# ذخر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%AE%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ذخر

ذخره، كمنعه يذخره ذخرا، بالضم، واذخره اذخارا: اختاره، أو اتخذه. وفي الأساس: خبأه لوقت حاجته. وفي حديث الضحية:  كلوا واذخروا  أصله اذتخره فثقلت التاء التي للافتعال مع الذال فقلبت ذالا، وأدغم فيها الذال الأصلي فصارت ذالا مشددة، ومثله الاذكار من الذكر. وقال الزجاج في قوله تعالى:  تدخرون في بيوتكم  أصله تذتخرون، لأن الذال حرف مذكور لا يمكن النفس أن يجري معه لشدة اعتماده في مكانه، والتاء مهموسة، فأبدل من مخرج التاء حرف مجهور يشبه الذال في جهرها وهو الدال، فصار تدخرون. وأصل الإدغام أن تدغم الأول في الثاني. قال: ومن العرب من يقول: تذخرون، بذال مشددة، وهو جائز، والأول أكثر. قال شيخنا: ومن الغريب ما قاله بعض شراح الرسالة وغيرهم من الفقهاء وبعض أهل اللغة: إن الذخر بالذال المعجمة ما يكون في الآخرة. وبالدال المملة ما يكون في الدنيا. وفي شرح التتائي ما يقرب منه. قال ابن التلمساني في شرح الشفاء: وهذا غلط واضح أوقعهم فيه قوله: تدخرون، ونقله الشهاب في شرح الشفاء، وهو واضح، ومثله ما وقع في الدكر، وأنه لغة في المعجمة اغترارا بمدكر، فلا يعتد بشيء من ذلك، والله أعلم. والذخيرة: ما ادخر، جمعه الذخائر. قال الشاعر:
  لعمرك ما مال الفتى بذخيرة                      ولكن إخوان الصفاء الذخائر

  كالذخر، بالضم، ج أذخار، كقفل وأقفال. وفي الحديث ذكر تمر ذخيرة ؛ وهو ع ينسب إليه التمر الجيد. وعن أبي عمرو: الذاخر: السمين. وذاخر: اسم رجل. وعن أبي عبيدة: المدخر، بإهمال الدال كما في النسخ، وبإعجامها كما في نسخة أخرى: الفرس المبقى لحضره، بالضم، نوع من العدو، قال: ومن المذخر المسواط، وهو الذي لا يعطي ما عنده إلا بالسوط، والأنثى مذخرة. وثنية أذاخر بالفتح: ع قرب مكة، بينها وبين المدينة، وكأنها مسماة بجمع الإذخر، وقد جاء ذكرها في الحديث. والإذخر، بالكسر: الحشيش الأخضر، الواحدة إذخرة. وفي حديث الفتح وتحريم مكة  فقال العباس إلا الإذخر فإنه لبيوتنا وقبورنا  . وهو حشيش طيب الريح يسقف به البيوت فوق الخشب، والهمزة زائدة. قال أبو حنيفة: الإذخر: له أصل مندفن دقاق دفر الريح، وهو مثل أسل الكولان إلا أنه أعرض وأصغر كعوبا، وله ثمرة كأنها مكاسح القصب إلا أنها أرق وأصغر وهو يشبه في نباته الغرز يطحن فيدخل في الطيب، ينبت في الحزون والسهول وقلما تنبت الإذخرة مفردة، ولذلك قال أبو كبير الهذلي:
  وأخو الأباءة إذ رأى خلانه                      تلى شفاعا حوله كالإذخر قال: وإذا جف الإذخر ابيض. ومن الغريب ما في مشارق القاضي عياض أن الإذخر همزتها أصلية، وأن وزنه فعلل، وليس بثبت وغنة وافقه تلميذه في المطالع، قاله شيخنا. وذخر، ككتف: جبل باليمن ومن المجاز قولهم: ملأت الدابة مذاخرها. المذاخر: الأجواف والأمعاء والعروق. وقال الأصمعي: المذاخر: أسافل البطن. يقال: فلان ملأ مذاخره، إذا ملأ أسافل بطنه. ويقال للدابة إذا شبعت: قد ملأت مذاخرها: وهذا مجاز. قال الراعي:
  حتى إذا قتلت أدنى الغليل ولم                      تملأ مذاخرها للري والصدر وقال أيضا:
  فلما سقيناها العكيس تمذحـت                      مذاخرها وازداد رشحا وريدها ويروى: خواصرها. وقرأت في كتاب الحماسة لأبي تمام: تملأت، بدل تمذحت. ومذاكرها، بدل مذاخرها. وارفض بدل ازداد. وهي قصيدة طويلة يخاطب بها ابن عمه خنزر بن أرقم. وفي الأساس: مذاخر الدابة: المواضع التي تدخر فيها العلف والماء من جوفها. وتملأت مذاخره: شبع. وهو مجاز. ومما يستدرك عليه: ذخر لنفسه حديثا حسنا: أبقاه، وهو مجاز. والمذخر، كمءنبر: العفج. وفلان ما يذخر نصحا. وجعل ماله ذخرا عند الله وذخيرة وأعمال المؤمن ذخائر. وملأ لنا من مذاخره عداوة. وكل ذلك مجاز، كما في الأساس وغيره. وذخيرة بن شجنان: بطن من الصدف. وبحير بن ذاخر بن عامر المعافري، روى عنه ابنه علي، وابن أخيه بحير بن يزيد بن ذاخر، حدث بمصر. وذاخر بن بهشم الأصبحي، شهد فتح مصر، وابنه الحارث بن ذاخر ولي شرطة مصر لعبد العزيزي بن مروان. ومذيخرة، بالضم: قرية باليمن من أعمال الحدين، وبها توفي الأمير ضياء الإسلام إسماعيل بن محمد بن الحسن بن المنصور بالله القاسم الحسني، غرة اليمن.

### Türkçe

**ذخره**; **منعه** gibi: onu **ذخرا** olarak, (ضمة ile), **يذخره**; ve **اذخره**: **اذخارا** olarak: onu seçti; yahut onu edindi. Ve **الأساس**’ta: onu, ihtiyaç vaktine sakladı. Ve **حديث الضحية**’de: “Yiyin ve **اذخروا**.” Aslı **اذتخره**’dir; **الافتعال**’a ait olan **التاء** **الذال** ile ağırlaştı da **ذالا**’ya çevrildi; ve asıl **الذال** ona idğam edildi, böylece şeddeli **ذالا** oldu; bunun benzeri, **الاذكار**’dır, **الذكر**’den. Ve **الزجاج**, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Evlerinizde **تدخرون**.” Aslı **تذتخرون**’dur; çünkü **الذال** zikredilmiş bir harftir; nefes, onunla beraber, mahallindeki dayanmasının şiddetinden dolayı akıp gidemez; **التاء** ise mehmūse’dir; bu sebeple **التاء**’nın mahrecinden, **الذال**’a cehrinde benzeyen mechūr bir harf olan **الدال** bedel kılındı; böylece **تدخرون** oldu. Ve idğamın aslı, birincinin ikincide idğam edilmesidir. Dedi ki: Araplardan kimi de “**تذخرون**” der; şeddeli **ذال** ile; bu caizdir; birincisi daha çoktur. Şeyhimiz dedi ki: Bazı **الرسالة** şârihlerinin ve başkalarının, fukahadan ve bazı dil ehlinden söylediği şu gariptir: **الذخر** (mu‘ceme **ذال** ile) âhirette olan şeydir. Ve (muhmele) **الدال** ile dünyada olan şeydir. **شرح التتائي**’de buna yakın olan vardır. İbn et-Tilimsânî, **شرح الشفاء**’da dedi ki: Bu, apaçık bir yanlıştır; onları buna düşüren, onun sözü: **تدخرون**; ve Şihâb bunu **شرح الشفاء**’da nakletti; o açıktır. Bunun benzeri, **الدكر** hakkında vâki olandır; ve onun, mu‘ceme hakkında bir lugat olduğu (iddiası), **مدكر** ile aldanarak (söylenmiştir); bunların hiçbirine itibar edilmez; Allah daha iyi bilir. Ve **الذخيرة**: saklanan şeydir; onun çoğulu **الذخائر**’dir. Şair dedi ki:
  “Ömrüne yemin olsun, delikanlının malı bir **ذخيرة** ile değildir;
  fakat safâ kardeşleri **الذخائر**’dir.”

**الذخر** gibi, (ضمة ile); çoğulu **أذخار**; **قفل** ve **أقفال** gibi. Ve hadiste, **تمر ذخيرة** zikredildi; o, iyi hurmanın kendisine nisbet edildiği bir (şey/isim)dir. Ebû Amr’dan: **الذاخر**: şişman. Ve **ذاخر**: bir adam adıdır. Ebû Ubeyde’den: **المدخر**; **الدال**’ın ihmaliyle—nüshalarda olduğu gibi—ve başka bir nüshada onun i‘câmıyla: **الفرس** (at), **حضره** için bırakılan; (ضمة ile) bir koşu türü. Dedi ki: **المذخر**’dan **المسواط** vardır; o, yanındakini ancak kamçı ile veren kimsedir; dişisi **مذخرة**’dir. Ve **ثنية أذاخر** (fetha ile): Mekke yakınında bir (yer)dir; onunla Medine arasında (bulunur); sanki **الإذخر**’ın cem‘i ile adlandırılmıştır; hadiste zikri gelmiştir. Ve **الإذخر** (kesra ile): yeşil ottur; bir tanesi **إذخرة**. Ve **حديث الفتح وتحريم مكة**’de: “Abbâs dedi ki: ‘Ancak **الإذخر** (müstesna); çünkü o, evlerimiz ve kabirlerimiz içindir.’” O, güzel kokulu bir ottur; evlerin, ahşabın üstünde, onunla çatısı yapılır; hemze zâiddir. Ebû Hanîfe dedi ki: **الإذخر**: onun, gömülü bir kökü vardır; ince, rüzgârın ittiği; o, **أسل الكولان** gibidir; ancak daha geniş ve daha küçük boğumludur; ve onun bir meyvesi vardır; sanki kamışın süpürgeleri gibidir; ancak daha ince ve daha küçüktür; ve o, bitmesinde **الغرز**’e benzer; öğütülür de kokuya katılır; kayalık yerlerde ve düzlüklerde biter; ve **الإذخرة** nadiren tek başına biter; bu yüzden Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi ki:
  “Ve **الأباءة** kardeşi, dostlarını gördüğünde,
  etrafında **الإذخر** gibi, çift çift (durdu).”
Dedi ki: **الإذخر** kuruduğunda beyazlar. Ve garip olan şudur ki, Kadı İyâz’ın **مشارق**’ında: **الإذخر**’ın hemzesinin aslî olduğu ve vezninin **فعلل** olduğu (söylenmiştir); sabit değildir. Ve **غنة**’de, talebesi onu **المطالع**’da tasdik etti; bunu şeyhimiz söyledi. Ve **ذخر**; **كتف** gibi: Yemen’de bir dağdır. Ve mecazdan, onların sözü: “Bineğin **مذاخرها**’sını doldurdum.” **المذاخر**: boşluklar, bağırsaklar ve damarlar. Asma‘î dedi ki: **المذاخر**: karnın alt taraflarıdır. “Falan, **مذاخره**’sını doldurdu” denir; karnının alt taraflarını doldurduğu zaman. Ve bineğe, doyduğu zaman: “Gerçekten **مذاخرها**’sını doldurdu” denir; bu mecazdır. Er-Râ‘î dedi ki:
  “Nihayet en yakın susuzluğu giderdiğinde ve
  suya ve göğse (rahatlığa) için **مذاخرها**’sını doldurmadığında.”
Ve yine dedi ki:
  “Onu **العكيس** ile suladığımızda, **مذاخرها**’sı kabardı
  ve onun şahdamarı daha çok terledi.”
Ve “**خواصرها**” diye rivayet edilir. Ebû Temmâm’ın **كتاب الحماسة**’sinde okudum: **تملأت**, **تمذحت** yerine; ve **مذاكرها**, **مذاخرها** yerine; ve **وارفض** , **ازداد** yerine. O, uzun bir kasidedir; onunla amcaoğlu Hunzar b. Erkâm’a hitap eder. Ve **الأساس**’ta: bineğin **مذاخر**’ı: onun iç boşluğundan, yem ve suyun saklandığı yerlerdir. Ve “**تملأت مذاخره**”: doydu; bu mecazdır. Ve ona zeyl olarak (şu da) kaydedilir: “Kendisi için güzel bir hadisi **ذخر** etti”: onu bıraktı; bu mecazdır. Ve **المذخر**; **مءنبر** gibi: **العفج**. Ve falan, nasihati **يذخر** etmez. Ve malını Allah katında **ذخرا** ve **ذخيرة** kıldı; ve müminin amelleri **ذخائر**’dir. Ve bize, **مذاخره**’sından düşmanlık doldurdu. Bunların hepsi mecazdır; **الأساس** ve başkasında olduğu gibi. Ve **ذخيرة بن شجنان**: **الصدف**’ten bir batındır. Ve **بحير بن ذاخر بن عامر المعافري**; ondan oğlu Ali ve kardeşinin oğlu **بحير بن يزيد بن ذاخر** rivayet etti; Mısır’da hadis anlattı. Ve **ذاخر بن بهشم الأصبحي**; Mısır’ın fethine şahit oldu; ve oğlu **الحارث بن ذاخر**, Abdülazîz b. Mervân için Mısır’ın şurtasını üstlendi. Ve **مذيخرة** (ضمة ile): Yemen’de, **الحدين** amellerinden bir köydür; orada emir **ضياء الإسلام إسماعيل بن محمد بن الحسن بن المنصور بالله القاسم الحسني**—Yemen’in gürresi—vefat etti.
