# ذخر — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%AE%D8%B1/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: ذخر

خ ذ ر
ذخر ، خذر
استعمل من وجوهه : ذخر ، خذر .
ذخر : قال الليث : تقول : ذَخَرْتُ الشيء
أَذْخَرُهُ ذُخْراً ، وادَّخَرْتُه ادِّخَاراً .
وأَصْلُه : اذْتَخَرْتُهُ ، فثقلتِ التاءُ التي
للافْتِعَالِ مع الذَّال . . فقُلبَتْ دَالاً ، وأُدْغِم
فيها الذَّالُ الأصليُّةُ ، فصارت دَالاً مشَدَّدةً ،
ومثله الادِّكارُ . . . من الذكر .
وقال الزَّجَّاج _ في قوله جلّ وعزّ : ( وما تدخرون في بيوتكم ( [ آل عمران : 49 ] :
أصله تَذْتَخِرُونَ ، لأن الذَّال حَرْفُ مَجْهُورٌ
لا يُمْكن النَّفَسَ أن يجْرِي معه ، لشدة
اعتماده في مكانه ، والتَّاءُ مهموسَةٌ فأُبْدِلَ
من مَخْرج التاء حرفٌ مجهورٌ يشبِهُ الذَّال
في جهرها _ وهو الدال ، فصار تَذْدَخِرُونَ ،
ثمَّ أُدْغِمتِ الذال في الدال فصار
) ( تَدَّخِرُونَ ) ( .
وأصل الإدغام أن يُدْغَمَ الأولُ في الثاني .
قال : ومن العرب من يقول : ) ( تَذَّخِرُونَ ) (
بذال مشدَّدَةٍ : وهو جائز والأول أكثر .
وقال الليث : الإذْخِرُ : حشيشةٌ طيِّبةُ
الريِّح ، أطْوَلُ من الثِّيلِ .
ويقال : هو نباتٌ كهيئة الكَوْلاَنِ له أصل
مُنْدَفِنٌ ، وهي شجرةٌ صغيرةٌ ذَفِرَةُ الريح .
قلت : وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لَمَّا
قال في مكة : ) ( لا يُخْتَلَى خَلاَها ) ( قال
العباس : ) ( إلاّ الإذْخِرَ فإنه لموْتَانا ) (
فقال عليه السلام : ) ( إلاَّ الإذْخِرَ ) ( وهو نبات
معروفٌ عندهم .
وقال أبو عبيدة : فَرَسٌ مُدَّخَرٌ وهو الْمُبَقَّى
لحُضْرِه .
قال : ومن المدَّخَرِ : الْمِسْوَاطُ ، وهو الذي
لا يُعْطِي ما عنده من الْحُضْرِ إلا بالسوط ،
والأنثى : مُدَّخَرَةٌ .
وقال الأصمعي : المذَاخِرُ أسافِل البطن .
يقال : فلان مَلأَ مَذَاخِرَهُ _ إذا ملأ أَسَافِلَ
بطنه .
ويقال للدَّابَّة _ إذا شَبِعَتْ _ قد مَلأتْ
مَذَاخرَها .
وقال الرَّاعِي :
حَتَّى إذا قَتَلَتْ أَدْنَى الغَلِيلِ وَلَمْ
تَمْلأ مَذَاخِرَها لِلرِّيِّ وَالصَّدَرِ
عمروٌ _ عن أبيه _ قال : الذَّاخِرُ : السَّمِينُ .
خذر : أَمّا ) ( خَذَرَ ) ( فقد أهمله الليث .
ورَوى أبو العباس _ عن عمرٍ و عن أبيه _
أنه قال : الْخَاذِرُ : الْمُسْتَتِر من سُلْطَان أو
غَريم .
قال : وقال ابن الأعرابي : الْخُذْرَةُ هي
الْخُذْرُوفُ التي يلعبُ بها الصبيان ،
وتصغيرها : خُذَيْرَةٌ .

### Türkçe

خ ذ ر
**ذخر** , **خذر**
Şu vecihlerinden kullanıldı: **ذخر** , **خذر** .

**ذخر** : Leys dedi: Dersin ki: **ذَخَرْتُ** şeyi, onu **أَذْخَرُهُ** **ذُخْراً** (olarak), ve onu **ادَّخَرْتُه** **ادِّخَاراً** (olarak).
Ve aslı: **اذْتَخَرْتُهُ**’dur; böylece **الافْتِعَالِ** için olan **التاءُ** **الذَّال** ile ağır geldi... bunun üzerine **دَالاً**’a çevrildi ve aslî **الذَّالُ** onun içine idğam edildi; böylece şeddeli bir **دَالاً** oldu; bunun benzeri **الادِّكارُ**’dır... **الذكر**’den.

Ve Zecçâc dedi _ celîl ve azîz olanın sözü hakkında: ( **وما تدخرون في بيوتكم** ( [ Âl-i İmrân: 49 ] :
Aslı **تَذْتَخِرُونَ**’dur; çünkü **الذَّال** meçhur bir harftir; nefes onunla birlikte akamaz, yerindeki dayanmasının şiddetinden dolayı; **التَّاءُ** ise mehmûsedir; bu yüzden **التاء**’ın mahrecinden, cehrinde **الذَّال**’a benzeyen meçhur bir harf bedel kılındı _ o da **الدال**’dır; böylece **تَذْدَخِرُونَ** oldu; sonra **الذال** **الدال**’ın içine idğam edildi de ( **تَدَّخِرُونَ** ) oldu.

Ve idğamın aslı, birincinin ikincinin içine idğam edilmesidir.
Dedi: Araplardan kimi de ( **تَذَّخِرُونَ** ) der; şeddeli bir **ذال** ile: bu câizdir, birincisi daha çoktur.

Ve Leys dedi: **الإذْخِرُ**: kokusu hoş bir ottur; **الثِّيلِ**’den daha uzundur.
Ve denilir: o, **الكَوْلاَنِ** heyetinde bir bitkidir; onun gömülü bir kökü vardır; ve o, kokusu keskin küçük bir ağaçtır.

Dedim: Hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) Mekke’de dediği vakit: ( **لا يُخْتَلَى خَلاَها** ) Abbas dedi: ( **إلاّ الإذْخِرَ فإنه لموْتَانا** ) ; bunun üzerine o (aleyhisselâm) dedi: ( **إلاَّ الإذْخِرَ** ) ; ve o, onların yanında bilinen bir bitkidir.

Ve Ebû Ubeyde dedi: **فَرَسٌ مُدَّخَرٌ**; o, **حُضْرِه** için bırakılmış olandır.
Dedi: **المدَّخَرِ**’den: **الْمِسْوَاطُ**; o, **الْحُضْرِ**’den yanındaki şeyi ancak kamçı ile vermeyendir; dişisi: **مُدَّخَرَةٌ**.

Ve Asmaî dedi: **المذَاخِرُ** karnın alt taraflarıdır.
Denilir: falan **مَذَاخِرَهُ**’ni doldurdu _ karnının alt taraflarını doldurduğu zaman.
Ve binek hayvana _ doyduğu zaman _ denilir: **مَذَاخرَها**’nı doldurdu.

Ve Râî dedi:
حَتَّى إذا قَتَلَتْ أَدْنَى الغَلِيلِ وَلَمْ
تَمْلأ مَذَاخِرَها لِلرِّيِّ وَالصَّدَرِ

Amr _ babasından _ dedi: **الذَّاخِرُ**: semizdir.

**خذر** : Amma ( **خَذَرَ** )’e gelince, Leys onu ihmâl etti.
Ve Ebû’l-Abbâs rivayet etti _ Amr’dan ve babasından _: dedi ki: **الْخَاذِرُ**: bir sultandan yahut bir alacaklıdan gizlenen kimsedir.
Dedi: Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الْخُذْرَةُ**; çocukların onunla oynadığı **الْخُذْرُوفُ**’tur; onun küçültmesi: **خُذَيْرَةٌ**.
