# ذرأ (ذ-ر-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%B1%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Zere’ (zal, hemze) : “Zerre”(zal) toz demektir

- Harfler: ذ - ر - أ
- Kur'an'da: 6 geçiş · 6 ayet · 4 sîga
- 13 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ذرء · ذرأَ

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ذَرَأَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/siga/%D8%B0%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A3%D9%8E.md) | فَعَلَ | Türetti | 2 | 2 | [6:136](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/ayet/6:136.md) |
| [ذَرَأَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/siga/%D8%B0%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلَكُمْ | Sizi türetti | 2 | 2 | [23:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/ayet/23:79.md) |
| [ذَرَأْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/siga/%D8%B0%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A3%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلْنَا | Türettik | 1 | 1 | [7:179](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/ayet/7:179.md) |
| [يَذْرَؤُكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B0%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A4%D9%8F%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | يَفْعَلُكُمْ | Sizi türetir | 1 | 1 | [42:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/ayet/42:11.md) |

## Mücavir kökler — 36 mücavir (55 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 15 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
2. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 4 ortak ayet · G² 14 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
3. [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük…
4. [لون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Her çeşit renk demektir
5. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
6. [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Birleştirirler
7. [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hars ekin demektir
8. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · İşiten
9. [زعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ganimetten ve kollektif olarak elde edilen maldan…
10. [فطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fıtr ; “Futr” mantar demektir
11. [فقه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kavrarlar
12. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dikili taş demektir
13. [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
14. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
15. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ayn göz, “evya” göze demektir
16. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
17. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
18. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
19. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kulak demektir
20. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Half : Ense demektir
21. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Tasma kayış demektir
22. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
23. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
24. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
25. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kesr(sin ile) kırık demektir
26. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
27. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Gem demektir
28. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bahçe demektir
29. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
30. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
31. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
32. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
33. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey
34. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
35. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
36. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذرأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1.md), [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md), [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md), [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) |
| Zıt Kök | [حصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%B5.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Tohumu toprağa saçıp yaymak, gizli olanı dışarı çıkarıp filizlendirmek ve ilk aklaşmanın belirmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Yaratılışın çoğaltılarak yeryüzüne serpilmesi, nesillerin ve türlerin yayılıp üretilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık potansiyelinin açığa çıkarılarak üremesi ve yayılmasıyla kurulan ilahi ekolojik ve fıtri denge |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalın ve durağan bir var etme olarak algılayıp onda saklı olan saçılma, üreme, çoğalma ve yayılma dinamizmini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذر | Dağılma, ufalanma, yayılma, saçılma ve zerreler halinde serpilme (ذรร, [ذرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B9.md), [ذرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88.md)) | أ | Çekirdeğin saçılma ve yayılma anlamına başlangıç, belirme, açığa çıkma ve canlanma boyutu eklenerek tohumun ekilmesi ve canlıların çoğaltılarak varlık sahasına salınması anlamı oluşmuştur |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı; giriş, geçiş, hareket (ikiz harf daldan türetme, pelteklik nüansıyla sızma ve aralanma) | Gizli bir kaynaktan dışarıya doğru sızma, kabuğu aralayıp geçit bulma ve fışkırma hareketini başlatır |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Başlangıcı, yönelişi, yukarıya doğru yükselişi ve baş verme hareketini temsil eder |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | İlksel iradeyi, tohumdaki patlayıcı canlanma gücünü ve ilk varoluşsal hamleyi tamamlar |
| ذرأ | Gizli hazineden sızıp baş gösteren ilksel hamle | Tohumun yarılarak içindeki potansiyeli dışarı saçması, saçılan unsurun kök salıp çoğalması ve varlık sahasına yayılması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Tohumun toprağa saçılması ve ekilmesi; ayrıca başta beliren ilk kırlaşma ve saçın şakaklardan başlayarak beyazlaması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi beytinde sevginin kalbe tohum gibi ekilip saçılmasını bu kökle tasvir eder: شَقَقْتِ القَلْبَ ثُمَّ ذَرَأْتِ فِيهِ / هَوَاكِ فَلِيمَ فَالْتَامَ الفُطُورُ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem metinlerinde saçtaki ilk aklaşma için فقد علتني ذرأة بادي بدي ifadesi kullanılır; ayrıca toprağa saçılmış tohum ve yeryüzüne yayılmış nesiller için bu kökten türevler yer alır |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve Asās al-Balāġa.

### Sami etimolojik katman

Arapça ذرأ kökü, tohumu toprağa saçma, yayma, saçın beyazlaması ve varlıkların türetilip çoğaltılması anlamlarını taşır. Sami dil ailesinin genelinde görülen ve zerre, saçılma, savurma anlamı taşıyan z-r çekirdeğiyle derinden irtibatlıdır. İbranicede z-r-ʿ (זָרַע) kökü tohum ekmek, saçmak ve döl vermek anlamında merkezi bir yere sahiptir; Arapçadaki [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) kökü ile doğrudan eşasıllıdır. Arapçada hemzeli biçim olan ذرأ kökünde, hem saçıp yayma hem de gizlilikten açığa çıkararak meydana getirme ve belirginleştirme (saçın beyazlamasında olduğu gibi ilk beliriş) nüansı korunmuştur. Fenikece ve Aramice/Süryanicede de z-r-ʿ kökü tohum ve soy anlamına gelirken, Arapçada [ذرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88.md) (savurmak) ve ذรร (zerreler halinde saçmak) kökleri fonetik varyasyonlar olarak aynı semantik alanı paylaşır; hemzenin dâhil olması köke ani bir zuhur ve canlı bir var ediliş boyutu katmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ذر kök ailesi | ذรร (zerreler halinde saçılma) ve [ذرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88.md) (rüzgarın savurması) kökleriyle akraba olup tohum ekme ve yaratılışı yayma anlamında özelleşmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice z-r-ʿ ve Süryanice z-r-ʿ | Tohum saçmak, ekmek, nesil üretmek ve çoğaltmak anlamındaki genel Sami kök tabakasıyla anlamca ortaktır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik saçılma ve yayılma kökleri | Tohum, serpinti ve dağılma bildiren arkaik fonetik unsurlarla muhtemel paralellik gösterir | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha ve Gesenius Hebrew Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذرأ | Anlamlı | Saçmak, tohum ekmek, çoğaltmak | Canlıları yaratıp yeryüzüne yaymak, başta ilk beyazlığın belirmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [ذأر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%B1.md) | Anlamlı | Ürkmek, kaçınmak, cesaret etmek | Bir şeyden ürkerek geri çekilmek veya aksine birine karşı cüretkarlık göstermek | Kur'an'da geçmez; ters yönlü hareket |
| رذأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| رأذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| [أذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D8%B1.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| أرذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذرأ | Merkez | Yaratma, saçma, çoğaltma | Tohum saçar gibi varlıkları üreterek yeryüzüne yaymak | Potansiyelin filizlenip serpilerek çoğalması |
| [بذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1.md) | Komşu | Saçma, ekme | Yalnızca tohumu toprağa atmaya ve israf boyutuna odaklanır | Canlı türlerinin yaratılışını ve fıtri yayılışını içermez |
| [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) | Komşu | Yaratma, takdir etme | Bir ölçüye, takdire ve biçimlendirmeye göre yoktan var etmeyi bildirir | Saçılma, çoğalma ve üreme hareketini doğrudan vurgulamaz |
| [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) | Komşu | Bitme, büyüme | Tohumun çimlenip gövde vermesi ve topraktan yükselmesi aşamasıdır | Eken veya saçan öznenin yayma eylemini değil bitkinin gelişimini anlatır |
| [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) | Komşu | Kusursuz var etme | Varlığı ayıptan, eksiklikten ve karmaşadan arındırarak ortaya koymayı ifade eder | Dağılma ve üreme yoluyla yayılma fikrini öne çıkarmaz |
| [حصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%B5.md) | Zıt | Toplama, kuruma, kırpma | Saçılıp yayılmanın aksine büzülme, kökünden kesilme, tükenme ve daralma | Dağılmanın ve üreyip çoğalmanın karşıtı olan yok oluş ve kısırlık |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذرأ | Saçıp üretmek, yaymak | Canlıları yaratıp nesiller halinde yeryüzüne serpmek | Kesin |
| Latince | disseminare, propagare | Tohum saçmak, çoğaltmak | Dağılma ve tohumlama yönünü karşılar ancak ilahi yaratılış nüansını içermez | Güçlü |
| İngilizce | to disseminate, to propagate, to multiply | Yaymak, üretmek, tohumlamak | Biyolojik üreme ve saçılmayı karşılar, varoluşsal boyut eksik kalır | Güçlü |
| Almanca | aussäen, fortpflanzen, vermehren | Ekmek, çoğaltmak, yaymak | Tohumun saçılması ve çoğalması yönünü verir | Güçlü |
| Fransızca | disséminer, propager, procréer | Saçmak, yaymak, döllemek | Varlıkların çoğaltılarak dağıtılması anlamını taşır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Lewis-Short.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mazi fiil (ذَرَأَ) | İnsan ve cin nesillerini yaratıp çoğaltma | Fıtrat ve sorumluluk bağlamında, varlıkların cehennem veya imtihan için çoğaltılması (A'râf [7:179](https://lisan.digital/tr/ayet/7:179.md)) |
| Mazi fiil (ذَرَأَ) | Ekin ve hayvanları üretip var etme | Müşriklerin ilahi nimeti sahte ilahlara paylaştırması bağlamında rızık ve üretim (En'âm [6:136](https://lisan.digital/tr/ayet/6:136.md)) |
| Müzari fiil (يَذْرَؤُكُمْ) | Çiftler kılarak çoğaltma ve yayma | İnsanların ve hayvanların eşler vasıtasıyla nesillerinin devam ettirilmesi (Şûrâ [42:11](https://lisan.digital/tr/ayet/42:11.md)) |
| Mazi fiil (ذَرَأَ) | Yeryüzündeki rengarenk nimetleri serpiştirme | Kozmik düzen ve ibret bağlamında yeryüzüne yayılan canlı ve cansız çeşitlilik (Nahl [16:13](https://lisan.digital/tr/ayet/16:13.md)) |
| Mazi fiil (ذَرَأَ) | Bütün canlı türlerini yaratıp yayma | Yeryüzünün hayat alanı kılınması ve canlıların dağıtılması bağlamı (Mü'minûn [23:79](https://lisan.digital/tr/ayet/23:79.md), Mülk [67:24](https://lisan.digital/tr/ayet/67:24.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yaratma sıfatları ve kader | A'râf 179 ayetindeki ifadeden hareketle kulun iradesi, kesb ve ilahi ilmin önceden kuşatıcılığı tartışılmıştır | Yaratılışın sadece ilk var etme değil, akıbetiyle birlikte yayılma olduğu yönü |
| Fıkıh | Ziraat, hayvancılık ve zekat | En'âm 136 bağlamında tarım ürünlerinin ve hayvanların mülkiyeti, şirk ortaklıklarının reddi ve zekat yükümlülüğü | Tarımsal mahsul ve hayvan sürülerindeki ilahi mülkiyet hakkı |
| Tefsir | Kevni ayetlerin tefekkürü | Şûrâ 11 ve Nahl 13 tefsirinde, türlerin çeşitliliği, çift yaratılma ve üreme mekanizmasının ilahi birliği göstermesi | Canlı türlerinin renk ve biçim zenginliği içinde sürekliliği |
| Hadis | Fıtrat ve kadınların doğurganlığı | Erken metinlerde kadınlar için kullanılan türevler bağlamında neslin çoğalması ve üremenin teşviki | Neslin devamı, çoğalma potansiyeli ve bereket |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık alanı ve tevhid | İlahi yayma ve çoğaltma | Nimetin kaynağını Allah'a bağlama | Yeryüzündeki tüm canlı ve bitki çeşitliliğinin Allah'ın saçıp geliştirdiği ayetler olduğunu kavratır | Kesin |
| İlmi | Biyoloji ve ekoloji | Üreme ve genetik yayılım | Türlerin devamı ve adaptasyonu | Canlıların çiftler halinde var edilerek yeryüzü ekosistemine serpiştirilmesi mekanizmasını ifade eder | Güçlü |
| Siyasi | Toplum ve nüfus | Demografik yayılma ve yerleşim | Toplumların yeryüzüne dağılımı | İnsan topluluklarının farklı coğrafyalara saçılarak imar ve hilafet görevini üstlenmesi zeminidir | Güçlü |
| İktisadi | Tarım ve hayvancılık | Doğal sermayenin üremesi | Üretim ve rızık temini | Ekinlerin ve sürülerin kendiliğinden çoğalma potansiyelinin iktisadi değer ve zenginlik üretmesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Difüzyon ve tohumlama dinamikleri | Bir merkezden çıkan parçacıkların veya genetik bilginin ortama yayılarak çoğalması ve yoğunluk gradyanı oluşturması süreciyle tam örtüşür | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Demografik yayılma ve kültürel difüzyon | Bir topluluğun veya fikrin tohum gibi yayılarak yeni coğrafyalarda kök salması, çeşitlenmesi ve nüfus oluşturması sürecidir | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca standart yaratma ([خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md)) kelimesinin basit bir eşanlamlısı sayarak saçılma, üreme ve yayılma dinamizmini göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Canlıların tohum gibi yeryüzüne serpilmesi, çiftler vasıtasıyla sürekli çoğaltılması ve yeryüzünün her köşesine hayat tohumlarının saçılması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | A'râf 179 gibi ayetlerde ilahi cebir vehmetmek; oysa ayet varlığın potansiyelini saçıp serpen ilahi yasanın işleyişine ve insanın bunu zayi etmesine işaret eder |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın yaratılış tasavvurunda varlığın durağan bir kütle değil, saçılan tohumlar gibi dinamik, üreyen, çeşitlenen ve yayılan bir süreç olduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ekinlerin ve hayvanların yaratılışından bahseden iktisadi-hukuki ayetlerde ve canlıların yeryüzüne yayılışını anlatan tevhid ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratılışı sadece bir ilk başlangıç anına hapseden deist veya mekanik anlayışları yıkar; hayatın her an saçılıp çoğaltılan bir lütuf olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Tohumun toprağa saçılması, yayılması ve saçta ilk aklaşmanın baş göstermesi.
- Soyut anlam: İlahi kudretin varlık tohumlarını kainat zeminine serperek nesilleri, türleri ve çeşitliliği sürekli üretip yayması.
- Sistematik karşılık: Bir potansiyelin uygun zeminde çoğalarak hacim kazanması, demografik ve biyolojik difüzyonun ilahi kanunla yürütülmesi.
- LaTeX modeli: $$P_t = P_0 \prod_{i=1}^{n} (1 + \lambda_i) \cdot \nabla^2 \Phi$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $P_0$ başlangıçtaki ilksel tohumu veya potansiyeli, $\lambda_i$ çiftler arası üreme ve çoğalma katsayısını, $P_t$ zaman içinde çoğalıp serpilmiş nesilleri ve türleri, $\nabla^2 \Phi$ ise bu potansiyelin yeryüzü uzamına saçılma ve yayılma (difüzyon) gradyanını temsil eder. Doğal dil içermeyen formül, kökün tohum saçma, üreme ve uzama yayılma dinamiğini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (6 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:136](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/ayet/6:136.md) — ذَرَأَ

وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ

Meal (IK): Onlar; Allah için, O’nun yarattığı ekin ve davarlardan bir pay ayırdılar ve kendi zanlarına göre; bu, Allah’ındır, bu da koştuğumuz ortaklarımızındır, dediler. Ortaklarına ait olanlar Allah’a ulaşamaz dı da, Allah’a ait olanlar ortaklarına giderdi. Ne kötüdür hükmedegeldikleri şeyler.

### [Araf 7:179](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/ayet/7:179.md) — ذَرَأْنَا

وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz cinn ve insanlardan bir çoğunu cehennem için yarattık. Onların kalbleri vardır; anlamazlar, gözleri vardır; görmezler, kulakları vardır; duymazlar. Onlar; hayvanlar gibidirler, hatta daha da sapıktırlar. İşte onlar; gafillerin kendilerdir.

### [Nahl 16:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/ayet/16:13.md) — ذَرَأَ

وَمَا ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ

Meal (IK): Yeryüzünde rengarenk şeyleri de sizin için O, yaratmıştır. Muhakkak ki öğüt alan bir kavim için bunda ayetler vardır.

### [Müminun 23:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/ayet/23:79.md) — ذَرَأَكُمْ

وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ

Meal (IK): Sizi yeryüzünde yaratıp türeten O’dur. Ve O’nun huzurunda toplanacaksınız

### [Şura 42:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/ayet/42:11.md) — يَذْرَؤُكُمْ

فَاطِرُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَمِنَ الْأَنْعَامِ أَزْوَاجًا يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ

Meal (IK): Göklerin ve yerin yaratanı, size kendinizden eşler yarattı. Davarlardan da çiftler. Bu suretle çoğalmanızı sağlıyor. O’nun benzeri hiç bir şey yoktur. Ve O; Semi’dir, Basir’dir.

### [Mülk 67:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/ayet/67:24.md) — ذَرَأَكُمْ

قُلْ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ

Meal (IK): De ki: Sizi yeryüzünde yaratıp yayan O’dur. Ve O’na toplanıp götürüleceksiniz.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Zere’ (zal, hemze) : “Zerre”(zal) toz demektir. Zere’ ise küçük tohum demektir. Mastar olarak saçmak, dağıtmak anlamlarına gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الذال والراء و و ي ء معهما
ذ ر أ، ذ ر و، و ذ ر، ر ذ ي، ذ أ ر مستعملات
ذرأ:
الذُّرْأَةُ: شَيْبٌ يَبْدو في فَوْدَي الرأس قبلَ سائره، قال:
فقد علتني ذُرْأةٌ بادي بَدي
وذَرِئَ فلانٌ فهو أَذْرَأُ، والمرأة ذَرْآءُ.
وذَرَأَ اللَّهُ الخلق يَذْرَؤهم ذَرْءاً أي خَلَقَهم.
والذّرْءُ من قولكَ: ذَرَأْنا الأرضَ أي بَذَرْناها، وزَرْعٌ ذَريءٌ بوزن فَعيل.
ويقال: ذَرَأتُ الوَضينَ: بَسَطْتُه على وَجْه الأرض.
والذَّرِئةُ في حديث عمر: النِّساء.
ذرو:
الذَّرْوُ: ذَرْوُ الريحِ التُّرابَ تحملهُ ثم تُثيبه.
والمِذْارةُ: الخَشَبة التي تُذَرَّى بها الحُبُوب تَذْرِيةً، وذَرَّيْتُ الحَبَّ تَذريةً.
وذَرَوتُه: والذَّرْوُ اسْمٌ لِما ذَوَرْتَه بمنزلة النَّفض أسمُ ما تنفُضُه الشَّجَر من الثَّمَرِ المتساقطِ، قال الراجز:
كالطِّحْنِ أو أَذْرَتْ ذَرأ لم يُطحَنِ
يعني ذَرْوُ الريح دُقاقَ التُراب.
والذَّرَى: ما كَنَّكَ من الريح البارد من حائطٍ أو غيره.
وتَذَرَّيتُ من بَرْد الشَّمال بحائط وبفلانٍ ونحوه.
والإِبِلُ الشَّوْلُ إذا أحَسَّتْ بالبرد تَذَرَّتْ أي استَتَرتْ بعضها ببعض، وبالعِضاهِ من بَرْدِ الرِّيح.
والذَّرَى: ما أذْرَتِ العَيْن من الدَّمْع، أي صَبَّتْ تُذرِي إِذْراءً.
والإذراء: ضَرْبُكَ الشيءَ تَرمي به أو نْصرَعُه.
وضرَبْتُه بالسَّيف فأذرَيْتُ رأسه، وطَعَنْتُه فأذرَيْتُه عن فَرَسِه أي صَرَعتُه.
والسَّيفُ يُذري ضَريبتَه، أي يرمي بها، وقد يوصف به الرَّميْ من غير قطع، كقوله في الحَرْب:
شَهْباءُ تُذري لَهَباً وجَمْرا
والذُّرَة: حَبٌّ، الواحدةُ ذُرَةٌ أي أرْزَنُ.
والذِّرْوَةُ: أعلى السَّنام وكلِّ شيءٍ.
والذُّرْوَةُ: أرضٌ بالبادية، وجمع الذُّرْوة ذُرَى وذُرُوات.
والذَّرْوُ من الكلام كأنَّه طَرَف من الخَبَر، قال صَخْر بن حَبْناء:
أتاني عن صغيرةَ ذَرْوُ قَولٍ		وعن عيسى فقلتُ له كَذاكا
أي دَعْ هذا. وقال جرير:
يَقُلْنَ ولو تلاحقَتِ المطايا		كذلك القول إِنّ عليكَ عينا
أي كُفَّ عن هذا القول ودَعْه.
وذَرَوْتُ له من الخَبَرِ ذَرْواً.
وتقول: مَرَّ بجيفةٍ فكادَتْ تُذَرِّيه أي تَصرَعُه.
وجمع الذِّروة ذُرَى، ولولا الواوُ كان ينبغي أن تكون جماعةَ فِعْلةٍ فِعَل نحو: خِرْقة وخِرَق، ولكن الواو خُلِقَت من الضمّة فضُمّتِ الكلمةُ عليها كراهية أن تلتبِسَ بَناتُ الواو من هذا الحدِّ ببَناتِ الياء نحو: فِرْية وفِرَى، فأما رِشْوةٌ من بنات الواو ونحوها فتُضَمُّ إذا جُمِعَتْ.
والذَّرْيُ والذَّرْوُ: عدد الذُّرِّيةِ، يقال: أنْمَى اللَّهُ ذَرْوَكَ، أي ذُرِّيَّتَكَ.
وذر:
عَضُدٌ وَذِرَةٌ. والوّذْرَةُ: قِطعةُ عَظم لا لَحْمَ فيها.
ويقال في الشَّتْم: يا ابن شامَّةِ الوَذْرِ، كأنّه شِبْهُ القَذْف.
والعَرَب قد أماتَتِ المصدرَ من يَذَرُ والفعلَ الماضي، استعملتْه في الحاضر والأمر، فإذا أرادوا المصدرَ قالوا: ذَرْه تَرْكاً، أي اترُكْهُ.
رذي:
الرَّذِيُّ: المَهْزول الذي لا يستطيع بَراحاً، والأنثَى رَذِيّة، وقد رذيَ يَرْذَى رَذواةً ورَذًى، ويُجمَعُ على أَرْذِياء على وزن أشقياء، وقد أرذَيْتُه.
وفي حديث يونس - عليه السلام-: "فقاءَتِ الحُوتُ رَذيّاً".
ذأر:
وذَئِرَ فلانٌ فهو ذَئِرٌ أي مُغتاظ، ومثلُه: السَّبُع ذئِرٌ على عَدُوِّه، إذا اغتاظ واستَعَدَّ له أنْ رآه واثبَه.
وأَذأَرْتُه أنا، قال: لمّا أتانا عن تميمٍ أَنّهم ذَئِروا بقَتَلَى عامرٍ وتَغَضَّبُوا والذَّأَرُ المصدر.
والسِّرْقنُ المختلطُ بالتُّراب يُسَمَّى ذِئرة، فإذا طُلِيَ على أَطْباء الناقة لئلاّ يَرضَعَها الفصيل فهو الذِّئار، والفعل ذَئِرَت، ويُسَمَّى ذلك قبل الخَلْطة خُثّةً.
وأذ أَرْتُه بالشيءِ: أولَعُتُه وحَرَّشْتُه، وأذْ أَرْتُه: أَلْجَأتُه.

##### Türkçe

باب **الذال** و**الراء** و **و** و **ي** **ء** معهما
**ذ ر أ**، **ذ ر و**، و **ذ ر**، **ر ذ ي**، **ذ أ ر** مستعملات

**ذرأ**:
**الذُّرْأَةُ**: başın iki şakak kısmında, geri kalanından önce beliren bir ağarmadır; dedi ki:
فقد علتني **ذُرْأةٌ** بادي بَدي

Ve falan **وذَرِئَ** eder; o **أَذْرَأُ**dur; kadın ise **ذَرْآءُ**dur.
Ve Allah yaratılmışları **وذَرَأَ** eder, onları **يَذْرَؤهم** **ذَرْءاً**; yani onları yarattı.
Ve **الذّرْءُ**, senin “**ذَرَأْنا** الأرضَ” sözündendir; yani onu ektik; ve **زَرْعٌ ذَريءٌ**, **فعيل** vezninde.
Ve denilir: **ذَرَأتُ** **الوَضينَ**: onu yerin yüzüne yaydım.
Ve Ömer’in hadîsinde **الذَّرِئةُ**: kadınlar.

**ذرو**:
**الذَّرْوُ**: rüzgârın toprağı savurmasıdır; onu taşır, sonra onu geri bırakır.
Ve **المِذْارةُ**: onunla tanelerin savrulduğu tahta; **تَذْرِيةً**; ve ben taneyi **وذَرَّيْتُ** **تَذريةً** savurdum.
Ve **وذَرَوتُه**: ve **الذَّرْوُ**, senin **ذَوَرْتَه** olduğun şeyin adıdır; **النَّفض** menzilesinde: ağacın düşen meyveden silkelediği şeyin adı; **الراجز** dedi ki:
كالطِّحْنِ أو أَذْرَتْ ذَرأ لم يُطحَنِ

Yani: rüzgârın toprağın ince kırıntılarını savurması.
Ve **الذَّرَى**: soğuk rüzgârdan seni örten şeydir; bir duvardan veya başkasından.
Ve ben kuzeyin soğuğundan bir duvarla, falanla ve benzeriyle **وتَذَرَّيتُ**.
Ve **الإِبِلُ الشَّوْلُ** soğuğu hissedince **تَذَرَّتْ**; yani birbirleriyle örtündüler; ve **العِضاهِ** ile rüzgârın soğuğundan.
Ve **الذَّرَى**: gözün yaştan **أذْرَتِ**ği şeydir; yani döktü; **تُذرِي** **إِذْراءً**.
Ve **والإذراء**: bir şeyi vurmandır; onunla atarsın; yahut onu yere serersin.
Ve ben onu kılıçla vurdum da başını **فأذرَيْتُ**; ve onu mızrakladım da onu atından **فأذرَيْتُه**; yani onu yere serdim.
Ve kılıç, darbesini **يُذري**; yani onu atar; ve kesme olmaksızın atma ile de nitelenir; savaşta söylenen sözü gibi:
شَهْباءُ تُذري لَهَباً وجَمْرا

Ve **الذُّرَة**: bir tanedir; teki **ذُرَةٌ**; yani **أرْزَنُ**.
Ve **الذِّرْوَةُ**: hörgücün ve her şeyin en üstüdür.
Ve **الذُّرْوَةُ**: kırda bir yerdir; **الذُّرْوة**nin çoğulu **ذُرَى** ve **ذُرُوات**tır.
Ve sözden **الذَّرْوُ**, sanki haberden bir uçtur; **صَخْر بن حَبْناء** dedi ki:
أتاني عن صغيرةَ ذَرْوُ قَولٍ		وعن عيسى فقلتُ له كَذاكا

Yani: bunu bırak. Ve Cerîr dedi ki:
يَقُلْنَ ولو تلاحقَتِ المطايا		كذلك القول إِنّ عليكَ عينا

Yani: bu sözden vazgeç ve onu bırak.
Ve ben ona haberden **وذَرَوْتُ** **ذَرْواً**.
Ve dersin: bir leşin yanından geçti de neredeyse onu **تُذَرِّيه**; yani onu yere serer.
Ve **الذِّروة**nin çoğulu **ذُرَى**dır; ve eğer **الواو** olmasaydı, **فِعْلة** cem‘i **فِعَل** olmalıydı; “**خِرْقة** ve **خِرَق**” gibi; fakat **الواو**, **الضمّة**den yaratıldı; böylece kelime onun üzerine dammelendi; bu sınırdan **بَناتُ الواو**nun **بَناتُ الياء** ile karışmasından hoşlanmama sebebiyle; “**فِرْية** ve **فِرَى**” gibi. Ama **رِشْوةٌ** “**بَنات الواو**”dandır ve benzerleri; cem‘ edildiğinde dammelenir.
Ve **الذَّرْيُ** ve **الذَّرْوُ**: **الذُّرِّيةِ**nin sayısıdır; denilir: Allah senin **ذَرْوَكَ**ı artırdı; yani senin zürriyetini.

**وذر**:
**عَضُدٌ وَذِرَةٌ**. Ve **الوّذْرَةُ**: içinde et bulunmayan bir kemik parçasıdır.
Ve sövmede denilir: “يا ابن شامَّةِ **الوَذْرِ**”; sanki o, **القَذْف**in benzeridir.
Ve Araplar, **يَذَرُ**dan masdarı ve mâzî fiili öldürmüştür; onu hâlde (muzârîde) ve emirde kullanmıştır; masdarı istediklerinde “**ذَرْه** **تَرْكاً**” derler; yani onu bırak.

**رذي**:
**الرَّذِيُّ**: uzaklaşmaya güç yetiremeyen zayıf kimsedir; dişisi **رَذِيّة**dir; ve **رذيَ** eder, **يَرْذَى**; **رَذواةً** ve **رَذًى**; ve **أَرْذِياء** üzerine cem‘ edilir; **أشقياء** vezninde; ve ben onu **أرذَيْتُ**.
Ve Yunus’un -aleyhisselâm- hadîsinde: “Balık onu **رَذيّاً** kustu.”

**ذأر**:
Ve falan **وذَئِرَ** eder; o **ذَئِرٌ**dir; yani öfkeli; benzeri: yırtıcı hayvan düşmanına karşı **ذئِرٌ**dür; öfkelendiğinde ve onu gördüğünde ona saldırmaya hazırlandığında.
Ve ben onu **وأَذأَرْتُه**; dedi ki: Temîm’den bize, onların Âmir’in öldürülenlerine **ذَئِروا** ettikleri ve öfkelendikleri haberi gelince; ve **الذَّأَرُ** masdardır.
Ve toprakla karışık **السِّرْقنُ**a **ذِئرة** denilir; deve memelerine, yavru emmesin diye sürüldüğünde o **الذِّئار**dır; fiil **ذَئِرَت**tir; ve bu, karışımdan önce **خُثّةً** diye adlandırılır.
Ve ben onu bir şeyle **وأذ أَرْتُه**: onu alıştırdım ve onu kışkırttım; ve ben onu **وأذ أَرْتُه**: onu mecbur bıraktım.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ذرأ الله الخلق يذرؤُهُمْ ذرْءاً. خَلَقَهُمْ. ومنه: الذُرِّيَّةُ، وهي نَسْلُ الثَّقَلَيْنِ، إلا أنَّ العرب تركت همزها، والجمع: الذَّرارِيّ. وفي الحديث: "ذَرْءَ النَّارِ"، أي: أنهم خُلِقوا لها، ومن قال: ذَرْوَ النَّارِ بغير همز: أراد أنهم يُذْرَونَ في النار. والذَرَأُ بالتحريك: الشيْبُ في مُقَدَّمِ الرأس. رجل أَذْرَأُ وامرأة ذَرْآءُ. وذرئ شعره، وذرأ لغتان. قال الراجز:
رأين شيخاً ذَرِئَتْ مَجـالـيهْيَقْلي الغَواني والغَواني تَقْلِيْه
والاسم الذُرْأَةُ بالضم. وقال أبو نُجَيْلَةَ السَّعْدِيُّ:
وقد عَلَتْني ذُرْأَةٌ بادي بَديوَرَثْيَةٌ تَنْهَضُ في تَشَدُّدي
وفرسٌ أذْرَأُ، وجَدْيٌ أَذْرَأُ، أي أَرْقَشُ الأُذُنَيْنِ، وسائِرُهُ أسودُ. وعَناقٌ ذَرْآءُ، وهو من شِياتِ المَعَزِ دون الضَّأْنِ. ومِلْحٌ ذَرَآنيٌّ وذَرْآنِيٌّ بتحريك الراء وتسكينها للمِلأْح الشديد البياض، وهو مأخوذ من الذُرْأةِ. وحكى بعضهم ذَرَأْتُ الأرض أي بَذَرْتُها، وزَرْعٌ ذَريءٌ. وأنشد:
شَقَقْتِ القَلْبَ ثم ذَرَأْتِ فيههَواكِ فَليمَ فالتَأَمَ الفطورُ
والصحيح ثم ذَرَيْتِ غير مهموز.

##### Türkçe

**ذرأ** Allah yaratılmışları **يذرؤُهُمْ** **ذرْءاً** yarattı. Onları yarattı. Ondan: **الذُرِّيَّةُ**; o, iki ağırlığın neslidir; ancak Araplar onun hemzesini terk etmiştir; çoğulu: **الذَّرارِيّ**. Ve hadiste: "**ذَرْءَ النَّارِ**", yani: onların onun için yaratılmış oldukları. Ve kim "**ذَرْوَ النَّارِ**" (hemzesiz) dedi ise: onların ateşin içine savrulduklarını kastetti. Ve harekeli **الذَرَأُ**: başın ön kısmındaki aklıktır. **أَذْرَأُ** bir adam ve **ذَرْآءُ** bir kadın. Ve **ذرئ** onun saçı; ve **ذرأ** iki lehçedir. Râciz dedi ki:
Bir ihtiyar gördüler; onun şakakları **ذَرِئَتْ**;
genç kadınları kızartır, genç kadınlar da onu kızartır.

Ve isim **الذُرْأَةُ** (ötre ile)’dir. Ve Ebû Nüceyle es-Sa‘dî dedi ki:
Ve bana bir **ذُرْأَةٌ** yükseldi; açıkça beliren;
bir miras kalmış şey; benim şiddetimde doğrulur.

Ve **أذْرَأُ** bir at, ve **أَذْرَأُ** bir oğlak; yani: iki kulağı alacalı, geri kalanı siyahtır. Ve **ذَرْآءُ** bir dişi keçi yavrusu; o, koyundan değil, keçinin alacalıklarındandır. Ve çok beyaz tuz için, râ’nın harekelenmesi ve sükûnuyla **ذَرَآنيٌّ** ve **ذَرْآنِيٌّ**; o, **الذُرْأةِ**’den alınmıştır. Bazıları **ذَرَأْتُ** yeri, yani onu ektim, diye nakletti; ve **ذَريءٌ** bir ekin. Ve inşad etti:
Kalbi yardın, sonra içine hevanı **ذَرَأْتِ**;
yarıklar kaynaştı.

Ve doğru olan: hemzesiz olarak sonra **ذَرَيْتِ**’tir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ذ ر ( وايء )
ذرأ ، ذرا ، ذأر ، وذر ، ذير ، روذ ، رذي .
ذرأ : قال اللَّيْثُ : يُقال : ذَرأَ اللَّهُ الخَلْق يَذْرَؤُهم ذَرْءاً .
ومِن صِفات الله : الذَّارِىءُ ، وهو الذي ذَرَأ الخَلْق ، أي خَلَقهم ، وكذلك البارِىءُ .
وقال الله تعالَى : ( وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ ) ( الأعراف : 178 ) أي خَلَقْنا .
وقال عزّ وجلّ : ( جَعَلَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجاً وَمِنَ الاَنْعَامِ أَزْواجاً يَذْرَؤُكُمْ ) ( الشورى : 11 ) .
قال أبو إسْحَاق : المَعْنَى : يَذْرَؤكم به ، أي يُكَثّركم ، يَجْعله منكم ومن الأَنْعام أَزْوَاجاً ، ولذلكَ ذكر الهاء في ) فِيهِ ( ؛ وأَنْشد الفَرّاء فيمن جَعَلَ ( في ) بمَعْنى الباء :
وأَرْغَبُ فيها عَن لَقِيطٍ ورَهْطِه
ولكنَّني عن سِنْبِسٍ لستُ أَرْغَبُ
أي أَرْغب بها .
قلتُ : وقال الفَرّاءُ في تَفسير الآيةِ نحواً مما قال الزجَّاج ، وهو صَحِيح .
أبو عُبَيد ، عن الأَحْمر : أَذْرأَنِي فلانٌ وأَشْكَعني ، أي أَغْضَبني .
وقال أبو زَيْد : أَذْرَأْتُ الرَّجُل بصَاحِبه إذْرَاءً ، إذا حَرَّشْتَه عليه وأَوْلَعْتَه به .
وقال اللَّيْثُ : ذَرَأْتُ الأَرْضَ ، أي بَذَرْتها .
وزَرْعٌ ذَرِيءٌ .
قال : والذَّرْءُ : عَدَدُ الذُّرِّيّة ، تقول : أَنْمَى الله ذَرْءَك وذَرْوَكَ ، أي ذُرِّيّتَك .
والذُّرِّيَة تَقَع على الآبَاء والأبْناء والأوْلاد والنِّساء .
قال الله جَلّ وعزّ : ( ) فَلَكٍ يَسْبَحُونَ وَءَايَةٌ لَّهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ ) ( يس : 41 ) أَرَاد آبَاءَهم الذين حُمِلوا مع نُوح في السَّفِينة .
وقال عُمر : حُجُّوا بالذُّرِّيَّة لا تَأْكُلوا أرْزَاقها وتَذَرُوا أَرْبَاقها في أَعْناقِها .
قال أبو عُبَيد : أَراد بالذّريةَ ها هنا النِّساء ، واسْتَدلّ بحديث مَرْفوع : كُنّا مع رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) في غَزاة فرأى امْرأة مَقْتولةً ، فقال : ( ما كانت هذه لتُقاتِلَ ) . ثم قال لرَجُلٍ : ( الْحَقْ خالداً فقُل له : لا تَقْتُلنّ ذُرِّيةً ولا عَسِيفاً ) .
وذَهب جماعة مِن أهل العَربيّة إلى أنّ ( ذُرّية ) أَصْلها الهَمز . رَوى ذلك أبُو عُبَيد عن أَصْحابه ، منهم : أبو عُبَيْدة ويونُس وغيرهما من البَصْرِيِّين .
وذَهب غيرُهم إلى أن أصل ( الذُّرّية ) فُعْلِيّة ، من الذَّرّ ، وقد مَرَّ تَفْسِيرُها في أَوَّل كتاب الذال .
وقال الله تعالى : ( إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا وَءَالَ إِبْرَاهِيمَ وَءَالَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ ( ثم قال : ( ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِن بَعْضٍ ) ( آل عمران : 34 ) .
قال أبو إسْحاق : نَصَب ) ذُرِّيَّة على البَدَل . المَعْنَى : أنّ الله اصْطَفى ذُرِّية بعضُها مِن بَعْض .
قلتُ : فقد دَخل فيها الآبَاء والأبْنَاء .
قال أبو إسْحاق : وجائزٌ أنْ تُنْصَب ذُرِّيَّةٌ ( على الحال ، المَعْنى : اصْطفاهم في حال كون بَعْضهم مِن بَعْض .
وقولُه عزّ وجلّ : ( بِإِيمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ ) ( الطور : 21 ) يُريد : أَوْلاَدَهم الصِّغار .
وقال اللَّيْثُ في هذا الباب : يقال : ذَرَاتُ الوَضِينَ ، إذا بَسَطتَه على الأرْض .
قلتُ : هذا تَصْحيف مُنكر ، والصَّواب : ذرَأْتُ وضِينَ البَعِير : إذا بَسَطْتَه ثم أَنَخْته لتَشُدّ الرَّحْل عليه ، وقد مَرَّ تَفْسيره في كتاب ( الذال ) .
ومن قال : ( ذرأت ) بهذا المَعنى فقد أَخطأ وصَحَّف .
الأصْمعيّ : ذَرِىء رَأْسُ فلانٍ ، فهو يَذْرَأ ذَرَءاً ، إذا ابْيَضّ ؛ وقد عَلَتْه ذُرأَةٌ ، أي شَيْبٌ ؛ وأَنشد :
وقد عَلَتْني ذُرأَةٌ بَادِي بَدِي
ورَئْيَةٌ تَنْهَضُ في تَشَدُّدِي
قال : ومنه يُقَال : جَدْيٌ أَذْرَأُ ، وعَنَاقٌ
ذَرْآء ، إذا كان في رَأْسِها بَيَاضٌ .
ومِلْحٌ ذَرْآنِيٌّ وذَرَآنيٌّ : مُخَفَّفاً ، والتَّثْقِيل أَجْود ، أي شَدِيد البَياض .
وقال النَّضْر : الزَّرْع أوّل ما تَزْرعه تُسَمِّيه : الذَّرِيء .
وقد ذَرَأْنَا أَرْضاً ، أي بَذَرْناها .
وبَلَغني عن فُلانٍ ذَرْءٌ مِن قَوْل ، إذا بَلَغك طَرَفٌ منه ولم يَتَكامَلْ .
وقال أبو عُبَيدة : هو الشَّيء اليَسِير مِن القَوْل .
وقال صَخْر بن حَبْنَاء :
أَتانِي عن مُغِيرةَ ذَرْءُ قَوْلٍ
وعن عِيسَى فقلتُ له كذاكا
ذرا : قال اللَّيْثُ : يُقال : ذَرَت الرّيح التُّرابَ تَذْرُوه ذَرْواً ، إذا حَمَلَتْه فأَثَارَتْه .
ويُقال : ذَرْيتَ الطَّعام ، وذَرَوْته ، تَذْرِيةً وذَرْواً .
والخَشَبة التي تُذَرِّي بها الطَّعَامَ يُقال لها : المِذْرَاة .
قال : والذَّرى : اسم لما تَذْرُوه ، مِثلَ النَّفَض ، اسْمٌ لما تَنْفُضه .
قال رُؤْبة :
كالطِّحْنِ أو أَذْرَت ذَرًى لم يُطْحَنِ
يَعْني : ذَرْوَ الرِّيح : دُقَاق التُّرَاب .
قال : والذَّرَى : ما كَنّك من الرّيح الباردة ، مِن حائط أو شَجر ، يُقال : تَذَرَّ مِن الشَّمال بذَرًى .
ويُقال : سَوُّوا للشَّوْل ذَرًى مِن البَرْد ، وهو أن يُقْلَع الشَّجَرُ مِن العَرْفج وغيره فيُوضَع بعضُه فوق بَعْض مما يلي مَهَبّ الشَّمال ، يُحْظَر به على الإبل في مَأْوَاها .
والذَّرَى : ما انْصَبّ مِن الدَّمع ، وقد أَذْرت العَيْنُ الدَّمْع ، تُذْرِيه إذْرَاءً وذَرًى .
شَمِرٌ ، عن ابن الأعْرابيّ وابن شُمَيل : ذَرَت الرّيحُ التُّرَابَ ، وأَذْرَتْه .
قال شَمِرٌ : ومَعنى ( أَذْرَته ) : قَلَعَته ورَمَتْ به .
قال : وهما لُغتان : ذَرَت الرّيحُ التُّرابَ تَذْرُوه وتَذْرِيه .
وقال أبُو الهَيْثم : ذَرَت الرّيح التُّراب : طَيَّرته ، وأَنكر ( أذْرَته ) ، بمَعْنَى : طَيَّرته .
وقال : إنما يُقال : أذْرَيْت الشيء عن الشيء : إذا ألقَيته ، قال امْرُؤُ القَيْس :
فتُذْرِيك من أُخْرى القَطَاة فتَزْلَقِ
وقال : ومَعْناه : تسْقط وتَطْرح .
قال : والمُنْخُل لا يَرفع شَيْئاً إنما يُسْقِط ما دَقّ ويُمْسك ما جَلّ .
قال : والقُرآن وكلامُ العَرب على هذا ، قال الله تَعالى : ( ) ( الذاريات : 1 ) يَعْني : الرِّياح .
وقال في موضع آخر : ( تَذْرُوهُ الرِّياحُ ) ( الكهف : 46 ) .
قلتُ : وأَخْبرني المُنذريّ عن أبي عَبَّاس ، عن ابن الأعرابي : قال : ذَرَّت الرّيح وأَذْرت ، إذا ذَرَت التُّراب .
قال : ويُقال : ذَرَوْتُ الحِنْطَة أَذْرُوها ذَرْواً .
قلت : وهذا يُوافق ما رَواه شَمِرٌ عن ابْنِ الأعْرابيّ .
وقال اللَّيْثُ : الإذْرَاءُ : ضَرْبُك الشيءَ تَرْمِي به ، تقول : ضَرَبْتُه بالسَّيف فأَذْرَيْتُ رَأْسَه ، وطَعَنْتُه فأَذْرَيْتُه عن فَرسه ، أي صَرَعْتُه .
والسَّيْفُ يُذْرِي ضَرِيبَته ، أي يَرْمِي بها .
وقال الأصْمَعيّ : ذَرا فُلانٌ يَذْرُو ، أي مَرَّ مَرّاً سَرِيعاً .
قال العَجَّاج :
إذا مُقْرَمٌ مِنّا ذَرَا حَدُّ نابِه
تَخَمَّط فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ
قال : وريحٌ ذارِيةٌ : تَذْرُو التُّرَابَ ، ومِن هذا : تَذْرِية النَّاسِ الحِنْطة .
قال : وأَذْرَيْتُ الشيءَ : إذا ما أَلْقيته ، مِثل إلْقائك الحبّ للزَّرْع .
قال : ويُقال للذي تُحمل به الحِنْطة لتُذَرَّى : المِذْرَى .
وفلانٌ يذَرِّي فلاناً ، وهو أن يَرفع من أَمره ويَمْدحَه ، وأَنْشد :
عَمْداً أُذَرِّي حَسبِي أن يُشْتَما
بهدر هَدَّارٍ يَمُجّ البَلْغَما
ويُقال : فلانٌ في ذَرَى فُلانٍ ، أي في ظِلّه .
ويُقال : استَذْر بهذه الشَّجرة ، أي كُن في دِفْئها .
أبو عُبَيد : المِذْرَى : طَرَفُ الألْيَة ؛ والرَّانِفَةُ : ناصِيَتُها ، وأَنْشد :
أحَوْلي تَنْفُضُ آسْتُك مِذْرَوَيْها
لِتَقْتُلني فها أَنذا عُمَارَا
قال أبو عُبَيد : وقال غيرُه : المِذْرَوان : طَرَف الأَلْيَتين ؛ وليس لهما واحِدٌ . قال : وهذا أجود القَوْلين ؛ لأنه لو كان لهما واحِدٌ فقِيل : ( مِذّرَى ) لقِيل في التثْنية : مِذْرَيان .
وقال الأَصْمَعيّ : المِذْرَوان من القَوْس أَيضاً : المَوْضِعان اللّذان يَقَع عليهما الْوَترُ من أَسْفل وأَعْلَى ، وأَنشد بيتَ الهُذليّ :
على عَجْسِ هَتَّافة المِذْرَوَيْن زَوْراء مُضْجَعةِ في الشّمَالِ
وقال الْحَسنُ البَصْريّ : ما نشاء أَنْ تَرى أَحَدهم يَنْفُضُ مِذْرَوَيْه ؟ يقول : هأنذا فَاعْرِفُوني .
قال أبو عُبَيد : المِذْرَوان كأنهما فَرْعَا الأَلْيَتَين ، وأنشد بيت عَنْترة .
وقال غيرُه : المِذْرَوان : طَرَفُ كلِّ شيء . وأراد الحسن بهما فَرْعَي المَنْكِبَين ، يُقال ذلك للرَّجُل إذا جاء باغياً يتهدّد . هكذا قال أبو عَمْرو .
أبو عُبَيد ، عن أبي زَيْد : تَذَرَّيْتُ بني فلانٍ وتَنَصَّيْتُهم ، إذا تَزَوَّجت منهم في الذِّرْوَة والنَّاصِية ، أيْ في أهل الشَّرف والعُلاَ .
يُقال : نَعْجَةٌ مُذَرَّاةٌ ، وكَبْشٌ مُذَرًّى ، إذ أُخِّر بين الكَتِفين فيهما صُوفة لم تُجَزَّ ، وقال ساعدة الهُذليّ :
ولا صُوارٌ مُذَرَّاةٌ مَنَاسِجُها
مِثْلُ الفَرِيد الذي يَجْرِي مِن النُّظُمِ
وذِرْوَةُ كلِّ شيءٍ : أَعْلاه ؛ والجمع : الذُّرَى .
وذِرْوَة : اسم أَرْضٍ بالبادية .
وذَروة : اسم رَجُلٍ .
وذِرْوَةُ الصُّمَّان : عَالِيَتُها .
أبو زَيد : إنّ فلاناً لكريمُ الذَّرَى ، أي كَرِيم الطَّبيعة .
وقال غيرُه : الذّرَة : حَبٌّ يقال للواحدة : ذُرَةٌ ؛ ويُقال له : أَرْزَن .
وفي حَديث أبي بكر : ولَتألَمُنَّ النَّوْمَ على الصُّوف الأذْرِيّ كما يألم أحدُكم النَّوْمَ على حَسَك السَّعْدان .
قال المُبرّد : الأذْرِي ، مَنْسوب إلى أَذْرَبيجان . وكذلك تَقُول العربُ ، قال الشَّمّاخ :
تَذَكَّرتُهَا وَهْناً وقد حال دُونَها
قُرَى أَذْرَبِيجان المَسالِحُ والجَالُ
قال العُتبي : المِذْرَوَان : الجانبان مِن كُلّ شَيء ، تقول العربُ : جاء فلانٌ يَضْرِبُ أَصْدَرَيْه ، ويَهُزّ عِطْفَيْه ، ويَنْفُضُ مِذْرَوَيْه ، وهمَا مَنْكِباه .
ويُقال : قَنَّع الشَّيْبُ مِذْرَوَيْه ، يُريد جانبي رَأْسِه ، وهما فَوْداه ، سُمِّيا مِذْرَوَيْن ، لأنهما يَذْرِيان ، أي يَشِيبَانِ . والذرَى ، هو الشَّيْبُ . وقد ذَرِيت لِحْيَتُه ، ثم اسْتُعير للمنْكِبين والأَلْيَتين والطَّرَفين ؛ قال الهُذْليّ :
على عَجْسِ هَتّافة المِذْرَوَيْن زَوْراء مُضْجَعة في الشَّمَالِ
ذأر : رُوي في الحَديث أنّه قِيل : إنّ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) لمّا نَهى عن ضَرْب النِّساء ذَئِرْن على أَزْواجهنّ .
قال أبو عُبَيد : قال الأصمَعِيّ : أي نَفَرْنَ ونَشَزْنَ واجْتَرَأن ، يُقال منه : امْرأةٌ ذَئِر ، على مثال فَعِل ، وقال عبِيدُ بن الأبْرص :
لمّا أتاني عن تَمِيم أنَّهم
ذَئِرُوا لِقَتْلَى عامِرٍ وَتَغضَّبُوا
يَعني : نَفَروا مِن ذلك وأَنْكروه . ويُقال : أَنِفُوا مِن ذلك .
ثَعلب ، عن ابن الأعْرابيّ : الذّائِر :
الغَضْبان . والذَّائر : النَّفُور . والذَّائِرُ : الأنِف .
أبو عُبَيد : ذاءَرَت الناقةُ ، على فاعلت ، فهي مُذَائِر ، إذا ساء خُلُقها ، وكذلك المرأة إذا نَشَزَت ، قال الحُطَيْئة : ( ذارَت بأَنْفها ) من هذا مُخَفَّفة .
قال : وقال الأصمعيّ : ناقةٌ مُذَائِر ، وهي التي تَرأَم بأَنْفها ولا يَصْدُق حُبُّها .
وقال اللَّيْثُ : ذَئِر ، إذا اغْتاظ على عَدوّه واسْتَعَدّ لمُواثَبته .
قال : وأَذأَرْتُه ، أَي أَلْجأتُه .
وقال غيرُه : أَذأَرتُ الرجل بفلان ، إذا حرَّشته وأَوْلَعْتَه به ، فذَئِر به .
ذير : قلت : والذِّيَارُ ، غَير مَهْموز ، هو البَعَر الرَّطْب الذي تُضمَّدُ به أَخْلاَفُ الناقة ذاتِ اللَّبن ، إذا أَرادُوا صَرَّها لئلاّ يؤَثِّر فيها الصِّرار .
وقد ذَيَّرَ الراعي أَخْلافها ، إذا لَطَّخها بالذِّيار .
وقال أَبو صَفْوان الأسَديّ يَهْجُو ابن مَيّادة ، ومَيّادة كانت أُمّه :
لَهْفِي عَلَيْكَ يابْن مَيّادَة الّتي
يكونُ ذِياراً لا يُحَتّ خِضَابُها
إذا زَبَنتْ عنها الفَصيلَ برِجْلِها
بَدَا من فُروج الشَّمْلَتيْن عُنَابُها
أَراد بعُنَابها : بَظْرَها .
وقال اللَّيْثُ : السِّرقين الذي يُخْلَط بالتُّراب يُسمَّى قَبل الخَلْطِ خُثّةً ، فإِذا خُلِط فهو ذِيرَةٌ ، فإذا طُلِي على أَطباء الناقةِ لِكَيْلا يَرْضَعَها الفَصيلُ فهو ذِيَار ، وأَنشد :
غَدَتْ وهي مَحْشُوكةٌ حافِلٌ
فَرَاخَ الذِّيَار عليها صَخِيمَا
وذر : في حَديث عُثمان رَحمه الله أَنّه رُفع إليه رَجُل قال لآخَر : يا بْنَ شامّة الوَذْرِ ، فحَدَّه .
قال أَبو عُبَيد : هي كلمةٌ مَعْناها القَذْف .
قال : والوَذْرَة : القِطْعَةُ من اللَّحم ، مثل الفِدْرة . وإنّما أَراد : يابن شامّة المَذَاكير ، فكَنّى عنه ، وكانت العربُ تُسَابّ بها . وكذلك إذا قال له : يا بن ذات الرَّاية ، ويا بن مُلْقَى أَرْحُل الرُّكْبَان .
وقال أَبو زَيد : في قولهم : يا بن شامّة الوَذْر ، أَرادوا بها القُلَف .
قال : والوَذْرُ : بَضْع اللَّحْم .
وقد وَذَرْتُ الوَذْرَةَ أَذِرُها وَذْراً ، إذا بَضَعتها بَضْعاً .
أَبو العبّاس ، عن ابن الأعرابيّ : الوَذَفة والوَذَرة : بُظَارة المَرْأَة .
وأَخْبرني المُنذريّ ، عن الحَرَاني ، عن ابن السّكيت : قال : يُقال : ذَرْذَا ، ودَعْ ذا ، ولا يُقال : وذَرْتُه ، ولا وَدَعْتَه . وأَمّا في الحاضر فيُقال : يَذَرُه ويَدَعُه . ولا يُقال :
وَاذرٌ ، ولا وَادِعٌ ، ولكن يُقال : تَرَكْتُه فأَنا تَارِكٌ .
وقال اللَّيْثُ : العربُ قد أَماتت المَصْدر من ( يَذر ) والفِعْل الماضي ، واسْتَعْملته في الحاضر والأمْر ، فإِذا أَرَادُوا المَصْدر قالوا : ذَرْه تَرْكاً .
وثَريدة كثيرة الوَذْرِ ، أَي كَثيرة قِطع اللَّحم .
وقوله : ( يَسِيرٍ ذَرْنِى وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً ) ( المدثر : 11 ) أَي كِلْه إليَّ فإنِّي أُجَازِيه وأَكفيك أَمْره .
وفي حَديث أُمِّ زَرْع : إنّي أَخاف أَنْ لا أَذَره .
قال أَبو بكر : قال ابن السِّكّيت : معناه : إنّي أَخاف أَن لا أَذَر صِفَته ولا أَقْطَعها من طُولها .
قال أَحمد بن عُبَيد : مَعْناه : أَخاف أَلاّ أَقْدر على فِراقه لأنَّ أَوْلادي منه والأسْباب التي بَينِي وبَيْنه .
روذ : أَبو العبَّاس ، عن ابن الأعْرابيّ : الرَّوْذَةُ : الذَّهَابُ والمَجيء .
قلت : هكذا قيْد الحرف في نسخة مقيّدة بالذال . وأنا فيها واقف . ولعلّها : رَوْدَة ، من : رَادَ ، يَرُود .
رذي : قال اللَّيْثُ : الرَّذِيّ : المَترُوك الهالِكُ من الإبِل الذي لا يَسْتطيع بَرَاحاً ؛ والأُنْثَى رَذِيّة ، والفِعْلُ رَذِيَ يَرْذَى رَذَاوَةً ، وقد أَرْذَيْتُه .
وفي حَديث يُونُس : فَقَاءه الحُوتُ رَذِيَّا .
ثَعْلب ، عن ابن الأَعرابيّ : الرَّذِيّ : الضَّعِيفُ مِن كُلّ شَيءٍ ؛ قال لَبِيد :
يَأْوي إلى الأَطْناب كُلُّ رَذِيَّةٍ
مِثْلُ البَلِيَّة قالِصاً أَهْدَامُها
أَراد : كُلَّ امرأَة أَرْذاها الجُوع تَتَعرَّض سائِلةً . ورَذِية ، فعيلة بمعنى مفعولة .
والمُرْذَاةُ : التي قد هَزَلها الجُوع والسُّلال . والسُّلاَلُ : داءٌ باطِنٌ مُلازِمٌ للجَسد لا يَزَال يَسُلّه فيُذِيبُه .

##### Türkçe

ذ ر ( **وايء** )
**ذرأ** ، **ذرا** ، **ذأر** ، و**ذر** ، **ذير** ، **روذ** ، **رذي** .
**ذرأ** : **اللَّيْثُ** dedi: Denilir: **ذَرأَ اللَّهُ الخَلْق** **يَذْرَؤُهم** **ذَرْءاً**.
Allah’ın sıfatlarındandır: **الذَّارِىءُ**; o, **ذَرَأ الخَلْق** olandır; yani onları yarattı; aynı şekilde **البارِىءُ** da.
Allah Teâlâ dedi: **( وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ )** ( **الأعراف** : 178 ) yani: yarattık.
Azîz ve Celîl dedi: **( جَعَلَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجاً وَمِنَ الاَنْعَامِ أَزْواجاً يَذْرَؤُكُمْ )** ( **الشورى** : 11 ) .
**أبو إسْحَاق** dedi: Mânâ: onunla sizi **يَذْرَؤكم**; yani sizi çoğaltır; onu sizden ve davarlardan eşler kılar; bu yüzden **) فِيهِ (**’de **الهاء**’yı zikretti; ve **الفَرّاء**’ın, **( في )**’yi **الباء** mânâsında kılan kimse hakkında söylediği şu beyti okudu:
وأَرْغَبُ فيها عَن لَقِيطٍ ورَهْطِه
ولكنَّني عن سِنْبِسٍ لستُ أَرْغَبُ
yani: onunla rağbet ederim.
Ben dedim: **الفَرّاء** âyetin tefsirinde **الزجَّاج**’ın dediğine yakın bir şey söyledi; ve o sahihtir.
**أبو عُبَيد** , **الأَحْمر**’dan: Falan beni **أَذْرأَنِي** ve **أَشْكَعني**; yani beni öfkelendirdi.
**أبو زَيْد** dedi: **أَذْرَأْتُ** adamı arkadaşıyla **إذْرَاءً**, ona karşı onu kışkırttığım ve ona onu musallat ettiğim zaman.
**اللَّيْثُ** dedi: **ذَرَأْتُ الأَرْضَ**, yani onu ektim (tohum saçtım).
Ve **زَرْعٌ ذَرِيءٌ**.
Dedi: **الذَّرْءُ**: zürriyetin sayısıdır; dersin: Allah senin **ذَرْءَك**’ını ve **ذَرْوَكَ**’ını artırdı; yani zürriyetini.
Ve **الذُّرِّيَة** babalara, oğullara, çocuklara ve kadınlara vâki olur.
Allah Celle ve Azze dedi: **( ) فَلَكٍ يَسْبَحُونَ وَءَايَةٌ لَّهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ )** ( **يس** : 41 ) Nûh ile gemide taşınan babalarını murad etti.
**عُمر** dedi: **بالذُّرِّيَّة** ile haccedin; rızıklarını yemeyin ve yüklerini boyunlarında bırakmayın.
**أبو عُبَيد** dedi: Burada **الذّرية** ile kadınları murad etti; ve merfû bir hadisle delil getirdi: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) ile bir gazvede idik; öldürülmüş bir kadın gördü; dedi: **( ما كانت هذه لتُقاتِلَ )**. Sonra bir adama dedi: **( الْحَقْ خالداً فقُل له : لا تَقْتُلنّ ذُرِّيةً ولا عَسِيفاً )**.
Arap dili ehlinden bir cemaat, **( ذُرّية )**’nin aslının hemze olduğu görüşüne gitti. Bunu **أبو عُبَيد** ashabından rivayet etti; onlardan: **أبو عُبَيْدة** ve **يونُس** ve Basralılardan başkaları.
Başkaları ise **( الذُّرّية )**’nin aslının **فُعْلِيّة** olduğu, **الذَّرّ**’den olduğu görüşüne gitti; tefsiri **كتاب الذال**’ın başında geçti.
Allah Teâlâ dedi: **( إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا وَءَالَ إِبْرَاهِيمَ وَءَالَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ (** sonra dedi: **( ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِن بَعْضٍ )** ( **آل عمران** : 34 ) .
**أبو إسْحَاق** dedi: **) ذُرِّيَّة**’yi bedel olarak nasbetti. Mânâ: Allah, bazısı bazısından olan bir zürriyeti seçti.
Ben dedim: Böylece babalar ve oğullar onun içine girdi.
**أبو إسْحَاق** dedi: **ذُرِّيَّةٌ**’nin hâl üzere nasbedilmesi de câizdir; mânâ: bazısı bazısından olma hâlinde onları seçti.
Azîz ve Celîl’in sözü: **( بِإِيمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ )** ( **الطور** : 21 ) murad eder: küçük çocuklarını.
**اللَّيْثُ** bu bâbda dedi: Denilir: **ذَرَاتُ الوَضِينَ**, onu yere yaydığın zaman.
Ben dedim: Bu, inkâr edilen bir tashîftir; doğru olan: **ذرَأْتُ وضِينَ البَعِير**: onu yaydığın, sonra üzerine semeri bağlamak için onu çöktürdüğün zaman; tefsiri **كتاب ( الذال )**’da geçti.
Bu mânâ ile **( ذرأت )** diyen hata etmiş ve tashîf etmiştir.
**الأصْمعيّ**: Falanın başı **ذَرِىء** oldu; o **يَذْرَأ** **ذَرَءاً**; beyazladığı zaman; ve üzerine **ذُرأَةٌ** yükseldi; yani aklık (saç kırlaşması); ve şu beyti okudu:
وقد عَلَتْني ذُرأَةٌ بَادِي بَدِي
ورَئْيَةٌ تَنْهَضُ في تَشَدُّدِي
Dedi: Bundan denilir: **جَدْيٌ أَذْرَأُ** ve **عَنَاقٌ ذَرْآء**; başında beyazlık olduğu zaman.
Ve **مِلْحٌ ذَرْآنِيٌّ** ve **ذَرَآنيٌّ**: hafifletilmiş olarak; ağırlaştırma daha iyidir; yani şiddetli beyaz.
**النَّضْر** dedi: Ekini ilk ektiğin zaman ona **الذَّرِيء** adını verirsin.
Ve biz bir araziyi **ذَرَأْنَا**; yani onu ektik (tohumladık).
Ve falandan bana sözden bir **ذَرْءٌ** ulaştı; ondan bir tarafı sana ulaştığı ve tamamlanmadığı zaman.
**أبو عُبَيدة** dedi: O, sözden az bir şeydir.
**صَخْر بن حَبْنَاء** dedi:
أَتانِي عن مُغِيرةَ ذَرْءُ قَوْلٍ
وعن عِيسَى فقلتُ له كذاكا

**ذرا** : **اللَّيْثُ** dedi: Denilir: Rüzgâr toprağı **ذَرَت**; onu **تَذْرُوه** **ذَرْواً**; onu taşıyıp savurduğu zaman.
Ve denilir: Yemeği **ذَرْيتَ**, ve onu **ذَرَوْته**; **تَذْرِيةً** ve **ذَرْواً**.
Ve yemeği onunla savurduğun tahta parçasına **المِذْرَاة** denilir.
Dedi: **الذَّرى**: savurduğun şeyin adıdır; tıpkı **النَّفَض** gibi; silkelediğin şeyin adıdır.
**رُؤْبة** dedi:
كالطِّحْنِ أو أَذْرَت ذَرًى لم يُطْحَنِ
Yani: rüzgârın savurması: toprağın ince kırıntısı.
Dedi: **الذَّرَى**: soğuk rüzgârdan seni örten şeydir; duvardan veya ağaçtan; denilir: **تَذَرَّ** kuzeyden bir **ذَرًى** ile.
Ve denilir: **الشَّوْل** için soğuktan bir **ذَرًى** yapın; o da, **العَرْفج** ve başkasından ağacın sökülüp, kuzeyin estiği tarafa gelecek şekilde bir kısmının bir kısmı üzerine konulmasıdır; develerin barınağında onunla çevrilir.
Ve **الذَّرَى**: gözyaşından dökülen şeydir; göz, gözyaşını **أَذْرت**; onu **تُذْرِيه** **إذْرَاءً** ve **ذَرًى**.
**شَمِرٌ** , **ابن الأعْرابيّ** ve **ابن شُمَيل**’den: Rüzgâr toprağı **ذَرَت**, ve onu **أَذْرَتْ**.
**شَمِرٌ** dedi: **( أَذْرَته )**’nin mânâsı: onu söküp onunla attı.
Dedi: İkisi iki lugattır: Rüzgâr toprağı **ذَرَت**; onu **تَذْرُوه** ve onu **تَذْرِيه**.
**أبُو الهَيْثم** dedi: Rüzgâr toprağı **ذَرَت**: onu uçurdu; ve **( أذْرَته )**’yi, “uçurdu” mânâsında inkâr etti.
Dedi: Ancak şöyle denilir: Bir şeyi bir şeyden **أذْرَيْت**; onu attığın zaman; **امْرُؤُ القَيْس** dedi:
فتُذْرِيك من أُخْرى القَطَاة فتَزْلَقِ
Dedi: Mânâsı: düşer ve atılır.
Dedi: Elek bir şeyi kaldırmaz; ancak ince olanı düşürür ve iri olanı tutar.
Dedi: Kur’ân ve Arapların sözü bunun üzerinedir; Allah Teâlâ dedi: **( )** ( **الذاريات** : 1 ) yani: rüzgârlar.
Ve başka bir yerde dedi: **( تَذْرُوهُ الرِّياحُ )** ( **الكهف** : 46 ) .
Ben dedim: **المُنذريّ** bana, **أبي عَبَّاس**’tan, **ابن الأعرابي**’den haber verdi: dedi: Rüzgâr **ذَرَّت** ve **أَذْرت**; toprağı **ذَرَت**ği zaman.
Dedi: Denilir: Buğdayı **ذَرَوْتُ**; onu **أَذْرُوها** **ذَرْواً**.
Ben dedim: Bu, **شَمِرٌ**’in **ابْنِ الأعْرابيّ**’den rivayet ettiği şeye uygundur.
**اللَّيْثُ** dedi: **الإذْرَاءُ**: bir şeyi vurmandır; onunla atarsın; dersin: Onu kılıçla vurdum da başını **أَذْرَيْتُ**; onu mızrakladım da onu atından **أَذْرَيْتُ**; yani onu devirdim.
Ve kılıç darbesini **يُذْرِي**; yani onunla atar.
**الأصْمَعيّ** dedi: Falan **ذَرا** **يَذْرُو**; yani hızlı bir geçişle geçti.
**العَجَّاج** dedi:
إذا مُقْرَمٌ مِنّا ذَرَا حَدُّ نابِه
تَخَمَّط فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ
Dedi: Ve **ريحٌ ذارِيةٌ**: toprağı **تَذْرُو**; ve bundan: insanların buğdayı savurması (**تَذْرِية**)dır.
Dedi: Bir şeyi **أَذْرَيْتُ**: onu attığım zaman; tıpkı ekin için tohumu atman gibi.
Dedi: Buğdayın taşınıp savrulduğu şeye **المِذْرَى** denilir.
Ve falan, falanı **يذَرِّي**; o, onun işini yükseltmesi ve onu övmesidir; ve şu beyti okudu:
عَمْداً أُذَرِّي حَسبِي أن يُشْتَما
بهدر هَدَّارٍ يَمُجّ البَلْغَما
Ve denilir: Falan, falanın **ذَرَى**sındadır; yani gölgesindedir.
Ve denilir: Bu ağaçla **استَذْر**; yani onun sıcaklığında ol.
**أبو عُبَيد**: **المِذْرَى**: kuyruğun yağlı kısmının ucu; **الرَّانِفَةُ**: onun perçemidir; ve şu beyti okudu:
أحَوْلي تَنْفُضُ آسْتُك مِذْرَوَيْها
لِتَقْتُلني فها أَنذا عُمَارَا
**أبو عُبَيد** dedi: Başkası dedi ki: **المِذْرَوان**: iki yağlı kısmın ucu; onların tekili yoktur. Dedi: Bu, iki sözün daha iyisidir; çünkü eğer onların tekili olsaydı ve **( مِذّرَى )** denilseydi, tesniyede **مِذْرَيان** denilirdi.
**الأَصْمَعيّ** dedi: Yaydan da **المِذْرَوان**: alttan ve üstten kirişin üzerine düştüğü iki yerdir; ve Hüzellî’nin beytini okudu:
على عَجْسِ هَتَّافة المِذْرَوَيْن زَوْراء مُضْجَعةِ في الشّمَالِ
**الْحَسنُ البَصْريّ** dedi: Ne isteriz ki, onların birini **مِذْرَوَيْه**’ini silkerken göresin? “İşte ben buradayım; beni tanıyın” der.
**أبو عُبَيد** dedi: **المِذْرَوان** sanki iki yağlı kısmın iki dalı gibidir; ve **عَنْترة**’nin beytini okudu.
Başkası dedi: **المِذْرَوان**: her şeyin ucu. **الحسن** onlarla iki omuz başının dalını murad etti; bu, tehdit ederek gelen adama söylenir. **أبو عَمْرو** böyle dedi.
**أبو عُبَيد** , **أبي زَيْد**’den: Falan oğullarını **تَذَرَّيْتُ** ve onları **تَنَصَّيْتُ**; onlardan **الذِّرْوَة** ve **النَّاصِية** içinde evlendiğim zaman; yani şeref ve yücelik ehli içinde.
Denilir: **نَعْجَةٌ مُذَرَّاةٌ** ve **كَبْشٌ مُذَرًّى**; iki kürek kemiği arasında, kırkılmamış bir yün tutamı bırakıldığı zaman; ve **ساعدة الهُذليّ** dedi:
ولا صُوارٌ مُذَرَّاةٌ مَنَاسِجُها
مِثْلُ الفَرِيد الذي يَجْرِي مِن النُّظُمِ
Ve her şeyin **ذِرْوَةُ**si: onun en üstüdür; çoğulu: **الذُّرَى**.
Ve **ذِرْوَة**: çölde bir yerin adıdır.
Ve **ذَروة**: bir adamın adıdır.
Ve **ذِرْوَةُ الصُّمَّان**: onun yüksek kısmıdır.
**أبو زَيد**: Şüphesiz falan, **كريمُ الذَّرَى**dır; yani tabiatı kerimdir.
Başkası dedi: **الذّرَة**: bir danedir; bir tanesine **ذُرَةٌ** denilir; ve ona **أَرْزَن** denilir.
Ebû Bekir hadîsinde: Şüphesiz sizden birinizin **حَسَك السَّعْدان** üzerinde uyuması nasıl acı verirse, **الصُّوف الأذْرِيّ** üzerinde uyumak da size öyle acı verecektir.
**المُبرّد** dedi: **الأذْرِي** , **أَذْرَبيجان**’a nisbetlidir. Araplar da böyle söyler; **الشَّمّاخ** dedi:
تَذَكَّرتُهَا وَهْناً وقد حال دُونَها
قُرَى أَذْرَبِيجان المَسالِحُ والجَالُ
**العُتبي** dedi: **المِذْرَوَان**: her şeyin iki yanı; Araplar der ki: Falan, iki yanını vurur, iki böğrünü sallar, iki **مِذْرَوَيْه**’ini silker hâlde geldi; ve onlar iki omzudur.
Ve denilir: Ak saç, iki **مِذْرَوَيْه**’ini örttü; başının iki yanını murad eder; ve onlar iki şakak kısmıdır; ikisine **مِذْرَوَيْن** adı verildi; çünkü ikisi **يَذْرِيان**; yani ağarırlar. Ve **الذرَى**: o, aklıktır. Ve onun sakalı **ذَرِيت** oldu; sonra omuzlara, iki yağlı kısma ve iki uca mecaz yapıldı; Hüzellî dedi:
على عَجْسِ هَتّافة المِذْرَوَيْن زَوْراء مُضْجَعة في الشَّمَالِ

**ذأر** : Hadiste rivayet edildi ki şöyle denildi: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) kadınları dövmeyi yasaklayınca, kocalarına karşı **ذَئِرْن** oldular.
**أبو عُبَيد** dedi: **الأصمَعِيّ** dedi: yani ürktüler, başkaldırdılar ve cüret ettiler; bundan denilir: **امْرأةٌ ذَئِر**; **فَعِل** vezni üzere; ve **عبِيدُ بن الأبْرص** dedi:
لمّا أتاني عن تَمِيم أنَّهم
ذَئِرُوا لِقَتْلَى عامِرٍ وَتَغضَّبُوا
Yani: bundan ürktüler ve onu yadırgadılar. Ve denilir: bundan tiksindiler.
**ثَعلب** , **ابن الأعْرابيّ**’den: **الذّائِر**: öfkeli. Ve **الذَّائر**: ürkek. Ve **الذَّائِرُ**: tiksinen.
**أبو عُبَيد**: Dişi deve **ذاءَرَت**; **فاعلت** üzere; o hâlde o **مُذَائِر**dir; huyu kötüleştiği zaman; aynı şekilde kadın da başkaldırdığı zaman; **الحُطَيْئة** dedi: **( ذارَت بأَنْفها )**; bundan, hafifletilmiş olarak.
Dedi: **الأصمعيّ** dedi: **ناقةٌ مُذَائِر**: o, burnuyla böğürüp inleyen ve sevgisi doğru olmayan devedir.
**اللَّيْثُ** dedi: **ذَئِر**: düşmanına karşı öfkelendiği ve ona saldırmaya hazırlandığı zaman.
Dedi: Onu **أَذأَرْتُ**; yani onu mecbur bıraktım.
Başkası dedi: Adamı falanla **أَذأَرتُ**; onu ona karşı kışkırttığım ve ona onu musallat ettiğim zaman; böylece ona karşı **ذَئِر** oldu.

**ذير** : Ben dedim: **الذِّيَارُ**, hemzesiz, sütlü devenin memelerine sarılan yaş gübredir; onu, sağmayı kesmek istediklerinde, **الصِّرار**’ın ona tesir etmemesi için.
Ve çoban onun memelerini **ذَيَّرَ** etti; onları **الذِّيار** ile sıvadığı zaman.
**أَبو صَفْوان الأسَديّ** , **ابن مَيّادة**’yı hicvederek söyledi; **مَيّادة** onun annesiydi:
لَهْفِي عَلَيْكَ يابْن مَيّادَة الّتي
يكونُ ذِياراً لا يُحَتّ خِضَابُها
إذا زَبَنتْ عنها الفَصيلَ برِجْلِها
بَدَا من فُروج الشَّمْلَتيْن عُنَابُها
**عُنَابها** ile murad etti: onun klitorisini.
**اللَّيْثُ** dedi: Toprakla karıştırılan tezek, karıştırmadan önce **خُثّةً** diye adlandırılır; karıştırılınca o **ذِيرَةٌ**dir; devenin memelerine sürülürse, yavru onu emmesin diye, o **ذِيَار**dır; ve şu beyti okudu:
غَدَتْ وهي مَحْشُوكةٌ حافِلٌ
فَرَاخَ الذِّيَار عليها صَخِيمَا

و**ذر** : **عُثمان** (Allah ona rahmet etsin) hadîsinde: Ona, bir adamın diğerine “Ey **شامّة الوَذْرِ**’in oğlu” dediği yükseltildi de ona had uyguladı.
**أَبو عُبَيد** dedi: Bu, mânâsı iftira olan bir kelimedir.
Dedi: **الوَذْرَة**: etten bir parçadır; **الفِدْرة** gibi. Ancak muradı: “Ey **المَذَاكير**i koklayan” idi; ondan kinaye yaptı; Araplar onunla sövüşürlerdi. Aynı şekilde ona “Ey **ذات الرَّاية**’nin oğlu” ve “Ey **مُلْقَى أَرْحُل الرُّكْبَان**’ın oğlu” dediği zaman.
**أَبو زَيد** dedi: “Ey **شامّة الوَذْر**’in oğlu” sözlerinde, onunla **القُلَف**’i murad ettiler.
Dedi: **الوَذْرُ**: et parçasıdır.
Ve **الوَذْرَة**’yi **وَذَرْتُ**; onu **أَذِرُها** **وَذْراً**; onu parça parça ettiğim zaman.
**أَبو العبّاس** , **ابن الأعرابيّ**’den: **الوَذَفة** ve **الوَذَرة**: kadının klitorisi.
Ve **المُنذريّ** bana, **الحَرَاني**’den, **ابن السّكيت**’ten haber verdi: dedi: **ذَرْذَا** denilir, ve **دَعْ ذا**; **وذَرْتُه** denilmez, **وَدَعْتَه** de denilmez. Ama şimdiki zamanda **يَذَرُه** ve **يَدَعُه** denilir. Ve denilmez: **وَاذرٌ**, ne de **وَادِعٌ**; fakat denilir: Onu terk ettim; ben **تَارِكٌ**im.
**اللَّيْثُ** dedi: Araplar, **( يَذر )**’den masdarı ve mâzî fiili öldürmüş, onu şimdiki zamanda ve emirde kullanmıştır; masdarı istediklerinde “Onu **ذَرْه** **تَرْكاً**” derler.
Ve **ثَريدة** çok **الوَذْرِ**lidir; yani et parçaları çoktur.
Ve onun sözü: **( يَسِيرٍ ذَرْنِى وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً )** ( **المدثر** : 11 ) yani: onu bana bırak; çünkü ben onu cezalandırırım ve işini sana yeterim.
Ve **أُمِّ زَرْع** hadîsinde: “Şüphesiz ben, onu **أَذَره**memekten korkarım.”
**أَبو بكر** dedi: **ابن السِّكّيت** dedi: Mânâsı: Ben, onun vasfını **أَذَر**memekten, onu uzunluğundan kesmemekten korkarım.
**أَحمد بن عُبَيد** dedi: Mânâsı: Ondan ayrılmaya güç yetirememekten korkarım; çünkü çocuklarım ondandır ve benimle onun arasındaki bağlar sebebiyle.

**روذ** : **أَبو العبَّاس** , **ابن الأعْرابيّ**’den: **الرَّوْذَةُ**: gidip gelmedir.
Ben dedim: Harfin kaydı, ذال ile kayıtlı bir nüshada böyledir. Ben onda duruyorum. Belki de o: **رَوْدَة**’dir; **رَادَ ، يَرُود**’dan.

**رذي** : **اللَّيْثُ** dedi: **الرَّذِيّ**: develerden, helâk olmuş bırakılmış olan; hareket etmeye güç yetiremeyen; dişisi **رَذِيّة**; fiil **رَذِيَ** **يَرْذَى** **رَذَاوَةً**; ve onu **أَرْذَيْتُ**.
**يُونُس** hadîsinde: Balık onu **رَذِيَّا** olarak dışarı attı.
**ثَعْلب** , **ابن الأَعرابيّ**’den: **الرَّذِيّ**: her şeyden zayıf olan; **لَبِيد** dedi:
يَأْوي إلى الأَطْناب كُلُّ رَذِيَّةٍ
مِثْلُ البَلِيَّة قالِصاً أَهْدَامُها
Murad etti: Açlığın zayıflattığı her kadın, isteyerek kendini ortaya atar. Ve **رَذِية**: **مفعولة** mânâsında **فعيلة**dir.
Ve **المُرْذَاةُ**: açlık ve verem onu zayıflatmış olandır. Ve **السُّلاَلُ**: bedene yapışık iç hastalıktır; onu durmadan soyar da eritir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والراء وما يثلثهما)
   (ذرع) الذال والراء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على امتدادٍ وتحرُّك إلى قُدُم، ثم ترجع الفروعُ إلى هذا الأصل. فالذِّراع ذِراع الإنسان، معروفة. والذَّرع: مصدر ذَرَعْتُ الثَّوبَ والحائطَ وغيرَه. ثمّ يقال: ضاق بهذا الأمر ذَرْعاً، إذا تكلَّفَ أكثَرَ ممّا يطيق فَعَجَز. ويقال ذَرَعَهُ القَيء: سبقَه. ومَذَارِعُ الدَّابة: قوائمها، والواحد مِذْراع. وتَذَرّعَتِ الإِبلُ الماءَ: خاضت بأذْرُعها([1]). ومَذَارع الأرض: نواحيها، كأنَّ كلَّ ناحيةٍ منها كالذِّراع. ويقال ذَرَعْتُ البعير: وَطئْتُ على ذِراعه ليركَبَ صاحبي. وتذَرَّعَتِ المرأةُ الخُوصَ، إذا تنقَّتْه، وذلك أنّها تُمِرّه مع ذراعها. قال:
  * تذرُّعُ خِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ([2]) *
  والذَّريعة: ناقةٌ يتَسَتَّر بها الرّامِي يرمي الصَّيد. وذلك أنَّه يتذرّع معها ماشياً.
  ومن الباب: تذرَّعَ الرّجُل في كلامه. والإِذْراع: كثرةُ الكلام. وفرس ذَريعٌ: واسع الخَطْو بَيِّن الذَّرَاعَة. وقوائِمُ ذَرِعاتٌ: خفيفات. والذِّراعان: نجمان، يقال هما ذِراعا الأسد. ويقال للمرأة الخفيفة اليدِ بالغَزْل: ذَِرَاع. قاله الكِسائيّ. ويقال ثورٌ مذرَّع، إذا كان في أذرُعِهِ لُمَعٌ سُودٌ. ومطرٌ مذرِّع، وهو الذي إذا حُفِرَ عنه بلغ من الأرض قدر ذِراع. والمذرَّع من الرّجال: الذي يكون أمُّه عربيّة وأبوه خسيساً غيرَ عربيّ. وإنَّما سُمِّي مذرَّعاً بالرَّقْمَتينِ في ذِراع البغل، لأنّهما أتَتَا من قِبَل الحِمار. ويقال للرجل تَعِدُهُ أمراً حاضراً: هو لَكَ مِنِّي على حَبْل الذِّراع. ويقال لصَدْر القناة: ذِراع العامل. والذِّراعان: [هَضَبَتَانِ([3])]. قال:
  * إلى مَشْرَبٍ بينَ الذِّراعَين بارِدِ([4]) *
  والمَذَارع: ما قرُب من الأمصار، مثل القادسيّة من الكوفة والمَذارع من النَّخل: القريبة من البيوت. وزقٌّ مِذْرَاعٌ([5])، أي طويل ضَخْم. ويقال ذَرَّعَ لي فلانٌ شيئاً من خَبَرٍ، أي خَبَّرَني. ويقال ذرّع الرجل في سَعْيِهِ، إذا عدا فاستعانَ بيديه وحرَّكهما. ويقال للبَشير إذا أومَأَ بيده: قد ذَرّع البَشيرُ. وهو علامةُ البُِشارة.
  (ذرف)  الذال والراء والفاء ثلاثُ كلماتٍ، لا ينقاس. فالأولى ذَرَفَت العينُ دمْعَها. وذَرَفَ الدّمعُ يَذْرِف ذَرْفاً. وَمَذَارف العَينِ: مدامعها. والثانية ذَرَفَ يَذْرِفُ ذَرَفانا، وذلك إذا مشَى مَشْياً ضعيفاً. والثالثة ذرّف على المائة، أي زادَ عليها.
  (ذرق)  الذال والراء والقاف ليس بشيء. أما الذي لِلطائر فأصله الزاء، وقد ذكر في بابه. والذَّرَق: نبْت؛ يقال أذرقَت الأرضُ، إذا أنبَتَتْهُ.
(ذرو)  الذال والراء والحرف المعتل أصلان: أحدهما الشَّيءُ يُشرِف على الشَّيء ويُظِلّه، والآخر الشَّيء يتساقط متفرّقاً.
  فالذُِّروة: أعْلَى السَّنامِ وغيره، والجمع ذُرىً. والذَّرَا: كلُّ شيءٍ استترْتَ به. تقول: أنا في ظِلِّ فُلانٍ، أي ذَرَاه. والمِذْرَوَانِ: أطراف الأَلْيَتَينِ؛ لأنّهما يُشرفان على [ما] بينَهما.
  وأما الآخر فيقول: ذَرَا نابُ الجَمَل، إذا انكسَرَ حدُّه. قال أوسٌ:
إذا مْقَرَمٌ منَّا ذَرا حَدُّ نابِهِ *** تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ([6])  ومن الباب ذَرَت الرِّيحُ الشَّيءَ تَذْرُوه. والذَّرَا: اسمٌ لما ذَرَتْهُ الرِّيح.ويقال* أذْرَت العينُ دمْعَها تُذْريه. وأَذْرَيْتُ الرّجُلَ عن فرَسه: رميتُه. ويقال إنَّ الذَّرَى اسمٌ لما صُبّ من الدّمع.
  ومن الباب قولُهم: بلَغنِي عنه ذَرْوٌ مِن قولٍ، وذلك ما يُساقِطُه من أطراف كلامه غيرَ متكامِل.
  (ذرأ)  الذال والراء والهمزة أصلان: أحدهما لونٌ إلى البياض، والآخر كالشَّي يُبذَرُ ويُزْرَع.
  فالأوّل الذُّرْأة، وهو البياضُ من شَيبٍ وغيرِه. ومنه ملح ذَرَآنِيٌّ وذَرْآنيّ. والذُّرْأة: البياض. ورجل أذرَأُ: أشيب، والمرأة ذَرْآء. وقال الشيبانيّ: شَعْرَةٌ ذَرْآءُ، على وزن ذرعاء، أي بيضاء. والفِعل منه ذَرِئَ يَذْرَأُ. ويقال إِنَّ الذَّرْآءَ من الغنم: البَيضاء الأذُن.
  والأصل الآخر: قولهم ذَرَأْنا الأرضَ، أي بذَرْناها. وزرعٌ ذرِيءٌ، [على] فعيل. وأنشد:
شقَقْتِ القلبَ ثم ذرَأْتِ فِيهِ *** هَواكِ فليمَ فالتَامَ الفُطُورُ([7]) ومن هذا الباب: ذرَأَ اللهُ الخَلْق يذرؤُهُم. قال الله تعالى: ﴿يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ﴾ [الشورى 11].
  وممّا شذّ عن الباب قولهم أذْرَأْتُ فلاناً بكذا: أوْلَعْتُه به. وحُكِيَ عن ابن الأعرابيّ: ما بيني وبينه ذَرْءٌ، أي حائلٌ.
  (ذرب)  الذال والراء والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خلاف الصَّلاح في تصرُّفه، مِن إقدامٍ وجرأةٍ على ما لا ينبغي. فالذَّرَبُ: فَسادُ المَعدة. قال أبو زيد: في لِسانِ فلان ذَرَبٌ([8])، وهو الفُحْش. وأنشد:
أرِحْني واستَرِحْ مِنِّي فإنِّي *** ثَقِيلٌ مَحْمَلِي ذَرِبٌ لِسانِي([9])  وحكى ابنُ الأعرابيّ: الذّرَبُ: الصدأ الذي يكون في السَّيف. ويقال ذَرِبَ الجُرح، إذا كان يزدادُ اتِّساعاً ولا يَقبل دواء. قال:
أنت الطبيبُ لأدْواء القلوب إذا *** خِيِفَ المُطَاوِلُ من أدوائِها الذّرِبُ  وبقيت في الباب كلمةٌ ليس ببعيد قياسُها عن سائر ما ذكرناه؛ لأنَّها لا تدلُّ على صلاحٍ، وهي الذَّرَبَيَّا، وهي الدَّاهية. يقال: رماه بالذَّرَبَيَّا. قال الكميت:
رمانِيَ بالآفات من كلِّ جانبٍ *** وبالذَّرَبَيَّا مُرْدُ فِهْرٍ وشِيبُها([10])  (ذرح)  الذال والراء والحاء معظَمُ بابِهِ أصلٌ واحدٌ، وهو تفريق الشَّيء على الشيء يكسُوه صِبْغاً([11]). يقال ذَرَّحْتُ الزّعفرانَ في الماء، إذا جعلت فيه شيئاً منه يسيراً. ثم يقال أحْمَرُ ذَرِيحِيٌّ، كأنَّ الحُمْرَة ذُرِّحتْ عليه. والذَّرِيح: فحل ينسب إليه الإبل. وممكنٌ أن يكون ذلك للونه، كما يقال أحمر([12]). قال:
  * من الذَّرِيحيّاتِ ضَخْماً آرِكا([13]) *
  والذرائح: الهِضاب، واحدتها ذَريحة. وقد يمكن أن تُسمّى بذلك للَوْنها. قال الله عز وجلَّ ﴿وَمِنَ الجِبالِ جُدَدٌ بيضٌ وحُمْرٌ﴾[فاطر 27].
  ومن الباب أيضاً: الذَّرَارِيح، واحدتها ذُرُّوحَةٌ وذُرَّاحَةٌ وذُرَحْرَحة([14]). يقال ذَرّحَ طعامَه، إذا جعل فيه ذلك. وحكى ناسٌ عَسَلٌ مُذَرَّحٌ، أُكْثِر عليه الماء.
      والله أعلم بالصّواب.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) في المجمل: "خاضته بأذرعها".
([2]) صدر بيت لقيس بن الخطيم في ديوانه 12 واللسان (ذرع، خرص، شطب). وصدره:
* ترى قصد المران تهوى كأنها *
([3]) التكملة من المجمل ومعجم البلدان (4: 192) واللسان (ذرع 453).
([4]) أنشد هذا الشطر في اللسان (ذرع).
([5]) بدله في اللسان "مذرع" على مفعل. ويقال أيضاً "ذراع" وهو ما جاء في المجمل.
([6]) ديوان أوس 27 واللسان (قرم، ذرا، خمط). وصدره في المجمل.
([7]) البيت لعبيد الله بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، كما في اللسان (ذرأ) وأمالي ثعلب 284.
([8]) في الأصل: "في إيمان فلان ذرب" تحريف. وفي المجمل: "في لسانه ذرب".
([9]) أنشده في اللسان (ذرب).
([10]) البيت في المجمل واللسان (ذرب)، وقصيدته في الهاشميات 85.
([11]) في الأصل " صنيعا".
([12]) في الأصل: " حمر". وفي اللسان: " وبعير أحمر لونه مثل لون الزعفران إذا أجسد به الثوب".
([13]) لمبشر بن هذيل بن زافر الفزاري أحد بني شمخ، كما في أمالي ثعلب 452. وأنشده في اللسان (ذرح، لكك) بدون نسبة.
([14]) فيه اثنتا عشرة لغة ذكرها صاحب القاموس. وهي دويبة حمراء منقطة بسواد، تطير، أو هي من السموم.
ـ

##### Türkçe

(باب **الذال** ve **الراء** ve onları üçleyen şey)

   (**ذرع**) **الذال** ve **الراء** ve **العين** tek bir asıldır; bir uzamaya ve öne doğru bir harekete delâlet eder; sonra dallar bu asla döner. Şu hâlde **الذِّراع** insanın zira‘ıdır; bilinir. Ve **الذَّرع**: **ذَرَعْتُ** elbiseyi ve duvarı ve başkasını (ölçtüm) sözünün masdarıdır. Sonra denir ki: bu iş ile **ذَرْعاً** daraldı; eğer gücünün yettiğinden daha çoğunu yüklenip de âciz kalırsa. Ve denir: **ذَرَعَهُ القَيء**; onu geçti. Ve **مَذَارِعُ الدَّابة**: onun ayaklarıdır; teki **مِذْراع**. Ve **تَذَرّعَتِ الإِبلُ الماءَ**: kollarıyla suya daldılar([1]). Ve **مَذَارع الأرض**: onun taraflarıdır; sanki onun her bir tarafı **الذِّراع** gibidir. Ve denir: **ذَرَعْتُ البعير**; arkadaşım binsin diye zira‘ının üzerine bastım. Ve **تذَرَّعَتِ المرأةُ الخُوصَ**; eğer onu ayıklayıp seçtiyse; bu, onun onu zira‘ıyla birlikte geçirmesindendir. Dedi ki:
  * **تذرُّعُ خِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ**([2]) *
  Ve **الذَّريعة**: avcıya, avı atarken onunla örtündüğü bir dişi devedir. Bu, onun onunla birlikte yürüyerek **يتذرّع** olmasındandır.
  Ve babdandır: adam sözünde **تذرَّعَ** etti. Ve **الإِذْراع**: sözün çokluğudur. Ve **فرس ذَريعٌ**: adımı geniş, **الذَّرَاعَة**si açık olan. Ve **قوائِمُ ذَرِعاتٌ**: hafif olanlar. Ve **الذِّراعان**: iki yıldızdır; denir ki onlar aslanın iki zira‘ıdır. Ve iplik eğirmede eli hafif olan kadına **ذَِرَاع** denir. Bunu **الكِسائيّ** söyledi. Ve denir: **ثورٌ مذرَّع**; eğer onun zira‘larında siyah parıltılar varsa. Ve **مطرٌ مذرِّع**: o, eğer ondan (toprak) kazınırsa yerden bir zira‘ miktarı (derinliğe) ulaşandır. Ve erkeklerden **المذرَّع**: annesi Arap, babası aşağılık, Arap olmayan olan kimsedir. Ancak ona, katırın zira‘ındaki iki benek sebebiyle **مذرَّع** denildi; çünkü o ikisi eşek tarafından gelmiştir. Ve erkeğe, ona hazır bir şeyi vaad eden (kimse hakkında) denir: o, benim tarafımdan senindir, **على حَبْل الذِّراع** üzere. Ve mızrağın göğsüne **ذِراع العامل** denir. Ve **الذِّراعان**: [iki tepedir([3])]. Dedi ki:
  * **إلى مَشْرَبٍ بينَ الذِّراعَين بارِدِ**([4]) *
  Ve **المَذَارع**: şehirlerden yakın olan şeydir; kādisiyye’nin kūfe’ye yakınlığı gibi. Ve hurmadan **المَذارع**: evlere yakın olan. Ve **زقٌّ مِذْرَاعٌ**([5]): yani uzun, iri. Ve denir: falan bana bir haberden bir şey **ذَرَّعَ** etti; yani bana haber verdi. Ve denir: adam koşusunda **ذرّع** etti; eğer koştu da elleriyle yardım alıp onları hareket ettirdiyse. Ve müjdeciye, eliyle işaret edince denir: müjdeci **ذَرّع** etti. Ve o, müjdenin alâmetidir.

  (**ذرف**) **الذال** ve **الراء** ve **الفاء** üç kelimedir; kıyas edilmez. Birincisi: göz yaşını **ذَرَفَت**. Ve gözyaşı **ذَرَفَ**; **يَذْرِف** **ذَرْفاً**. Ve **مَذَارف العَينِ**: onun gözyaşı yerleridir. İkincisi: **ذَرَفَ**; **يَذْرِفُ** **ذَرَفانا**; bu, zayıf bir yürüyüşle yürüdüğü zamandır. Üçüncüsü: yüzün üzerine **ذرّف** etti; yani onun üzerine artırdı.

  (**ذرق**) **الذال** ve **الراء** ve **القاف** bir şey değildir. Kuşa ait olan ise aslı **الزاء**dır; onun babında zikredildi. Ve **الذَّرَق**: bir bitkidir; denir: yer **أذرقَت**; eğer onu bitirdiyse.

(**ذرو**) **الذال** ve **الراء** ve illetli harf iki asıldır: birincisi, bir şeyin bir şeyin üzerine yükselip ona gölge etmesi; ikincisi, bir şeyin dağınık olarak dökülmesidir.
  Şu hâlde **الذُِّروة**: hörgücün ve başkasının en üstüdür; cem‘i **ذُرىً**. Ve **الذَّرَا**: kendisiyle örtündüğün her şeydir. Dersin: ben falanın gölgesindeyim; yani onun **ذَرَاه**ındayım. Ve **المِذْرَوَانِ**: iki kalçanın uçlarıdır; çünkü ikisi, aralarındaki [şeyin] üzerine yükselir.
  Diğeri ise şöyle der: devenin azı dişinin ucu **ذَرَا** etti; eğer keskinliği kırıldıysa. **أوسٌ** dedi:
إذا مْقَرَمٌ منَّا ذَرا حَدُّ نابِهِ *** تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ([6])  Ve babdandır: rüzgâr bir şeyi **ذَرَت**; onu **تَذْرُوه**. Ve **الذَّرَا**: rüzgârın savurduğu şeye isimdir. Ve denir: göz yaşını **أذْرَت**; onu **تُذْريه**. Ve ben adamı atından **أَذْرَيْتُ**: onu attım. Ve denir ki **الذَّرَى** gözyaşından dökülen şeye isimdir.
  Ve babdandır onların sözü: onun hakkında bana sözden bir **ذَرْوٌ** ulaştı; bu, onun sözünün uçlarından, tamamlanmamış olarak döktüğü şeydir.

  (**ذرأ**) **الذال** ve **الراء** ve **الهمزة** iki asıldır: birincisi beyazlığa meyleden bir renktir; diğeri, ekilip dikilen şey gibi bir şeydir.
  Birincisi **الذُّرْأة**dir; o, ak saçtan ve başkasından olan beyazlıktır. Ondandır: **ملح ذَرَآنِيٌّ** ve **ذَرْآنيّ**. Ve **الذُّرْأة**: beyazlıktır. Ve **رجل أذرَأُ**: kır saçlı; kadın ise **ذَرْآء**. Ve **الشيبانيّ** dedi: **شَعْرَةٌ ذَرْآءُ**, **ذرعاء** vezninde; yani beyaz. Ve fiili ondan: **ذَرِئَ**; **يَذْرَأُ**. Ve denir: koyundan **الذَّرْآءَ**: kulağı beyaz olan.
  Diğer asıl: onların sözü **ذَرَأْنا الأرضَ**; yani onu ektik. Ve **زرعٌ ذرِيءٌ** [**فعيل** üzere]. Ve inşad etti:
شقَقْتِ القلبَ ثم ذرَأْتِ فِيهِ *** هَواكِ فليمَ فالتَامَ الفُطُورُ([7]) Ve bu babdandır: Allah mahlûku **ذرَأَ** etti; onları **يذرؤُهُم**. Allah Teâlâ dedi: ﴿**يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ**﴾ [الشورى 11].
  Ve babdan şâz olan şeylerdendir onların sözü: falanı bununla **أذْرَأْتُ**; ona onu alıştırdım. Ve **ابن الأعرابيّ**den hikâye edildi: benimle onun arasında bir **ذَرْءٌ** vardır; yani bir engel.

  (**ذرب**) **الذال** ve **الراء** ve **الباء** tek bir asıldır; davranışında salahın zıddına delâlet eder: uygun olmayan şeye atılma ve cüret etme cinsinden. Şu hâlde **الذَّرَبُ**: midenin bozulmasıdır. **أبو زيد** dedi: falanın dilinde **ذَرَبٌ**([8]) vardır; o, çirkin sözdür. Ve inşad etti:
أرِحْني واستَرِحْ مِنِّي فإنِّي *** ثَقِيلٌ مَحْمَلِي ذَرِبٌ لِسانِي([9])  Ve **ابنُ الأعرابيّ** hikâye etti: **الذّرَبُ**: kılıçta bulunan pastır. Ve denir: yara **ذَرِبَ**; eğer genişlemeyi artırır da ilacı kabul etmezse. Dedi ki:
أنت الطبيبُ لأدْواء القلوب إذا *** خِيِفَ المُطَاوِلُ من أدوائِها الذّرِبُ  Ve babda, kıyası zikrettiklerimizin geri kalanından uzak olmayan bir kelime kaldı; çünkü o salah’a delâlet etmez; o da **الذَّرَبَيَّا**dır; o, musibettir. Denir: onu **بالذَّرَبَيَّا** ile vurdu. **الكميت** dedi:
رمانِيَ بالآفات من كلِّ جانبٍ *** وبالذَّرَبَيَّا مُرْدُ فِهْرٍ وشِيبُها([10])

  (**ذرح**) **الذال** ve **الراء** ve **الحاء**: babının çoğu tek bir asıldır; o da bir şeyi bir şey üzerine dağıtmak; ona bir boya giydirmektir([11]). Denir: suya safranı **ذَرَّحْتُ**; eğer ondan içine az bir şey koyduysam. Sonra denir: **أحْمَرُ ذَرِيحِيٌّ**; sanki kızıllık onun üzerine serpiştirilmiştir. Ve **الذَّرِيح**: develerin kendisine nisbet edildiği bir erkek devedir. Ve bu, onun rengi sebebiyle olabilir; nitekim **أحمر** denir([12]). Dedi ki:
  * من الذَّرِيحيّاتِ ضَخْماً آرِكا([13]) *
  Ve **الذرائح**: tepeler; teki **ذَريحة**. Ve bu, rengi sebebiyle adlandırılabilir. Allah عز وجلَّ dedi: ﴿**وَمِنَ الجِبالِ جُدَدٌ بيضٌ وحُمْرٌ**﴾[فاطر 27].
  Ve babdandır ayrıca: **الذَّرَارِيح**; teki **ذُرُّوحَةٌ** ve **ذُرَّاحَةٌ** ve **ذُرَحْرَحة**([14]). Denir: yemeğini **ذَرّحَ** etti; eğer onda bunu yaptıysa. Ve bazı kimseler hikâye etti: **عَسَلٌ مُذَرَّحٌ**; üzerine su çoğaltılmıştır.
      Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الذرء: إظهار الله تعالى ما أبداه، يقال: ذرأ الله الخلق، أي: أوجد أشخاصهم. قال تعالى: ﴿ولقد ذرأنا لجهنم كثيرا من الجن والإنس﴾ [الأعراف/179]، وقال: ﴿وجعلوا لله مما ذرأ من الحرث والأنعام نصيبا﴾ [الأنعام/136]، وقال: ﴿ومن الأنعام أزواجا يذرؤكم فيه﴾ [الشورى/11]، وقرئ: (تذرؤه الرياح) (سورة الكهف آية 45، وقراءة (تذرؤه) شاذة)، والذرأة: بياض الشيب والملح. فيقال: ملح ذرآني، ورجل أذرأ، وامرأة ذرآء، وقد ذرئ شعره.

##### Türkçe

- **الذرء**: Allah Teâlâ’nın ortaya çıkardığını izhar etmesidir; “**ذرأ الله الخلق**” denir; yani: onların şahıslarını var etti. Yüce Allah dedi ki: ﴿ولقد ذرأنا لجهنم كثيرا من الجن والإنس﴾ [الأعراف/179], ve dedi ki: ﴿وجعلوا لله مما ذرأ من الحرث والأنعام نصيبا﴾ [الأنعام/136], ve dedi ki: ﴿ومن الأنعام أزواجا يذرؤكم فيه﴾ [الشورى/11], ve şöyle okunmuştur: (تذرؤه الرياح) (سورة الكهف آية 45, ve (تذرؤه) kıraati şâzdır), ve **الذرأة**: ak saçın ve tuzun beyazlığıdır. Şöyle denir: “**ملح ذرآني**”, ve “**رجل أذرأ**”, ve “**امرأة ذرآء**”; ve “**ذرئ شعره**” (saçı ağardı).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ ر أ
ذرأنا الأرض وذروناها‏:‏ بذرناها‏.‏
وذرأ الله الخلق وبرأ ومن الذاريء الباريء سواه واللهم لك الذرأ والبرء ومنك السقم والبرء وقد علته ذرأة وهي بياض الشيب أول ما يبدو في الفودرين وقد ذرىء رأسه ذرأً ورجل أذرأ وامرأة ذرءاء‏.‏
وشاة ذرءاء‏:‏ بيضاء الرأس أو بيضاء الوجه‏.‏
قال‏:‏ فمر ولما تسخن الشمس غدوة بذرءاء تدري كيف تمشي المنائح أي منحـت كثيـراً فاعتـادت ذلك فهي تسامحبالمشي لا تأبى‏.‏
وملح ذرآني‏:‏ أبيض كأنه نسب إلى الذرإ بزيادة الألف والنون‏.‏

##### Türkçe

ذ ر أ
**ذرأنا** yeri ve **ذروناها**: onu ektik.
Ve Allah **ذرأ** etti (yarattı) mahlûku ve **برأ** etti; ve **الذاريء** (yaratan) **الباريء** (yaratan) O’ndan başkası yoktur. Ve “Allah’ım, Senin için **الذرأ** (yaratma) ve **البرء** (yaratma) vardır; ve Senden (gelen) hastalık ve **البرء** (iyileşme) vardır.” Ve ona **ذرأة** arız oldu; o, ak saçın beyazlığıdır; ilk beliren, iki şakakta. Ve onun başı **ذرىء** oldu, **ذرأً**; ve **أذرأ** bir adam ve **ذرءاء** bir kadın.
Ve **شاة ذرءاء**: başı beyaz yahut yüzü beyaz.
Dedi ki: “Öğle vakti güneş ısınmadan geçti; **بذرءاء** ile (bir koyunla); **المنائح** nasıl yürür bilir.” Yani çokça bağışlandı da buna alıştı; artık yürüyüşte müsamahakârdır, kaçınmaz.
Ve **ملح ذرآني**: beyaz; sanki **الذرإ**’e nisbet edilmiş gibidir; ألف ve نون’un ziyadesiyle.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

#### Madde başı: ذرأَ

في صفاتِ اللّهِ، عز وجل، الذّارِئُ، وهو الذي ذَرَأَ الخَلْقَ أَي خَلَقَهم، وكذلك البارِئُ: قال اللّه عز وجل: ولقد ذَرَأْنَا لجهنم كثيراً أَي خلقنا. وقال عز وجل: خَلَق لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكم أَزْواجاً ومِن الأَنْعام أَزْواجاً يَذْرَؤُكم فيه. قال أَبو إِسحق: المعنى يَذرَؤُكم به أَي يُكثِّركم بجعله منكم ومن الأَنعام أَزواجاً، ولذلك ذَكر الهاء في فيه. وأَنشد الفرَّاء فيمن جعل في بمعنى الباء، كأَنه قال يَذْرَؤُكم به:  وأَرْغَبُ فيها عَن لَقِيطٍ ورَهْطِه، *  ولكِنَّني عَنْ سِنْبِسٍ لَسْتُ أَرْغَبُ وذرَأَ اللّهُ الخَلْقَ يَذْرَؤُهُمْ ذَرْءاً: خَلَقَهم. وفي حديث الدُّعاءِ: أَعوذ بكَلِمات اللّهِ التامّاتِ من شَرِّ ما خَلَقَ وذرَأَ وبَرَأَ. وكأَنَّ الذَّرْء مُخْتَصٌّ بخَلْقِ الذّرِّيَّة. وفي حديث عمر رضي اللّه عنه كَتب إِلى خالِدٍ: وإِنِّي \<ص:80> لأَظُنُّكم آل الـمُغِيرَةِ ذَرْءَ النارِ، يعني خَلْقَها الذين خُلِقُوا لها. ويروى ذَرْوَ النار، بالواو، يعني الذين يُفَرَّقُون فيها، من ذَرَتِ الريحُ الترابَ إِذا فَرَّقَتْه. وقال ثعلب في قوله تعالى: يَذْرَؤُكم فيه، معناه يُكَثِّرُكُمْ فيه أَي في الخلق. قال: والذُّرِّيَّة والذِّرِّيَّةُ منه، وهي نَسْلُ الثَّقَلَيْن. قال: وكان ينبغي أَن تكون مهموزة فكثرت، فأُسقط الهمز، وتركت العرب همزها. وجمعها ذَراريُّ. والذَّرْءُ: عَدَد الذُّرِّيَّة، تقول: أَنْمَى اللّه ذَرْأَكَ وذَرْوَكَ أَي ذُرِّيَّتَكَ. قال ابن بري: جعل الجوهري الذُّرِّية أَصلها ذُرِّيئة بالهمز، فخُفِّفت همزتها، وأُلزِمَت التخفيف. قال: ووزن الذُّرِّيَّةِ على ما ذكره فُعِّيلةٌ من ذَرَأَ اللّهُ الخلقَ، وتكون بمنزلة مُرِّيقةٍ، وهي الواحدة من العُصْفُر. وغيرُ الجوهري يجعل الذُّرِّيةَ فُعْلِيَّةً من الذَّرِّئِ، وفُعْلُولةً، فيكون الأَصل ذُرُّورةً ثم قلبت الراء الاخيرة ياء لتقارب الأمثال ثم قلبت الواو ياء وأُدغمت في الياء وكسر ما قبل الياء فصار ذُرِّيةً. والزَّرْعُ أَوّلُ ما تَزْرَعُه يسمى الذَّرِيءَ. وذَرَأْنا الارض: بَذَرْناها. وزَرْعٌ ذَرِيءٌ، على فَعِيل. وأُنشد لعُبَيْداللّهِ بن عبداللّهِ بن عُتْبَة بن مَسْعُود: شَقَقْتَ القَلبَ ثم ذَرَأْتَ فيه *  هَواكَ، فَلِيمَ، فالتْأَمَ الفُطُورُ والصحيح ثم ذَرَيْتَ، غير مهموز.
ويروى ذَرَرْتَ. وأَصل لِيمَ لُئِمَ فترك الهمز ليصح الوزن. والذَّرَأُ، بالتحريك: الشَّيب في مُقدَّم الرأْس. وذرِئَ رأْسُ فلان يَذْرَأُ إِذا ابْيَضَّ. وقد علته ذُرْأَةٌ أَي شَيْبٌ. والذُّرْأَة، بالضم: الشَّمَطُ. قال أَبو نُخَيْلةَ السَّعْدِي: وقد عَلَتْني ذُرأَةٌ بادِي بَدِي، *  ورَثْيةٌ تَنْهَضُ بالتَّشَدُّدِ بادِي بَدِي: أَي أَوّلَ كلِّ شيء من بَدَأَ فتُركَ الهَمْز لكثرةِ الاستعمال وطَلَبِ التخفيف. وقد يجوز أَن يكون مِن بَدا يَبْدُو إِذا ظهر. والرَّثْيةُ: انْحِلالُ الرُّكَبِ والـمَفاصِل. وقيل: هو أَوّلُ بَياضِ الشَّيبِ. ذَرِئَ ذَرَأً، وهو أَذْرَأُ، والأُنثى ذَرْآءُ. وذَرِئَ شَعَرُه وذَرَأَ، لُغَتانِ. قال أَبو محمد الفقعسي: قالَتْ سُلَيْمى: إِنَّني لا أَبْغِيهْ،
أَراهُ شَيْخاً عارِياً تَراقِيهْ
مُحْمرَّةً مِنْ كِبَرٍ مآقِيهْ،
مُقَوَّساً، قد ذَرِئتْ مَجالِيهْ
يَقْلِي الغَوانِي، والغَوانِي تَقْلِيهْ
هذا الرَّجَز في الصحاح:
رَأَيْنَ شَيْخاً ذَرِئَتْ مَجالِيهْ
قال ابن بري: وصوابه كما أَنشدناه. والـمَجالِي: ما يُرَى من الرَّأْس إِذا اسْتُقْبِلَ الوَجْهُ، الواحد مَجْلىً، وهو مَوضِع الجَلا. ومنه يقال: جَدْيٌ أَذْرَأُ وعَناقٌ ذَرْآءُ إِذا كان في رأْسها بياض، وكَبْشٌ أَذْرَأُ ونَعْجةٌ ذَرْآءُ: في رؤوسهما بياض.
والذَّرْآءُ من الـمَعز: الرَّقْشاء الأُذُنَيْنِ وسائرُها أَسْوَدُ، وهو من شِياتِ المعز دون الضأْن. وفرس أَذْرَأُ وجَدْيٌ أَذْرَأُ أَي أَرْقَش الأُذنين.
\<ص:81>
وملح ذَرْآنِيٌّ وذَرَآنِيٌّ: شَديد البياض، بتحريك الراءِ وتسكينها، والتثقيل أَجود، وهو مأْخوذ من الذُّرْأَةِ، ولا تقل أَنْذرانِيٌّ. وأَذْرَأَنِي فلان وأَشْكَعَنِي أَي أَغْضَبَنِي. وأَذْرَأَه، أَي أَغْضَبَه وأَوْلَعَه بالشيءِ. أَبو زيد: أَذْرَأْتُ الرجلَ بِصاحِبه إِذْراءً إِذا حَرَّشْتَه عليه وأَوْلَعْتَه به فَدَبَّرَ به. غيره: أَذْرَأْتُه أَي أَلجأْته. وحكى أَبو عبيد أَذراه، بغير همز، فردَّ ذلك عليه عليّ بن حمزة فقال: انما هو أَذرأَه. وأَذْرَأَه أَيضاً: ذَعرَه. وبَلَغَنِي ذَرْءٌ مِنْ خَبَرٍ أَي طَرَفٌ منه ولم يَتكامل. وقيل: هو الشيءُ اليَسِيرُ مِنَ القَوْلِ. قال صخْر بن حَبْناء:
أَتانِي، عن مُغِيرةَ، ذَرْءُ قَوْلٍ، *  وعن عيسَى، فقُلْتُ له: كَذاكا وأَذْرأَتِ الناقةُ، وهي مُذْرِئٌ: أَنْزلَت اللَّبنَ. قال الأَزهري: قال الليث في هذا الباب يقال: ذَرَأْتُ الوَضِينَ إِذا بسَطْتَه على الأَرض. قال أَبو منصور: وهذا تصحيف منكر، والصواب دَرَأْتُ الوضِينَ إِذا بَسَطْتَه على الأَرض ثم أَنخْتَه عليه لتَشُدَّ عليه الرَّحْلَ. وقد تقدَّم في حرف الدال المهملة، ومن قال ذَرَأْتُ بالذال المعجمة بهذا المعنى فقد صحَّف، واللّه أَعلم.

##### Türkçe

Allah’ın sıfatları hakkında: **الذّارِئُ**; o, mahlûkatı **ذَرَأَ** eden, yani onları yaratan kimsedir; aynı şekilde **البارِئُ**. Allah, عز وجل, buyurdu: “Andolsun, cehennem için çoklarını **ذَرَأْنَا**” yani yarattık. Ve عز وجل buyurdu: “Sizin için kendi nefislerinizden eşler yarattı ve davarlardan da eşler; onun içinde sizi **يَذْرَؤُكم**.” Ebû İshak dedi: Mânâ, “onunla sizi **يَذرَؤُكم**” yani sizi çoğaltır; sizden ve davarlardan eşler kılmasıyla; bu sebeple “**فيه**”deki **الهاء**’yı zikretti. Ferrâ, “**في**”yi **الباء** mânâsında kılan kimse hakkında, sanki “onunla sizi **يَذْرَؤُكم**” demiş gibi, şu beyti okudu:
وأَرْغَبُ فيها عَن لَقِيطٍ ورَهْطِه، *  ولكِنَّني عَنْ سِنْبِسٍ لَسْتُ أَرْغَبُ

Allah mahlûkatı **ذَرَأَ** eder; onları **يَذْرَؤُهُمْ**; **ذَرْءاً**: onları yarattı. Duâ hadîsinde: “Allah’ın tam kelimelerine, yarattığı, **ذرَأَ** ettiği ve **بَرَأَ** ettiği şeyin şerrinden sığınırım.” Sanki **الذَّرْء** zürriyetin yaratılışına mahsus kılınmıştır.

Ömer رضي اللّه عنه hadîsinde, Hâlid’e yazdı: “Ve ben, siz Muğîre âlinin, ateşin **ذَرْءَ**’ı olduğunuzu sanıyorum”; yani onun yaratığı, onun için yaratılmış olan kimseler. **ذَرْوَ** النار diye de rivayet edilir, **الواو** ile; yani onda dağıtılan kimseler; “rüzgâr toprağı **ذَرَتِ**” yani onu dağıttı, sözünden.

Sa‘leb, Allah تعالى sözünde: “**يَذْرَؤُكم فيه**” hakkında dedi: Mânâsı “sizi onun içinde çoğaltır”; yani yaratılışta. Dedi: **الذُّرِّيَّة** ve **الذِّرِّيَّةُ** ondandır; o, iki ağırlığın neslidir. Dedi: Hemzeli olması gerekirdi; sonra çoğaldı; hemze düşürüldü; Araplar onun hemzesini terk etti. Çoğulu **ذَراريُّ**’dir.

**الذَّرْءُ**: zürriyetin sayısıdır. Dersin ki: “Allah senin **ذَرْأَكَ**’nı ve **ذَرْوَكَ**’nı artırdı”; yani zürriyetini.

İbn Berrî dedi: Cevherî, **الذُّرِّية**’nin aslını hemzeyle **ذُرِّيئة** yaptı; hemzesi hafifletildi; hafifletmeye bağlandı. Dedi: Onun zikrettiğine göre **الذُّرِّيَّة**’nin vezni, “Allah mahlûkatı **ذَرَأَ** etti”den **فُعِّيلةٌ**’dir; ve **مُرِّيقةٍ** menzilesinde olur; o, serçeden bir tanedir. Cevherî’den başkası, **الذُّرِّية**’yi **الذَّرِّئِ**’den **فُعْلِيَّةً** ve **فُعْلُولةً** yapar; böylece asıl **ذُرُّورةً** olur; sonra misillerin yakınlığından dolayı son **الراء** **ياء**’a çevrildi; sonra **الواو** **ياء**’a çevrildi ve **الياء**’a idğam edildi; **الياء**’dan önceki kırıldı; böylece **ذُرِّيةً** oldu.

**الزَّرْعُ**: ektiğinin ilkine **الذَّرِيءَ** denir. “Biz yeri **ذَرَأْنا**”: onu ektik. Ve **زَرْعٌ ذَرِيءٌ**, **فَعِيل** üzere. Ubeydullah b. Abdullah b. Utbe b. Mes‘ûd’dan şu beyit okundu:
شَقَقْتَ القَلبَ ثم ذَرَأْتَ فيه *  هَواكَ، فَلِيمَ، فالتْأَمَ الفُطُورُ
Doğrusu “sonra **ذَرَيْتَ**”dir; hemzeli değildir.

**ذَرَرْتَ** diye de rivayet edilir. **لِيمَ**’in aslı **لُئِمَ**’dir; vezin sahih olsun diye hemze terk edildi.

**الذَّرَأُ**, harekeli olarak: başın ön kısmındaki aklıktır. “Falanın başı **ذرِئَ** eder, **يَذْرَأُ**” yani beyazladı. Ona **ذُرْأَةٌ** isabet etti; yani aklık. **الذُّرْأَة**, zamme ile: kırçıllıktır. Ebû Nuhayle es-Sa‘dî dedi:
وقد عَلَتْني ذُرأَةٌ بادِي بَدِي، *  ورَثْيةٌ تَنْهَضُ بالتَّشَدُّدِ
**بادِي بَدِي**: yani her şeyin ilki; **بَدَأَ**’dan; çok kullanım ve hafifletme isteğiyle hemze terk edildi. Ve “**بَدا يَبْدُو**”dan olması da câizdir; yani göründü.

**الرَّثْيةُ**: dizlerin ve eklemlerin gevşemesidir. Ve denildi ki: o, aklığın ilk beyazıdır.

**ذَرِئَ** **ذَرَأً**; o, **أَذْرَأُ**’dur; dişisi **ذَرْآءُ**’dur. “Saçı **ذَرِئَ** etti ve **ذَرَأَ** etti”: iki lugattır. Ebû Muhammed el-Fak‘asî dedi:
قالَتْ سُلَيْمى: إِنَّني لا أَبْغِيهْ،
أَراهُ شَيْخاً عارِياً تَراقِيهْ
مُحْمرَّةً مِنْ كِبَرٍ مآقِيهْ،
مُقَوَّساً، قد ذَرِئتْ مَجالِيهْ
يَقْلِي الغَوانِي، والغَوانِي تَقْلِيهْ
Bu recez, Sıhâh’ta:
رَأَيْنَ شَيْخاً ذَرِئَتْ مَجالِيهْ
İbn Berrî dedi: Doğrusu, bizim okuduğumuz gibidir. **الـمَجالِي**: yüz karşıdan alındığında baştan görünen şeydir; teki **مَجْلىً**’dır; o, parıltı yeridir.

Bundan dolayı denir ki: “**جَدْيٌ أَذْرَأُ** ve **عَناقٌ ذَرْآءُ**” eğer başında beyazlık varsa; ve “**كَبْشٌ أَذْرَأُ** ve **نَعْجةٌ ذَرْآءُ**”: başlarında beyazlık vardır.

Keçiden **الذَّرْآءُ**: kulakları alaca, geri kalanı siyah olandır; bu, koyundan değil, keçinin alâmetlerindendir.

“**فرس أَذْرَأُ** ve **جَدْيٌ أَذْرَأُ**”: yani kulakları alacalı.

Ve **ذَرْآنِيٌّ** ve **ذَرَآنِيٌّ** tuz: şiddetli beyazdır; **الراء**’ın harekelenmesi ve sükûnu ile; ağırlaştırma daha iyidir; **الذُّرْأَةِ**’den alınmıştır; “**أَنْذرانِيٌّ**” deme.

“Falan beni **أَذْرَأَنِي** etti ve **أَشْكَعَنِي** etti”: yani beni öfkelendirdi. Ve onu **أَذْرَأَه** etti: yani onu öfkelendirdi ve şeye düşkün kıldı. Ebû Zeyd: “Adamı arkadaşıyla **أَذْرَأْتُ**; **إِذْراءً**” yani onu ona karşı kışkırttım ve ona düşkün kıldım; böylece onunla bir düzen kurdu. Başkası: “Onu **أَذْرَأْتُ**”: yani onu sığınmaya mecbur ettim. Ebû Ubeyd, hemzesiz “**أَذراه**”ı nakletti; Ali b. Hamza ona bunu reddetti ve dedi: Ancak o, “**أَذرأَه**”dir. Ve **أَذْرَأَه** ayrıca: onu korkuttu.

“Bana haberden bir **ذَرْءٌ** ulaştı”: yani ondan bir taraf; tamamlanmadı. Ve denildi ki: o, sözden az bir şeydir. Sahr b. Habnâ dedi:
أَتانِي، عن مُغِيرةَ، ذَرْءُ قَوْلٍ، *  وعن عيسَى، فقُلْتُ له: كَذاكا

Dişi deve **أَذْرأَتِ**; o, **مُذْرِئٌ** iken: sütü indirdi. Ezherî dedi: Leys bu bâbda dedi ki: “**ذَرَأْتُ** **الوَضِينَ**” yani onu yere yaydım. Ebû Mansûr dedi: Bu, münker bir tashîftir; doğrusu “**دَرَأْتُ** **الوضِينَ**”dir; yani onu yere yaydım, sonra onu üzerine çöktürdüm ki semeri ona bağlayasın. Bu, **الدال** المهملة harfinde geçmişti; bu mânâda **الذال** المعجمة ile “**ذَرَأْتُ**” diyen tashîf etmiştir; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ذ ر أ * * ذَرَأ * خلق وبابه قطع ومنه * الذُّرِّيَّةُ * وهي نسل الثقلين تركوا همزها والجمع * الذَّرَارِيُّ * بتشديد الياء وفي الحديث ﴿* ذَرْءَ * النار﴾ أي أنهم خُلقوا لها ومن قاله ﴿ذرْو النار﴾ بغير همز أراد أنهم يُذرون في النار وملح * ذَرْءَانِيُّ * و * ذَرَءَانِيُّ * بسكون الراء وفتحها مع المد فيهما أي شديد البياض ولا تقل * أنْذَرَانِيٌّ

##### Türkçe

* ذ ر أ * * **ذَرَأ** * yarattı; ve babı **قطع**’dır. Ondan: * **الذُّرِّيَّةُ** *; ve o, iki ağırlığın neslidir. Hemzesini terk ettiler; cem‘i: * **الذَّرَارِيُّ** * (yâ’nın şeddelenmesiyle). Hadiste: ﴿* **ذَرْءَ** * النار﴾ yani: onlar onun için yaratıldılar. Onu ﴿**ذرْو** النار﴾ hemzesiz söyleyen kimse, onların ateşin içine saçılıp atıldıklarını murad etti. Ve (sıfat olarak) * **ذَرْءَانِيُّ** * ve * **ذَرَءَانِيُّ** *; râ’nın sükûnuyla ve onun fethiyle, ikisinde de med ile; yani: şiddetli beyaz. Ve * **أنْذَرَانِيٌّ** * deme.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ذرأ الله الخلق كجعل يذرؤهم ذرأ: خلق، والشيء: كثره. قال الله تعالى  يذرؤكم فيه  أي يكثركم به ومنه اشتقاق لفظ الذرية، مثلثة ولم تسمع في كلامهم إلا مهموزة لنسل الثقلين من الجن والإنس، وقد تطلق على الآباء والأصول أيضا، قال الله تعالى  أنا حملنا ذريتهم في الفلك المشحون  والجمع ذراري كسراري، قال الصاغاني: وفي اشتقاقها وجهان، أحدهما أنها من الذرر، ووزنها فعولة أو فعيلة، والثاني أنها من الذر بمعنى التفريق، لأن الله تعالى ذرهم في الأرض، ووزنها فعلية أو فعولة أيضا وأصلها ذرورة فقلبت الراء الثالثة ياء، كما في تقضت العقاب. وقد أوقعت الذرية على النساء، كقولهم للمطر سماء، ومنها حديث عمر رضي الله عنه: حجوا بالذرية لا تأكلوا أرزاقها وتذروا أرباقها في أعناقها. قيل: المراد بها النساء لا الصبيان، وضرب الأرباق مثلا لما قلدت أعناقها من وجوب الحج. وذرأ فوه وذرا، بغير همز: سقط ما فيه من الأسنان مثل ذرا كدعا. وذرأ الأرض: بذرها، قال شيخنا: قيل: الأفصح فيه وفيما قبله الإعلال، وأما الهمزة فلغة ضعيفة أو لثغة ويقال زرع ذريء على فعيل، قال عبيد الله بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، ويروى لقيس بن ذريح، وهو موجود في ديواني شعرهما:
  صدعت القلب ثم ذرأت فيه                      هواك فليم فالتأم الفطـور
  تبلغ حيث لم يبلغ شـراب                      ولا حزن ولم يبلغ سرور ويروى ثم ذررت وذريت غير مهموز، وهذا هو الصحيح. كذا في العباب. والذرأة بالضم: الشمط والشيب. قال أبو نخيلة السعدي:
  وقد علتني ذرأة بادي بدي
  ورثية تنهض في تشدد أو أول بياضه في مقدم الرأس، وفي الأساس: في الفودين، كالذراء، محركة، كما في العباب وذرئ شعره وذرأ كفرح ومنع وحكى صاحب المبرز عن قطرب ذرؤ ككرم أيضا، والنعت أذرأ وذرآء، قال أبو محمد الفقعسي:
  قالت سليمى إنني لا أبغيه
  أراه شيخا عاريا تراقيه
  مقوسا قد ذرئت مجاليه وكبش أذرأ: في رأسه بياض، وعناق ذرآء أو كبش أذرأ بمعنى أرقش الأذنين وسائره أسود كذا في الصحاح والعباب، وزاد في الأخير: والذرأة هي من شيات المعز دون الضأن. وعن الأحمر يقال: أذرأه فلان وأشكعه أي أغضبه وذعره، وأولعه بالشيء. وأذرأه إلى كذا: ألجأه إليه، رواه أبو عبيد أذراه بغير همز، ورد ذلك عليه علي بن حمزة وقال: إنما هو أذرأه، بالهمز، وأذرأه: أساله، ويقال: أذرأت الناقة إذا أنزلت اللبن من الضرع فهي مذرئ لغة في الدال المهملة. ويقال بلغني ذرء من خبر ضبطه ابن الأثير بفتح فسكون، وفي بعض النسخ بالضم، أي شيء منه وطرف منه، والذرء: الشيء اليسير من القول: قال الشاعر:
  أتاني عن مغيرة ذرء قول                      وعن عيسى فقلت له كذاكا
  ويقال: هم ذرء النار، جاء ذلك في حديث عمر رضي الله تعالى عنه أنه كتب إلى خالد بن الوليد: بلغني أنك دخلت الحمام بالشام وأن من بها من الأعاجم اتخذوا لك دلوكا عجن بخمر، وإني أظنكم آل المغيرة ذرء النار، أراد أنهم خلقوا لها ومن روى: ذرو النار، بلا همز أراد أنهم يذرون في النار. وملح ذرآني بتسكين الراء ويحرك فيقال ذرآني أي شديد البياض وهو مأخوذ من الذرأة بالضم، ولا تقل أنذراني فإنه من لحن العوام، ومنهم من يهمل الذال. ويقال: ما بيننا وبينه ذرء أي حائل. وذرأة بالكسر: العنز بنفسها، كذا في العباب، ودعاء العنز للحلب، يقال: ذرء ذرء. ومما يستدرك عليه: قال أبو زيد: أذرأت الرجل بصاحبه، إذا حرشته عليه وأولعته به. وذرأت الوضين: بسطته، وهذا ذكره الليث هنا، ورد عليه أبو منصور وقال: الصواب أنها درأت الوضين، بالدال المهملة، وقد تقدم.

##### Türkçe

**ذرأ**: Allah yaratılmışları yarattı; **جعل** gibi: onları **ذرأ** ile **يذرؤهم**: yarattı; ve şey: onu çoğalttı. Allah Teâlâ’nın sözü: **يذرؤكم فيه** yani onunla sizi çoğaltır; ve ondan **الذرية** lafzının iştikakı, üçlü (okunuşlu)dür ve onların كلامlarında ancak hemzeli olarak, cin ve ins’ten iki ağırlığın nesli için işitilmiştir; ve bazen babalara ve asıllara da ıtlak olunur. Allah Teâlâ’nın sözü: **أنا حملنا ذريتهم في الفلك المشحون**; ve cem‘i **ذراري**: **سراري** gibi. **الصاغاني** dedi: Onun iştikakında iki vech vardır: birincisi, onun **الذرر**’den olmasıdır; ve vezni **فعولة** yahut **فعيلة**’dir. İkincisi, onun **الذر**’den, tefrik manasında olmasıdır; çünkü Allah Teâlâ onları yerde **ذر** etti; ve vezni **فعلية** yahut **فعولة**’dir de; ve aslı **ذرورة** idi; üçüncü **الراء** **ياء**’ya çevrildi; **تقضت العقاب**’da olduğu gibi. Ve **الذرية** kadınlar üzerine de vaki kılınmıştır; onların yağmur için **سماء** demeleri gibi. Ondandır, Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisi: “**حجوا بالذرية**; onun rızıklarını yemeyin ve onun **أرباق**’larını boyunlarında bırakın.” Denildi: onunla murad kadınlardır, çocuklar değil. Ve **الأرباق**’ı, boyunlarına takılan hac vücubuna misal olarak vurdu. Ve **ذرأ** ağzını ve **ذرا** (hemzesiz): içinde dişlerden olan şey düştü; **ذرا** gibi, **دعا** gibi. Ve **ذرأ** yeri: onu ekti. Şeyhimiz dedi: denildi ki, onda ve ondan öncekinde en fasih olan i‘lâldir; hemzeye gelince, o zayıf bir lugattır yahut bir peltekliktir. Ve denilir: **زرع ذريء** **فعيل** vezninde. Ubeydullah b. Abdullah b. Utbe b. Mesud dedi—ve Kays b. Züreyh’ten rivayet olunur; ve ikisinin şiir divanında mevcuttur:

  Kalbi yardın, sonra içine **ذرأت**                      senin hevanı; o yamadı, derken yarıklar birleşti
  Ulaşır; içkinin ulaşmadığı yere                      ne hüzün ulaştı, ne sevinç ulaştı

Ve “sonra **ذررت** ve **ذريت**” hemzesiz diye rivayet olunur; ve bu sahih olanın ta kendisidir. **العباب**’da böyledir. Ve **الذرأة** (zamm ile): **الشمط** ve **الشيب**. Ebû Nuhayle es-Sa‘dî dedi:

  Bana, görünen bir **ذرأة** yükseldi

Ve **رثية**: şiddetlenmede doğrulan; yahut başın ön kısmında onun ilk beyazlığı. Ve **الأساس**’ta: iki şakakta; **الذراء** gibi, harekeli; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **ذرئ** saçı ve **ذرأ**: **فرح** ve **منع** gibi; ve **المبرز** sahibinin Kutrub’dan naklettiğine göre **ذرؤ**: **كرم** gibi de. Ve sıfat: **أذرأ** ve **ذرآء**. Ebû Muhammed el-Fak‘asî dedi:

  Süleymâ dedi: ben onu istemem
  Onu, köprücük kemikleri çıplak bir şeyh görüyorum
  Eğilmiş; **ذرئت** onun şakakları

Ve **كبش أذرأ**: başında beyazlık vardır. Ve **عناق ذرآء** yahut **كبش أذرأ**: kulakları alaca, geri kalanı siyah manasındadır; **الصحاح** ve **العباب**’da böyledir. Ve sonuncuda ziyade etti: **الذرأة** keçinin alâmetlerinden olup koyunun değil. Ve **الأحمر**’den: denilir: falan onu **أذرأه** ve **أشكعه**; yani onu öfkelendirdi ve onu korkuttu; ve onu şeye düşkün kıldı. Ve onu şuna **أذرأه إلى كذا**: onu ona iltica ettirdi; Ebû Ubeyd onu hemzesiz **أذراه** diye rivayet etti; Ali b. Hamza ona reddetti ve dedi: ancak o **أذرأه**’dir, hemze ile. Ve **أذرأه**: onu akıttı. Ve denilir: **أذرأت** deve, eğer memeden sütü indirdiyse; o halde o **مذرئ**’dir; **الدال**’ın (mu‘ceme olmayan) lugatında. Ve denilir: bana haberden bir **ذرء** ulaştı; İbnü’l-Esîr onu fetha sonra sükûn ile ضبط etti; bazı nüshalarda zamm ile; yani ondan bir şey ve ondan bir taraf. Ve **الذرء**: sözden az şey. Şair dedi:

  Bana, Muğîre’den sözün bir **ذرء**’ü geldi                      ve Îsâ’dan; ona şöyle dedim

Ve denilir: onlar **ذرء النار**’dır. Bu, Ömer’in (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadisinde geldi: Halid b. Velid’e yazdı: “Bana ulaştı ki Şam’da hamama girdin ve oradaki Acemler sana, şarapla yoğrulmuş bir **دلوك** edindiler; ve ben sizi, Muğîre âli, **ذرء النار** sanıyorum.” Muradı: onlar onun için yaratıldılar. Ve kim “**ذرو النار**” hemzesiz rivayet ettiyse, muradı: onların ateşe **يذرون** edilmeleridir. Ve tuz **ذرآني**: **الراء**’yı sükûn ile; ve harekelenir de, **ذرآني** denilir; yani pek şiddetli beyazdır; ve o, zamm ile **الذرأة**’den alınmıştır. Ve **أنذراني** deme; çünkü o avamın lahnındandır. Ve onlardan kimi **الذال**’ı ihmal eder. Ve denilir: onunla bizim aramızda **ذرء** vardır; yani engel. Ve **ذرأة** (kesr ile): keçinin kendisi; **العباب**’da böyledir. Ve keçinin sağım için duası: denilir: **ذرء ذرء**. Ve onun üzerine istidrâk olunacaklardandır: Ebû Zeyd dedi: **أذرأت** adamı arkadaşıyla; eğer onu ona karşı kışkırttıysan ve onu ona düşkün kıldıysan. Ve **ذرأت** **الوضين**: onu yaydın. Bunu Leys burada zikretti; Ebû Mansur ona reddetti ve dedi: doğru olan, onun **درأت الوضين** olmasıdır, mu‘ceme olmayan **الدال** ile; ve geçti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَرَأَ
1 ذَرَأَ ذ , (T, S, M, &c.,) aor. ذَرَاَ , (S, M, Msb, K,) inf. n. ذَرْءٌ, (S, M, Msb,) He (God) created, syn. خَلَقَ, (T, S, M, Msb, K,) الخَلْقَ [the creation; i. e. the things that are created]. (T, S, M, Msb.) وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَ الْاـِنْسِ, in the Kur [vii. 178], means [And verily] we have created [for Hell many of the jinn, or genii, and of mankind]. (T.) ― -b2- He multiplied, or made numerous. (K.) يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ, in the Kur [xlii. 9], means He multiplieth you thereby; i. e., by making of you, and of the cattle, pairs, males and females: so says Zj; and Fr says the like; and this is a correct explanation. (T.) ― -b3- Also, (S, M, K,) and so ذَرَا, (TA,) He sowed land: (S, M, K, TA:) but the latter verb is said to be the more chaste. (MF.) -A2- ذَرَأَ فُوهُ His teeth fell out from his mouth; (K, TA;) as also ذَرَا and ذَرَى, without ء: (TA:) but the most chaste is said to be without ء: ذَرَأَ, with ء, is said to be of weak authority, or a mispronunciation. (MF.) ― -b2- ذَرِئَ, (M, K,) or ذَرِئَ شَعَرَهُ, (S,) aor. ذَرَاَ , (K,) inf. n. ذَرَأٌ; (S, * M, O;) and ذَرَأَ, (S, K,) aor. ذَرَاَ ; (K;) and ذَرُؤَ, aor. ذَرُاَ ; (Ktr, TA;) His hair became white, or hoary, in the fore part of his head: (S:) or he had whiteness intermixed with blackness in the hair of his head: (M:) or his hair became white, or hoary: (K:) or he began to become white, or hoary, (M, K,) in the fore part of his head, (K,) or in the upper part of each side of the head. (A, TA.) The epithet is ↓ أَذْرَأُ; fem. ذَرْآءٌ. (S, M, K. [In some copies of the K, ذَرْأَى is erroneously put for ذَرْآءُ.])

اذرأهُ
4 اذرأهُ ذ He angered him; provoked him to anger. (T, M, K.) ― -b2- اذرأهُ بِصَاحِبِهِ He incited him against his companion. (AZ, T.) And اذرأهُ بِالشَّىْءِ He incited him, or urged him, to do, or attempt, the thing. (M, K.) And اذرأهُ اـِلَىكَذَا He constrained him, or compelled him, to have recourse to, or to do, such a thing. (K, * TA.) A 'Obeyd mentions أَذْرَى, without ء; but 'Alee Ibn-Hamzeh asserts that this is incorrect. (M.) ― -b3- اذرأ الدَّمْعَ He, or it, made tears to flow. (K, * TA.) ― -b4- And اذرأه He frightened him. (M, K.) -A2- أَذْرَأَتْ She (a camel) excerned (أَنْزَلَتْ) the milk (M, K, TA) from [app. a mistake for into] her udder: a dial. var. of أَدْرَأَتْ [q. v.]. (TA.) The epithet applied to the she-camel so doing is ↓ مُذْرِئٌ. (M, K.)

ذَرْءٌ
ذَرْءٌ ذ The act of creating; inf. n. of ذَرَأَ. (S, M, Msb.) ― -b2- [And used in the sense of the pass. part. n. of that verb; and alike as sing. and pl. because originally an inf. n.] ذَرْءُ النَّارِ, (S, K, TA,) [for ذَرْءٌ لِلنَّارِ,] related as occurring in a trad. (S, TA) of 'Omar, (TA,) means Created [i. e. destined] for the fire [of Hell]: (S, K, TA:) but as some relate it, the phrase is ذَرْوُ النَّارِ, meaning [either “ the children of the fire, ” agreeably with what next follows, or] “ to be scattered in the fire. ” (S, TA.) ― -b3- Also The number of [ones] offspring: one says, أَنْمَىاللّٰهُ ذَرْأَكَ May God increase [the number of] thine offspring; as also ذَرْوَكَ. (T.) -A2- Somewhat; (M, K;) as in the saying, بَلَغَنِى ذَرْءٌ مِنْ خَبَرٍ [Somewhat of news, or information, reached me, or came to my knowledge]: (K, TA:) or ذَرْءٌ مِنْ خَيْرٍ [somewhat of good]: (so in some copies of the K and M:) thus ذرء is written by IAth: in some copies of the K, ذُرْءٌ, with damm: (TA:) or ذَرْءٌ here means a little; and ذَرْوٌ is a dial. var. thereof. (M in art. ذرو.) Also A little of what is said. (TA.) -A3- A thing intervening as a separation or an obstacle: so in the saying, مَا بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُ ذَرْءٌ [There is not anything intervening &c. between us and him, or it]. (K, * TA.)

ذَرَأٌ
ذَرَأٌ ذ : see what next follows.

ذُرْأَةٌ
ذُرْأَةٌ ذ (S, M, K) and ↓ ذَرَأٌ, (S,) the latter an inf. n. (M, [see 1,]) the former a simple subst., (S,) Whiteness, or hoariness, in the fore part of the head: (S:) or whiteness intermixed with blackness in the hair of the head: (M:) or whiteness, or hoariness, of the hair: (K:) or the beginning of whiteness or hoariness (M, K) in the fore part of the head, (K,) or in the upper part of each side of the head. (A, TA.)

ذَرْآنِىٌّ
ذَرْآنِىٌّ ذ and ذَرَآنِىٌّ Intensely white salt: (S, M, K:) derived from ذُرْأَةٌ: one should not say أَنْذَرَانِىٌّ; (S, K;) for this is a vulgarism: some pronounce it with the unpointed د. (TA.)

ذَرِىْءٌ
ذَرِىْءٌ ذ Sown seed. (S, M, K.)

ذُرِّيَّةٌ
ذُرِّيَّةٌ ذ (T, S, M, Mgh, K) and ذِرِّيَّةٌ (M, K) and ذَرِّيَّةٌ, (K,) [or ذَرِيَّةٌ, without a sheddeh to the ر, accord. to the Msb in art. ذر,] always pronounced by the Arabs without ء: (S:) accord. to some, (TA,) from الذَّرْءُ; (M, TA;) so says Th; (M;) the measure of the first being فُعُّولَةٌ or فُعِّيلَةٌ; [so that it is originally ذُرُّوءَةٌ or ذُرِّيْئَةٌ;] (TA;) but the ء is suppressed because of frequency of usage: (M:) accord. to others, from الذَّرُّ, signifying “ the act of scattering; ” because God scattered the ذرّيّة upon the earth; and the measure is فُعْلِيَّةٌ or فُعُّولَةٌ, [if the latter,] the word being originally ذُرُّورَةٌ, the last ر being changed into ى, in a manner similar to the case of تَقَضَّتِ العُقَابِ [in which تَقَضَّضَت becomes تَقَضَّيَت and then تَقَضَّت; so that ذُرُّورَةٌ becomes ذُرُّويَةٌ and then ذُرِّيَّةٌ]: (TA:) Children, or offspring, (T, S, Mgh, K,) of a man, and used as a sing. also, (Mgh,) or of men and of jinn, or genii: (S, K:) pl. [ذُرِّيَّاتٌ (see art. ذر) and sometimes] ذَرَارِىُّ. (S.) Hence, هَبْ لِى مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً [in the Kur iii. 33, meaning Give me, from Thee, a good offspring]. (Mgh.) And in a trad. of Ibn-'Omar, فَجَعَلَنِى فِى الذُّرِّيَّةِ means And he put me among the little ones, or young ones. (Mgh.) ― -b2- It is also applied to signify Progenitors: as in the saying, in the Kur [xxxvi. 41], حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِى الْفُلْكِ المَشْحُونِ [We carried their progenitors in the laden ark]. (T.) ― -b3- And it is used also to signify Women; [because they are the sources of offspring;] (T, Mgh, TA;) like as سَمَآءٌ is used to signify “ rain: ” (TA:) as in the saying of 'Omar, حُجُّوا بِالذُّرِّيَّةِ [Perform ye the pilgrimage with the women]. (T, Mgh, TA. [See his saying in full, voce رِبْقٌ.])

الذَّارِئُ
الذَّارِئُ ذ an epithet applied to God, The Creator. (T.)

أَذْرَأُ
أَذْرَأُ ذ ; fem. ذَرْآءُ: see 1, last sentence. Applied to a ram, Having whiteness in the head; (M, K;) and so the fem. applied to a ewe: (M:) or having the ears variegated, or speckled, with black and white, and the rest black: (K:) or it has this latter meaning when applied to a horse, and to a kid; and so the fem. applied to a female kid, (S, O,) or to a she-goat: (M:) and is not applied to the sheep-kind. (S, O.)

مُذْرِئٌ
مُذْرِئٌ ذ : see 4, last sentence.

##### Türkçe

ذَرَأَ
1 **ذَرَأَ** **ذ** , (T, S, M, &c.,) muzâri‘ı **ذَرَاَ** , (S, M, Msb, K,) mastarı **ذَرْءٌ**, (S, M, Msb,) O (Allah) yarattı; **خَلَقَ** ile eş anlamlıdır; (T, S, M, Msb, K,) **الخَلْقَ** [yaratmayı; yani yaratılan şeyleri]. (T, S, M, Msb.) **وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَ الْاـِنْسِ**, Kur’ân’da [vii. 178], şu demektir: [Ve gerçekten] biz, [Cehennem için cinlerden ve insanlardan] birçoklarını yarattık. (T.) ― -b2- Çoğalttı, yahut çok kıldı. (K.) **يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ**, Kur’ân’da [xlii. 9], şu demektir: O, bununla sizi çoğaltır; yani sizi ve davarları çiftler, erkekler ve dişiler olarak yapmasıyla: Zc böyle der; Fr de bunun benzerini söyler; ve bu doğru bir açıklamadır. (T.) ― -b3- Yine, (S, M, K,) ve aynı şekilde **ذَرَا**, (TA,) araziyi ekti: (S, M, K, TA:) fakat ikinci fiilin daha fasih olduğu söylenir. (MF.) -A2- **ذَرَأَ فُوهُ** Dişleri ağzından döküldü; (K, TA;) **ذَرَا** ve **ذَرَى** da, ء’siz olarak: (TA:) fakat en fasih olanın ء’siz olduğu söylenir: **ذَرَأَ**, ء ile, zayıf rivayetli yahut bir yanlış telaffuz olduğu söylenir. (MF.) ― -b2- **ذَرِئَ**, (M, K,) yahut **ذَرِئَ شَعَرَهُ**, (S,) muzâri‘ı **ذَرَاَ** , (K,) mastarı **ذَرَأٌ**; (S, * M, O;) ve **ذَرَأَ**, (S, K,) muzâri‘ı **ذَرَاَ** ; (K;) ve **ذَرُؤَ**, muzâri‘ı **ذَرُاَ** ; (Ktr, TA;) Başının ön tarafında saçı ağardı, yahut kırlaştı: (S:) yahut başının saçında siyahlığa karışık beyazlık oldu: (M:) yahut saçı ağardı, yahut kırlaştı: (K:) yahut ağarmaya, yahut kırlaşmaya başladı, (M, K,) başının ön tarafında, (K,) yahut başın her iki yanının üst kısmında. (A, TA.) Sıfatı ↓ **أَذْرَأُ**; müennesi **ذَرْآءٌ**. (S, M, K. [K’nin bazı nüshalarında, **ذَرْأَى** yanlışlıkla **ذَرْآءُ** yerine konmuştur.])

اذرأهُ
4 **اذرأهُ** **ذ** Onu öfkelendirdi; onu öfkeye sevk etti. (T, M, K.) ― -b2- **اذرأهُ بِصَاحِبِهِ** Onu arkadaşına karşı kışkırttı. (AZ, T.) Ve **اذرأهُ بِالشَّىْءِ** Onu o şeyi yapmaya yahut denemeye kışkırttı, yahut sevk etti. (M, K.) Ve **اذرأهُ اـِلَىكَذَا** Onu böyle bir şeye başvurmaya yahut böyle bir şeyi yapmaya zorladı, yahut mecbur etti. (K, * TA.) ‘Obeyd, ء’siz olarak **أَذْرَى** zikreder; fakat ‘Alee İbn-Hamzeh bunun yanlış olduğunu ileri sürer. (M.) ― -b3- **اذرأ الدَّمْعَ** O, yahut o (şey), gözyaşını akıttı. (K, * TA.) ― -b4- Ve **اذرأه** Onu korkuttu. (M, K.) -A2- **أَذْرَأَتْ** O (dişi deve) sütü (M, K, TA) memesinden [görünüşe göre “içine” yerine bir hata olarak “-den”] dışarı çıkardı (**أَنْزَلَتْ**): **أَدْرَأَتْ**’in [bk.] lehçe varyantıdır. (TA.) Böyle yapan dişi deveye uygulanan sıfat ↓ **مُذْرِئٌ**’dür. (M, K.)

ذَرْءٌ
**ذَرْءٌ** **ذ** Yaratma fiili; **ذَرَأَ**’nın mastarı. (S, M, Msb.) ― -b2- [Ve o fiilin edilgen ism-i mef‘ûlü manasında kullanılır; ve aslında mastar olduğu için tekil ve çoğul olarak aynı şekilde gelir.] **ذَرْءُ النَّارِ**, (S, K, TA,) [**ذَرْءٌ لِلنَّارِ** yerine,] ‘Omar’dan (TA,) bir rivayette (S, TA) vârid olduğu nakledilmiştir; (S, K, TA:) “Ateş [Cehennem ateşi] için yaratılmış [yani ona yazılmış]” demektir: (S, K, TA:) fakat bazıları onu **ذَرْوُ النَّارِ** diye rivayet eder; bunun manası [ya “ateşin çocukları”, aşağıda gelenle uyumlu olarak; yahut] “ateşte saçılmak”tır. (S, TA.) ― -b3- Yine [kişinin] neslinin sayısı: kişi şöyle der: **أَنْمَىاللّٰهُ ذَرْأَكَ** Allah senin neslinin [sayısını] artırsın; **ذَرْوَكَ** da böyledir. (T.) -A2- Bir miktar; (M, K;) şu sözde olduğu gibi: **بَلَغَنِى ذَرْءٌ مِنْ خَبَرٍ** [Bana haberden bir miktar ulaştı, yahut bilgim oldu]: (K, TA:) yahut **ذَرْءٌ مِنْ خَيْرٍ** [hayırdan bir miktar]: (K ve M’nin bazı nüshalarında böyledir:) böylece **ذرء** IAth tarafından yazılmıştır: K’nin bazı nüshalarında, damme ile **ذُرْءٌ**: (TA:) yahut burada **ذَرْءٌ** “az” demektir; **ذَرْوٌ** ise bunun lehçe varyantıdır. (M, art. **ذرو**’da.) Yine Söylenen şeyden az bir miktar. (TA.) -A3- Ayırma yahut engel olarak araya giren bir şey: şu sözde olduğu gibi: **مَا بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُ ذَرْءٌ** [Bizimle onun arasında araya giren hiçbir şey yoktur vb.]. (K, * TA.)

ذَرَأٌ
**ذَرَأٌ** **ذ** : bir sonraki maddeye bak.

ذُرْأَةٌ
**ذُرْأَةٌ** **ذ** (S, M, K) ve ↓ **ذَرَأٌ**, (S,) ikincisi bir mastardır (M, [1’e bak,]) birincisi yalın isimdir, (S,) Başın ön tarafında beyazlık, yahut kırlaşma: (S:) yahut baş saçında siyahlığa karışık beyazlık: (M:) yahut saçın beyazlığı, yahut kırlaşması: (K:) yahut başın ön tarafında, (K,) yahut başın her iki yanının üst kısmında, (A, TA,) beyazlamanın yahut kırlaşmanın başlangıcı. (M, K.)

ذَرْآنِىٌّ
**ذَرْآنِىٌّ** **ذ** ve **ذَرَآنِىٌّ** Çok beyaz tuz: (S, M, K:) **ذُرْأَةٌ**’den türetilmiştir: **أَنْذَرَانِىٌّ** denmemelidir; (S, K;) çünkü bu avamî bir söyleyiştir: bazıları onu noktasız **د** ile telaffuz eder. (TA.)

ذَرِىْءٌ
**ذَرِىْءٌ** **ذ** Ekilmiş tohum. (S, M, K.)

ذُرِّيَّةٌ
**ذُرِّيَّةٌ** **ذ** (T, S, M, Mgh, K) ve **ذِرِّيَّةٌ** (M, K) ve **ذَرِّيَّةٌ**, (K,) [yahut **ذَرِيَّةٌ**, ر üzerinde şedde olmaksızın, Msb’ye göre art. **ذر**’de,] Araplar tarafından daima ء’siz telaffuz edilir: (S:) bazılarına göre, (TA,) **الذَّرْءُ**’den; (M, TA;) Th böyle der; (M;) birincinin vezni **فُعُّولَةٌ** yahut **فُعِّيلَةٌ**’dir; [buna göre aslında **ذُرُّوءَةٌ** yahut **ذُرِّيْئَةٌ**’dir;] (TA;) fakat ء, kullanımın çokluğundan dolayı düşürülmüştür: (M:) başkalarına göre, “saçma fiili”ni ifade eden **الذَّرُّ**’den; çünkü Allah **ذرّيّة**’yi yeryüzüne saçtı; vezin **فُعْلِيَّةٌ** yahut **فُعُّولَةٌ**’dir; [ikincisi ise,] kelime aslında **ذُرُّورَةٌ** olup son **ر**, **تَقَضَّتِ العُقَابِ** örneğinde olduğu gibi ى’ye çevrilmiştir [orada **تَقَضَّضَت** → **تَقَضَّيَت** sonra **تَقَضَّت** olur; böylece **ذُرُّورَةٌ** → **ذُرُّويَةٌ** sonra **ذُرِّيَّةٌ** olur]: (TA:) Bir adamın çocukları, yahut nesli, (T, S, Mgh, K,) ve tekil olarak da kullanılır, (Mgh,) yahut insanların ve cinlerin: (S, K:) çoğulu [**ذُرِّيَّاتٌ** (art. **ذر**’e bak) ve bazen] **ذَرَارِىُّ**. (S.) Buradan, **هَبْ لِى مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً** [Kur’ân iii. 33’te, “Bana, katından, iyi bir nesil ver” demektir]. (Mgh.) Ve İbn-‘Omar’dan bir rivayette, **فَجَعَلَنِى فِى الذُّرِّيَّةِ** şu demektir: Ve beni küçüklerin, yahut gençlerin arasına koydu. (Mgh.) ― -b2- Ayrıca “atalar” manasında da kullanılır: Kur’ân’da [xxxvi. 41] şu sözde olduğu gibi: **حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِى الْفُلْكِ المَشْحُونِ** [Biz onların atalarını yüklü gemide taşıdık]. (T.) ― -b3- Ve “kadınlar” manasında da kullanılır; [çünkü onlar neslin kaynaklarıdır;] (T, Mgh, TA;) tıpkı **سَمَآءٌ**’ın “yağmur” manasında kullanılması gibi: (TA:) ‘Omar’ın şu sözünde olduğu gibi: **حُجُّوا بِالذُّرِّيَّةِ** [Kadınlarla hacc edin]. (T, Mgh, TA. [Onun sözünün tamamına, **رِبْقٌ** maddesinde bak.])

الذَّارِئُ
**الذَّارِئُ** **ذ** Allah’a uygulanan bir sıfat: Yaratıcı. (T.)

أَذْرَأُ
**أَذْرَأُ** **ذ** ; müennesi **ذَرْآءُ**: 1’in son cümlesine bak. Koça uygulandığında, Başında beyazlık bulunan; (M, K;) ve müennesi koyuna uygulandığında da böyledir: (M:) yahut kulakları siyah ve beyazla alacalı, yahut benekli, geri kalanı siyah olan: (K:) yahut ata ve oğlağa uygulandığında bu son manaya gelir; ve müennesi dişi oğlağa, (S, O,) yahut dişi keçiye uygulanır: (M:) ve koyun cinsine uygulanmaz. (S, O.)

مُذْرِئٌ
**مُذْرِئٌ** **ذ** : 4’ün son cümlesine bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ذرء

ذَرَأَ
ذَرَأَ A ( n. ac. ذَرْء [ 1 ] ),
a.  Created.

b.  Multiplied.

c.  Sowed.

d.  see infra.

ذَرِى
*ariY^ A ذَرُؤ U ( n. ac. ذَرَا [ 4 ] ,
a.  Began to turn gray.

أَذْرَأَ
أَذْرَأَ IV ,
a.  Angered, provoked.

b.  [ acc. &  Ila ], Provoked, incited to.

ذَرْء
ذَرْء 1 ,
a.  Somewhat, a little.

ذُرْءَة
ذُرْءَة 3t ,
a.  Whiteness, hoariness.

ذُرِّيَّة
ذُرِّيَّة
a.  Offspring.

b.  Progenitors.

##### Türkçe

ذَرَأَ
ذَرَأَ A (mast. **ذَرْء** [ 1 ] ),
a.  Yarattı.

b.  Çoğalttı.

c.  Ekti.

d.  Aşağıya bak.

ذَرِى
*ariY^ A ذَرُؤ U (mast. **ذَرَا** [ 4 ] ,
a.  Ağarmaya başladı.

أَذْرَأَ
أَذْرَأَ IV ,
a.  Öfkelendirdi, kışkırttı.

b.  [acc. & Ila ], -e kışkırttı, -e tahrik etti.

ذَرْء
**ذَرْء** 1 ,
a.  Biraz, azıcık.

ذُرْءَة
**ذُرْءَة** 3t ,
a.  Beyazlık, kırçıllık.

ذُرِّيَّة
**ذُرِّيَّة**
a.  Zürriyet.

b.  Atalar.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ذرء

ذرء
ذَرَا - يَذْرُوْ - ذَرْوٌ - ذَرْواً - ذَارِيْ - ذَارِيَة - ذَارِيَات

ذَرَا - يَذْرُوْ + كائن + شيئاً: يباعد الأجزاء التي يتألف منها الشيء عن بعضها فيجعلها على شكل ذرات متفرقة منتشرة مبعثرة
ذَرْوٌ: اسم فعل " ذَرَا - يَذْرُوْ "
ذَرْواً: حال من " ذَرْوٌ "
ذَارِيْ: اسم فاعل صفة مشبهة من " ذَرَا - يَذْرُوْ "
ذَارِيَة : مؤنث " ذَارِيْ ": وهي كذلك فاعل مرة منه: نوع خاص مراد من الأشياء أو الكائنات التي تذرو: نوع من الريح: وهي الرياح التي " تَذْرُوْ " الهشيم
ذَارِيَات: جمع" ذاريْـة "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " المباعدة والتفريق والنثر بقوة وتباعد شديدين "، وهي:
نَسَفَ - يَنْسِفُ، بَثَّ - يَبُثُّ، بَعْثَرَ - يُبَعْثِرُ، نَثَرَ - يَنْثُرُ (نَثَرَ - يَنْثِرُ)، ذَرا - يَذْرُوْ، شَرَّ - يَشُرُّ
يفرق لفظاً:
ذَرَأَ - يَذْرَأُ + كائن + كائناً أو كائنات: يجعلهم يتكاثرون بالتناسل: جعل الأحياء والحياة تنتج من أصل واحد من أب وأم ثم يحدث التوالد والانتشار
ذَرَّ - يَذُرُّ + الكائن أو الشيء: يكون على شكل ذرات: يكون على شكل جزيئات ناعمة دقيقة غاية في الصغر
ذَرَا - يَذْرُوْ + كائن + شيئاً:: يباعد الأجزاء التي يتألف منها الشيء عن بعضها فيجعلها على شكل ذرات متفرقة منتشرة مبعثرة
تذروه - ذرواً ( ذرو)
 	﴿واضرب لهم مثل الحياة الدنيا كماء أنزلناه من السماء فاختلط به نبات الأرض فأصبح هشيما تذروه الرياح وكان الله على كل شيء مقتدرا(45)﴾ الكهف ﴿والذاريات ذروا (1)﴾ الذاريات
مختار الصحاح
● [ذرا] ذ ر ا: الذَّرَا بالفتح كل ما استذريت به يقال أنا في ظل فلان وفي ذَرَاه أي في كنفه وستره ودفئه و ذُرَا الشيء بالضم أعاليه الواحدة ذُرْوَةٌ بكسر الذال وضمها و ذَرَوْتُ الشيء طيرته وأذهبته وبابه عدا و الذَّارِيَاتُ الرياح و ذَرَتِ الريح التراب وغيره من باب عدا ورمى أي سفته ومنه قولهم ذَرَى الناس الحنطة و اسْتَذْرَى بالشجرة استظل بها وصار في دفئها و اسْتَذْرَى بفلان التجأ إليه وصار في كنفه و تَذْرِيةُ الأكداس معروفة و المِذْرَى خشبة ذات أطراف يُذرى بها الطعام وتُنقى بها الأكداس ومنه ذَرَّى تراب المعدن إذا طلب منه الذهب و الذُّرَةُ حب نبات يُكل ويُطحن و أَذْرَتِ العين دمعها صبته
الراغب
ذرو
- ذروة السنام وذراه: أعلاه، ومنه قيل: أنا في ذراك، أي: في أعلى مكان من جنابك.
والمذروان: طرفا الأليتين، وذرته الريح تذروه وتذريه. قال تعالى: }والذاريات ذروا﴿[الذاريات/1]، وقال:﴾تذروه الرياح﴿[الكهف/45]، والذرية أصلها: الصغار من الأولاد، وإن كان قد يقع على الصغار والكبار معا في التعارف، ويستعمل للواحد والجمع، وأصله الجمع، قال تعالى:﴾ذرية بعضها من بعض﴿[آل عمران/34]، وقال:﴾ذرية من حملنا مع نوح﴿[الإسراء/3]، وقال:﴾وآية لهم أنا حملنا ذريتهم في الفلك المشحون﴿[يس/41]، وقال:﴾إني جاعلك للناس إماما قال ومن ذريتي﴿[البقرة/124]، وفي الذرية ثلاثة أقوال: قيل هو من: ذرأ الله الخلق (انظر: الخصائص لابن جني 3/86؛ ومعاني القرآن للنحاس 1/399)، فترك همزه، نحو: روية وبرية. وقيل: أصله ذروية. وقيل: هو فعلية من الذر نحو قمرية. وقال (أبو القاسم البلخي) (تقدمت ترجمته ص 291) : قوله تعالى:﴾ولقد ذرأنا لجهنم{ [الأعراف/179]، من قولهم: ذريت الحنطة، ولم يعتبر أن الأول مهموز.
ملخص اللسان
1.     ذَرَت الريح الترابَ وغيرَه تَذْرُوه وتَذْريه ذَرْواً وذَرْياً وأَذْرَتْهُ وذَرَّتْه: أَطارَتْه وسفَتْه وأَذْهَبَتْه، وقيل: حَمَلَتْه فأَثارَتْه وأَذْرَتْه إِذا ذَرَت التُّرابَ وقد ذَرا هو نفسُه.
2.     ومعنى أَذْرَتْه قَلَعَته ورَمَتْ به،
3. ذَرَت الريحُ التُّرابَ تَذْرُوه وتَذْريه أَي طَيَّرَته؛
لسان العرب
● -    ذرا: ذَرَت الريح الترابَ وغيرَه تَذْرُوه وتَذْريه ذَرْواً وذَرْياً   وأَذْرَتْهُ وذَرَّتْه: أَطارَتْه وسفَتْه وأَذْهَبَتْه، وقيل: حَمَلَتْه   فأَثارَتْه وأَذْرَتْه إِذا ذَرَت التُّرابَ وقد ذَرا هو نفسُه. وفي حرف   ابن مسعود وابن عباس: تَذْرِيهِ الريحُ، ومعنى أَذْرَتْه قَلَعَته ورَمَتْ   به، وهما لغتان. ذَرَت الريحُ التُّرابَ تَذْرُوه وتَذْريه أَي   طَيَّرَته؛ قال ابن بري: شاهد ذَرَوْتُه بمعنى طَيَّرْتُه قول ابن   هَرْمَة:يَذْرُو حَبِيكَ البَيْضِ ذَرْواً يخْتَلي   غُلُفَ السَّواعِدِ في طِراقِ العَنْبَرِ   والعَنْبَر هنا: التُّرْس. وفي الحديث: إِنَّ الله خَلق في الجَنَّة   ريحاً من دُونِها بابٌ مُغْلَق لو فُتحَ ذلك الباب لأَذْرَتْ ما بين السماءِ   والأَرْضِ، وفي رواية: لَذَرَّت الدُّنْيا وما فيها. يقال: ذَرَتْه   الرِّيحُ وأَذْرَتْه تَذْرُوه وتُذْريه إِذا أَطارَتْه. وفي الحديث: أَن   رَجُلاً قال لأَوْلادِهِ إِذا مُتُّ فأَحْرِقُوني ثم ذَرُّوني في الرِّيحِ؛   ومنه حديث علي، كرم الله وجهه: يَذْرُو الرِّوايَةَ ذَرْوَ الريحِ   الهَشِيمَ أَي يَسْرُدُ الرِّواية كما تَنْسِفُ الريحُ هَشِيمَ   النَّبْتِ. وأَنكر أَبو الهيثم أَذْرَتْه بمعنى طَيَّرَتْه، قال: وإِنما   قيل أَذْرَيْت الشيءَ عن الشيء إِذا أَلقَيْتَه؛ وقال امرؤ القيس:   فتُذْريكَ منْ أُخْرى القَطاةِ فتَزْلَقُ   وقال ابن أَحمر يصف الريح:   لها مُنْخُلٌ تُذْري، إِذا عَصَفَتْ بِهِ   أَهابيَ سَفْسافٍ من التُّرْبِ تَوْأَمِ   قال: معناه تُسْقِطُ وتَطْرَح، قال: والمُنْخُل لا يرفَعُ شيئاً إِنما   يُسْقِط ما دقَّ ويُمْسِك ما جَلَّ، قال: والقرآن وكلام العرب على هذا.   وفي التنزيل العزيز: والذَّارِياتِ ذََرْواً؛ يعني الرِّياحَ، وقال في   موضع آخر: تَذْرُوه الرِّياحُ. وريحٌ ذارِيَةٌ: تَذْرُو التُّراب، ومن هذا   تَذْرِية الناس الحنطةَ. وأَذْرَيْتُ الشيءَ إِذا أَلْقََيْتَه مثلَ   إِلْقائِكَ الحَبَّ   للزَّرْع. ويقال للذي تُحْمَلُ به الحنطة لتُذَرَّى: المِذْرى. وذَرى   الشيءُ أَي سَقَط، وتَذْرِيَة الأَكْداسِ مَعْرُوفة. ذَرَوْت الحِنْطة   والحبَّ ونَحْوَه أَذْرُوها وذَرَّيْتُها تَذْرِيَة وذَرْواً منه: نَقَّيْتها   في الريح. وقال ابن سيده في موضع آخر: ذَرَيْتُ الحَبَّ ونحوه   وذَرَّيْته أَطَرْته وأَذْهَبْته، قال: والواو لغة وهي أَعْلى. وتَذَرَّت هي:   تَنَقَّت.   والذُّراوَةُ: ما ذُرِيَ من الشيء. والذُّراوَةُ: ما سَقَطَ من الطَّعام   عند التَّذَرِّي، وخص اللحياني به الحِنْطة؛ قال حُمَيْد بن ثوْر:   وعادَ خُبَّازٌ يُسَقِّيِه النَّدى   ذُراوَةً تَنْسِجُهُ الْهُوج الدُّرُجْ   والمِذْراة والمِذْرى: خَشَبَةٌ ذات أَطْراف، وهي الخشبة التي يُذَرَّى   بها الطَّعامُ وتُنَقَّى بها الأَكْداس،ُ، ومنه ذرَّيْتُ تراب المعدن   إِذا طَلَبْت منه الذَّهَب. والذَّرى: اسمُ ما ذَرَّيْته مثل النَّفَضِ اسم   لما تَنْفُضُه؛ قال رؤبة:   كالطَّحْن أَو أَذْرَتْ ذَرىً لم يُطْحَنِ   يعني ذَرْوَ الريح دُقاقَ التُّراب. وذَرَّى نَفَسَه: سَرَّحه كما   يُذَرَّى الشيءُ في الريح، والدَّالُ أَعْلى، وقد تقدم. والذَّرى: الكِنُّ.   والذَّرى: ما كَنَّكَ من الريح البارِدَةِ من حائِطٍ أَو شجر. يقال:   تَذَرَّى مِنَ الشّمال بذَرىً. ويقال: سَوُّوا للشَّوْل ذَرىً من البَرْدِ،   وهو أَن يُقْلَع الشجَر من العَرْفَجِ وغيره فيوضَع بعضُه فوقَ بعضٍ مما   يلي مَهَبَّ الشمالِ يُحْظَر به على الإِبل في مأْواها. ويقال: فلان في   ذَرى فلانٍ أَي في ظِلِّه. ويقال: اسْتَذْرِ بهذه الشجَرة أَي كنْ في   دِفْئها. وتَذَرَّى بالحائِط وغيرِه من البَرْدِ والرِّيحِ واسْتَذْرى،   كلاهما: اكْتَنَّ. وتَذَرَّتِ الإِبلُ واسْتَذْرَت: أَحَسَّت البَرْدَ   واسْتَتَر بعضُها ببعضٍ واسْتَتَرت بالعِضاهِ. وذَرا فلانٌ يَذْرُو أَي   مَرَّمَرّاً سريعاً، وخص بعضهم به الظبي؛ قال العجاج:   ذَارٍ إِذا لاقى العَزازَ أَحْصَفا   وذَرا نابُه ذَرْواً: انْكَسر حَدُّه، وقيل: سقط. وذَرَوْتُه أَنا أَي   طَيَّرته وأَذْهَبْته؛ قال أَوْس:   إِذا مُقْرَمٌ مِنَّا ذَرا حَدُّ نابهِ   تَخَمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ   قال ابن بري: ذَرا في البيت بمعنى كَلَّ، عند ابن الأَعرابي، قال: وقال   الأَصمعي بمعنى وقَع، فَذَرا في الوجهين غير مُتَعَدٍّ.   والذَّرِيَّةُ: الناقة التي يُسْتَتَر بها عن الصيد؛ عن ثعلب، والدال   أَعلى، وقد تقدم. واسْتَذْرَيْت بالشَّجَرة أَي استَظْلَلْت بها وصِرْتُ في   دِفئِها. الأَصمعي: الذَّرى، بالفتح، كل ما استترت به. يقال: أَنا في   ظِلِّ فلان وفي ذَراهُ أَي في كَنَفه وسِتْره ودِفْئِه. واسْتَذْرَيْتُ   بفلان أَي التَجَأْتُ إِليه وصِرْتُ في كَنَفه.   واسْتَذْرَتِ المِعْزَى أَي اشْتَهت الفَحْلَ مثل اسْتَدَرَّتْ.   والذَّرى: ما انْصَبَّ من الدَّمْع، وقد أَذْرَتِ العينُ الدّمْعَ   تُذْريه إِذْراءً وذَرىً أَي صَبَّتْه. والإِذْراءُ: ضَرْبُك الشيءَ تَرْمي   به، تقول: ضَرَبْتُه بالسيف فأَذْرَيْتُ رأْسَه، وطَعَنته فأَذْرَيْتُه عن   فَرَسه أَي صَرَعْته وأَلْقَيْته. وأَذْرَى الشيءَ بالسيف إِذا ضَرَبه   حتى يَصْرَعه. والسيفُ   يُذْرِي ضَرِيبَتَه أَي يَرْمِي بها، وقد يوصَفُ به الرَّمْي من غير   قَطْع. وذَرَّاهُ بالرُّمْحِ: قَلَعَه؛ هذه عن كراع. وأَذْرَتِ   الدابَّة راكِبَها: صَرَعَتْه.   وذِرْوَةُ كلِّ شَيءٍ وذُرْوَتُه: أَعْلاهُ، والجَمْع الذُّرَى بالضم.   وذِرْوة السَّنامِ والرأْسِ: أَشْرَفُهُما. وتَذَرَّيْت الذِّرْوة:   رَكِبْتُها وعَلَوْتها. وتَذَرَّيْت فيهم: تَزَوَّجْت في الذِّرْوة مِنْهُم.   أَبو زيد: تَذَرَّيْت بَني فلانٍ وتَنَصَّيْتهم إِذا تَزَوَّجْت منهم في   الذِّرْوة والناصية أَي في أَهل الشرف والعَلاء. وتَذَرَّيت السَّنام:   عَلَوْته وفَرَعْته. وفي حديث أَبي موسى: أُتِي رسولُ   الله، صلى الله عليه وسلم، بإِبِلٍ غُرِّ الذُّرَى   (* قوله «بابل غرّ   الذرى» هكذا في الأصل، وعبارة النهاية: أتي رسول الله، صلى الله عليه وسلم،   بنهب ابل فأمر لنا بخمس ذود غرّ الذرى أي بيض إلخ). أَي بِيض   الأَسْنِمَة سِمانها. والذُّرَى: جمع ذِرْوَةٍ، وهي أَعْلَى سَنامِ البَعِىر؛ ومنه   الحديث: على ذِرْوةِ كلِّ بعير شيطانٌ، وحديث الزُّبير: سأَلَ   عائشةَ الخُروجَ إِلى البَصْرة فأَبْتْ عليه فما زالَ   يَفْتِلُ في الذِّرْوةِ والغارِبِ حتى أَجابَتْهُ؛ جَعَلَ وبَرَ ذِرْوَة   البعير وغارِبِه مثلاً لإِزالتها عن رَأْيها، كما يُفْعَلُ بالجمل   النَّفُور إِذا أُريد تَأْنيسُه وإِزالَةُ نِفارِه. وذَرَّى الشاةَ والناقَةَ   وهو أَنْ يَجُزَّ صوفَها ووَبَرَها ويدَعَ فوقَ ظَهْرِها شيئاً تُعْرَف   به، وذلك في الإِبل والضأْن خاصة، ولا يكون في المِعْزَى، وقد ذَرَّيتها   تَذْرِيَةً. ويقال: نعجةٌ مُذَرَّاةٌ وكَبْشٌ مُذَرّىً إِذا أُخِّرَ   بَيْنَ الكَتِفين فيهما صُوفَةٌ لم تُجَزَّ؛ وقال ساعدة الهذلي:   ولا صُوارَ مُذَرَّاةٍ مَناسِجُها،   مِثْل الفَرِيدِ الذي يَجْرِي مِنَ النَّظْمِ   والذُّرَةُ: ضربٌ من الحَبِّ معروف، أَصلُه ذُرَوٌ أَو ذُرَيٌ، والهاءُ   عِوَض، يقال للواحِدَة ذُرَةٌ، والجَماعة ذُرَةٌ، ويقال له أَرْزَن   (*   قوله «ويقال له أرزن» هكذا في الأصل). وذَرَّيْتُه: مَدَحْتُه؛ عن ابن   الأَعرابي. وفلان يُذَرِّي فلاناً: وهو أَن يرفع في أَمره ويمدحه. وفلان   يُذَرِّي حَسَبَه أَي يمدحه ويَرْفَعُ من شأْنه؛ قال رؤبة:   عَمْداً أُذَرّي حَسَبِي أَن يُشْتَمَا،   لا ظَالِمَ الناس ولا مُظَلَّما   ولم أَزَلْ، عن عِرْضِ قَوْمِي، مِرْجَمَا   بِهَدْرِ هَدَّارٍ يَمُجُّ البَلْغَما   أَي أَرْفَعُ حَسَبي عن الشَّتِيمةِ. قال ابن سيده: وإِنما أََثْبَتُّ   هذا هنا لأَن الاشتقاق يُؤذِنُ بذلك كأَنِّي جعلته في الذِّرْوَةِ. وفي   حديث أَبي الزناد: كان يقول لابنه عبد الرحمن كيفَ حديثُ كذا؟ يريدُ أَن   يُذَرِّيَ منه أَي يَرْفَعَ من قَدْره ويُنَوِّهَ بذِكْرِِِِِه.   والمِذْرَى: طَرَفُ الأَلْيةِ، والرَّانِفةُ ناحيَتُها.   وقولهم: جاء فلان يَنْفُضُ مِذْرَوَيْه إِذا جاء باغِياً يَتَهَدَّدُ؛   قال عَنْتَرة يهجو عُمارةَ بنَ زِيادٍ العَبِسِي:   أَحَوْلِيَ تَنْفُضُ اسْتُكَ مِذْرَوَيْها   لِتَقْتُلْنِي؟ فهأَنذا عُمارَا   يريد: يا عُمارَةُ، وقيل: المِذْرَوَانِ أَطْرافُ الأَلْيَتَيْن ليس   لهما واحد، وهو أَجْوَدُ القولين لأَنه لو قال مِذْرَى لقيل في التثنية   مِذْرَيانِ، بالياء، للمجاورة، ولَمَا كانت بالواو في التثنية ولكنه من باب   عَقَلْتُه بِثنْيَايَيْنِ في أَنه لم يُثَنَّ على الواحد؛ قال أَبو علي:   الدليلُ على أَن الأَلف في التثنية حرف إِعراب صحة الواو في مِذْرَوانِ،   قال: أَلا ترى أَنه لو كانت الأَلف إِعراباً أَو دليلَ إِعراب وليست   مَصُوغَةً في بناء جملة الكلمة متصلةً بها اتصالَ حرف الإِعراب بما بعده، لوجب   أَن تقلب الواو ياء فقال مِذْريانِ لأَنها كانت تكون على هذا القول   طَرَفاً كلامِ مَغْزىً ومَدْعىً ومَلْهىً، فصحة الواو في مِذْرَوانِ دلالةٌ   على أَن الأَلف من جملة الكلمة، وأَنها ليست في تقدير الانفصال الذي   يكون في الإَعراب، قال: فجَرَتِ الأَلف في مِذْرَوانِ مَجْرَى الواو في   عُنْفُوانٍ وإِن اختلفت النون وهذا حسن في معناه، قال الجوهري: المقصور إِذا   كان على أَربعة أَحرف يثنى بالياء على كل حال نحو مِقْلىً ومِقْلَيانِ.   والمِذْرَوانِ: ناحيتا الرأْسِ مثل الفَوْدَيْن. ويقال: قَنَّع الشيبُ   مِذْرَوَيْه أَي جانِبَيْ رأْسه، وهما فَوْداهُ، سمِّيا مِذْرَوَينِ لأَنهما   يَذْرَيانِ أَي يَشيبَانِ. والذُّرْوةُ: هو الشيب، وقد ذَرِيَتْ   لِحْيَتُه، ثم استُعِير للمَنْكِبَيْنِ والأَلْيَتَيْن والطَّرَفَيْن. وقال   أَبو حنيفة: مِذْرَوا القَوْس المَوْضِعان اللَّذَانِ يقع عليهما الوَتَر من   أَسْفلَ وأَعْلَى؛ قال الهذلي:   على عَجْسِ هَتَّافَةِ المِذْرَوَيْـ   ـنِ،صَفْرَاءَ مُضْجَعَةٍ في الشِّمالْ   قال: وقال أَبو عمرو واحدها مِذْرىً، وقيل: لا واحدها لها، وقال الحسن   البصري: ما تَشَاءُ أَن ترى أَحدهم ينفض مِذْرَوَيْه، يقول هَأَنَذَا   فَاعْرِفُونِي. والمِذْرَوَانِ كَأَنَّهما فَرْعَا الأَلْيَتين، وقيل:   المِذْرَوَانِ طرفا كلِّ شيء، وأَراد الحسن بهما فَرْعَي المَنْكِبَيْن، يقال   ذلك للرجل إِذا جاء باغياً يَتَهَدَّدُ. والمِذْرَوَانِ: الجانِبَانِ من   كل شيء، تقول العرب: جاء فُلانٌ يَضْرِبُ أَصْدَرَيْه ويَهُزّ عِطْفَيه   ويَنْفُضُ مِذْرَوَيْه، وهما مَنْكِبَاه.   وإِنّ فلاناً لكَريمُ الذَّرَى أَي كريم الطَّبِيعَة. وذَرَا الله   الخَلْق ذَرْواً: خَلَقهم، لغة في ذَرَأَ. والذَّرْوُ والذَّرَا   والذُّرِّيَّة: الخَلْق، وقيل: الذَّرْوُ والذَّرَا عددُ الذُّرِّيَّة. الليث:   الذُّرِّيَّة تقع على الآباءِ والأَبْناءِ والأَوْلادِ والنِّسَاء. قل الله   تعالى: وآية لهم أَنَّا حملنا ذُرِّيَّتهم في الفُلْك المشحون؛ أَراد آباءهم   الذين حُمِلُوا مع نوح في السفينة. وقوله، صلى الله عليه وسلم، ورأَى في   بعض غَزَواته امرأَةً مَقْتولةً فقال: ما كانت هَذِه لتُقاتِلَ، ثم قال   للرجل: الْحَقْ خالداً فقلْ له لا تَقْتُلْ ذُرِّيَّةً ولا عَسِيفاً،   فسمَّى النساءَ ذُرِّيَّةً. ومنه حديث عمر، رضي الله عنه: جُحُّوا   بالذُّرِّيَّة لا تأْكلوا أَرزاقَها وتَذَرُوا أَرْباقَها في أَعْناقِها؛ قال أَبو   عبيد: أَراد بالذُّرِّيَّة ههنا النساءَ، قال: وذهب جماعة من أَهل   العربيَّة إِلى أَن الذُّرِّيَّةَ أَصلها الهمز، روى ذلك أَبو عبيد عن   أَصحابه، منهم أَبو عبيدة وغيره من البصريين، قال: وذهَب غيرُهم إِلى أَن أَصل   الذُّرِّيَّة فُعْلِيَّةٌ من الذَّرِّ، وكلٌّ مذكورٌ في موضعه. وقوله عز   وجل: إِنَّ الله اصطَفى آدمَ ونُوحاً وآل إِبراهيم وآلَ عِمْرانَ على   العالمين، ثم قال: ذُرِّيَّةً بعضُها من بعض؛ قال أَبو إِسحق: نصَبَ   ذُرِّيَّةً على البدلِ؛ المعنى أَنَّ الله اصطفى ذرِّيَّة بعضها من بعضٍ، قال   الأَزهري: فقد دخلَ فيها الآباءُ والأَبْناءُ، قال أَبو إِسحق: وجائز أَن   تُنْصَب ذريةً على الحال؛ المعنى اصطفاهم في حال كون بعضهم من بعض. وقوله   عز وجل: أَلْحَقْنا بهم ذُرِّيَّاتِهِم؛ يريد أَولادَهُم الصغار.   وأَتانا ذَرْوٌ من خَبَرٍ: وهو اليسيرُ منه، لغة في ذَرْءٍ. وفي حديث   سليمان بن صُرَد: قال لعليّ، كرم الله وجهه: بلغني عن أَمير المؤمنين   ذَرْوٌ من قول تَشَذَّرَ لي فيه بالوَعِيد فسِرْتُ إِليه جواداً؛ ذَرْوٌ من   قَوْلٍ أَي طَرَفٌ منه ولم يتكامل. قال ابن الأَثير: الذَّرْوُ من الحديث   ما ارتفعَ إِليك وتَرامى من حواشيه وأَطرافِه، من قولهم ذَرا لي فلان أَي   ارتفَع وقصَد؛ قال ابن بري: ومنه قول أَبي أُنَيْسٍ حليف بَني زُهْرة   واسمه مَوْهَبُ بنُ رياح:   أَتاني عَنْ سُهَيْلٍ ذَرْوُ قَوْلٍ   فأَيْقَظَني، وما بي مِنْ رُقادِ   وذَرْوة: موضع. وذَرِيَّات: موضع؛ قال القتال الكِلابي:   سقى اللهُ ما بينَ الرِّجامِ وغُمْرَةٍ،   وبئْرِ ذَرِيَّاتٍ بهِنَّ جَنِينُ   نَجاءَ الثُّرَيَّا، كُلَّما ناءَ كْوكَبٌ،   أَهلَّ يَسِحُّ الماءَ فيه دُجُونُ   وفي الحديث: أَوَّلُ الثلاثةِ يدخُلونَ النارَ منهم ذو ذَرْوةٍ لا   يُعْطِي حَقَّ اللهِ من ماله أَي ذُو ثَرْوةٍ وهي الجِدَةُ والمالُ، وهو من   باب الاعتقاب لاشتراكهما في المخرج.   وذِرْوَةُ: اسم أَرضٍ بالبادية. وذِرْوة الصَّمَّان: عالِيَتُها.   وذَرْوَةُ: اسم رجل. وبئر ذَرْوانَ، بفتح الذال وسكون الراء: بئْر لبَني   زُرَيْق بالمدينة. وفي حديث سِحْرِ النبي، صلى الله عليه وسلم: بئر ذَرْوانَ؛   قال ابن الأَثير: وهو بتقديم الراء على الواو موضع بينَ قُدَيْدٍ   والجُحْفَة. وذَرْوَةُ بن حُجْفة: من شعرائهم. وعَوْفُ بنُ ذِرْوة، بكسر الذال:   من شُعرائِهِم. وذَرَّى حَبّاً: اسم رجل؛ قال ابن سيده: يكون من الواو   ويكون من الياء. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: ولتأْلَمُنَّ النَّوْمَ   على الصوف الأَذْرِيِّ كما يَأْلَم أَحدُكم النومَ على حَسَكِ   السَّعْدانِ؛ قال المبرد: الأَذْرِيّ منسوب إِلى أَذْرَبيجانَ، وكذلك تقول العرب،   قال الشماخ:   تَذَكَّرْتُها وَهْناً، وقَدْ حالَ دُونَها   قُرى أَذَرْبيجانَ المسالِحُ والجالُ   قال: هذه مواضع كلها.
مقاييس اللغة:
(ذرو)  الذال والراء والحرف المعتل أصلان: أحدهما الشَّيءُ يُشرِف على الشَّيء ويُظِلّه، والآخر الشَّيء يتساقط متفرّقاً.
فالذُِّروة: أعْلَى السَّنامِ وغيره، والجمع ذُرىً. والذَّرَا: كلُّ شيءٍ استترْتَ به. تقول: أنا في ظِلِّ فُلانٍ، أي ذَرَاه. والمِذْرَوَانِ: أطراف الأَلْيَتَينِ؛ لأنّهما يُشرفان على [ما] بينَهما.
وأما الآخر فيقول: ذَرَا نابُ الجَمَل، إذا انكسَرَ حدُّه. قال أوسٌ:
إذا مْقَرَمٌ منَّا ذَرا حَدُّ نابِهِ *** تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ([6])
ومن الباب ذَرَت الرِّيحُ الشَّيءَ تَذْرُوه. والذَّرَا: اسمٌ لما ذَرَتْهُ الرِّيح.ويقال* أذْرَت العينُ دمْعَها تُذْريه. وأَذْرَيْتُ الرّجُلَ عن فرَسه: رميتُه. ويقال إنَّ الذَّرَى اسمٌ لما صُبّ من الدّمع.
ومن الباب قولُهم: بلَغنِي عنه ذَرْوٌ مِن قولٍ، وذلك ما يُساقِطُه من أطراف كلامه غيرَ متكامِل.
القاموس المحيط:
ذَرَتِ الرِّيحُ الشيءَ ذَرْواً، وأذْرَتْهُ وذَرَّتْهُ أطارَتْهُ، وأذْهَبَتْه، وذرا هو بنَفْسِه، و الحِنْطَةَ نَقَّاها في الريحِ، فتَذَرَّتْ، و الشيءَ كَسَرَهُ، و الظَّبْيُ أسْرَعَ، و فُوهُ سَقَطَ. وذُراوَةُ النَّبْتِ، بالضم ما ارْفَتَّ من يابِسِه فطارتْ به الريحُ، وما سَقَطَ من الطعامِ عند التَّذَرِّي، وما ذَرا من الشيءِ، كالذُّرَى، بالضم. وذُِرْوَةُ الشيءِ، بالضم والكسر أعْلاهُ. وتَذَرَّيْتُها عَلَوْتُها. وذَرَّيْتُه تَذْرِيَةً مَدَحْتُه، و تُرابَ المَعْدِنِ طَلَبْتُ ذَهَبَه. والمِذْرَوانِ، بالكسر أطْراف الأَلْيَةِ، بِلا واحِدٍ، أو هو المِذْرَى، و من الرأسِ ناحِيَتاهُ، و من القَوْسِ ما يَقَعُ عليها طَرَفُ الوَتَرِ من أعْلَى وأسْفَلَ. وجاءَ يَنْفُضُ مِذْرَوَيْهِ باغِياً مُتَهَدِّداً. واسْتَذْرَتِ المِعْزَى اشْتَهَتِ الفَحْلَ.
والذُّرَةُ، كثُبَةٍ: حَبٌّ م، أصْلُها: ذُرَوٌ. وأبو الذَّرْيِ، كالسَّعْيِ: خالِدُ بنُ عبدِ الرحمنِ الإِفْرِيقِيُّ، وعليُّ بنُ ذَرْي الحَضْرَمِيُّ، وأنْعَمُ بنُ ذَرْيٍ الشَّعْبانِيُّ: محدِّثونَ. وبِئْرُ ذَرْوانَ: بالمدينةِ، أو هو ذُو أرْوانَ، بسكونِ الراءِ، وقيلَ: بتَحْرِيكِهِ أصَحُّ.
تاج العروس:
( ذرت الريح الشئ ) تذروه ( ذروا وأذرته ) وهذه عن ابن الاعرابي ( وذرته أطارته وأذهبته ) وفى التهذيب حملته فأثارته وفى الصحاح ذروته طيرته وأذهبته قال أوس إذا مقرم منا ذرى حدنا به * تخمط مناناب آخر مقرم وفى التهذيب قال أبو الهيثم ذرته الريح طيرته وأنكر أذرته بمعنى طيرته وقال انما يقال أذريت الشئ عن الشئ القيته قال ابن أحمر لها منخل تذرى إذا عصفت به * أهابي سفساف من الترب توأم قال ومعناه تسقط وتطرح والمنخل لا يرفع شيأ انما يسقط مادق ويمسك ماجل قال والقرآن وكلام العرب على هذا قال تعالى والذاريات ذروا أي الرياح ( وذرا هو بنفسه ) أي سقط نقله الجوهرى ( و ) ذرا ( الحنطة ) يذروها ذروا ( نقاها في الريح ) رواه شمر عن ابن الاعرابي ( فتذرت ) هي أي تخلصت من تبنها ( و ) ذرا ( الشئ كسره ) من غير ابانة ( و ) ذرا ( الظبى ) ذروا ( أسرع ) في عدوه وعم به بعضهم ( و ) ذرا ( فوه ) ذروا ( سقط ) وقيل ذرانا به ذروا انكسر ( وذراوة النبت بالضم ) والعامة تفتحه ( ما ارفت من يابسه فطارت به الريح و ) أيضا ( ما سقط من الطعام عند التذرى ) وخص اللحيانى به الحنطة قال حميد بن ثور وعاد خبار يسقيه الندى * ذراوة تنسجه الهوج الدرج ( وما ذرا من الشئ ) أي سقط ( كالذرا بالضم وذروة الشئ بالضم والكسر أعلاه ) وروى التقى الشمنى في شرح الشفاء انه يثلث والجمع الذرا بالضم ومنه الحديث أتى بابل غر الذرا أي بيض الاسنمة وفى حديث آخر على ذروة كل بعير شيطان ( وتذريتها ) أي الذروة وهى أعلى السنام ( علوتها ) وفرعتها كما في الصحاح ( وذريته تذرية مدحته ) ورفعت من أمره وشأنه وأنشد الجوهرى لرؤبة
عمدا أذرى حسبى ان يشتما * بهدر هدار يمحج البلغما ( و ) ذريت ( تراب المعدن طلبت ذهبه ) وفى الصحاح طلبت منه الذهب وفى نسخة فيه الذهب ( والمذروان بالكسر أطراف الالية )
وهو نص أبى عبيدة وفى الصحاح الاليتين ( بلا واحد ) لهما قال أبو عبيد وهو أجود القولين لانه لو كان لهما واحد وقيل مذرى لقيل في التثنية مذريان لان المقصور إذا كان على أربعة أحرف يثنى بالياء على كل حال نحو مقلى ومقليان ( أو هو ) أي الواحد ( المذرى ) وهو قول أبى عبيدة نقله الجوهرى في سياق كلام أبى عبيد قال والرانفة ناحيتها ( و ) المذروان ( من الرأس ناحيتاه ) كالفودين والمذروان ( من القوس ما يقع عليها ) وفى الصحاح عليهما ( طرف الوتر من أعلى وأسفل ) ولا واحد لهما وقال أبو عمرو الواحد مذرى وقال الهذلى على عجس هتافة المذروي * ن صفراء مضجعة في الشمال ( و ) في المثل ( جاء ) فلان ( ينفض مذرويه ) إذا جاء ( باغيا متهددا ) قال عنترة يهجو عمارة بن زياد أحولى تنفض استك مذرويها * لتقتلني فها أنا ذا عمارا يريد يا عمارة ( واستذرت المعزى اشتهت الفحل ) مثل استدرت نقله الجوهرى ( والذرة كثبة حب م ) معروف ( أصلها ذرو ) بضم ففتح أو ذرى بالياء والهاء عرض كما في الصحاح وفى التهذيب يقال للواحدة ذرة وللجماعة ذرة ويقال له ارزن وقال ابن سيده وانما قضينا على ما لم تظهر ياؤه من هذا الباب بالياء لكونها لاما ( وأبو الذرى كالسعي ) وضبطه الحافظ بكسر الراء وتخفيف الياء ( خالد بن عبد الرحمن ) بن زياد بن أنعم ( الافريقى ) كتب عنه عبد الله بن يوسف التنيسى وأبوه أبو خالد عبد الرحمن قاضى افريقية أول مولود ولد في الاسلام بها سمع أباه وأبا عبد الرحمن الحبلى وبكر بن سوادة وعبد الرحمن بن رافع التنوخى قاضى افريقية وعنه الثوري وابن لهيعة وابن وهب تكلموا فيه توفى سنة 156 وقد نيف على المائة وقال الترمذي رأيت البخاري يقوى أمره ويقول هو مقارب الحديث وله قصة مع أبى جعفر المنصور ذكرها ياقوت في ترجمة افريقية في معجمه ( وعلى بن ذرى الحضرمي ) هو أيضا بالضبط السابق روى عن زيد بن أرقم ( وأنعم بن ذرى ) بن محمد ( الشعبانى ) هذا هو جد خالد بن عبد الرحمن الذى قدم ذكره وشعبان لقب حسان بن عمرو بن قيس بطن من حمير وقد روى عنه ابنه زياد المذكور وسياق المصنف سياق من ليس له دربة في علم النسب فتأمل ( محدثون وبئر ذروان ) جاء ذكرها في حديث سحر النبي صلى الله تعالى عليه وسلم وهى بئر لبنى ذريق ( بالمدينة ) المشرفة ( أو هو ذو أروان بسكون الراء ) وقد تقدمت الاشارة إليه في النون ( وقيل بتحريكه أصح ) عند المحدثين * ومما يستدرك عليه المذراة والمذرى الخشبة التى يذرى بها وهى خشبة ذات أطراف تنقى بها الاكداس والذرا بالفتح ما ذريته كالنفض اسم لما تنفضه والذرا الكن وقال الاصمعي هو كل ما استترت به يقال أنا في ظل فلان وفى ذراء أي في كنفه وستره ودفئه وقال أبو زيد ان فلانا لكريم الذرا أي الطبيعة وتذرى بالحائط وغيره من الريح والبرد واستذرى كلاهما استكن وتذرت الابل أحست البرد فاستتر بعضها ببعض أو استترت بالعضاه وفى الصحاح استذريت بالشجرة استظلت بها وصرت في دفئها واستذريت بفلان التجات إليه وصرت في كنفه انتهى والذرية كغنية الناقة المستتر بها عن الصيد عن ثعلب والدال أعلى وقد مر والذرى كغنى ما انصب من الدمع وقد أذرت العين الدمع تذريه اذراء وأذرى الشئ بالسيف ضربه حتى صرعه والسيف يذرى ضريبته أي يرمى بها كذا في المحكم وفى التهذيب به وقد يوصف به الرمى من غير قطع وذراء بالرمح قلعه هذه عن كراع وأذرت الدابة راكبها صرعته وطعنه فاذراه عن فرسه صرعه وقال أبو الهيثم اذريت الشئ إذا ألقيته كالقائك الحب للزرع وذروت نابه كسرته والذرو والذرى الذرية وذراهم ذروا خلقهم لغة في الهمزة وتذرية الاكداس معروفة وقال أبو زيد ذريت الشاة تذرية وهو ان تجز صوفها وتدع فوق ظهرها شيا منه لتعرف به وذلك في الضان خاصة وفى الابل نقله الجوهرى ويقال سور اللشول ذرى وهو ان يقلع الشجر من العرفج وغيره فيوضع بعضه فوق بعض مما يلى مهب الشمال يحظر به على الابل في ماواها وتذرى بنى فلان وتنصاهم أي تزوج منهم في الذروة والناصية نقله الجوهرى عن الاصمعي أي في أهل الشرف والعلاء وفى الذرية أقولا ثلاثة قيل من ذرأ الله الخلق فترك همزه نحو روية وبرية وقيل أصله ذروية وقيل فعلية من الذرو ذرا الرواية ذروا الريح الهشيم أي سردها وهو ذو ذروة أي ثروة وهى الجدة والمال وهو من باب الاعتقاب لاشتراكه في المخرج ومحمد بن عبد الله بن أبى ذرة محدث والحلحال بن ذرى كسمى تابعي وفى المثل ما زال يقتل في الذروة والغرب يراد به التأنيس وازالة النفور وذرا الى فلان ارتفع وقصد ومنه قول سليمن بن صرد بلغني عن على ذرو من القول أي طرفه وحواشيه وذروان جبل باليمن في مخلاف ريمة وقد صعدته وذروة موضع في ديار غطفان باكناف الحجاز لبنى مرة بن عوف قاله نصر وأيضا قرية بمصر وبنو ذروة بطن من العلويين باليمن ما كنهم أطراف وادى حبيا وذرى حبا لقب رجل ذكر في
ح ب ب وذرى رأسه تذرية سرحه والدال أعلى وذروة بن حجفه شاعر وعوف بن ذروة بالكسر شاعر أيضا وأرض ذروة وعروة وعصمة إذا كانت خصيبة خصبا يبقى وذره جبال كثيرة متصلة لبنى الحرث بن بهثة بن سليم ويقال ذرى ذرى أي دف ء دفئ واذرى الجمل طالت ذروته والمذروية الاست واذرى استعاذ بملك وذروان سيف الاخنس ابن شهاب * ومما يستدرك عليه ذريت الحب ونحوه ذريا وذرته الريح ذريا وهى لغة والواو أعلى وفى حرف ابن مسعود وابن عباس تذريه الريح وذريت الشئ ألقيته
واهمال المصنف اياها قصور كيف وقد أشار إليها الجوهرى وغيره

_Türkçe çeviri henüz yok_
