# ذرا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%B1%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذرا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ذرا

ذَرَت الريح الترابَ وغيرَه تَذْرُوه وتَذْريه ذَرْواً وذَرْياً وأَذْرَتْهُ وذَرَّتْه: أَطارَتْه وسفَتْه وأَذْهَبَتْه، وقيل: حَمَلَتْه فأَثارَتْه وأَذْرَتْه إِذا ذَرَت التُّرابَ وقد ذَرا هو نفسُه. وفي حرف ابن مسعود وابن عباس: تَذْرِيهِ الريحُ، ومعنى أَذْرَتْه قَلَعَته ورَمَتْ به، وهما لغتان. ذَرَت الريحُ التُّرابَ تَذْرُوه وتَذْريه أَي طَيَّرَته؛ قال ابن بري: شاهد ذَرَوْتُه بمعنى طَيَّرْتُه قول ابن هَرْمَة:يَذْرُو حَبِيكَ البَيْضِ ذَرْواً يخْتَلي
غُلُفَ السَّواعِدِ في طِراقِ العَنْبَرِ
والعَنْبَر هنا: التُّرْس. وفي الحديث: إِنَّ الله خَلق في الجَنَّة ريحاً من دُونِها بابٌ مُغْلَق لو فُتحَ ذلك الباب لأَذْرَتْ ما بين السماءِ والأَرْضِ، وفي رواية: لَذَرَّت الدُّنْيا وما فيها. يقال: ذَرَتْه الرِّيحُ وأَذْرَتْه تَذْرُوه وتُذْريه إِذا أَطارَتْه. وفي الحديث: أَن رَجُلاً قال لأَوْلادِهِ إِذا مُتُّ فأَحْرِقُوني ثم ذَرُّوني في الرِّيحِ؛ ومنه حديث علي، كرم الله وجهه: يَذْرُو الرِّوايَةَ ذَرْوَ الريحِ الهَشِيمَ أَي يَسْرُدُ الرِّواية كما تَنْسِفُ الريحُ هَشِيمَ النَّبْتِ. وأَنكر أَبو الهيثم أَذْرَتْه بمعنى طَيَّرَتْه، قال: وإِنما قيل أَذْرَيْت الشيءَ عن الشيء إِذا أَلقَيْتَه؛ وقال امرؤ القيس: فتُذْريكَ منْ أُخْرى القَطاةِ فتَزْلَقُ
وقال ابن أَحمر يصف الريح:
لها مُنْخُلٌ تُذْري، إِذا عَصَفَتْ بِهِ
أَهابيَ سَفْسافٍ من التُّرْبِ تَوْأَمِ
قال: معناه تُسْقِطُ وتَطْرَح، قال: والمُنْخُل لا يرفَعُ شيئاً إِنما يُسْقِط ما دقَّ ويُمْسِك ما جَلَّ، قال: والقرآن وكلام العرب على هذا. وفي التنزيل العزيز: والذَّارِياتِ ذََرْواً؛ يعني الرِّياحَ، وقال في موضع آخر: تَذْرُوه الرِّياحُ. وريحٌ ذارِيَةٌ: تَذْرُو التُّراب، ومن هذا تَذْرِية الناس الحنطةَ. وأَذْرَيْتُ الشيءَ إِذا أَلْقََيْتَه مثلَ إِلْقائِكَ الحَبَّ
للزَّرْع. ويقال للذي تُحْمَلُ به الحنطة لتُذَرَّى: المِذْرى. وذَرى الشيءُ أَي سَقَط، وتَذْرِيَة الأَكْداسِ مَعْرُوفة. ذَرَوْت الحِنْطة والحبَّ ونَحْوَه أَذْرُوها وذَرَّيْتُها تَذْرِيَة وذَرْواً منه: نَقَّيْتها في الريح. وقال ابن سيده في موضع آخر: ذَرَيْتُ الحَبَّ ونحوه وذَرَّيْته أَطَرْته وأَذْهَبْته، قال: والواو لغة وهي أَعْلى. وتَذَرَّت هي: تَنَقَّت.
والذُّراوَةُ: ما ذُرِيَ من الشيء. والذُّراوَةُ: ما سَقَطَ من الطَّعام عند التَّذَرِّي، وخص اللحياني به الحِنْطة؛ قال حُمَيْد بن ثوْر: وعادَ خُبَّازٌ يُسَقِّيِه النَّدى
ذُراوَةً تَنْسِجُهُ الْهُوج الدُّرُجْ
والمِذْراة والمِذْرى: خَشَبَةٌ ذات أَطْراف، وهي الخشبة التي يُذَرَّى بها الطَّعامُ وتُنَقَّى بها الأَكْداس،ُ، ومنه ذرَّيْتُ تراب المعدن إِذا طَلَبْت منه الذَّهَب. والذَّرى: اسمُ ما ذَرَّيْته مثل النَّفَضِ اسم لما تَنْفُضُه؛ قال رؤبة:
كالطَّحْن أَو أَذْرَتْ ذَرىً لم يُطْحَنِ
يعني ذَرْوَ الريح دُقاقَ التُّراب. وذَرَّى نَفَسَه: سَرَّحه كما يُذَرَّى الشيءُ في الريح، والدَّالُ أَعْلى، وقد تقدم. والذَّرى: الكِنُّ. والذَّرى: ما كَنَّكَ من الريح البارِدَةِ من حائِطٍ أَو شجر. يقال: تَذَرَّى مِنَ الشّمال بذَرىً. ويقال: سَوُّوا للشَّوْل ذَرىً من البَرْدِ، وهو أَن يُقْلَع الشجَر من العَرْفَجِ وغيره فيوضَع بعضُه فوقَ بعضٍ مما يلي مَهَبَّ الشمالِ يُحْظَر به على الإِبل في مأْواها. ويقال: فلان في ذَرى فلانٍ أَي في ظِلِّه. ويقال: اسْتَذْرِ بهذه الشجَرة أَي كنْ في دِفْئها. وتَذَرَّى بالحائِط وغيرِه من البَرْدِ والرِّيحِ واسْتَذْرى، كلاهما: اكْتَنَّ. وتَذَرَّتِ الإِبلُ واسْتَذْرَت: أَحَسَّت البَرْدَ واسْتَتَر بعضُها ببعضٍ واسْتَتَرت بالعِضاهِ. وذَرا فلانٌ يَذْرُو أَي مَرَّمَرّاً سريعاً، وخص بعضهم به الظبي؛ قال العجاج:
ذَارٍ إِذا لاقى العَزازَ أَحْصَفا
وذَرا نابُه ذَرْواً: انْكَسر حَدُّه، وقيل: سقط. وذَرَوْتُه أَنا أَي طَيَّرته وأَذْهَبْته؛ قال أَوْس:
إِذا مُقْرَمٌ مِنَّا ذَرا حَدُّ نابهِ
تَخَمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ
قال ابن بري: ذَرا في البيت بمعنى كَلَّ، عند ابن الأَعرابي، قال: وقال الأَصمعي بمعنى وقَع، فَذَرا في الوجهين غير مُتَعَدٍّ.
والذَّرِيَّةُ: الناقة التي يُسْتَتَر بها عن الصيد؛ عن ثعلب، والدال أَعلى، وقد تقدم. واسْتَذْرَيْت بالشَّجَرة أَي استَظْلَلْت بها وصِرْتُ في دِفئِها. الأَصمعي: الذَّرى، بالفتح، كل ما استترت به. يقال: أَنا في ظِلِّ فلان وفي ذَراهُ أَي في كَنَفه وسِتْره ودِفْئِه. واسْتَذْرَيْتُ بفلان أَي التَجَأْتُ إِليه وصِرْتُ في كَنَفه.
واسْتَذْرَتِ المِعْزَى أَي اشْتَهت الفَحْلَ مثل اسْتَدَرَّتْ. والذَّرى: ما انْصَبَّ من الدَّمْع، وقد أَذْرَتِ العينُ الدّمْعَ تُذْريه إِذْراءً وذَرىً أَي صَبَّتْه. والإِذْراءُ: ضَرْبُك الشيءَ تَرْمي به، تقول: ضَرَبْتُه بالسيف فأَذْرَيْتُ رأْسَه، وطَعَنته فأَذْرَيْتُه عن فَرَسه أَي صَرَعْته وأَلْقَيْته. وأَذْرَى الشيءَ بالسيف إِذا ضَرَبه حتى يَصْرَعه. والسيفُ
يُذْرِي ضَرِيبَتَه أَي يَرْمِي بها، وقد يوصَفُ به الرَّمْي من غير قَطْع. وذَرَّاهُ بالرُّمْحِ: قَلَعَه؛ هذه عن كراع. وأَذْرَتِ الدابَّة راكِبَها: صَرَعَتْه.
وذِرْوَةُ كلِّ شَيءٍ وذُرْوَتُه: أَعْلاهُ، والجَمْع الذُّرَى بالضم. وذِرْوة السَّنامِ والرأْسِ: أَشْرَفُهُما. وتَذَرَّيْت الذِّرْوة: رَكِبْتُها وعَلَوْتها. وتَذَرَّيْت فيهم: تَزَوَّجْت في الذِّرْوة مِنْهُم. أَبو زيد: تَذَرَّيْت بَني فلانٍ وتَنَصَّيْتهم إِذا تَزَوَّجْت منهم في الذِّرْوة والناصية أَي في أَهل الشرف والعَلاء. وتَذَرَّيت السَّنام: عَلَوْته وفَرَعْته. وفي حديث أَبي موسى: أُتِي رسولُ
الله، صلى الله عليه وسلم، بإِبِلٍ غُرِّ الذُّرَى
(* قوله «بابل غرّ
الذرى» هكذا في الأصل، وعبارة النهاية: أتي رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بنهب ابل فأمر لنا بخمس ذود غرّ الذرى أي بيض إلخ). أَي بِيض الأَسْنِمَة سِمانها. والذُّرَى: جمع ذِرْوَةٍ، وهي أَعْلَى سَنامِ البَعِىر؛ ومنه الحديث: على ذِرْوةِ كلِّ بعير شيطانٌ، وحديث الزُّبير: سأَلَ عائشةَ الخُروجَ إِلى البَصْرة فأَبْتْ عليه فما زالَ
يَفْتِلُ في الذِّرْوةِ والغارِبِ حتى أَجابَتْهُ؛ جَعَلَ وبَرَ ذِرْوَة البعير وغارِبِه مثلاً لإِزالتها عن رَأْيها، كما يُفْعَلُ بالجمل النَّفُور إِذا أُريد تَأْنيسُه وإِزالَةُ نِفارِه. وذَرَّى الشاةَ والناقَةَ وهو أَنْ يَجُزَّ صوفَها ووَبَرَها ويدَعَ فوقَ ظَهْرِها شيئاً تُعْرَف به، وذلك في الإِبل والضأْن خاصة، ولا يكون في المِعْزَى، وقد ذَرَّيتها تَذْرِيَةً. ويقال: نعجةٌ مُذَرَّاةٌ وكَبْشٌ مُذَرّىً إِذا أُخِّرَ بَيْنَ الكَتِفين فيهما صُوفَةٌ لم تُجَزَّ؛ وقال ساعدة الهذلي: ولا صُوارَ مُذَرَّاةٍ مَناسِجُها،
مِثْل الفَرِيدِ الذي يَجْرِي مِنَ النَّظْمِ
والذُّرَةُ: ضربٌ من الحَبِّ معروف، أَصلُه ذُرَوٌ أَو ذُرَيٌ، والهاءُ عِوَض، يقال للواحِدَة ذُرَةٌ، والجَماعة ذُرَةٌ، ويقال له أَرْزَن (*
قوله «ويقال له أرزن» هكذا في الأصل). وذَرَّيْتُه: مَدَحْتُه؛ عن ابن الأَعرابي. وفلان يُذَرِّي فلاناً: وهو أَن يرفع في أَمره ويمدحه. وفلان يُذَرِّي حَسَبَه أَي يمدحه ويَرْفَعُ من شأْنه؛ قال رؤبة: عَمْداً أُذَرّي حَسَبِي أَن يُشْتَمَا،
لا ظَالِمَ الناس ولا مُظَلَّما
ولم أَزَلْ، عن عِرْضِ قَوْمِي، مِرْجَمَا
بِهَدْرِ هَدَّارٍ يَمُجُّ البَلْغَما
أَي أَرْفَعُ حَسَبي عن الشَّتِيمةِ. قال ابن سيده: وإِنما أََثْبَتُّ هذا هنا لأَن الاشتقاق يُؤذِنُ بذلك كأَنِّي جعلته في الذِّرْوَةِ. وفي حديث أَبي الزناد: كان يقول لابنه عبد الرحمن كيفَ حديثُ كذا؟ يريدُ أَن يُذَرِّيَ منه أَي يَرْفَعَ من قَدْره ويُنَوِّهَ بذِكْرِِِِِه. والمِذْرَى: طَرَفُ الأَلْيةِ، والرَّانِفةُ ناحيَتُها.
وقولهم: جاء فلان يَنْفُضُ مِذْرَوَيْه إِذا جاء باغِياً يَتَهَدَّدُ؛ قال عَنْتَرة يهجو عُمارةَ بنَ زِيادٍ العَبِسِي:
أَحَوْلِيَ تَنْفُضُ اسْتُكَ مِذْرَوَيْها
لِتَقْتُلْنِي؟ فهأَنذا عُمارَا
يريد: يا عُمارَةُ، وقيل: المِذْرَوَانِ أَطْرافُ الأَلْيَتَيْن ليس لهما واحد، وهو أَجْوَدُ القولين لأَنه لو قال مِذْرَى لقيل في التثنية مِذْرَيانِ، بالياء، للمجاورة، ولَمَا كانت بالواو في التثنية ولكنه من باب عَقَلْتُه بِثنْيَايَيْنِ في أَنه لم يُثَنَّ على الواحد؛ قال أَبو علي: الدليلُ على أَن الأَلف في التثنية حرف إِعراب صحة الواو في مِذْرَوانِ، قال: أَلا ترى أَنه لو كانت الأَلف إِعراباً أَو دليلَ إِعراب وليست مَصُوغَةً في بناء جملة الكلمة متصلةً بها اتصالَ حرف الإِعراب بما بعده، لوجب أَن تقلب الواو ياء فقال مِذْريانِ لأَنها كانت تكون على هذا القول طَرَفاً كلامِ مَغْزىً ومَدْعىً ومَلْهىً، فصحة الواو في مِذْرَوانِ دلالةٌ على أَن الأَلف من جملة الكلمة، وأَنها ليست في تقدير الانفصال الذي يكون في الإَعراب، قال: فجَرَتِ الأَلف في مِذْرَوانِ مَجْرَى الواو في عُنْفُوانٍ وإِن اختلفت النون وهذا حسن في معناه، قال الجوهري: المقصور إِذا كان على أَربعة أَحرف يثنى بالياء على كل حال نحو مِقْلىً ومِقْلَيانِ. والمِذْرَوانِ: ناحيتا الرأْسِ مثل الفَوْدَيْن. ويقال: قَنَّع الشيبُ مِذْرَوَيْه أَي جانِبَيْ رأْسه، وهما فَوْداهُ، سمِّيا مِذْرَوَينِ لأَنهما يَذْرَيانِ أَي يَشيبَانِ. والذُّرْوةُ: هو الشيب، وقد ذَرِيَتْ لِحْيَتُه، ثم استُعِير للمَنْكِبَيْنِ والأَلْيَتَيْن والطَّرَفَيْن. وقال أَبو حنيفة: مِذْرَوا القَوْس المَوْضِعان اللَّذَانِ يقع عليهما الوَتَر من أَسْفلَ وأَعْلَى؛ قال الهذلي:
على عَجْسِ هَتَّافَةِ المِذْرَوَيْـ
ـنِ،صَفْرَاءَ مُضْجَعَةٍ في الشِّمالْ
قال: وقال أَبو عمرو واحدها مِذْرىً، وقيل: لا واحدها لها، وقال الحسن البصري: ما تَشَاءُ أَن ترى أَحدهم ينفض مِذْرَوَيْه، يقول هَأَنَذَا فَاعْرِفُونِي. والمِذْرَوَانِ كَأَنَّهما فَرْعَا الأَلْيَتين، وقيل: المِذْرَوَانِ طرفا كلِّ شيء، وأَراد الحسن بهما فَرْعَي المَنْكِبَيْن، يقال ذلك للرجل إِذا جاء باغياً يَتَهَدَّدُ. والمِذْرَوَانِ: الجانِبَانِ من كل شيء، تقول العرب: جاء فُلانٌ يَضْرِبُ أَصْدَرَيْه ويَهُزّ عِطْفَيه ويَنْفُضُ مِذْرَوَيْه، وهما مَنْكِبَاه.
وإِنّ فلاناً لكَريمُ الذَّرَى أَي كريم الطَّبِيعَة. وذَرَا الله الخَلْق ذَرْواً: خَلَقهم، لغة في ذَرَأَ. والذَّرْوُ والذَّرَا والذُّرِّيَّة: الخَلْق، وقيل: الذَّرْوُ والذَّرَا عددُ الذُّرِّيَّة. الليث: الذُّرِّيَّة تقع على الآباءِ والأَبْناءِ والأَوْلادِ والنِّسَاء. قل الله تعالى: وآية لهم أَنَّا حملنا ذُرِّيَّتهم في الفُلْك المشحون؛ أَراد آباءهم الذين حُمِلُوا مع نوح في السفينة. وقوله، صلى الله عليه وسلم، ورأَى في بعض غَزَواته امرأَةً مَقْتولةً فقال: ما كانت هَذِه لتُقاتِلَ، ثم قال للرجل: الْحَقْ خالداً فقلْ له لا تَقْتُلْ ذُرِّيَّةً ولا عَسِيفاً، فسمَّى النساءَ ذُرِّيَّةً. ومنه حديث عمر، رضي الله عنه: جُحُّوا بالذُّرِّيَّة لا تأْكلوا أَرزاقَها وتَذَرُوا أَرْباقَها في أَعْناقِها؛ قال أَبو عبيد: أَراد بالذُّرِّيَّة ههنا النساءَ، قال: وذهب جماعة من أَهل العربيَّة إِلى أَن الذُّرِّيَّةَ أَصلها الهمز، روى ذلك أَبو عبيد عن أَصحابه، منهم أَبو عبيدة وغيره من البصريين، قال: وذهَب غيرُهم إِلى أَن أَصل الذُّرِّيَّة فُعْلِيَّةٌ من الذَّرِّ، وكلٌّ مذكورٌ في موضعه. وقوله عز وجل: إِنَّ الله اصطَفى آدمَ ونُوحاً وآل إِبراهيم وآلَ عِمْرانَ على العالمين، ثم قال: ذُرِّيَّةً بعضُها من بعض؛ قال أَبو إِسحق: نصَبَ ذُرِّيَّةً على البدلِ؛ المعنى أَنَّ الله اصطفى ذرِّيَّة بعضها من بعضٍ، قال الأَزهري: فقد دخلَ فيها الآباءُ والأَبْناءُ، قال أَبو إِسحق: وجائز أَن تُنْصَب ذريةً على الحال؛ المعنى اصطفاهم في حال كون بعضهم من بعض. وقوله عز وجل: أَلْحَقْنا بهم ذُرِّيَّاتِهِم؛ يريد أَولادَهُم الصغار. وأَتانا ذَرْوٌ من خَبَرٍ: وهو اليسيرُ منه، لغة في ذَرْءٍ. وفي حديث سليمان بن صُرَد: قال لعليّ، كرم الله وجهه: بلغني عن أَمير المؤمنين ذَرْوٌ من قول تَشَذَّرَ لي فيه بالوَعِيد فسِرْتُ إِليه جواداً؛ ذَرْوٌ من قَوْلٍ أَي طَرَفٌ منه ولم يتكامل. قال ابن الأَثير: الذَّرْوُ من الحديث ما ارتفعَ إِليك وتَرامى من حواشيه وأَطرافِه، من قولهم ذَرا لي فلان أَي ارتفَع وقصَد؛ قال ابن بري: ومنه قول أَبي أُنَيْسٍ حليف بَني زُهْرة واسمه مَوْهَبُ بنُ رياح:
أَتاني عَنْ سُهَيْلٍ ذَرْوُ قَوْلٍ
فأَيْقَظَني، وما بي مِنْ رُقادِ
وذَرْوة: موضع. وذَرِيَّات: موضع؛ قال القتال الكِلابي:
سقى اللهُ ما بينَ الرِّجامِ وغُمْرَةٍ،
وبئْرِ ذَرِيَّاتٍ بهِنَّ جَنِينُ
نَجاءَ الثُّرَيَّا، كُلَّما ناءَ كْوكَبٌ،
أَهلَّ يَسِحُّ الماءَ فيه دُجُونُ
وفي الحديث: أَوَّلُ الثلاثةِ يدخُلونَ النارَ منهم ذو ذَرْوةٍ لا يُعْطِي حَقَّ اللهِ من ماله أَي ذُو ثَرْوةٍ وهي الجِدَةُ والمالُ، وهو من باب الاعتقاب لاشتراكهما في المخرج.
وذِرْوَةُ: اسم أَرضٍ بالبادية. وذِرْوة الصَّمَّان: عالِيَتُها. وذَرْوَةُ: اسم رجل. وبئر ذَرْوانَ، بفتح الذال وسكون الراء: بئْر لبَني زُرَيْق بالمدينة. وفي حديث سِحْرِ النبي، صلى الله عليه وسلم: بئر ذَرْوانَ؛ قال ابن الأَثير: وهو بتقديم الراء على الواو موضع بينَ قُدَيْدٍ والجُحْفَة. وذَرْوَةُ بن حُجْفة: من شعرائهم. وعَوْفُ بنُ ذِرْوة، بكسر الذال: من شُعرائِهِم. وذَرَّى حَبّاً: اسم رجل؛ قال ابن سيده: يكون من الواو ويكون من الياء. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: ولتأْلَمُنَّ النَّوْمَ على الصوف الأَذْرِيِّ كما يَأْلَم أَحدُكم النومَ على حَسَكِ السَّعْدانِ؛ قال المبرد: الأَذْرِيّ منسوب إِلى أَذْرَبيجانَ، وكذلك تقول العرب، قال الشماخ:
تَذَكَّرْتُها وَهْناً، وقَدْ حالَ دُونَها
قُرى أَذَرْبيجانَ المسالِحُ والجالُ
قال: هذه مواضع كلها.

### Türkçe

**ذَرَت** rüzgâr toprağı ve başkasını **تَذْرُوه** ve **تَذْريه** olarak **ذَرْواً** ve **ذَرْياً** (şeklinde) (yapar);

ve **أَذْرَتْهُ** ve **ذَرَّتْه**: onu uçurdu, onu savurdu ve onu giderdi; ve denildi ki: onu taşıdı.

Böylece onu kaldırdı ve onu **أَذْرَتْه**; **ذَرَت** toprağı olduğu zaman; ve o (toprak) kendisi **ذَرا** olmuştur. Ve İbn Mesud ve İbn Abbas’ın harfinde: **تَذْرِيهِ الريحُ**; ve **أَذْرَتْه**’nin mânası: onu söküp çıkardı ve onunla attı; ve ikisi iki lugattır. **ذَرَت** rüzgâr toprağı **تَذْرُوه** ve **تَذْريه**; yani onu uçurdu; İbn Berrî dedi: **ذَرَوْتُه**’nin “onu uçurdum” mânasında şahidi, İbn Herme’nin sözü(dür):

يَذْرُو حَبِيكَ البَيْضِ ذَرْواً يخْتَلي
غُلُفَ السَّواعِدِ في طِراقِ العَنْبَرِ

ve **العَنْبَر** burada: kalkandır. Ve hadiste: “Şüphesiz Allah cennette bir rüzgâr yarattı; onun altında kapalı bir kapı vardır; o kapı açılsa, gök ile yer arasındakini **لأَذْرَتْ**”; ve bir rivayette: “dünyayı ve içindekini **لَذَرَّت**.” Denir: rüzgâr onu **ذَرَتْه** ve onu **أَذْرَتْه**; **تَذْرُوه** ve **تُذْريه**; onu uçurduğu zaman. Ve hadiste: bir adamın oğullarına dediği: “Öldüğüm zaman beni yakın, sonra beni rüzgârda **ذَرُّوني**”; ve ondan Ali hadisi, Allah yüzünü keremli kılsın: “Rivayeti, rüzgârın kuru otu **ذَرْوَ** etmesi gibi **يَذْرُو**”; yani rivayeti, rüzgârın bitkinin kuru otunu savurması gibi ardı ardına dizer. Ve Ebû’l-Heysem, **أَذْرَتْه**’yi “uçurdu” mânasında inkâr etti; dedi: ancak “**أَذْرَيْت** şeyi şeyden” denildiği zaman, onu attığın zamandır; ve İmru’ul-Kays dedi:

فتُذْريكَ منْ أُخْرى القَطاةِ فتَزْلَقُ

ve İbn Ahmer rüzgârı vasfederek dedi:

لها مُنْخُلٌ تُذْري، إِذا عَصَفَتْ بِهِ
أَهابيَ سَفْسافٍ من التُّرْبِ تَوْأَمِ

dedi: mânası “düşürür ve atar”; dedi: ve **المُنْخُل** bir şeyi kaldırmaz; ancak ince olanı düşürür ve iri olanı tutar; dedi: Kur’ân ve Arapların sözü bunun üzerinedir. Ve aziz tenzilde: **والذَّارِياتِ ذََرْواً**; yani rüzgârlar; ve başka bir yerde dedi: **تَذْرُوه الرِّياحُ**. Ve **ريحٌ ذارِيَةٌ**: toprağı **تَذْرُو** eder; ve bundan insanların buğdayı **تَذْرِية** etmesi. Ve **أَذْرَيْتُ** şeyi, onu attığım zaman; tıpkı tohumu ekim için atman gibi. Ve buğdayın taşınıp **تُذَرَّى** edildiği şeye: **المِذْرى** denir. Ve şey **ذَرى** etti; yani düştü. Ve yığınların **تَذْرِيَة**’si bilinir. Buğdayı ve tohumu ve benzerini **ذَرَوْت**; onu **أَذْرُوها**; ve onu **ذَرَّيْتُها** **تَذْرِيَة** ve ondan **ذَرْواً**: onu rüzgârda arıttım. Ve İbn Sîde başka bir yerde dedi: tohumu ve benzerini **ذَرَيْتُ** ve onu **ذَرَّيْته**: onu uçurdum ve onu giderdim; dedi: ve **الواو** bir lugattır ve o daha üstündür. Ve o (dişi) **تَذَرَّت**: arındı.

Ve **الذُّراوَةُ**: şeyden **ذُرِيَ** edilen şey. Ve **الذُّراوَةُ**: **التَّذَرِّي** sırasında yemekten düşen şey; ve Lihyânî onu buğdaya tahsis etti; Humeyd b. Sevr dedi:

وعادَ خُبَّازٌ يُسَقِّيِه النَّدى
ذُراوَةً تَنْسِجُهُ الْهُوج الدُّرُجْ

ve **المِذْراة** ve **المِذْرى**: uçları olan bir tahta; o, yiyeceğin onunla **يُذَرَّى** edildiği ve yığınların onunla arıtıldığı tahtadır; ve ondan: maden toprağını **ذرَّيْتُ**; ondan altını aradığım zaman. Ve **الذَّرى**: **ذَرَّيْته** ettiğin şeyin adı; tıpkı **النَّفَض**’ın, silkelediğin şeyin adı olması gibi; Ru’be dedi:

كالطَّحْن أَو أَذْرَتْ ذَرىً لم يُطْحَنِ

yani rüzgârın, toprağın ince kırıntılarını **ذَرْوَ** etmesi. Ve nefesini **ذَرَّى** etti: onu salıverdi; tıpkı şeyin rüzgârda **يُذَرَّى** edilmesi gibi; ve **الدَّالُ** daha üstündür; ve daha önce geçti. Ve **الذَّرى**: sığınaktır. Ve **الذَّرى**: soğuk rüzgârdan seni örten, duvar yahut ağaçtan olan şey. Denir: **تَذَرَّى** kuzeyden bir **ذَرىً** ile. Ve denir: develer için soğuktan bir **ذَرىً** yapın; o da, **العَرْفَج** ve başkasından ağaç sökülüp, kuzeyin estiği tarafa gelecek şekilde bir kısmının bir kısmı üstüne konulmasıdır; onunla develerin barınağında onlara bir engel yapılır. Ve denir: falan, falanın **ذَرى**sındadır; yani onun gölgesindedir. Ve denir: bu ağaçla **اسْتَذْرِ**; yani onun sıcaklığında ol. Ve soğuktan ve rüzgârdan duvar ve başkasıyla **تَذَرَّى** etti ve **اسْتَذْرى**; ikisi de: sığındı. Ve develer **تَذَرَّت** ve **اسْتَذْرَت**: soğuğu hissetti; bir kısmı bir kısmıyla örtündü ve **العِضاه** ile örtündü. Ve falan **ذَرا** eder, **يَذْرُو**; yani hızlı hızlı geçti; ve bazıları bunu ceylana tahsis etti; A‘câc dedi:

ذَارٍ إِذا لاقى العَزازَ أَحْصَفا

ve dişi **ذَرَت** etti **ذَرْواً**: keskinliği kırıldı; ve denildi ki: düştü. Ve ben onu **ذَرَوْتُه**; yani onu uçurdum ve onu giderdim; Evs dedi:

إِذا مُقْرَمٌ مِنَّا ذَرا حَدُّ نابهِ
تَخَمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ

İbn Berrî dedi: beyitte **ذَرا**, İbnü’l-A‘râbî’ye göre “yoruldu” mânasındadır; dedi: ve Asma‘î “düştü” mânasında dedi; böylece **ذَرا** iki veçhte de geçişsizdir.

Ve **الذَّرِيَّةُ**: avdan gizlenmek için arkasına sığınılan dişi deve; Sa‘leb’den; ve **الدَّالُ** daha üstündür; ve daha önce geçti. Ve ağaçla **اسْتَذْرَيْت**; yani onunla gölgelendim ve onun sıcaklığında oldum. Asma‘î: **الذَّرى** (fetha ile): kendisiyle gizlendiğin her şey. Denir: ben falanın gölgesindeyim ve onun **ذَراهُ**’undayım; yani onun himayesinde, örtüsünde ve sıcaklığındayım. Ve falanla **اسْتَذْرَيْتُ**; yani ona sığındım ve onun himayesinde oldum.

Ve keçi **اسْتَذْرَت**; yani erkeği arzuladı; **اسْتَدَرَّتْ** gibi. Ve **الذَّرى**: gözyaşından akıp inen şey; ve göz, gözyaşını **أَذْرَتِ**; onu **تُذْريه** **إِذْراءً** ve **ذَرىً**; yani onu döktü. Ve **الإِذْراءُ**: bir şeyi vurman; onunla atarsın; dersin: onu kılıçla vurdum da başını **فأَذْرَيْتُ**; ve onu mızrakladım da onu atından **فأَذْرَيْتُه**; yani onu devirdim ve onu attım. Ve kılıçla şeyi **أَذْرَى** etti; onu vurduğu zaman, ta ki onu yere serinceye kadar. Ve kılıç, darbesini **يُذْرِي** eder; yani onunla atar; ve kesme olmaksızın atma da onunla vasfedilebilir. Ve onu mızrakla **ذَرَّاهُ**: onu söküp çıkardı; bu, Kurâ‘dan. Ve binek hayvanı binicisini **أَذْرَتِ**: onu devirdi.

Ve her şeyin **ذِرْوَةُ**’si ve **ذُرْوَتُه**: onun en üstü; cem‘i **الذُّرَى** (damme ile). Ve hörgücün ve başın **ذِرْوة**’si: ikisinin en yüksek olanı. Ve **تَذَرَّيْت** **الذِّرْوة**’yi: ona bindim ve ona yükseldim. Ve onların içinde **تَذَرَّيْت**: onların **الذِّرْوة**’sinde evlendim. Ebû Zeyd: falanın oğullarıyla **تَذَرَّيْت** ve onlarla **تَنَصَّيْت**; onlardan **الذِّرْوة** ve **الناصية**’de, yani şeref ve yücelik ehli içinde evlendiğin zaman. Ve hörgüce **تَذَرَّيت**: ona yükseldim ve onun tepesine çıktım. Ve Ebû Mûsâ hadisinde: Resûlullah’a, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **إِبِلٍ غُرِّ الذُّرَى** getirildi

(* قوله «بابل غرّ
الذرى» هكذا في الأصل، وعبارة النهاية: أتي رسول الله، صلى الله عليه وسلم،
بنهب ابل فأمر لنا بخمس ذود غرّ الذرى أي بيض إلخ).

yani semiz, beyaz hörgüçlüler. Ve **الذُّرَى**: **ذِرْوَةٍ**’nin cem‘idir; o da devenin hörgücünün en üstüdür; ve ondan hadis: “Her devenin **ذِرْوة**’sinde bir şeytan vardır”; ve Zübeyr hadisi: Basra’ya çıkmak için Âişe’den istedi de o ona karşı çıktı; derken onun **الذِّرْوة** ve **الغارِب**’inde büküp durdu, ta ki ona cevap verinceye kadar; devenin **ذِرْوة**’si ve **غارِب**’inin kılını, onu görüşünden uzaklaştırmaya bir misal yaptı; tıpkı ürkek deveye, onu alıştırmak ve ürkekliğini gidermek istendiğinde yapılan gibi. Ve koyunu ve dişi deveyi **ذَرَّى** etti: onun yününü ve kılını kırkması ve sırtının üstünde onunla tanınacağı bir şey bırakmasıdır; bu, özellikle develerde ve koyunlarda olur; keçide olmaz; ve onu **ذَرَّيتها** **تَذْرِيَةً**. Ve denir: **نعجةٌ مُذَرَّاةٌ** ve **كَبْشٌ مُذَرّىً**; iki kürek kemiği arasında, kırkılmamış bir yün parçası bırakıldığı zaman; Sâ‘ide el-Huzelî dedi:

ولا صُوارَ مُذَرَّاةٍ مَناسِجُها،
مِثْل الفَرِيدِ الذي يَجْرِي مِنَ النَّظْمِ

Ve **الذُّرَةُ**: bilinen bir tür hububat; aslı **ذُرَوٌ** yahut **ذُرَيٌ**’dir; ve **الهاءُ** bedeldir; tekine **ذُرَةٌ** denir; topluluğa **ذُرَةٌ** denir; ve ona **أَرْزَن** denir

(* قوله «ويقال له أرزن» هكذا في الأصل).

Ve onu **ذَرَّيْتُه**: onu övdüm; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve falan, falanı **يُذَرِّي** eder: onun işinde yükseltmesi ve onu övmesidir. Ve falan, soyunu **يُذَرِّي** eder; yani onu över ve onun şanını yükseltir; Ru’be dedi:

عَمْداً أُذَرّي حَسَبِي أَن يُشْتَمَا،
لا ظَالِمَ الناس ولا مُظَلَّما
ولم أَزَلْ، عن عِرْضِ قَوْمِي، مِرْجَمَا
بِهَدْرِ هَدَّارٍ يَمُجُّ البَلْغَما

yani soyumu sövgüden yükseltirim. İbn Sîde dedi: bunu burada ancak, iştikakın buna delâlet etmesi sebebiyle sabit kıldım; sanki onu **الذِّرْوَة**’de kılmışım gibi. Ve Ebû’z-Zinâd hadisinde: oğluna Abdurrahman’a “filân hadisi nasıldır?” derdi; ondan **يُذَرِّيَ** etmek isterdi; yani onun değerini yükseltmek ve onun zikriyle ün salmak.

Ve **المِذْرَى**: kuyruğun ucu; ve **الرَّانِفةُ** onun yanıdır. Ve onların sözü: falan, iki **مِذْرَوَيْه**’ini silkeleyerek geldi; azgınca gelip tehdit ettiği zaman; ‘Antere, ‘Umâre b. Ziyâd el-‘Absî’yi hicvederek dedi:

أَحَوْلِيَ تَنْفُضُ اسْتُكَ مِذْرَوَيْها
لِتَقْتُلْنِي؟ فهأَنذا عُمارَا

kasteder: ey ‘Umâre; ve denildi ki: **المِذْرَوَانِ** iki kalçanın uçlarıdır; onların teki yoktur; ve bu, iki sözün daha iyisidir; çünkü **مِذْرَى** deseydi, tesniyede komşuluk sebebiyle yâ ile **مِذْرَيانِ** denirdi; ve tesniyede vâv ile olmazdı; fakat bu, “**عَقَلْتُه بِثنْيَايَيْنِ**” babındandır; yani tekil üzerine tesniye edilmemiştir. Ebû Ali dedi: tesniyedeki elifin i‘rab harfi olduğuna delil, **مِذْرَوانِ**’da vâvın sahih olmasıdır; dedi: görmüyor musun, eğer elif i‘rab olsaydı yahut i‘rab delili olsaydı ve kelimenin yapısında, i‘rab harfinin kendisinden sonrakine bitişmesi gibi ona bitişik olarak yapılmış olmasaydı, vâvın yâ’ya çevrilmesi gerekirdi de **مِذْريانِ** derdi; çünkü bu söz üzere, **مَغْزىً** ve **مَدْعىً** ve **مَلْهىً** sözlerinin ucu gibi olurdu; böylece **مِذْرَوانِ**’da vâvın sahih olması, elifin kelimenin cümlesinden olduğuna ve i‘rabda olan ayrılma takdirinde olmadığına delildir; dedi: böylece **مِذْرَوانِ**’daki elif, **عُنْفُوانٍ**’daki vâvın yürüdüğü gibi yürümüştür; nûn farklı olsa da; ve bu mânasında güzeldir. Cevherî dedi: maksûr, dört harf üzere olduğu zaman, her hâlükârda yâ ile tesniye edilir; **مِقْلىً** ve **مِقْلَيانِ** gibi. Ve **المِذْرَوانِ**: başın iki yanı; **الفَوْدَيْن** gibi. Ve denir: ak saç, iki **مِذْرَوَيْه**’ini kapladı; yani başının iki yanını; ve ikisi onun **فَوْداهُ**’ıdır; ikisine **مِذْرَوَينِ** adı verildi; çünkü ikisi **يَذْرَيانِ** eder; yani ağarırlar. Ve **الذُّرْوةُ**: o, ak saçtır; ve sakalı **ذَرِيَتْ** olmuştur; sonra omuzlara, kalçalara ve iki uca mecaz yapıldı. Ebû Hanîfe dedi: yayın iki **مِذْرَوا**’sı, kirişin aşağıdan ve yukarıdan üzerine düştüğü iki yerdir; Huzelî dedi:

على عَجْسِ هَتَّافَةِ المِذْرَوَيْـ
ـنِ،صَفْرَاءَ مُضْجَعَةٍ في الشِّمالْ

dedi: Ebû ‘Amr dedi: onun teki **مِذْرىً**’dır; ve denildi ki: onun teki yoktur. Hasan el-Basrî dedi: istersen görürsün ki onların birini iki **مِذْرَوَيْه**’ini silkerken; “işte ben buradayım, beni tanıyın” der. Ve **المِذْرَوَانِ** sanki iki kalçanın iki dalıdır; ve denildi ki: **المِذْرَوَانِ** her şeyin iki ucudur; Hasan bununla iki omzun iki dalını kastetti; bu, azgınca gelip tehdit eden adam için söylenir. Ve **المِذْرَوَانِ**: her şeyin iki yanı; Araplar der: falan geldi; iki yanını vuruyor, iki böğrünü sallıyor ve iki **مِذْرَوَيْه**’ini silkeliyor; ve ikisi onun iki omzudur.

Ve şüphesiz falan, **الذَّرَى**’sı kerimdir; yani tabiatı kerimdir. Ve Allah mahlûku **ذَرَا** etti **ذَرْواً**: onları yarattı; **ذَرَأَ**’da bir lugattır. Ve **الذَّرْوُ** ve **الذَّرَا** ve **الذُّرِّيَّة**: yaratılmışlar; ve denildi ki: **الذَّرْوُ** ve **الذَّرَا**, **الذُّرِّيَّة**’nin sayısıdır. Leys: **الذُّرِّيَّة** babalara, oğullara, çocuklara ve kadınlara vâki olur. Allah Teâlâ’nın sözü: **وآية لهم أَنَّا حملنا ذُرِّيَّتهم في الفُلْك المشحون**; babalarını kastetti; Nûh ile gemide taşınanları. Ve onun sözü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun: bazı gazvelerinde öldürülmüş bir kadın gördü de dedi: “Bu, savaşır değildi”; sonra adama dedi: “Hâlid’e yetiş de ona söyle: bir **ذُرِّيَّةً** ve bir **عَسِيفاً** öldürmesin”; böylece kadınları **ذُرِّيَّةً** diye adlandırdı. Ve ondan Ömer hadisi, Allah ondan razı olsun: “**جُحُّوا بالذُّرِّيَّة**; onun rızıklarını yemeyin ve onun yüklerini boyunlarında bırakmayın”; Ebû Ubeyd dedi: burada **الذُّرِّيَّة** ile kadınları kastetti; dedi: ve Arap dili ehlinin bir topluluğu, **الذُّرِّيَّة**’nin aslının hemze olduğuna gitti; bunu Ebû Ubeyd, ashabından rivayet etti; onlardan Ebû Ubeyde ve Basralılardan başkaları; dedi: ve başkaları, **الذُّرِّيَّة**’nin aslının **الذَّرِّ**’den **فُعْلِيَّةٌ** olduğuna gitti; ve her biri yerinde zikredilmiştir. Ve Aziz ve Celîl olanın sözü: **إِنَّ الله اصطَفى آدمَ ونُوحاً وآل إِبراهيم وآلَ عِمْرانَ على العالمين**; sonra dedi: **ذُرِّيَّةً بعضُها من بعض**; Ebû İshâk dedi: **ذُرِّيَّةً**’yi bedel üzere nasb etti; mânası: Allah, bir kısmı bir kısmından olan bir **ذرِّيَّة**’yi seçti; Ezherî dedi: böylece babalar ve oğullar onun içine girdi. Ebû İshâk dedi: **ذريةً**’nin hâl üzere nasb edilmesi de câizdir; mânası: onları, bir kısmı bir kısmından olma hâlinde seçti. Ve Aziz ve Celîl olanın sözü: **أَلْحَقْنا بهم ذُرِّيَّاتِهِم**; onların küçük çocuklarını kasteder.

Ve bize bir haberden bir **ذَرْوٌ** geldi: o, ondan az olandır; **ذَرْءٍ**’de bir lugattır. Ve Süleyman b. Surad hadisinde: Ali’ye, Allah yüzünü keremli kılsın, dedi: “Müminlerin emîrinden bana bir sözden bir **ذَرْوٌ** ulaştı; onda bana tehditle **تَشَذَّرَ** etti; böylece ona bir at üzerinde yürüdüm”; “bir sözden **ذَرْوٌ**” yani ondan bir taraf; tamamlanmadı. İbnü’l-Esîr dedi: hadisten **الذَّرْوُ**, sana yükselen ve onun kenarlarından ve uçlarından sana atılan şeydir; “falan bana **ذَرا** etti” sözünden; yani yükseldi ve yöneldi. İbn Berrî dedi: ve ondan, Benî Zühre’nin halîfi Ebû Uneys’in sözü; adı Mevheb b. Riyâh’tır:

أَتاني عَنْ سُهَيْلٍ ذَرْوُ قَوْلٍ
فأَيْقَظَني، وما بي مِنْ رُقادِ

Ve **ذَرْوة**: bir yerdir. Ve **ذَرِيَّات**: bir yerdir; Kattâl el-Kilâbî dedi:

سقى اللهُ ما بينَ الرِّجامِ وغُمْرَةٍ،
وبئْرِ ذَرِيَّاتٍ بهِنَّ جَنِينُ
نَجاءَ الثُّرَيَّا، كُلَّما ناءَ كْوكَبٌ،
أَهلَّ يَسِحُّ الماءَ فيه دُجُونُ

Ve hadiste: “Üç kişinin ilki ateşe girer; onlardan biri, malından Allah’ın hakkını vermeyen **ذو ذَرْوةٍ**’dir”; yani **ذُو ثَرْوةٍ**; o da zenginlik ve maldır; bu, mahreçte ortaklıkları sebebiyle **الاعتقاب** babındandır.

Ve **ذِرْوَةُ**: çölde bir arazinin adıdır. Ve **ذِرْوة الصَّمَّان**: onun yüksek kısmıdır. Ve **ذَرْوَةُ**: bir adam adıdır. Ve **بئر ذَرْوانَ** (ذال fetha ile ve راء sükûn ile): Medine’de Benî Zurayk’a ait bir kuyudur. Ve Nebî’nin, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, sihri hadîsinde: **بئر ذَرْوانَ**; İbnü’l-Esîr dedi: o, vâvdan önce راء getirilmesiyle, **قُدَيْدٍ** ile **الجُحْفَة** arasında bir yerdir. Ve **ذَرْوَةُ بن حُجْفة**: onların şairlerindendir. Ve **عَوْفُ بنُ ذِرْوة** (ذال kesra ile): onların şairlerindendir. Ve **ذَرَّى حَبّاً**: bir adam adıdır; İbn Sîde dedi: vâvdan da olur, yâ’dan da olur. Ve Ebû Bekir hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Elbette **الصوف الأَذْرِيِّ** üzerinde uyumak, sizden birinizin **حَسَكِ السَّعْدانِ** üzerinde uyuması gibi acı verecektir”; Müberred dedi: **الأَذْرِيّ**, **أَذْرَبيجانَ**’a nisbet edilmiştir; Araplar da böyle söyler; Şemmâh dedi:

تَذَكَّرْتُها وَهْناً، وقَدْ حالَ دُونَها
قُرى أَذَرْبيجانَ المسالِحُ والجالُ

dedi: bunların hepsi yerlerdir.
