# ذرأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%B1%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ذرأ

ذرأ الله الخلق كجعل يذرؤهم ذرأ: خلق، والشيء: كثره. قال الله تعالى  يذرؤكم فيه  أي يكثركم به ومنه اشتقاق لفظ الذرية، مثلثة ولم تسمع في كلامهم إلا مهموزة لنسل الثقلين من الجن والإنس، وقد تطلق على الآباء والأصول أيضا، قال الله تعالى  أنا حملنا ذريتهم في الفلك المشحون  والجمع ذراري كسراري، قال الصاغاني: وفي اشتقاقها وجهان، أحدهما أنها من الذرر، ووزنها فعولة أو فعيلة، والثاني أنها من الذر بمعنى التفريق، لأن الله تعالى ذرهم في الأرض، ووزنها فعلية أو فعولة أيضا وأصلها ذرورة فقلبت الراء الثالثة ياء، كما في تقضت العقاب. وقد أوقعت الذرية على النساء، كقولهم للمطر سماء، ومنها حديث عمر رضي الله عنه: حجوا بالذرية لا تأكلوا أرزاقها وتذروا أرباقها في أعناقها. قيل: المراد بها النساء لا الصبيان، وضرب الأرباق مثلا لما قلدت أعناقها من وجوب الحج. وذرأ فوه وذرا، بغير همز: سقط ما فيه من الأسنان مثل ذرا كدعا. وذرأ الأرض: بذرها، قال شيخنا: قيل: الأفصح فيه وفيما قبله الإعلال، وأما الهمزة فلغة ضعيفة أو لثغة ويقال زرع ذريء على فعيل، قال عبيد الله بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، ويروى لقيس بن ذريح، وهو موجود في ديواني شعرهما:
  صدعت القلب ثم ذرأت فيه                      هواك فليم فالتأم الفطـور
  تبلغ حيث لم يبلغ شـراب                      ولا حزن ولم يبلغ سرور ويروى ثم ذررت وذريت غير مهموز، وهذا هو الصحيح. كذا في العباب. والذرأة بالضم: الشمط والشيب. قال أبو نخيلة السعدي:
  وقد علتني ذرأة بادي بدي
  ورثية تنهض في تشدد أو أول بياضه في مقدم الرأس، وفي الأساس: في الفودين، كالذراء، محركة، كما في العباب وذرئ شعره وذرأ كفرح ومنع وحكى صاحب المبرز عن قطرب ذرؤ ككرم أيضا، والنعت أذرأ وذرآء، قال أبو محمد الفقعسي:
  قالت سليمى إنني لا أبغيه
  أراه شيخا عاريا تراقيه
  مقوسا قد ذرئت مجاليه وكبش أذرأ: في رأسه بياض، وعناق ذرآء أو كبش أذرأ بمعنى أرقش الأذنين وسائره أسود كذا في الصحاح والعباب، وزاد في الأخير: والذرأة هي من شيات المعز دون الضأن. وعن الأحمر يقال: أذرأه فلان وأشكعه أي أغضبه وذعره، وأولعه بالشيء. وأذرأه إلى كذا: ألجأه إليه، رواه أبو عبيد أذراه بغير همز، ورد ذلك عليه علي بن حمزة وقال: إنما هو أذرأه، بالهمز، وأذرأه: أساله، ويقال: أذرأت الناقة إذا أنزلت اللبن من الضرع فهي مذرئ لغة في الدال المهملة. ويقال بلغني ذرء من خبر ضبطه ابن الأثير بفتح فسكون، وفي بعض النسخ بالضم، أي شيء منه وطرف منه، والذرء: الشيء اليسير من القول: قال الشاعر:
  أتاني عن مغيرة ذرء قول                      وعن عيسى فقلت له كذاكا
  ويقال: هم ذرء النار، جاء ذلك في حديث عمر رضي الله تعالى عنه أنه كتب إلى خالد بن الوليد: بلغني أنك دخلت الحمام بالشام وأن من بها من الأعاجم اتخذوا لك دلوكا عجن بخمر، وإني أظنكم آل المغيرة ذرء النار، أراد أنهم خلقوا لها ومن روى: ذرو النار، بلا همز أراد أنهم يذرون في النار. وملح ذرآني بتسكين الراء ويحرك فيقال ذرآني أي شديد البياض وهو مأخوذ من الذرأة بالضم، ولا تقل أنذراني فإنه من لحن العوام، ومنهم من يهمل الذال. ويقال: ما بيننا وبينه ذرء أي حائل. وذرأة بالكسر: العنز بنفسها، كذا في العباب، ودعاء العنز للحلب، يقال: ذرء ذرء. ومما يستدرك عليه: قال أبو زيد: أذرأت الرجل بصاحبه، إذا حرشته عليه وأولعته به. وذرأت الوضين: بسطته، وهذا ذكره الليث هنا، ورد عليه أبو منصور وقال: الصواب أنها درأت الوضين، بالدال المهملة، وقد تقدم.

### Türkçe

**ذرأ**: Allah yaratılmışları yarattı; **جعل** gibi: onları **ذرأ** ile **يذرؤهم**: yarattı; ve şey: onu çoğalttı. Allah Teâlâ’nın sözü: **يذرؤكم فيه** yani onunla sizi çoğaltır; ve ondan **الذرية** lafzının iştikakı, üçlü (okunuşlu)dür ve onların كلامlarında ancak hemzeli olarak, cin ve ins’ten iki ağırlığın nesli için işitilmiştir; ve bazen babalara ve asıllara da ıtlak olunur. Allah Teâlâ’nın sözü: **أنا حملنا ذريتهم في الفلك المشحون**; ve cem‘i **ذراري**: **سراري** gibi. **الصاغاني** dedi: Onun iştikakında iki vech vardır: birincisi, onun **الذرر**’den olmasıdır; ve vezni **فعولة** yahut **فعيلة**’dir. İkincisi, onun **الذر**’den, tefrik manasında olmasıdır; çünkü Allah Teâlâ onları yerde **ذر** etti; ve vezni **فعلية** yahut **فعولة**’dir de; ve aslı **ذرورة** idi; üçüncü **الراء** **ياء**’ya çevrildi; **تقضت العقاب**’da olduğu gibi. Ve **الذرية** kadınlar üzerine de vaki kılınmıştır; onların yağmur için **سماء** demeleri gibi. Ondandır, Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisi: “**حجوا بالذرية**; onun rızıklarını yemeyin ve onun **أرباق**’larını boyunlarında bırakın.” Denildi: onunla murad kadınlardır, çocuklar değil. Ve **الأرباق**’ı, boyunlarına takılan hac vücubuna misal olarak vurdu. Ve **ذرأ** ağzını ve **ذرا** (hemzesiz): içinde dişlerden olan şey düştü; **ذرا** gibi, **دعا** gibi. Ve **ذرأ** yeri: onu ekti. Şeyhimiz dedi: denildi ki, onda ve ondan öncekinde en fasih olan i‘lâldir; hemzeye gelince, o zayıf bir lugattır yahut bir peltekliktir. Ve denilir: **زرع ذريء** **فعيل** vezninde. Ubeydullah b. Abdullah b. Utbe b. Mesud dedi—ve Kays b. Züreyh’ten rivayet olunur; ve ikisinin şiir divanında mevcuttur:

  Kalbi yardın, sonra içine **ذرأت**                      senin hevanı; o yamadı, derken yarıklar birleşti
  Ulaşır; içkinin ulaşmadığı yere                      ne hüzün ulaştı, ne sevinç ulaştı

Ve “sonra **ذررت** ve **ذريت**” hemzesiz diye rivayet olunur; ve bu sahih olanın ta kendisidir. **العباب**’da böyledir. Ve **الذرأة** (zamm ile): **الشمط** ve **الشيب**. Ebû Nuhayle es-Sa‘dî dedi:

  Bana, görünen bir **ذرأة** yükseldi

Ve **رثية**: şiddetlenmede doğrulan; yahut başın ön kısmında onun ilk beyazlığı. Ve **الأساس**’ta: iki şakakta; **الذراء** gibi, harekeli; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **ذرئ** saçı ve **ذرأ**: **فرح** ve **منع** gibi; ve **المبرز** sahibinin Kutrub’dan naklettiğine göre **ذرؤ**: **كرم** gibi de. Ve sıfat: **أذرأ** ve **ذرآء**. Ebû Muhammed el-Fak‘asî dedi:

  Süleymâ dedi: ben onu istemem
  Onu, köprücük kemikleri çıplak bir şeyh görüyorum
  Eğilmiş; **ذرئت** onun şakakları

Ve **كبش أذرأ**: başında beyazlık vardır. Ve **عناق ذرآء** yahut **كبش أذرأ**: kulakları alaca, geri kalanı siyah manasındadır; **الصحاح** ve **العباب**’da böyledir. Ve sonuncuda ziyade etti: **الذرأة** keçinin alâmetlerinden olup koyunun değil. Ve **الأحمر**’den: denilir: falan onu **أذرأه** ve **أشكعه**; yani onu öfkelendirdi ve onu korkuttu; ve onu şeye düşkün kıldı. Ve onu şuna **أذرأه إلى كذا**: onu ona iltica ettirdi; Ebû Ubeyd onu hemzesiz **أذراه** diye rivayet etti; Ali b. Hamza ona reddetti ve dedi: ancak o **أذرأه**’dir, hemze ile. Ve **أذرأه**: onu akıttı. Ve denilir: **أذرأت** deve, eğer memeden sütü indirdiyse; o halde o **مذرئ**’dir; **الدال**’ın (mu‘ceme olmayan) lugatında. Ve denilir: bana haberden bir **ذرء** ulaştı; İbnü’l-Esîr onu fetha sonra sükûn ile ضبط etti; bazı nüshalarda zamm ile; yani ondan bir şey ve ondan bir taraf. Ve **الذرء**: sözden az şey. Şair dedi:

  Bana, Muğîre’den sözün bir **ذرء**’ü geldi                      ve Îsâ’dan; ona şöyle dedim

Ve denilir: onlar **ذرء النار**’dır. Bu, Ömer’in (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadisinde geldi: Halid b. Velid’e yazdı: “Bana ulaştı ki Şam’da hamama girdin ve oradaki Acemler sana, şarapla yoğrulmuş bir **دلوك** edindiler; ve ben sizi, Muğîre âli, **ذرء النار** sanıyorum.” Muradı: onlar onun için yaratıldılar. Ve kim “**ذرو النار**” hemzesiz rivayet ettiyse, muradı: onların ateşe **يذرون** edilmeleridir. Ve tuz **ذرآني**: **الراء**’yı sükûn ile; ve harekelenir de, **ذرآني** denilir; yani pek şiddetli beyazdır; ve o, zamm ile **الذرأة**’den alınmıştır. Ve **أنذراني** deme; çünkü o avamın lahnındandır. Ve onlardan kimi **الذال**’ı ihmal eder. Ve denilir: onunla bizim aramızda **ذرء** vardır; yani engel. Ve **ذرأة** (kesr ile): keçinin kendisi; **العباب**’da böyledir. Ve keçinin sağım için duası: denilir: **ذرء ذرء**. Ve onun üzerine istidrâk olunacaklardandır: Ebû Zeyd dedi: **أذرأت** adamı arkadaşıyla; eğer onu ona karşı kışkırttıysan ve onu ona düşkün kıldıysan. Ve **ذرأت** **الوضين**: onu yaydın. Bunu Leys burada zikretti; Ebû Mansur ona reddetti ve dedi: doğru olan, onun **درأت الوضين** olmasıdır, mu‘ceme olmayan **الدال** ile; ve geçti.
