’e bak:] böylesi **مِسْوَاط**’tır; “kamçı olmaksızın kendisinde olanı vermeyecek” bir at: dişili **ة** iledir. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَخَرَ
ذَخَرَ A ( n. ac. ذُخْر 3 ),
a.  Reserved, put by, saved up.

ذَخَّرَ
ذَخَّرَ II ,
a.  Hoarded, treasured, stored up.

b.  Provisioned; equipped ( army ).

c.  Primed ( a gun ).

اِذْتَخَرَ
اِذْتَخَرَ VIII ( * ),
a.  see I .

ذُخْر
ذُخْر 3 , ( pl. أَذْخَاْر 38 ),
a.  see 25t (a) .

مَذْخَر
مَذْخَر 17 , ( pl. مَذَاْخِرُ 44 ),
a.  Store; store-house; magazine.

ذَخِيْر
ذَخِيْر 25 ,
a.  Priming ( gun ).

ذَخِيْرَة
ذَخِيْرَة 25t , ( pl. ذَخَاْئِرُ 46 ),
a.  Store, hoard; provision; supply.

b.  Ammunition.

c.  Relic.

ذَخَاْئِرُ
ذَخَاْئِرُ 46 ,
a.  Supplies, stores; ammunition.

##### Türkçe

ذَخَرَ
ذَخَرَ A ( n. ac. **ذُخْر** 3 ),
a. Ayrılmış, bir kenara konulmuş, biriktirilmiş.

ذَخَّرَ
ذَخَّرَ II ,
a. İstiflemiş, hazinelemiş, biriktirmiş.

b. Erzaklandırmış; donatmış (ordu).

c. Kapsül koymuş (bir silah).

اِذْتَخَرَ
اِذْتَخَرَ VIII ( * ),
a. I’e bak.

ذُخْر
**ذُخْر** 3 , ( pl. **أَذْخَاْر** 38 ),
a. 25t (a)’ya bak.

مَذْخَر
**مَذْخَر** 17 , ( pl. **مَذَاْخِرُ** 44 ),
a. Depo; depo binası; cephanelik.

ذَخِيْر
**ذَخِيْر** 25 ,
a. Kapsül (silah).

ذَخِيْرَة
**ذَخِيْرَة** 25t , ( pl. **ذَخَاْئِرُ** 46 ),
a. Depo, istif; erzak; tedarik.

b. Mühimmat.

c. Kalıntı.

ذَخَاْئِرُ
**ذَخَاْئِرُ** 46 ,
a. Tedarikler, depolar; mühimmat.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ذخر
ذَخَرَ - يَذْخَرُ - ادَّخَرَ - يَدَّخِرُ، اذْتَخَر - يَذْتَخِرُ

ذَخَرَ - يَذْخَرُ + كائن + شيئاً + في مكان: يودعه فيه بكميات كبيرة حتى يتواجد الشيء فيه بشكل دائم بوفرة وكثرة
ادَّخَرَ - يَدَّخِرُ + كائن + شيئاً + في مكان: على وزن" افتعل" من " ذَخَرَ - يَذْخَرُ " أصلها " اذْتَخَر - يَذْتَخِرُ ": جهد يودع في المكان الكثير: يجمع ويحفظ في مكان آمن أشياء لاستعمالها في وقت آخر، وذلك لكي تظل متوفرة بشكل دائم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حفظ الأشياء وخزنها في مستودع آمن إلى حين الحاجة" وهي:
كََنَزَ - يَكْنِزُ، سَجَلَ - يَسْجِلً، ذَخَرَ - يَذْخَرُ، خَزَنَ  يَخْزُنُ، أَلَّ - يَؤُلُّ (أَلَّ - يَئِلُّ)، تَبَتَ - يَتْبِتُ
يفرق لفظاً:
دَخَرَ - يَدْخَرُ (دَخِرَ - يَدْخَرُ)+ كائن + لـِ كائن: ينفذ ويفعل ما يؤمر بأقصى درجات الخضوع والاستسلام والانقياد والذل والصغار
ذَخَرَ - يَذْخَرُ - ادَّخَرَ - يَدَّخِرُ كائن + شيئاً + في مكان: يودعه فيه بكميات كبيرة حتى يتواجد الشيء فيه بشكل دائم بوفرة وكثرة: أصلها "اذْتَخَر - يَذْتَخِرُ

تدخرون
 	﴿ورسولا إلى بني إسرائيل أني قد جئتكم بآية من ربكم أني أخلق لكم من الطين كهيئة الطير فأنفخ فيه فيكون طيرا بإذن الله وأبرئ الأكمه والأبرص وأحي الموتى بإذن الله وأنبئكم بما تأكلون وما تدخرون في بيوتكم إن في ذلك لآية لكم إن كنتم مؤمنين(49)﴾ آل عمران
مختار الصحاح
● [ذخر] ذ خ ر: الذَّخِيرةُ واحدة الذَّخَائِر وقد ذَخَرَ يذخر بالفتح فيهما ذُخْرا بالضم و اذَّخَرهُ مثله و الإذْخَرُ نبت الواحدة إذْخِرِةٌ
معجم الفرائد القرآنية:
ذ خ ر
"تَدَّخِرُونَ" في قوله تعالى :" وَأُنَبِّـئُكُمْ بِمـَا تَأْكـُلُونَ وَمَا تَـدَّخِرُونَ فِـي بُيُوتِكُمْ " (49) آل عمران .
ذَخَرَ : خبّأ، وادّخرته أي خبأته وأعددته للعقبى، وأصل تدّخرون هو تذتخرون .
الراغب
ذخر
- أصل الادخار اذتخار، يقال: ذخرته، وادخرته: إذا أعددته للعقبى. وروي: (أن النبي صلى الله عليه وسلم كان لا يدخر شيئا لغد) (الحديث عن أنس قال: (كان النبي صلى الله عليه وسلم لا يدخر شيئا لغد). أخرجه الترمذي وقال: هذا حديث غريب، وقد روي عن ثابت عن النبي مرسلا. انظر: عارضة الأحوذي 9/215؛ وأخرجه ابن حبان. الإحسان إلى ترتيب صحيح ابن حبان 8/99) والمذاخر: الجوف والعروق المدخرة للطعام، قال الشاعر:
- 169 - فلما سقيناها العكيس تملأت *** مذاخرها وامتد رشحا وريدها
(البيت قيل لمنظور بن مرثد، وهو في المجمل 2/365، واللسان: ذخر، والمعاني الكبير 1/384 ونسبه في اللسان مادة: (عكس) إلى أبي منصور الأسدي؛ وقيل: للراعي وهو الأصح، وهو في ديوانه ص 93)
والإذخر: حشيشة طيبة الريح.
دخر
- قال تعالى: }وهم داخرون﴿[النحل/48]، أي: أذلاء، يقال: أدخرته فدخر، أي: أذللته فذل، وعلى ذلك قوله:﴾إن الذين يستكبرون عن عبادتي سيدخلون جهنم داخرين{ [غافر/60]، وقوله: يدخر أصله: يذتخر، وليس من هذا الباب.
ملخص اللسان
1. وذَخَرَ لنفسه حديثاً حَسَناً:  أَبقاه
2.     ذَخَرَ الشيءَ يَذْخُرُه ذُخْراً واذَّخَرَهُ اذِّخاراً: اختاره،  وقيل: اتخذه، وكذلك اذَّخَرْتُه، وهو افتعلت. وفي حديث الضحية: كُلُوا  وادَّخِرُوا؛ وأَصله اذْتَخَرَهُ فثقلت التاء التي للافتعال مع الذال فقلبت  ذالاً وأُدغمت فيها الذال الأَصلية فصارت ذالاً مشدّدة، ومثله الاذِّكارُ  من الذِّكْرِ. وقال الزجاج في قوله تعالى: تَدَّخِرُونَ في بيوتكم؛  أَصله تَذْتَخِرُون
3.     الادِّخارِ اذْتِخارٌ، وهو افتعال من الذَّخْرِ.
4.     والذَّخِيرَةُ: واحدة الذَّخائِر، وهي ما ادُّخِرَ؛
5.     ويقال: اذْتَخَرَ  يَذْتَخِرُ فهو مُذْتَخِرٌ،
6.     فلان مَلأَ مَذاخِرَهُ إِذا ملأَ أَسافل بطنه. ويقال للدابة إِذا  شبعت: قد مَلأَتْ مَذَاخِرَها؛
لسان العرب:
● - ذخر: ذَخَرَ الشيءَ يَذْخُرُه ذُخْراً واذَّخَرَهُ اذِّخاراً: اختاره،  وقيل: اتخذه، وكذلك اذَّخَرْتُه، وهو افتعلت. وفي حديث الضحية: كُلُوا  وادَّخِرُوا؛ وأَصله اذْتَخَرَهُ فثقلت التاء التي للافتعال مع الذال فقلبت  ذالاً وأُدغمت فيها الذال الأَصلية فصارت ذالاً مشدّدة، ومثله الاذِّكارُ  من الذِّكْرِ. وقال الزجاج في قوله تعالى: تَدَّخِرُونَ في بيوتكم؛  أَصله تَذْتَخِرُون لأَن الذال حرف مجهور لا يمكن النفَس أَن يجري معه لشدة  اعتماده في مكانه والتاء مهموسة، فأُبدل من مخرج التاء حرف مجهور يشبه  الذال في جهرها وهو الدال فصار تَدَّخِرُون، وأَصل الإِدغام أَن تدغم الأَول  في الثاني. قال: ومن العرب من يقول تَذَّخِرُون، بذال مشدّدة، وهو جائز  والأَول أَكثر.  والذَّخِيرَةُ: واحدة الذَّخائِر، وهي ما ادُّخِرَ؛ قال:  لَعَمْرُكَ ما مالُ الفَتَى بِذَخِيرَةٍ،  ولكنَّ إِخْوانَ الصَّفَاء الذَّخائِرُ  وكذلك الذُّخَرُ، والجمع أَذْخارٌ. وذَخَرَ لنفسه حديثاً حَسَناً:  أَبقاه، وهو مَثَلٌ بذلك. وفي حديث أَصحاب المائدة: أُمِرُوا أَن لا  يَدَّخِرُوا فادَّخَرُوا؛ قال ابن الأَثير: هكذا ينطق بها، بالدال المهملة. وأَصل  الادِّخارِ اذْتِخارٌ، وهو افتعال من الذَّخْرِ. ويقال: اذْتَخَرَ  يَذْتَخِرُ فهو مُذْتَخِرٌ، فلما أَرادوا أَن يُدْغِمُوا لِيَخِفَّ النطق قلبوا  التاء إِلى ما يقاربها من الحروف، وهو الدال المهملة، لأَنهما من مخرج  واحد فصارت اللفظة مُذْدَخِرٌ بذال ودال، ولهم فيه حينئذٍ مذهبان:  أَحدهما، وهو الأَكثر، أَن تقلب الذال المعجمة دالاً مشددة، والثاني، وهو  الأَقل، أَن تقلب الدال المهملة ذالاً وتدغم فيها فتصير ذالاً مشدّدة معجمة،  وهذا العمل مطرد في أَمثاله نحو ادَّكَرَ واذَّكَرَ، واتَّغَرَ  واثَّغَرَ.والمَذْخَرُ: العَفِجُ.  والإِذْخِرُ: حشيش طيب الريح أَطول من الثِّيْلِ ينبت على نِبتة  الكَوْلانِ، واحدتها إِذْخِرَةٌ، وهي شجرة صغيرة؛ قال أَبو حنيفة: الإِذْخِرُ له  أَصل مُنْدَفِنٌ دِقاقٌ دَفِرُ الريح، وهو مثل أَسَلِ الكُولانِ إِلا  أَنه أَعرض وأَصغر كُعُوباً، وله ثمرة كأَنها مَكَاسِحُ القَصَبِ إِلا  أَنها أَرق وأَصغر، وهو يشبه في نباته الغَرَزَ، يطحن فيدخل في الطّيب، وهي  تنبت في الحُزُونِ والسُّهُول وقلما تنبت الإِذْخِرَةُ منفردة؛ ولذلك قال  أَبو كَبير:  وأَخُو الإِباءَةِ، إِذ رَأَى خُلاَّنَهُ،  تَلَّى شِفَاعاً حَوْلَهُ كالإِذْخِرِ  قال: وإِذا جَفَّ الإِذْخِرُ ابيَضَّ؛ قال الشاعر وذَكَرَ جَدْباً:  إِذا تَلَعَاتُ بَطْنِ الحَشْرَجِ آمْسَتْ  جَدِيباتِ المَسَارِح والمَراحِ،  تَهادَى الرِّيحُ إِذْخِرَهُنَّ شُهْباً،  ونُودِيَ في المجالِس بالقِدَاحِ  احتاج إِلى وصل همزة أَمست فوصلها. وفي حديث الفتح وتحريم مكة: فقال  العباسُ إِلاَّ الإِذْخِرَ فإِنه لبيوتنا وقبورنا؛ الإِذخر، بكسر الهمزة:  حشيشة طيبة الرائحة يسقف بها البيوت فوق الخشب، وهمزتها زائدة. وفي الحديث  في صفة مكة: وأَعْذَقَ إِذْخِرُها أَي صار له أَعْذَاقٌ . وفي الحديث  ذكْرُ تمر ذَخِيرَةَ؛ هو نوع من التمر معروف؛ وقول الراعي:  فلما سَقَيْناها العَكِيسَ تَمَذَّحَتْ  مَذاخِرُها، وازْدَادَ رَشْحاً وَرِيدُها  يعني أَجوافها وأَمعاءها، ويروى خواصرها. الأَصمعي: المذاخر أَسفل  البطن. يقال: فلان مَلأَ مَذاخِرَهُ إِذا ملأَ أَسافل بطنه. ويقال للدابة إِذا  شبعت: قد مَلأَتْ مَذَاخِرَها؛ قال الراعي:  حتى إِذا قَتَلَتْ أَدْنَى الغَلِيلِ، ولم  تَمْلأُ مَذَاخِرَها لِلرَّيِّ والصَّدَرِ  أَبو عمرو: الذاخر السمين. أَبو عبيدة: فرسٌ مُذَّخَرٌ وهو المُبَقَّى  لحُضْرِهِ. قال: ومن المُذَّخَر المِسْوَاطُ، وهو الذي لا يُعْطِي ما عنده  إِلا بالسَّوْطِ، والأُنثى مُذَّخَرَةٌ. وفي الحديث: حتى إِذا كنا  بِثَنِيَّةِ أَذَاخِرَ؛ هي موضع بين مكة والمدينة، وكأَنها مسماة بجمع  الإِذْخِرِ.
لسان العرب
● - دخر: دَخَرَ الرجلُ، بالفتح، يَدْخَرُ دُخُوراً، فهو دَاخِرٌ، ودَخِرَ  دَخَراً: ذَلَّ وصَغُرَ يَصْغُرُ صَغَاراً، وهو الذي يفعل ما يؤمر به، شاء  أَو أَبى صاغِراً قَمِيئاً. والدَّخَرُ: التحير. والدُّخُورُ:  الصَّغَارُ والذل، وأَدْخَرَهُ غيره. قال الله تعالى: وهم داخرون؛ قال الزجاج: أَي  صاغرون، قال: ومعنى الآية: أَو لم يروا إِلى ما خلق الله من شيء  يَتَفيَّأُ ظلاله عن اليمين والشمائل سُجَّداً لله وهم داخرون؛ إِن كل ما خلقه  الله من جسم وعظم ولحم وشجر ونجم خاضع ساجد لله، قال: والكافر وإِن كفر  بقلبه ولسانه فنفس جسمه وعظمه ولحمه وجميع الشجر والحيوانات خاضعة لله  ساجدة. وروي عن ابن عباس أَنه قال: الكافر يسجد لغير الله وظله يسجد لله. قال  الزجاج: وتأُويلُ الظل الجِسْمُ الذي عنه الظل. وفي قوله تعالى: سيدخلون  جهنم داخرين؛ قال في الحديث: الداخر الذليل المُهان.
مقاييس اللغة:
(ذخر)  الذال والخاء والراء يدلُّ على إحرازِ شيءٍ يحفظُه. يقال ذخَرْتُ الشّيءَ أَذْخَرُه ذَخْراً. فإذا قلت افتعلت من ذلك قلت ادّخرتُ. ومن الباب المذاخِر، وهو اسمٌ يجمع جَوفَ الإنسان وعُروقَه. قال منظور([1]):
فلمَّا سقيناها العَكِيس تملَّأَتْ *** مَذاخِرُها وازداد رَشْحاً وريدُها([2])
ويقولون: ملأ البَعيرُ مَذاخِرَه، أي جوفَه. والإذْخِرُ، ليس من الباب: نبتٌ.
القاموس المحيط:
ذَخَرَهُ، كمَنَعَهُ، ذُخْراً، بالضم، واذَّخَرَهُ اختارَهُ، أو اتَّخَذَهُّ.والذَّخِيرَةُ ما ادُّخِرَ،كالذُّخْرِ،
ج: أذْخارٌ، وع يُنْسَبُ إليه التَّمْرُ.والذَّاخِرُ: السمينُ، واسمٌ. والمُدَّخَرُ: الفَرَسُ المُبَقَّى لِحُضْرِهِ.
وأَذاخِرُ، بالفتح: ع قُرْبَ مكةَ. والإِذْخِرُ: الحَشيشُ الأخضرُ، وحَشيشٌ طَيِّبُ الرِّيحِ. وككتِفٍ: جبلٌ باليمنِ. والمذاخِرُ: الأَجْوافُ، والأَمْعاءُ، والعُرُوقُ، وأسافِلُ البطنِ.
تاج العروس:
ذ خ ر
ذَخَرَه كمَنَعَه يَذْخَره ذُخْراً بالضَّمّ واذَّخَرَهُ اذِّخَاراً : اخْتَارَه أَو اتَّخَذَه . وفي الأَساس : خَبَأَه لوقْتِ حاجَتِه . وفي حَدِيث الضَّحِيَّة : " كُلُوا واذَّخِرُوا " أَصله اذْتَخَرَه فثَقُلت التاءُ التي للافْتعَال مع الذّال فقُلِبتْ ذَالاً وأُدْغمَ فيها الذّال الأَصليّ فَصارَت ذالاً مُشَدَّدة ومثله الاذِّكار من الذِّكْر . وقال الزَّجَّاجُ في قوله تعالى : " تَدَّخِرون في بُيُوتِكم " أَصْلُه تَذْتَخِرُون لأَنَّ الذَّالَ حرفٌ مذكور لا يُمْكِن النَّفَس أَن يَجْرِيَ معه لشِدَّة اعتِمَاده في مَكَانِه والتاءُ مَهْمُوسَة فأُبْدِلَ مِن مَخْرَج التَّاءَ حَرْفٌ مَجْهُورٌ يُشْبِه الذَّالَ في جَهْرها وهو الدّال فصار تَدَّخِرون . وأَصْل الإِدغام أَن تُدْغِم الأَوَّلَ في الثاني . قال : ومن العرب مَنْ يقول : تَذِّخْرُون بذَالٍ مُشَدَّدَة وهو جائز والأَوَّل أَكْثَر . قال شيخُنَا : ومن الغريب ما قاله بَعْضُ شُرَّاح الرِّسالة وغَيْرُهم من الفِقَهَاءِ وبعْض أَهْلِ اللغَة : إِن الذُّخْرَ بالذَّال المُعْجَمَة ما يكون في الآخرة . وبالدَّال المُْمَلَة ما يكُون في الدُّنْيَا . وفي شرح التتائِيّ ما يَقْرُب منه . قال ابن التِّلمسانيّ في شَرْح الشِّفَاءِ : وهذا غَلَطٌ واضِحٌ أَوقَعَهُم فيه قولُه : تَدَّخِرُون ونقلَه الشِّهَاُب في شَرْح الشِّفَاِء وهو وَاضِح ومِثْلُه ما وَقَع في الدِّكر وأَنه لغَة في المُعْجَمَة اغتراراً بمُدَّكر فلا يُعْتدُّ بشيْءٍ مِن ذلك واللّه أَعلم . والذَّخِيرَة : ما ادُّخِرَ جَمْعه الذَّخَائِرُ . قال الشاعِر :
لَعَمْرُك ما مَالُ الفَتَى بذَخِيرَةٍ ... ولكِنَّ إِخْوَانَ الصَّفَاءِ الذَّخَائِرُ
كالذُّخَرِ بالضَّمّ ج أَذْخارٌ كقُفْل وأَقْفَال . وفي الحَدِيث ذِكْرُ تَمْرِ ذَخِيرَةَ ؛ وهو ع يُنْسَبُ إِليهِ التَّمْرُ الجَيِّدُ . وعن أَبي عَمْروٍ : الذَّاخِرُ : السَّمِينُ . وذَاخِرٌ : اسمُ رجُل . وعن أَبي عُبيْدَةَ : المُدَّخَرُ بإِهْمال الدَّالِ كما في النُّسخ وبِإِعْجَامِهَا كما في نُسْخَة أُخْرى : الفَرسُ المبَقَّى لحُضْرِه بالضَّمّ نَوْع من العَدْوِ قال : ومن المُذَّخَر المِسْواطُ وهو الذي لا يُعطِي ما عِنْده إلاّ بالسَّوط والأُنثَى مُذَّخَرَة . وثَنِيَّةُ أَذاخِر بالفَتْح : ع قُرْبَ مكّةَ بينها وبين المدينة وكأنَّهَا مُسَمَّاة بجَمْع الإذْخر وقد جاءَ ذِكْرُها في الحَدِيث . والإذْخِرُ بالكسر : الحَشِيشُ الأخْضَرُ الواحِدَة إذْخِرَةٌ . وفي حديث الفتْح وتَحْرِيم مَكَّةَ " فقال العَبِّاس إلاّ الإذْخِرَ فإنه لِبُيوتِنا وقُبُورِنَا " . وهو حَشِيشٌ طَيِّبُ الرِّيحِ يُسْقَف به البُيُوتُ فوق الخَشَب والهَمْزَة زائدةٌ . قال أبو حَنِيفَة : الإذْخِرُ : له أَصل مُنْدَفِنٌ دِقَاقٌ دَفِرُ الرِّيحِ وهو مثْل أَسَلِ الكُولانِ إلاَّ أنَّه أَعرضُ وأصغَرُ كُعُوباً وله ثَمرةٌ كأنها مَكَاسِحُ القَصَبِ إلاَّ أنَّها أَرَقُّ وأصْغَر وهو يُشْبِه في نَبَاتِه الغَرَزَ يُطْحَن فيَدْخُل في الطِّيب يَنْبُت في الحُزُون والسُّهُولِ وقَلَّما تَنْبُت الإذْخِرَة مُفْردَةً ولذلك قال أبو كَبِير الهُذَلِيّ :
وأَخُو الأبَاءَةِ إذْ رَأَى خُلاَّنَه ... تَلَّى شِفَاعاً حَوْلَه كالإذْخِرِ قال : وإذا جَفَّ الإذْخِرُ ابْيَضَّ . ومن الغَرِيب ما في مَشَارِق القَاضِي عِيَاض أَنّ الإذْخِر هَمْزَتُهَا أَصْليّة وأن وَزْنه فِعْلِلٌ وليس بثَبتٍ وغنة وافقه تِلْمِيذه في المطالع قاله شَيخُنا . وذَخِرٌ ككَتِفٍ : جَبَلٌ باليَمَنِ ومن المَجَاز قولهم : مَلأَت الدَّابَّةُ مَذَاخِرَهَا . المَذاخِرُ : الأَجْوافُ والأمْعَاءُ والعُرُوقُ . وقال الأَصمَعِيّ : المَذَاخِرُ : أَسافِلُ البطْنِ . يقال : فُلانٌ ملأَ مَذَاخِرَه إِذَا مَلأَ أَسَافِلَ بَطْنِه . ويقال للدّابّة إِذَا شَبِعَتْ : قد مَلأَتْ مَذَاخِرَهَا : وهذا مَجَاز . قال الرَّاعِي :
حَتَّى إِذَا قَتَلَتْ أدْنَى الغَلِيلِ ولمْ ... تَمْلأْ مَذَاخِرَهَا للرِّيِّ والصَّدَرِ وقال أيضاً :
فلمَّا سقَيْناها العَكِيسَ تَمَذَّحَت ... مَذَاخِرُهَا وازْدَادَ رَشْحاً وَرِيدُها ويُروَى : خَوَاصِرُهَا . وقرأْتُ في كتاب الحَمَاسَة لأبي تَمَّام : تَملَّأَتْ بدل تَمَذَّحَتْ . ومَذَاكِرُها بدل مَذَاخِرُها . وارفضَّ بدل ازدادَ . وهي قصيدة طويلة يُخَاطِب بها ابنَ عَمِّه خنزرَ بن أَرْقَمَ . وفي الأساس : مذَاخِرُ الدَّابَّة : المَواضِع التي تَدَّخِر فيها العَلَفَ والمَاءَ من جَوْفِهَا . وتَمَلَّأتْ مَذَاخِرُه : شَبِعَ . وهو مَجَاز . ومما يستدرك عليه : ذَخَرَ لنَفْسِه حَدِيثاً حَسَناً : أَبقاه وهو مَجَاز . والمِذْخَر كمِءنبر : العَفْجُ . وفُلاَنٌ ما يَذَّخِر نُصْحاً . وجعلَ مالَه ذُخْراً عند الله وذَخِيرةً وأَعمالُ المؤمِن ذخَائرِ . ومَلأَ لنا من مَذاخِره عَدَاوَةً . وكل ذلك مَجاز كما في الأساسِ وغَيْره . وذخيرة بن شجنان : بطْن من الصَّدِفِ . وبَحِير بن ذَاخِرِ بن عامِر المَعَافِريّ رَوَى عنه ابنُه عليّ وابن أخيه بَحِيرُ بن يزيد بن ذاخِر حَدَّث بمصر . وذاخِرُ بن بَهْشَم الأصْبحيّ شَهِد فتحَ مصر وابنه الحارث بن ذاخِرٍ وَلِيَ شُرْطَة مِصْرَ لعبد العزيزي بن مَرْوَان . ومُذَيْخِرَةُ بالضَّمّ : قَرْيَة باليَمَن من أعمال الحَدّين وبها تُوفي الأميرُ ضِياءُ الإسلام إسماعيلُ بن مُحَمَّد بن الحسن بن المَنْصُور بالله القاسِم الحَسَنّي غُرّة اليمن

##### Türkçe

ذخر
**ذَخَرَ - يَذْخَرُ - ادَّخَرَ - يَدَّخِرُ، اذْتَخَر - يَذْتَخِرُ**

**ذَخَرَ - يَذْخَرُ** + canlı + bir şeyi + bir yerde: onu oraya büyük miktarlarla bırakır; ta ki şey orada daimî olarak bolluk ve çoklukla mevcut olsun.
**ادَّخَرَ - يَدَّخِرُ** + canlı + bir şeyi + bir yerde: “**افتعل**” vezninde, “**ذَخَرَ - يَذْخَرُ**”dan; aslı “**اذْتَخَر - يَذْتَخِرُ**”dur: çaba; yerde çokça bırakır: güvenli bir yerde, başka bir vakitte kullanmak için eşyaları toplar ve muhafaza eder; bu da, daimî olarak mevcut kalmaları içindir.
Ve lafız, “ihtiyaç vaktine kadar eşyaları muhafaza etmek ve güvenli bir depoda stoklamak” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**كََنَزَ - يَكْنِزُ، سَجَلَ - يَسْجِلً، ذَخَرَ - يَذْخَرُ، خَزَنَ  يَخْزُنُ، أَلَّ - يَؤُلُّ (أَلَّ - يَئِلُّ)، تَبَتَ - يَتْبِتُ**
Lafız bakımından ayırt edilir:
**دَخَرَ - يَدْخَرُ (دَخِرَ - يَدْخَرُ)** + canlı + canlı için: emrolunanı, boyun eğme, teslim olma, itaat, zillet ve küçüklüğün en uç dereceleriyle yerine getirir ve yapar.
**ذَخَرَ - يَذْخَرُ - ادَّخَرَ - يَدَّخِرُ** canlı + bir şeyi + bir yerde: onu oraya büyük miktarlarla bırakır; ta ki şey orada daimî olarak bolluk ve çoklukla mevcut olsun: aslı “**اذْتَخَر - يَذْتَخِرُ**”dur.

**تدخرون**
 	﴿İsrailoğullarına bir elçi olarak: “Ben size Rabbinizden bir âyetle geldim: Ben size çamurdan kuş sureti gibi bir şey yaratırım; ona üflerim de Allah’ın izniyle kuş olur; anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştiririm; ölüleri Allah’ın izniyle diriltirim; size ne yediğinizi ve evlerinizde ne **تدخرون** ettiğinizi haber veririm; bunda, eğer müminler iseniz, sizin için elbette bir âyet vardır.” (49)﴾ Âl-i İmrân
Muhtârü’s-Sıhâh
● [**ذخر**] ذ خ ر: **الذَّخِيرةُ** **الذَّخَائِر**in bir tanesidir; ve **ذَخَرَ** iki yerde de fetha ile **يذخر**; onda (yani masdarda) damme ile **ذُخْرا**dır; ve **اذَّخَرهُ** onun gibidir; ve **الإذْخَرُ** bir bitkidir; bir tanesi **إذْخِرِةٌ**dur.
Muʿcemü’l-ferâʾid el-Kurʾâniyye:
ذ خ ر
“**تَدَّخِرُونَ**” Yüce Allah’ın şu sözünde: “Ve size ne yediğinizi ve evlerinizde ne **تَـدَّخِرُونَ** ettiğinizi haber veririm” (49) Âl-i İmrân.
**ذَخَرَ**: sakladı; ve “onu **ادّخرته**” yani onu sakladım ve âkıbet için hazırladım; ve **تدّخرون**un aslı **تذتخرون**dur.
er-Râgıb
ذخر
- **الادخار**ın aslı **اذتخار**dır; denilir: **ذخرته** ve **وادخرته**: onu âkıbet için hazırladığın zaman. Ve rivayet edildi: (Peygamber صلى الله عليه وسلم yarın için hiçbir şeyi **يدخر** etmezdi) (Hadis Enes’ten: (Peygamber صلى الله عليه وسلم yarın için hiçbir şeyi **يدخر** etmezdi). Tirmizî rivayet etti ve dedi: Bu garîb bir hadistir; ve Sâbit’ten Peygamber’den mürsel olarak rivayet edilmiştir. Bkz.: ʿÂriżatü’l-aḥveżî 9/215; ve İbn Hibbân rivayet etti. el-İḥsân ilâ tertîbi Ṣaḥîḥ İbn Ḥibbân 8/99) ve **المذاخر**: karın boşluğu ve yiyecek için saklayan damarlar; şair dedi:
- 169 - “Onu **العكيس** ile suladığımızda doldu *** **مذاخرها** ve ter olarak uzadı **وريدها**”
(Beyit Manzûr b. Mersed’e söylenmiştir; ve el-Mücmel 2/365’te, Lisân: **ذخر**’da, el-Meʿânî’l-kebîr 1/384’te geçer; ve Lisân’da madde: (**عكس**)’ta Ebû Mansûr el-Esedî’ye nispet edilmiştir; ve denildi: er-Râʿî’nindir ve o daha sahih olandır; ve onun Dîvân’ında s. 93’tedir.)
Ve **الإذخر**: güzel kokulu bir ottur.
دخر
- Yüce Allah dedi: ﴿ve onlar **داخرون**dur﴾ [en-Naḥl/48], yani: zeliller; denilir: onu **أدخرته** de o **دخر** oldu; yani: onu zelil kıldım da zelil oldu; ve bunun üzerine O’nun sözü: ﴿Şüphesiz bana ibadetten kibirlenenler, **داخرين** olarak cehenneme gireceklerdir﴾ [Ğâfir/60]; ve **يدخر**ın aslı: **يذتخر**dır; ve bu babdan değildir.
Lisân’ın özeti
1. Ve **ذَخَرَ** kendisi için güzel bir hadisi: onu bıraktı (sakladı).
2. **ذَخَرَ** şeyi **يَذْخُرُه** **ذُخْراً** ve **اذَّخَرَهُ** **اذِّخاراً**: onu seçti; ve denildi: onu edindi; ve yine **اذَّخَرْتُه** böyledir; ve o “**افتعلت**”tir. Ve kurbanlık hadîsinde: “Yiyin ve **ادَّخِرُوا**”; ve aslı **اذْتَخَرَهُ**dur; böylece iftiʿâl için olan **التاء** **الذال** ile ağır geldi de **ذال**a çevrildi ve asıl **الذال** ona idğam edildi; böylece şeddeli **ذال** oldu; bunun benzeri **الاذِّكارُ**ın **الذِّكْرِ**den olmasıdır. Ve Zecâc, Yüce Allah’ın “evlerinizde **تَدَّخِرُونَ**” sözünde dedi: aslı **تَذْتَخِرُونَ**dur.
3. **الادِّخارِ** **اذْتِخارٌ**dur; ve o, **الذَّخْرِ**den iftiʿâldir.
4. Ve **الذَّخِيرَةُ**: **الذَّخائِر**in bir tanesidir; ve o, **ادُّخِرَ** edilendir;
5. Ve denilir: **اذْتَخَرَ  يَذْتَخِرُ**; o halde o **مُذْتَخِرٌ**dür,
6. Falan, **مَذاخِرَهُ**nu doldurdu: karnının alt taraflarını doldurduğu zaman. Ve binek hayvanına, doyduğu zaman denilir: **مَذَاخِرَها**nı doldurdu;
Lisânü’l-ʿArab:
● - **ذخر**: **ذَخَرَ** şeyi **يَذْخُرُه** **ذُخْراً** ve **اذَّخَرَهُ** **اذِّخاراً**: onu seçti; ve denildi: onu edindi; ve yine **اذَّخَرْتُه** böyledir; ve o “**افتعلت**”tir. Ve kurbanlık hadîsinde: “Yiyin ve **ادَّخِرُوا**”; ve aslı **اذْتَخَرَهُ**dur; böylece iftiʿâl için olan **التاء** **الذال** ile ağır geldi de **ذال**a çevrildi ve asıl **الذال** ona idğam edildi; böylece şeddeli **ذال** oldu; bunun benzeri **الاذِّكارُ**ın **الذِّكْرِ**den olmasıdır. Ve Zecâc, Yüce Allah’ın “evlerinizde **تَدَّخِرُونَ**” sözünde dedi: aslı **تَذْتَخِرُونَ**dur; çünkü **الذال** meçhur bir harftir; nefes, yerindeki şiddetli dayanışı sebebiyle onunla birlikte akamaz; **التاء** ise mehmûsedir; böylece **التاء**ın mahrecinden, cehrinde **الذال**a benzeyen meçhur bir harf olan **الدال** ile bedel verildi; böylece **تَدَّخِرُون** oldu. Ve idğamın aslı, birincinin ikincide idğam edilmesidir. Dedi: Araplardan kimi **تَذَّخِرُون** der; şeddeli **ذال** ile; bu câizdir; birincisi daha çoktur. Ve **الذَّخِيرَةُ**: **الذَّخائِر**in bir tanesidir; ve o, **ادُّخِرَ** edilendir; dedi ki:
“Senin ömrüne yemin olsun, delikanlının malı **ذَخِيرَةٍ** değildir,
lâkin safâ kardeşleri **الذَّخائِرُ**dir.”
Ve yine **الذُّخَرُ**; cem‘i **أَذْخارٌ**dur. Ve **ذَخَرَ** kendisi için güzel bir hadisi: onu bıraktı; ve bu, bununla bir meseldir. Ve sofra ehli hadîsinde: “Onlara **يَدَّخِرُوا** etmemeleri emredildi de **فادَّخَرُوا** ettiler”; İbnü’l-Esîr dedi: böyle telaffuz edilir; noktasız **الدال** ile. Ve **الادِّخارِ**ın aslı **اذْتِخارٌ**dur; ve o, **الذَّخْرِ**den iftiʿâldir. Ve denilir: **اذْتَخَرَ  يَذْتَخِرُ**; o halde o **مُذْتَخِرٌ**dür; sonra, telaffuz hafiflesin diye idğam etmek istediklerinde, **التاء**yı ona yakın harflere çevirdiler; o da noktasız **الدال**dır; çünkü ikisi bir mahrectendir; böylece lafız **مُذْدَخِرٌ** oldu; **ذال** ve **دال** ile; ve onların o vakit onda iki mezhebi vardır: birincisi, ki o daha çoktur: noktalı **الذال**ı şeddeli **دال**a çevirmek; ikincisi, ki o daha azdır: noktasız **الدال**ı **ذال**a çevirmek ve onda idğam etmek; böylece şeddeli noktalı **ذال** olur; ve bu iş, benzerlerinde düzenlidir; **ادَّكَرَ** ve **اذَّكَرَ**, **اتَّغَرَ** ve **اثَّغَرَ** gibi. Ve **المَذْخَرُ**: **العَفِجُ**dur. Ve **الإِذْخِرُ**: güzel kokulu bir ottur; **الثِّيْلِ**den daha uzundur; **الكَوْلانِ** bitkisi üzerinde biter; bir tanesi **إِذْخِرَةٌ**dur; ve o küçük bir ağaçtır; Ebû Hanîfe dedi: **الإِذْخِرُ**ün gömülü bir kökü vardır; ince; keskin kokulu; **أَسَلِ الكُولانِ** gibidir; ancak daha geniş ve boğumları daha küçüktür; ve onun meyvesi, kamışın **مَكَاسِحُ**ları gibidir; ancak daha ince ve daha küçüktür; ve bitişinde **الغَرَزَ**a benzer; öğütülür de kokuya katılır; **الحُزُونِ** ve **السُّهُول**de biter; ve **الإِذْخِرَةُ** nadiren tek başına biter; bunun için Ebû Kebîr dedi:
“Ve izzet sahibi, dostlarını gördüğünde,
etrafında **الإِذْخِرِ** gibi, çift çift döndü.”
Dedi: **الإِذْخِرُ** kuruduğunda beyazlar; şair, bir kıtlığı zikrederek dedi:
“**الحَشْرَجِ** karnının yamaçları akşamladığında,
otlakların ve ağılların çorakları,
rüzgâr onların **إِذْخِرَ**lerini kül rengi olarak salınır,
meclislerde **القِدَاحِ** ile nida edildi.”
**أَمست**ın hemzesini vasletmeye ihtiyaç duydu da onu vasletti. Ve fetih ve Mekke’nin haram kılınması hadîsinde: Abbas dedi ki: “Ancak **الإِذْخِرَ**; çünkü o evlerimiz ve kabirlerimiz içindir”; **الإِذْخِر** hemzenin kesriyle: güzel kokulu bir ottur; evlerin üstünü, ağaçların üzerine onunla örterler; hemzesi ziyadedir. Ve Mekke’nin sıfatı hadîsinde: “ve onun **إِذْخِرُ**ü **أَعْذَقَ** oldu” yani onun **أَعْذَاقٌ**ları oldu. Ve hadîste **ذَخِيرَةَ** hurmasının zikri: o, bilinen bir hurma çeşididir; ve er-Râʿî’nin sözü:
“Onu **العَكِيسَ** ile suladığımızda **تَمَذَّحَتْ**
**مَذاخِرُها**, ve arttı ter olarak **وَرِيدُها**”
yani onun boşlukları ve bağırsakları; ve **خواصرها** diye de rivayet edilir. el-Asmaʿî: **المذاخر** karnın alt tarafıdır. Denilir: falan **مَذاخِرَهُ**nu doldurdu: karnının alt taraflarını doldurduğu zaman. Ve binek hayvanına, doyduğu zaman denilir: **مَذَاخِرَها**nı doldurdu; er-Râʿî dedi:
“Ta ki, en yakın susuzluğu öldürdüğünde, ve
doyma ve dönüş için **مَذَاخِرَها**nı doldurmadığında.”
Ebû ʿAmr: **الذاخر** semizdir. Ebû ʿUbeyde: **فَرَسٌ مُذَّخَرٌ**; ve o, **حُضْرِهِ** için bırakılan (saklanan)dır. Dedi: **المُذَّخَر**dan **المِسْوَاطُ** vardır; ve o, yanında olanı ancak kamçı ile veren kimsedir; dişisi **مُذَّخَرَةٌ**dur. Ve hadîste: “ta ki biz **بِثَنِيَّةِ أَذَاخِرَ**de olduğumuzda”; o, Mekke ile Medine arasında bir yerdir; sanki **الإِذْخِرِ**ün cem‘i ile adlandırılmıştır.
Lisânü’l-ʿArab
● - **دخر**: **دَخَرَ** adam, fetha ile, **يَدْخَرُ** **دُخُوراً**; o halde o **دَاخِرٌ**dir; ve **دَخِرَ** **دَخَراً**: zelil oldu ve küçüldü; **يَصْغُرُ** **صَغَاراً**; ve o, emrolunanı, ister istemez, küçük düşmüş, aşağılık olarak yapan kimsedir. Ve **الدَّخَرُ**: şaşırıp kalmadır. Ve **الدُّخُورُ**: küçüklük ve zillet; ve başkası onu **أَدْخَرَهُ** etti. Allah تعالى dedi: “ve onlar **داخرون**dur”; Zecâc dedi: yani küçük düşmüşler; dedi: âyetin manası: Allah’ın yarattığı herhangi bir şeye bakmadılar mı; gölgeleri sağdan ve sollardan Allah’a secde eder olarak dönüp durur; ve onlar **داخرون**dur; şüphesiz Allah’ın yarattığı her cisim, kemik, et, ağaç ve yıldız, Allah’a boyun eğmiş, secde edicidir; dedi: kâfir, kalbi ve diliyle inkâr etse de, cisminin, kemiğinin, etinin ve bütün ağaçların ve hayvanların nefsi Allah’a boyun eğmiş, secde edicidir. İbn Abbas’tan rivayet edildi: kâfir Allah’tan başkasına secde eder; gölgesi ise Allah’a secde eder. Zecâc dedi: gölgenin te’vili, gölgenin kendisinden olduğu cisimdir. Ve Yüce Allah’ın “**داخرين** olarak cehenneme gireceklerdir” sözünde; hadîste dedi: **الداخر** zelil, horlanmış olandır.
Maqâyîsü’l-luğa:
(**ذخر**) **الذال** ve **الخاء** ve **الراء**, bir şeyi koruyup saklayarak muhafaza etmeye delâlet eder. Denilir: **ذخَرْتُ الشّيءَ أَذْخَرُه ذَخْراً**. Sonra bundan “**افتعلت**” dediğinde **ادّخرتُ** dersin. Babdan **المذاخِر** vardır; ve o, insanın karnını ve damarlarını toplayan bir isimdir. Manzûr dedi:
“Onu **العَكِيس** ile suladığımızda doldu *** **مَذاخِرُها** ve arttı ter olarak **وريدُها**”
Ve derler: deve **مَذاخِرَه**nu doldurdu; yani karnını. Ve **الإذْخِرُ**, babdan değildir: bir bitkidir.
el-Kâmûsü’l-muḥît:
**ذَخَرَهُ**; “**مَنَعَهُ**” gibi; **ذُخْراً**, damme ile; ve **اذَّخَرَهُ**: onu seçti; yahut onu edindi. Ve **الذَّخِيرَةُ**: **ادُّخِرَ** edilendir; **الذُّخْرِ** gibi;
cem‘i: **أذْخارٌ**; ve bir yer adı; hurma ona nispet edilir. Ve **الذَّاخِرُ**: semiz; ve bir isimdir. Ve **المُدَّخَرُ**: **حُضْرِهِ** için bırakılan attır.
Ve **أَذاخِرُ**, fetha ile: Mekke yakınında bir yer. Ve **الإِذْخِرُ**: yeşil ot; ve güzel kokulu ot. Ve “**كتِفٍ**” gibi: Yemen’de bir dağ. Ve **المذاخِرُ**: boşluklar, bağırsaklar, damarlar ve karnın alt tarafları.
Tâcü’l-ʿarûs:
ذ خ ر
**ذَخَرَه** “**مَنَعَه**” gibi; **يَذْخَره**; damme ile **ذُخْراً**; ve **اذَّخَرَهُ** **اذِّخَاراً**: onu seçti yahut onu edindi. Ve **الأَساس**’ta: onu ihtiyaç vakti için sakladı. Ve kurbanlık hadîsinde: “Yiyin ve **اذَّخِرُوا**”; aslı **اذْتَخَرَه**dur; böylece iftiʿâl için olan **التاء** **الذّال** ile ağır geldi de **ذَال**a çevrildi ve asıl **الذّال** ona idğam edildi; böylece şeddeli **ذال** oldu; bunun benzeri **الاذِّكار**ın **الذِّكْر**den olmasıdır. Ve Zecâc, Yüce Allah’ın “evlerinizde **تَدَّخِرون**” sözünde dedi: aslı **تَذْتَخِرُون**dur; çünkü **الذَّال** mezkûr bir harftir; nefes, yerindeki şiddetli dayanışı sebebiyle onunla birlikte akamaz; **التاء** mehmûsedir; böylece **التاء**ın mahrecinden, cehrinde **الذَّال**a benzeyen meçhur bir harf olan **الدّال** ile bedel verildi; böylece **تَدَّخِرون** oldu. Ve idğamın aslı, birincinin ikincide idğam edilmesidir. Dedi: Araplardan kimi **تَذِّخْرُون** der; şeddeli **ذَال** ile; bu câizdir; birincisi daha çoktur. Şeyhimiz dedi: Bazı risâle şârihlerinin ve başkalarının, fukahâdan ve bazı dil ehlinden söyledikleri garip şeylerdendir: **الذُّخْرَ**ın noktalı **الذَّال** ile olanı âhirette olan şeydir; noktasız **الدَّال** ile olanı dünyada olan şeydir. Ve Şerḥu’t-tetâʾî’de buna yakın bir şey vardır. İbnü’t-Tilmısânî, Şerḥu’ş-Şifâʾ’da dedi: Bu, açık bir hatadır; onları buna düşüren, onun “**تَدَّخِرُون**” sözüdür; ve Şihâb bunu Şerḥu’ş-Şifâʾ’da nakletti; ve bu açıktır; ve bunun benzeri, **الدِّكر**de vâki olmuştur; ve onun noktalı (harfte) bir lügat olduğu; **مُدَّكر** ile aldanarak; böylece bunlardan hiçbir şeye itibar edilmez; Allah daha iyi bilir. Ve **الذَّخِيرَة**: **ادُّخِرَ** edilendir; cem‘i **الذَّخَائِرُ**dir. Şair dedi:
“Senin ömrüne yemin olsun, delikanlının malı **ذَخِيرَةٍ** değildir... lâkin safâ kardeşleri **الذَّخَائِرُ**dir.”
Damme ile **الذُّخَرِ** gibi; cem‘i **أَذْخارٌ**; “**قُفْل**” ve “**أَقْفَال**” gibi. Ve hadîste **ذَخِيرَةَ** hurmasının zikri: o, iyi hurmanın ona nispet edildiği bir yer adıdır. Ebû ʿAmr’dan: **الذَّاخِرُ**: semizdir. Ve **ذَاخِرٌ**: bir adam adıdır. Ebû ʿUbeyde’den: **المُدَّخَرُ**; nüshalarda noktasız **الدَّال** ile olduğu gibi; başka bir nüshada noktalı olarak: **حُضْرِه** için bırakılan attır; damme ile; koşunun bir türüdür. Dedi: **المُذَّخَر**dan **المِسْواطُ** vardır; ve o, yanında olanı ancak kamçı ile veren kimsedir; dişisi **مُذَّخَرَة**dir. **ثَنِيَّةُ أَذاخِر** fetha ile: Mekke yakınında bir yer; onunla Medine arasında; sanki **الإذْخر**ün cem‘i ile adlandırılmıştır; ve hadîste onun zikri gelmiştir. Kesra ile **الإذْخِرُ**: yeşil ot; bir tanesi **إذْخِرَةٌ**dur. Fetih ve Mekke’nin haram kılınması hadîsinde: “Abbas dedi ki: ancak **الإذْخِرَ**; çünkü o evlerimiz ve kabirlerimiz içindir.” Ve o, güzel kokulu bir ottur; evlerin üstü, ağaçların üzerine onunla örtülür; hemze ziyadedir. Ebû Hanîfe dedi: **الإذْخِرُ**: onun gömülü bir kökü vardır; ince; keskin kokulu; **أَسَلِ الكُولانِ** gibidir; ancak daha geniş ve boğumları daha küçüktür; ve onun meyvesi, kamışın **مَكَاسِحُ**ları gibidir; ancak daha ince ve daha küçüktür; ve bitişinde **الغَرَزَ**a benzer; öğütülür de kokuya katılır; **الحُزُون** ve **السُّهُول**de biter; ve **الإذْخِرَة** nadiren tek başına biter; bunun için Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi:
“Ve izzet sahibi, dostlarını gördüğünde... etrafında **الإذْخِرِ** gibi, çift çift döndü.”
Dedi: **الإذْخِرُ** kuruduğunda beyazlar. Ve Kadı İyâz’ın Meşâriḳ’inde olan garip şeylerdendir: **الإذْخِر**in hemzesinin aslî olduğu ve vezninin **فِعْلِلٌ** olduğu; ve bu sabit değildir; ve Gınne, talebesiyle birlikte el-Maṭâliʿ’de ona muvafakat etti; şeyhimiz söyledi. Ve “**كَتِفٍ**” gibi **ذَخِرٌ**: Yemen’de bir dağdır. Ve mecazdan, onların sözü: binek hayvanı **مَذَاخِرَهَا**nı doldurdu. **المَذاخِرُ**: boşluklar, bağırsaklar ve damarlar. el-Asmaʿî dedi: **المَذَاخِرُ**: karnın alt taraflarıdır. Denilir: falan **مَذَاخِرَه**nu doldurdu: karnının alt taraflarını doldurduğu zaman. Ve binek hayvanına, doyduğu zaman denilir: **مَذَاخِرَهَا**nı doldurdu: ve bu mecazdır. er-Râʿî dedi:
“Ta ki, en yakın susuzluğu öldürdüğünde ve... doyma ve dönüş için **مَذَاخِرَهَا**nı doldurmadığında.”
Ve yine dedi:
“Onu **العَكِيسَ** ile suladığımızda **تَمَذَّحَت ... مَذَاخِرُهَا** ve arttı ter olarak **وَرِيدُهَا**”
Ve **خَوَاصِرُهَا** diye rivayet edilir. Ebû Temmâm’ın Hamâse kitabında okudum: **تَملَّأَتْ** “**تَمَذَّحَتْ**” yerine; ve **مَذَاكِرُها** “**مَذَاخِرُها**” yerine; ve **وارفضَّ** “**ازدادَ**” yerine. Ve o, uzun bir kasidedir; onunla amcaoğlu Hanzar b. Erkâm’a hitap eder. Ve **الأَساس**’ta: binek hayvanının **مذَاخِرُ**i: onun karnından yem ve suyu **تَدَّخِر** ettiği yerlerdir. Ve “**تَمَلَّأتْ مَذَاخِرُه**”: doydu; ve o mecazdır. Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **ذَخَرَ** kendisi için güzel bir hadisi: onu bıraktı; ve o mecazdır. Ve “**مِذْخَر**” “**مِءنبر**” gibi: **العَفْجُ**dur. Ve falan, nasihat olarak hiçbir şey **يَذَّخِر** etmez. Ve malını Allah katında **ذُخْراً** ve **ذَخِيرةً** yaptı; ve müminin amelleri **ذخَائرِ**dir. Ve bize **مَذاخِره**nden düşmanlık doldurdu. Ve bunların hepsi, **الأَساس**’ta ve başkasında olduğu gibi mecazdır. Ve **ذخيرة** b. Şecnân: **الصَّدِفِ**den bir batındır. Ve Bahîr b. **ذَاخِرِ** b. Âmir el-Meʿâfirî: ondan oğlu Ali ve kardeşinin oğlu Bahîr b. Yezîd b. **ذَاخِر** rivayet etti; Mısır’da hadis rivayet etti. Ve **ذاخِرُ** b. Behşem el-Asbahî: Mısır’ın fethine şahit oldu; ve oğlu el-Hâris b. **ذَاخِرٍ**, Abdülazîz b. Mervân için Mısır’ın şurtasını üstlendi. Ve damme ile **مُذَيْخِرَةُ**: Yemen’de, el-Ḥaddayn amellerinden bir köydür; ve orada, el-Emîr Ḍiyâʾü’l-İslâm İsmâʿîl b. Muḥammed b. el-Ḥasan b. el-Manṣûr billâh el-Qâsim el-Ḥasanî, Yemen’in gurresinde vefat etti.
