# ذرب (ذ-ر-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%B1%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ذ - ر - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الذّال والرّاء والباء معهما
ذ بر: الذَّبْرُ، بلغة هُذَيْل خَفيّةٌ يذبُرُها ذَبْراً.
وبعضهم يقول: ذَبَرَ الكتاب أي كَتَبَ، وبعض يقول: الذَّبُور الفِقْهُ بالشيءِ والعِلْمُ به، وقيل: ذَبَره أي فَهِمَه وقَتَلَه عِلْماً.
بذر:
بَذَرْتُ الشيءَ والحَبَّ بَذْراً، بمعنى نَثَرْتُ، ويقال للنَّسْل: البَذْر، يقال: هؤلاءِ بَذْرُ سُوءٍ.
والبَذْرُ اسمٌ جامعُ لِما بَذَرْتَ من الحَبِّ.
والبَذير: من لا يستطيع أن يُمسِكَ سِرَّ نفسه.
ورجلٌ يَذيرٌ وبَذُور: مِذْياعٌ، وقومٌ بُذُرٌ: مَذاييعُ، والفعل والمصدر في القياس بَذُرَ بَذارةً.
وفي الحديث: لَيسوا بالمسَاييحِ البُذُر، ويقال بَذّر بَذْراً.
والتبذير: إفسادُ المال وإنفاقه في السَّرَف، قال الله -جَلَّ وعَزَّ: ولا تُبَذِّرْ تَبذيرا.
وقيل: التبذير إنفاق المال في المعاصي، وقيل: هو أن يَبسُطَ يدَه في إنفاقه حتى لا يبقي منه ما يقتاتُه، واعتبارُه قوله -عزَّ وجلَّ-: "ولا تَبْسُطْها كَُّ البَسْط فتقعُدَ مَلُوماً مَحْسُورا".
ويقال: طعام كثيرُ البُذارة أي كثير النَّزَل، وهو طعام بَذِرٌ أي نَزَلٌ، وقال:
ومن العَطيّة ما تَرَى		جُذماءَ ليسَ لها بُذارَهْ
ربذ:
الرَّبَذةُ: موضع.
والرَّبَذُ: خِفَّةُ القَوائم في المَشْيِ، وخِفّة الأصابِع في العمَل، وأنه لَرَبِذٌ، قال جرير:
خُزْرٌ لهم رَبَذٌ إذا ما استَأْمَنوا		وإذا تتابَعَ في الزمانِ الأَمرُعُ
والرَّبَذَةُ: صُوفةٌ يُؤخَذُ بها القَطِرانُ فيُهْنَأُ بها البعير، وشُبِّهَتِ الخِرقة التي تُلقيها الحائض بها فسُمِّيَت الرَّبَذة..
والرَّبَذة تَميمْيةٌ، والثَّمَلَةُ حِجازيّةٌ وهُما صُوفة الهِناءِ.
وشيءٌ رَبيذٌ أي أي بعضه على بعضٍ.
ذرب:
الذَّرِبُ: الحادُّ من كل شيءٍ، لِسانٌ ذَرِبٌ، وسَيْفٌ ذرِبٌ أي حادٌّ.
وسُمٌّ ذَرب ومَذروبٌ، وقد ذَرِبَ ذرُباً وذَرابَةً.
والذَّرِبةُ والذِّرْبةُ: السِّلطيةُ من النُّساء، قال:
إنّي لقيتُ ذِرْبَةً من الذِّرَبْ
وفُلانٌ ذرِبٌ: مُنكَرٌ.
وتَذريب السَّيف: أنْ يُنْقَعَ في السُّمِّ فإذا أُنعِمَ سَقْيُه أُخرِجَ فشُحِذَ.
وذَرِبَ الجُرْحُ إذا ازدادَ اتِّساعاً ولا يقبَلُ البُرْءَ، قال الكمَيْت:
أنتَ الطبيب بأَدواءِ القُـلـوب إذا		خِيفَ المُطاوِلُ من أسقامِها الذَّرِبُ
والذَّرَبُ من الأمراضِ مأخوذٌ من الجُرْح، وهو الذي لا يَبْرَأُ، واستعير من الجُرْحِ للمَرَض، قال الغَنَويُّ:
إذا أَساها طبيبٌ زادَها مَرَضاً

##### Türkçe

باب **الذّال** ve**الرّاء** ve**الباء** onlarla birlikte

ذ بر: **الذَّبْرُ**; Hüzeyl dilinde gizli (olan şey); onu **ذَبْراً** olarak **يذبُرُها**.
Ve bazısı der ki: **ذَبَرَ** **الكتاب** yani yazdı; ve bazısı der: **الذَّبُور** bir şeydeki fıkıh ve onunla ilgili ilimdir; ve denildi: onu **ذَبَره** yani onu anladı ve onu ilimle öldürdü.

بذر:
**بَذَرْتُ** şeyi ve tohumu **بَذْراً**, **نَثَرْتُ** manasında; ve nesle **البَذْر** denir; denir: bunlar kötülüğün **بَذْرُ**’üdür.
Ve **البَذْرُ**, tohumdan **بَذَرْتَ**’ın (saçtığın) şey için toplayıcı bir isimdir.
Ve **البَذير**: kendi sırrını tutamayan (kimsedir).
Ve bir adam **يَذيرٌ** ve **بَذُور**: bir yayıcıdır; ve bir kavim **بُذُرٌ**: yayıcılardır; ve fiil ve mastar kıyasta **بَذُرَ** **بَذارةً**’dır.
Ve hadiste: **المسَاييحِ البُذُر** değillerdir; ve **بَذّر** **بَذْراً** denir.
Ve **التبذير**: malı bozmak ve onu israfta harcamaktır; Allah -yüce ve aziz- dedi: “**ولا تُبَذِّرْ تَبذيرا**”.
Ve denildi: **التبذير** malı masiyetlerde harcamaktır; ve denildi: o, onu harcamada elini açmasıdır; ta ki ondan geçineceği şeyi bırakmasın; ve onun itibarı O’nun -aziz ve celil- sözü: “**ولا تَبْسُطْها كَُّ البَسْط فتقعُدَ مَلُوماً مَحْسُورا**”.
Ve denir: yemek, **البُذارة**’sı çok, yani **النَّزَل**’i çok; ve o, **بَذِرٌ** bir yemektir, yani **نَزَلٌ**; ve dedi ki:
Ve عطية’den (bağıştan) gördüğün (şey) vardır		kökü kesik, onun **بُذارَهْ**’si yoktur

ربذ:
**الرَّبَذةُ**: bir yerdir.
Ve **الرَّبَذُ**: yürüyüşte ayakların hafifliği ve işte parmakların hafifliği; ve o, elbette **لَرَبِذٌ**’dür; Cerîr dedi:
Onlar şaşıdır; onlarda **رَبَذٌ** vardır, emniyet verildikleri zaman		ve zaman içinde iş peş peşe geldiği zaman
Ve **الرَّبَذَةُ**: onunla katran alınan bir yün parçasıdır; onunla deveye **يُهْنَأُ** yapılır; hayızlı kadının attığı bez ona benzetildi de **الرَّبَذة** diye adlandırıldı..
Ve **الرَّبَذة** Temîmîdir; ve **الثَّمَلَةُ** Hicazîdir; ve ikisi, **الهِناءِ** yün parçasıdır.
Ve bir şey **رَبيذٌ** yani onun bir kısmı bir kısmı üzerinedir.

ذرب:
**الذَّرِبُ**: her şeyden keskin olan; **لِسانٌ ذَرِبٌ** ve **سَيْفٌ ذرِبٌ** yani keskin.
Ve zehir **ذَرب** ve **مَذروبٌ**; ve **ذَرِبَ** **ذرُباً** ve **ذَرابَةً** (olmuştur).
Ve **الذَّرِبةُ** ve **الذِّرْبةُ**: kadınlardan saldırgan olan; dedi ki:
Ben **ذِرْبَةً** ile karşılaştım, **الذِّرَبْ**’den
Ve falan **ذرِبٌ**: münkerdir.
Ve **تَذريب السَّيف**: onun zehirde bekletilmesidir; sonra sulaması güzelce yapıldığında çıkarılır da bilenir.
Ve yara **ذَرِبَ** olur; genişliği arttığı zaman ve iyileşmeyi kabul etmez; Kümeyt dedi:
Sen kalplerin dertlerinde tabipsin; ne zaman		onların **الذَّرِبُ** hastalıklarından uzun süren (dert) korkulsa
Ve **الذَّرَبُ** hastalıklardan, yaradan alınmıştır; o, iyileşmeyen (şey)dir; ve yaradan hastalığa ödünç alınmıştır; Ganavî dedi:
Bir tabip onu tedavi ettiğinde, ona hastalıkça artırdı

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الذَرِبُ: الحادُّ من كل شيء. وقال الراجز:
دَبَّتْ عليها ذَرِباتُ الأَنْبارْ
أي حديداتُ اللسْعِ. ولِسانٌ ذَرِبٌ وفيه ذَرابَةٌ، أي حِدَّةٌ. وسيفٌ ذَرِبٌ. وامرأةٌ ذَرِبَةٌ: صَخَّابَ'ٌ؛ وذِرْبَةٌ أيضاً. قال الراجز:
إليكَ أشكو ذِرْبَةً من الذِرَب
وذَرِبَتْ مَعِدَتُهُ تَذْرَبُ ذَرَباً: فَسَدَتْ. قال أبو زيد: في لسانه ذَرَبٌ، وهو الفُحْشُ. قال: وليس من ذَرَبِ اللسانِ وحِدَّتِهِ. وأنشد:
أَرِحْني وَاسْتَرِحْ مِنّي فإنِّي		ثقيلٌ مَحْمِلي ذَرِبٌ لِساني
والجمع أذرابٌ. وقال الشاعر:
ولقد طَوَيْتُكُمُ على بَلُـلاتِـكُـمْووَعَرَفْتُ ما فيكم من الأَذْرابِ
وذَرِبَ الجُرْحُ، إذا لم يقبل الدواءَ. ومنه الذَرَبَيَّا، وهي الداهية. قال الكميت:
رَمانيَ بالآفاتِ من كُلِّ جانِبٍوبالذَرَبَيَّا مُرْدُ فِهْرٍ وشِيبُهـا
والتذريب: التحديد. يقال سِنانٌ مُذَرَّبٌ. قال كعب بن مالك:
بمُذَرَّباتٍ بالأَكُفِّ نَواهِـلٍوبكلِّ أَبْيَضَ كالغَديرِ مُهَنَّدِ
وكذلك المذروب. قال الشاعر:
لقد كان ابْنُ جَعْـدَةَ أَرْيَحـيَّاعَلى الأَعداءِ مَذروبَ السِنانِ

##### Türkçe

**الذَرِبُ**: her şeyden keskin olan. Ve recez şairi dedi ki:
Üzerine **ذَرِباتُ الأَنْبارْ** süründü
yani sokmanın demirleri. Ve **لِسانٌ ذَرِبٌ** ve onda **ذَرابَةٌ** vardır; yani keskinlik. Ve **سيفٌ ذَرِبٌ**. Ve **امرأةٌ ذَرِبَةٌ**: gürültücü; ve **ذِرْبَةٌ** de (böyledir). Recez şairi dedi ki:
Sana **ذِرْبَةً**yi **الذِرَب**den şikâyet ediyorum
Ve onun midesi **ذَرِبَتْ**; **تَذْرَبُ ذَرَباً**: bozuldu. Ebû Zeyd dedi ki: onun dilinde **ذَرَبٌ** vardır; o da çirkin sözdür. Dedi ki: dilin **ذَرَبِ**inden ve onun keskinliğinden değildir. Ve şu beyit okundu:
Beni rahatlat ve benden rahat et; çünkü ben		yüküm ağır, dilim **ذَرِبٌ**dür
Ve çoğulu **أذرابٌ**dur. Şair dedi ki:
Andolsun sizi sizin ıslaklıklarınız üzerine katladım ve sizde **الأَذْرابِ**den olanı bildim
Ve yara **ذَرِبَ** (oldu); ilaç kabul etmediği zaman. Ondandır **الذَرَبَيَّا**; o da musibettir. Kümeyt dedi ki:
Beni her yandan âfetlerle ve **الذَرَبَيَّا** ile attı; Fihr’in yiğitleri ve onun ihtiyarları
Ve **التذريب**: keskinleştirmedir. Denir ki: **سِنانٌ مُذَرَّبٌ**. Ka‘b b. Mâlik dedi ki:
Avuçlarda su içen **بمُذَرَّباتٍ** ile ve her beyazla—gölet gibi—**مُهَنَّدِ**
Ve كذلك **المذروب**. Şair dedi ki:
Gerçekten İbn Câ‘de, düşmanlar üzerine		**مَذروبَ السِنانِ** olan bir Eryahî idi

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ذ ب ر
ذبر ، ذرب ، بذر ، ربذ .
ذبر : أبو عبيد : ذَبَرْتُ الكتابَ أَذبُره وذَبرْتُه أَذبِرُه كَتَبتُه .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي ، وسئل عن قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( من أهل الجنة خَمْسةُ أصناف : منهم الذي لا ذِبْر له ) أي لا لسان له يتكلم به .
وفي حديث حُذَيْفَة أنه قال : يا رسول الله من ضعفه من قولك ذَبرْت الكتاب أي قرأته قال وذبرته أي كتبته ففرق بين ذَبر وذَبر ، ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال : الذابرُ المتقنُ للعلم ، يقال ذبره يذبره ، ومنه الخبر كان معاد يذبُرُه عن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أي يتقنه ذبْراً وذبارَةً يقال : ما أَرْصَن ذبَارته ، وقال الأصمعي : الذِّبَار الكتب واحدها ذبْرٌ ، وقال ذو الرُّمة يَصف وقوفه على دار :
أَقُولُ لِنَفْسي وَاقِفاً عِند مُشْرِفٍ
على عَرَصاتٍ كالذِّبارِ النَّوَاطِقِ
وقال ابن الأعرابي : ذَبَرَ أي أَتْقَنَ وذَبِرَ غَضِبَ ، وقال الليث : الذَّبْر بِلُغة أهل هُذيل كلُّ قِراءَة خَفِيَّة ، قال وبعضٌ يقول : زَبَرَ كَتَبَ ، وبعض يقول : الزَّبُورُ الفِقْه بالشيء والعلم .
قال صخر الغَي :
فيها كتابٌ ذَبْرٌ لمقْتَرِىء
يَعْرِفُه أَلْبُهُمْ ومَن حَشَدُوا
ذبْر بَيِّنٌ ، يقال : ذبَر يذْبُر إذا نظر فأحسن النظر ، أَلْبُهمْ مَن كان هواه معهم يقال : بنو فلان ألْبٌ واحدُ حشدوه جمعوه .
ذرب : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( أبوالُ الإبل فيها شِفاء من الذَّرَبِ ) ، أبو عبيد عن أبي زيد : ذَرِبَتْ مَعِدَتُه تَذْرَبُ ذَرَباً فهي ذَرِبَةٌ إذا فَسِدَتْ ، وفي حديث آخر : إنَّ أعشى بني مازن قدم على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فأنشده أبياتاً يشكو فيها امرأتَه :
يا سيدَ الناسِ وَدَيَّان العَرَبْ
إليك أشكو ذِرْبَة من الذِّرَبْ
خَرَجْتُ أَبْغِيها الطعامَ في رَجَبْ
فَخَلَفَتْنِي بِنزَاعٍ وحَرَبْ
أَخْلَفَتْ العَهْدَ وبَطَّتْ بِالذَّنَبْ
وتركتني وَسْطِ عيصٍ ذِي أشَبْ
قال عمر : الذِّرْبَةُ : الداهية أراد بالذِّرْبَةِ امرأتَه ، كَنَى بِهَا عن فَسادها وخِيانتها في فرجها وجمعُها ذربٌ وأصله من ذَرَبِ المعدة وهو فَسادُها .
وقال شمر : امرأةٌ ذَرِبةٌ طويلةُ اللسان فاحشةٌ .
وقال أبو زيد : يقال لِلغُدَّةِ ذِرْبٌ وتجمع ذِرَبٌ ، ويقال للمرأة السليطة اللسان : ذَرِبةٌ وذِرْبَةٌ ، وذَرَبُ اللسان حِدَّتُه .
وقال أبو عُبَيد : ذَرَبْتُ الحَديدةَ أذرُبُها ذَرْباً فهي مَذْرُوبَة إذا أحْدَدْتَها .
وقال الليث : الذَّرِبُ الحادُّ من كل شيء ، لِسانٌ ذرِبٌ ومَذْروبٌ ، وسنان ذرِبٌ ، ومَذْروبٌ ، وفِعْلُهُ ذرِبَ يَذْرَبُ ذَرَباً وذَرَابَة . وقوم ذُرْبٌ قال : وتَذْرِيبُ السيف
أن يُنْقَع في السُّم فإذا أُنْعِمَ سَقْيُه ، أُخْرِجَ فشُحِذَ .
ويجوز ذَرَبْتُه فهو مَذْرُوبٌ قال عبيدة :
وخرْقٍ مِنَ الفتْيانِ أكرمَ مَصْدَقاً
مِن السَّيْف قَدْ آخَيْتُ لَيْسَ بمذْرُوبِ
قال شمر : ليس بفاحش .
وفي حديث حذيفة قال : حدثنا ابن هاجك ، قال : حدثنا حمزة عن عبد الرزاق ، قال : أخبرنا الثوري عن أبي إسحاق عن عبيد بن مغيرة قال : سمعت حذيفة يقول : كنت ذَرِب اللسان على أَهْلي فقلت : يا رسول الله إني لأخشى أن يدخلني لساني النارَ فقال رسول الله : ( فأين أنت من الاستغفار إني لأستغفر الله في اليوم مائة مرة ) . قال : فذكرته لأبي بردة فقال : وأتوب إليه ، قال أبو بكر في قولهم : ذَرب اللسان : سمعت أبا العباس أنه قال : يا رسول الله إني رجل ذرب اللسان .
سمعت أبا العباس يقول : معناه فاسد اللسان قال : وهو عيب وذم .
يقال : قد ذَرِبَ لِسان الرجُل يذْرَبُ إذا فَسَدَ ، ومن هذا ذَرِبَتْ مَعِدَتُه فسدتْ وأنشد :
أَلَمْ أَكُ باذلاً وِدِّي ونَصْرِي
وأَصْرِفُ عَنْكم ذَرَبِي ولغْبِي
قال : واللَّغْبُ الرَّدِيء من الكلام وأنشد :
وعرفت ما فيكم مِنْ الأذْرَابِ
معناه من الفساد ، قال : وهو قول الأصمعي .
قال غيرهما : الذَّرِبُ اللسان الحادُ اللسان ، وهو يرجع إلى معنى الفساد . إنِّي رجلٌ ذَرِبُ اللِّسان وعامَّة ذلك على أهلي ، قال : فاستغفر الله .
قال شمر : قال أسيد بن موسى بن حَيْدة : الذَّرِبُ اللسانُ الشتَّامُ الفاحشُ .
وقال ابن شميل : الذَّرِبُ اللسان الفَاحِشُ الشتَّامُ البَذِيءُ الذي لا يُبالي ما قال .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : التَّذْرِيبُ حَمْلُ المرأة ولدَها الصغيرَ حتى يَقْضِيَ حاجتَه ، ويقال : ألقَى بينهم الذَّرَبُ وهو الاخْتِلافُ والشرُّ ورماهم بالذربين مثله .
وقال أبو عبيد : الذَّرَبَيَّا على مِثال فَعَلَيَّا الداهية .
وقال الكميت :
رَمَانِيَ بالآفات مِن كلِّ جَانِبٍ
وبالذَّرَبَيَّا مُرْدُ فِهْرٍ وشِيبُها
وقال غيره : الذَّرَبَيّا هو الشرّ والاختلاف .
بذر : قال الليث : البَذرُ ما عزِل للزَّرع ولِلزّراعة من الحبوب كلّها ، والجميع البُذُورُ ، والبَذْرُ أيضاً مَصدر بَذَرْتُ وهو على معنى قولك نَثَرْتُ الحَبَّ ، ويقال لِلنَّسْل أيضاً : البذْرُ ، يقال : إن هؤلاء لَبَذْرُ سَوْءٍ .
قال : والبَذِيرُ من الناس الذي لا يستطيع أن يُمْسك سِرَّ نَفْسِه .
يقال : رجل بَذِيرٌ وبَذُورٌ ، وقوم بُذُرٌ ، وقد بَذُرَ بَذَارةً .
وفي الحديث : ( لَيْسوا بالمسَايِيح البُذُرِ ) ، والتَّبْذِيرُ إفساد المال وإنفاقُه في السَّرف ؛ قال الله جلّ وعزّ : ( وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا ) ( الإسراء : 26 ) .
وقيل : التّبْذِيرُ إنْفَاقُ المال في المعاصي ، وقيل : هو أن يَبْسُطَ يده في إنفاقه حتى لا يُبْقِي منه ما يَقْتَاتُه ؛ واعتباره بقوله عزّ وجلّ : ( وَلاَ تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَّحْسُوراً ) ( الإسراء : 29 ) .
ويقال طعامٌ كثيرُ البُذَارَةِ أي كثيرُ النَّزَلِ وهو طعامٌ بَذِرٌ أي نَزَلٌ ، وقال الشاعر :
وَمِنَ العَطِيَّة ما ترى
جَذْمَاءَ ليس لَها بُذَارَة
عمرو عن أبيه : البَيْذَرَةُ والتّبْذِيرُ والنَّبْذَرة بالنونِ والبَاءُ تفريقُ المال في غير حَقِّه .
وقال الأصمعي : تَبَذَّر الماءُ إذا تَغَيَّر واصْفَرَّ ، وأنشد لابن مُقْبِلٍ :
قَلْباً مُبَلِّيَةً جوائِزَ عَرْشِها
تَنْفِي الدِّلاء بآجِنٍ مُتَبَذِّرِ
قال : المتَبَذرُ المتَغَيِّر الأصفرُ ؛ وبَذَّرُ اسم ماءٍ بعينه ، ومثلُه خَضَّمُ وعَثَّرُ ، ويَقَّمُ شجرة ، وليس لها نظائر .
ربذ : قال الليث : الرَّبَذُ خِفَّةُ القَوائم في المشْي ، وخِفّة الأصابع في العَمل تقول : إنه لرَبِذٌ .
أبو عبيد عن الفراء : الرَّبَذُ العُهون التي تُعَلَّقُ في أعناق الإبل واحدتها رَبَذَةٌ .
وثعلب عن ابن الأعرابي قال : الرَّبَذَةُ والوَفِيعَةُ صوفٌ يُطْلَى به الجِرْبَى .
قال : والرَّبَذَةُ والثُّمْلَةُ والْوَقِيعَةُ صِمَام القَارُورة .
أبو عبدة عن الكسائي يقال للخرقة التي تُهنَأَ بها الجربى : الرَّبَذَةُ .
قال الليث : الرَّبَذَةُ التي تُلْقيها الحائض .
وقال أحمد بن يحيى : سألت ابن الأعرابي عن الرَّبَذَةِ اسم القرية ؟ فقال : الرِّبْذَةُ الشِّدةُ والشَّرُّ الذي يَقَعُ بين القوم ، يقال : كنا في رِبْذَةٍ ما تجلَّت عنَّا .
وقال ابن السكيت : الرَّبَاذِيةُ الشرُّ الذي يقع بين القوم ، وأنشد لزياد الطماحي قال :
وكانَتْ بين آل أبي زياد
زَبَاذِيَةٌ وأطفأَها زِيادُ
أبو سعيد : لِثَةٌ رَبِذَةٌ قليلةُ اللحم وأنشد قول الأعْشى :
تَخَلْهُ فِلَسْطِيَّا إذا ذُقْتَ طَعْمَه
على رَبِذَاتِ النِّيِّ خُمسٌ لِثَاتُها
قال : النِّيِّ اللّحْمُ ، وقال الأزهري :
ورواه المنذري لنا عن ثعلب عن ابن الأعرابي : على ربذات النيّ من الربْذَة ، وهي السواد ، قال ابن الأنباري : النِّيِّ : الشحم من نَوْف الناقة إذا سَمِنتْ .
قال : والنِّيءُ بِكسْرِ النون والهمز : اللحم الذي لم ينضج وهذا هو الصحيح .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي : الرَّبَذُ العُهون تُعَلَّق على الناقة ، وفرس رَبِذٌ أي سريع ، وأرْبَذَ الرجلُ إذا اتَّخذَ السِّياط الرَّبَذِيَّة وهي معروفة .
وقال ابن شميل : سَوْط ذو رُبَذٍ ، وهي سيور عند مُقَدّم جِلْد السوط .
وقال ابن الأعرابي : أَذرَبَ الرجلُ إذا فَصُح لِسانُه بعد حَصَرٍ ولَحْنٍ ، وأَذْرَبَ الرجلُ إذا فَسدَ عليه عَيشُه .

##### Türkçe

ذ ب ر
**ذبر** , **ذرب** , **بذر** , **ربذ** .
**ذبر** : Ebû Ubeyd: **ذَبَرْتُ الكتابَ أَذبُره وذَبرْتُه أَذبِرُه**: onu yazdım.
Ve bana Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; ve (sallallahu aleyhi ve sellem) Peygamber’in sözü hakkında soruldu: “(Cennet ehlinden beş sınıf vardır: onlardan, **ذِبْر**’i olmayan kimse)” yani kendisiyle konuştuğu bir dili yoktur.
Ve Huzeyfe’nin hadisinde, onun şöyle dediği vardır: “Ey Allah’ın Resûlü, senin ‘**ذَبرْت الكتاب**’ sözünden zayıf olan kimdir?” (O) dedi: “**ذَبرْت**: onu okudum.” “Ve **ذبرته**: onu yazdım.” Böylece **ذَبر** ile **ذَبر** arasında ayırdı. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: o şöyle dedi: **الذابرُ** ilimde sağlam/ustalaşmış olandır; “**ذبره يذبره**” denir. Ve ondan (şu) haber: Muâz, Resûlullah’tan (sallallahu aleyhi ve sellem) onu **يذبُرُه** idi; yani onu **ذبْراً** ve **ذبارَةً** ile sağlamlaştırır/ustalaşırdı. “Onun **ذبَارته**’si ne kadar sağlamdır!” denir. Asma‘î dedi: **الذِّبَار** kitaplar(dır), tekili **ذبْر**’dür. Ve Zû’r-Rumme, bir ev üzerinde duruşunu vasfederken dedi:
أَقُولُ لِنَفْسي وَاقِفاً عِند مُشْرِفٍ
على عَرَصاتٍ كالذِّبارِ النَّوَاطِقِ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **ذَبَرَ** yani sağlamlaştırdı/ustalaştı; ve **ذَبِرَ** öfkelendi. Leys dedi: **الذَّبْر** Hüzeyl ehlinin dilinde her gizli okumadır. Dedi: Bazısı “**زَبَرَ**: yazdı” der; bazısı da “**الزَّبُورُ**: bir şeyde fıkıh (derin anlayış) ve ilimdir” der.
Sahr el-Gayy dedi:
فيها كتابٌ ذَبْرٌ لمقْتَرِىء
يَعْرِفُه أَلْبُهُمْ ومَن حَشَدُوا
**ذبْر** açıktır/bellidir; “**ذبَر يذْبُر**” denir: baktığında ve bakışı güzel yaptığında. **أَلْبُهمْ**: hevesi onlarla olan kimse; “Falan oğulları bir **ألْب**’dür” denir: onun **حشدوه**’su, onu topladılar.
**ذرب** : Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu: o dedi: “(Deve idrarlarında **الذَّرَب**’den şifa vardır).” Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “**ذَرِبَتْ مَعِدَتُه تَذْرَبُ ذَرَباً**” (denir); o, bozulduğunda **ذَرِبَةٌ**’dir. Ve başka bir hadiste: Benî Mâzin’in A‘şâ’sı Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) geldi; ona, içinde karısını şikâyet ettiği beyitler okudu:
يا سيدَ الناسِ وَدَيَّان العَرَبْ
إليك أشكو ذِرْبَة من الذِّرَبْ
خَرَجْتُ أَبْغِيها الطعامَ في رَجَبْ
فَخَلَفَتْنِي بِنزَاعٍ وحَرَبْ
أَخْلَفَتْ العَهْدَ وبَطَّتْ بِالذَّنَبْ
وتركتني وَسْطِ عيصٍ ذِي أشَبْ
Ömer dedi: **الذِّرْبَةُ**: musibet; **الذِّرْبَةِ** ile karısını kastetti; onunla, onun bozukluğuna ve fercinde hıyanetine kinaye yaptı. Bunun çoğulu **ذربٌ**’dür; aslı, midenin **ذَرَبِ**’indendir; o da onun bozulmasıdır.
Şemmer dedi: **ذَرِبةٌ** kadın: dili uzun, çirkin sözlü.
Ebû Zeyd dedi: Beze için **ذِرْبٌ** denir; çoğulu **ذِرَبٌ**’dir. Ve dili sivri/sert kadına: **ذَرِبةٌ** ve **ذِرْبَةٌ** denir. Ve **ذَرَبُ اللسان**: onun keskinliğidir.
Ebû Ubeyd dedi: **ذَرَبْتُ الحَديدةَ أذرُبُها ذَرْباً**; onu keskinleştirdiğinde o **مَذْرُوبَة**’dir.
Leys dedi: **الذَّرِبُ** her şeyden keskin olandır; **لِسانٌ ذرِبٌ** ve **مَذْروبٌ**; ve **سنان ذرِبٌ** ve **مَذْروبٌ**. Fiili: **ذرِبَ يَذْرَبُ ذَرَباً وذَرَابَة**. Ve **قوم ذُرْبٌ**. Dedi: Kılıcın **تَذْرِيبُ**’i, zehre batırılmasıdır; sulaması iyice yapıldığında çıkarılır da bilenir.
Ve “**ذَرَبْتُه**” caizdir; o **مَذْرُوبٌ**’dur. Ubeyde dedi:
وخرْقٍ مِنَ الفتْيانِ أكرمَ مَصْدَقاً
مِن السَّيْف قَدْ آخَيْتُ لَيْسَ بمذْرُوبِ
Şemmer dedi: “Çirkin sözlü değildir.”
Huzeyfe’nin hadisinde: İbn Hâcik bize anlattı, dedi: Hamza bize anlattı, Abdurrezzâk’tan; dedi: Sevrî bize haber verdi, Ebû İshâk’tan, Ubeyd b. Muğîre’den; dedi: Huzeyfe’yi şöyle derken işittim: “Ailem üzerinde **ذَرِب اللسان** idim; dedim: ‘Ey Allah’ın Resûlü, dilimin beni ateşe sokmasından korkuyorum.’ Resûlullah dedi: ‘(Peki sen istiğfardan neredesin? Ben günde yüz kere Allah’tan mağfiret dilerim).’” Dedi: Bunu Ebû Burde’ye zikrettim; o dedi: “Ve O’na tevbe ederim.” Ebû Bekir, onların “**ذَرب اللسان**” sözünde: Ebü’l-Abbâs’ı şöyle derken işittim: “Ey Allah’ın Resûlü, ben **ذرب اللسان** bir adamım.”
Ebü’l-Abbâs’ı şöyle derken işittim: Manası: dili bozuk. Dedi: Bu bir ayıp ve yermedir.
“Adamın dili **ذَرِبَ** oldu, **يذْرَبُ**” denir: bozulduğunda. Ve bundan: “Midesi **ذَرِبَتْ**” (denir): bozuldu. Ve şu şiir okundu:
أَلَمْ أَكُ باذلاً وِدِّي ونَصْرِي
وأَصْرِفُ عَنْكم ذَرَبِي ولغْبِي
Dedi: **اللَّغْبُ** sözün kötü olanıdır. Ve şu da okundu:
وعرفت ما فيكم مِنْ الأذْرَابِ
Manası: bozukluktan. Dedi: Bu, Asma‘î’nin sözüdür.
İkisi dışında (başkaları) dedi: **الذَّرِبُ اللسان** dili keskin olandır; ve bu, bozukluk manasına döner. “Ben **ذَرِبُ اللِّسان** bir adamım; bunun çoğu ailem üzerinedir.” Dedi: O hâlde Allah’tan mağfiret dile.
Şemmer dedi: Useyd b. Mûsâ b. Hayde dedi: **الذَّرِبُ اللسان** söven, çirkin sözlü olandır.
İbn Şümeyl dedi: **الذَّرِبُ اللسان** çirkin sözlü, söven, edepsiz; ne dediğine aldırmayan kimsedir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: o dedi: **التَّذْرِيبُ** kadının küçük çocuğunu, ihtiyacını giderinceye kadar taşımasıdır. Ve “Aralarına **الذَّرَبُ** attı” denir; o, ihtilaf ve şerdir. “Onları **بالذربين** attı” (denir): onun benzeri.
Ebû Ubeyd dedi: **الذَّرَبَيَّا** “**فَعَلَيَّا**” vezni üzere: musibet.
Kümeyt dedi:
رَمَانِيَ بالآفات مِن كلِّ جَانِبٍ
وبالذَّرَبَيَّا مُرْدُ فِهْرٍ وشِيبُها
Başkası dedi: **الذَّرَبَيّا** şer ve ihtilaftır.
**بذر** : Leys dedi: **البَذرُ** bütün tanelerden ekim ve ziraat için ayrılan şeydir; hepsi **البُذُورُ**’dur. Ve **البَذْرُ** ayrıca “**بَذَرْتُ**”un masdarıdır; “taneyi saçtım” sözünün manası üzeredir. Ve nesle de **البذْرُ** denir; “Şunlar elbette kötü bir **بَذْرُ**’dür” denir.
Dedi: İnsanlardan **البَذِيرُ**, kendi sırrını tutamayan kimsedir.
“**رجل بَذِيرٌ** ve **بَذُورٌ**” denir; ve “**قوم بُذُرٌ**”; ve “**بَذُرَ بَذَارةً**” olmuştur.
Hadiste: “(Onlar **المسَايِيح البُذُرِ** değildir)” (vardır). Ve **التَّبْذِيرُ**: malı bozmak ve onu israfta harcamaktır. Yüce ve aziz Allah dedi: “( **وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا** )” (İsrâ: 26).
Ve denildi: **التّبْذِيرُ** malı masiyetlerde harcamaktır. Ve denildi: O, harcamasında elini açmasıdır; ondan, kendisinin geçineceği şeyi bırakmayıncaya kadar. Ve bunun ölçüsü, aziz ve celil O’nun sözüyledir: “( **وَلاَ تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَّحْسُوراً** )” (İsrâ: 29).
Ve “**طعامٌ كثيرُ البُذَارَةِ**” denir: yani inişi/konukluğu çok; ve o, **طعامٌ بَذِرٌ**’dir: yani iniş/konukluk. Şair dedi:
وَمِنَ العَطِيَّة ما ترى
جَذْمَاءَ ليس لَها بُذَارَة
Amr, babasından: **البَيْذَرَةُ** ve **التّبْذِيرُ** ve **النَّبْذَرة** (nûn ile ve bâ ile) malı hakkı olmayan yerde dağıtmaktır.
Asma‘î dedi: Su **تَبَذَّر** olur: değiştiğinde ve sarardığında. İbn Mukbil’den şu okundu:
قَلْباً مُبَلِّيَةً جوائِزَ عَرْشِها
تَنْفِي الدِّلاء بآجِنٍ مُتَبَذِّرِ
Dedi: **المتَبَذرُ** değişmiş sarı olandır. Ve **بَذَّرُ** belirli bir suyun adıdır; onun benzeri **خَضَّمُ** ve **عَثَّرُ**’dur. Ve **يَقَّمُ** bir ağaçtır; onun benzerleri yoktur.
**ربذ** : Leys dedi: **الرَّبَذُ** yürüyüşte ayakların hafifliği ve işte parmakların hafifliğidir; “O elbette **رَبِذٌ**’dür” dersin.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **الرَّبَذُ** develerin boyunlarına asılan yünlerdir; tekili **رَبَذَةٌ**’dir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: o dedi: **الرَّبَذَةُ** ve **الوَفِيعَةُ** uyuzluya sürülen yündür.
Dedi: **الرَّبَذَةُ** ve **الثُّمْلَةُ** ve **الْوَقِيعَةُ** şişenin tıpasıdır.
Ebû Abde, Kisâî’den: Uyuzluya katranlandığı bez parçasına **الرَّبَذَةُ** denir.
Leys dedi: **الرَّبَذَةُ** hayızlının attığı şeydir.
Ahmed b. Yahyâ dedi: İbnü’l-A‘râbî’ye **الرَّبَذَةِ**’nin köy adı (oluşu) hakkında sordum; dedi ki: **الرِّبْذَةُ** kavim arasında vuku bulan şiddet ve şerdir; “Biz bir **رِبْذَةٍ** içinde idik; bizden açılmadı/dağılmadı” denir.
İbnü’s-Sikkît dedi: **الرَّبَاذِيةُ** kavim arasında vuku bulan şerdir. Ziyâd et-Tamâhî’ye ait şu beyit okundu; dedi:
وكانَتْ بين آل أبي زياد
زَبَاذِيَةٌ وأطفأَها زِيادُ
Ebû Saîd: **لِثَةٌ رَبِذَةٌ**: eti az bir diş eti. A‘şâ’nın sözü okundu:
تَخَلْهُ فِلَسْطِيَّا إذا ذُقْتَ طَعْمَه
على رَبِذَاتِ النِّيِّ خُمسٌ لِثَاتُها
Dedi: **النِّيِّ** ettir. Ezherî dedi:
Ve Münzirî onu bize Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: “**على ربذات النيّ**” **الربْذَة**’dendir; o da karalıktır. İbnü’l-Enbârî dedi: **النِّيِّ**: deve semirdiğinde onun hörgücünün üstündeki yağdır.
Dedi: **النِّيءُ** (nûn’un kesresi ve hemze ile): pişmemiş et; doğru olan budur.
Ve bana Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: **الرَّبَذُ** deveye asılan yünlerdir. Ve **فرس رَبِذٌ**: yani hızlı. Ve adam **أرْبَذَ** olur: bilinen **السِّياط الرَّبَذِيَّة**’yi edindiğinde.
İbn Şümeyl dedi: **سَوْط ذو رُبَذٍ**; o, kamçı derisinin ön tarafında bulunan kayışlardır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam **أَذرَبَ** olur: tutukluk ve lahn (dil sürçmesi/bozukluğu)dan sonra dili fasih olduğunda. Ve adam **أَذْرَبَ** olur: geçimi bozulduğunda.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والراء وما يثلثهما)
   (ذرع) الذال والراء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على امتدادٍ وتحرُّك إلى قُدُم، ثم ترجع الفروعُ إلى هذا الأصل. فالذِّراع ذِراع الإنسان، معروفة. والذَّرع: مصدر ذَرَعْتُ الثَّوبَ والحائطَ وغيرَه. ثمّ يقال: ضاق بهذا الأمر ذَرْعاً، إذا تكلَّفَ أكثَرَ ممّا يطيق فَعَجَز. ويقال ذَرَعَهُ القَيء: سبقَه. ومَذَارِعُ الدَّابة: قوائمها، والواحد مِذْراع. وتَذَرّعَتِ الإِبلُ الماءَ: خاضت بأذْرُعها([1]). ومَذَارع الأرض: نواحيها، كأنَّ كلَّ ناحيةٍ منها كالذِّراع. ويقال ذَرَعْتُ البعير: وَطئْتُ على ذِراعه ليركَبَ صاحبي. وتذَرَّعَتِ المرأةُ الخُوصَ، إذا تنقَّتْه، وذلك أنّها تُمِرّه مع ذراعها. قال:
  * تذرُّعُ خِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ([2]) *
  والذَّريعة: ناقةٌ يتَسَتَّر بها الرّامِي يرمي الصَّيد. وذلك أنَّه يتذرّع معها ماشياً.
  ومن الباب: تذرَّعَ الرّجُل في كلامه. والإِذْراع: كثرةُ الكلام. وفرس ذَريعٌ: واسع الخَطْو بَيِّن الذَّرَاعَة. وقوائِمُ ذَرِعاتٌ: خفيفات. والذِّراعان: نجمان، يقال هما ذِراعا الأسد. ويقال للمرأة الخفيفة اليدِ بالغَزْل: ذَِرَاع. قاله الكِسائيّ. ويقال ثورٌ مذرَّع، إذا كان في أذرُعِهِ لُمَعٌ سُودٌ. ومطرٌ مذرِّع، وهو الذي إذا حُفِرَ عنه بلغ من الأرض قدر ذِراع. والمذرَّع من الرّجال: الذي يكون أمُّه عربيّة وأبوه خسيساً غيرَ عربيّ. وإنَّما سُمِّي مذرَّعاً بالرَّقْمَتينِ في ذِراع البغل، لأنّهما أتَتَا من قِبَل الحِمار. ويقال للرجل تَعِدُهُ أمراً حاضراً: هو لَكَ مِنِّي على حَبْل الذِّراع. ويقال لصَدْر القناة: ذِراع العامل. والذِّراعان: [هَضَبَتَانِ([3])]. قال:
  * إلى مَشْرَبٍ بينَ الذِّراعَين بارِدِ([4]) *
  والمَذَارع: ما قرُب من الأمصار، مثل القادسيّة من الكوفة والمَذارع من النَّخل: القريبة من البيوت. وزقٌّ مِذْرَاعٌ([5])، أي طويل ضَخْم. ويقال ذَرَّعَ لي فلانٌ شيئاً من خَبَرٍ، أي خَبَّرَني. ويقال ذرّع الرجل في سَعْيِهِ، إذا عدا فاستعانَ بيديه وحرَّكهما. ويقال للبَشير إذا أومَأَ بيده: قد ذَرّع البَشيرُ. وهو علامةُ البُِشارة.
  (ذرف)  الذال والراء والفاء ثلاثُ كلماتٍ، لا ينقاس. فالأولى ذَرَفَت العينُ دمْعَها. وذَرَفَ الدّمعُ يَذْرِف ذَرْفاً. وَمَذَارف العَينِ: مدامعها. والثانية ذَرَفَ يَذْرِفُ ذَرَفانا، وذلك إذا مشَى مَشْياً ضعيفاً. والثالثة ذرّف على المائة، أي زادَ عليها.
  (ذرق)  الذال والراء والقاف ليس بشيء. أما الذي لِلطائر فأصله الزاء، وقد ذكر في بابه. والذَّرَق: نبْت؛ يقال أذرقَت الأرضُ، إذا أنبَتَتْهُ.
(ذرو)  الذال والراء والحرف المعتل أصلان: أحدهما الشَّيءُ يُشرِف على الشَّيء ويُظِلّه، والآخر الشَّيء يتساقط متفرّقاً.
  فالذُِّروة: أعْلَى السَّنامِ وغيره، والجمع ذُرىً. والذَّرَا: كلُّ شيءٍ استترْتَ به. تقول: أنا في ظِلِّ فُلانٍ، أي ذَرَاه. والمِذْرَوَانِ: أطراف الأَلْيَتَينِ؛ لأنّهما يُشرفان على [ما] بينَهما.
  وأما الآخر فيقول: ذَرَا نابُ الجَمَل، إذا انكسَرَ حدُّه. قال أوسٌ:
إذا مْقَرَمٌ منَّا ذَرا حَدُّ نابِهِ *** تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ([6])  ومن الباب ذَرَت الرِّيحُ الشَّيءَ تَذْرُوه. والذَّرَا: اسمٌ لما ذَرَتْهُ الرِّيح.ويقال* أذْرَت العينُ دمْعَها تُذْريه. وأَذْرَيْتُ الرّجُلَ عن فرَسه: رميتُه. ويقال إنَّ الذَّرَى اسمٌ لما صُبّ من الدّمع.
  ومن الباب قولُهم: بلَغنِي عنه ذَرْوٌ مِن قولٍ، وذلك ما يُساقِطُه من أطراف كلامه غيرَ متكامِل.
  (ذرأ)  الذال والراء والهمزة أصلان: أحدهما لونٌ إلى البياض، والآخر كالشَّي يُبذَرُ ويُزْرَع.
  فالأوّل الذُّرْأة، وهو البياضُ من شَيبٍ وغيرِه. ومنه ملح ذَرَآنِيٌّ وذَرْآنيّ. والذُّرْأة: البياض. ورجل أذرَأُ: أشيب، والمرأة ذَرْآء. وقال الشيبانيّ: شَعْرَةٌ ذَرْآءُ، على وزن ذرعاء، أي بيضاء. والفِعل منه ذَرِئَ يَذْرَأُ. ويقال إِنَّ الذَّرْآءَ من الغنم: البَيضاء الأذُن.
  والأصل الآخر: قولهم ذَرَأْنا الأرضَ، أي بذَرْناها. وزرعٌ ذرِيءٌ، [على] فعيل. وأنشد:
شقَقْتِ القلبَ ثم ذرَأْتِ فِيهِ *** هَواكِ فليمَ فالتَامَ الفُطُورُ([7]) ومن هذا الباب: ذرَأَ اللهُ الخَلْق يذرؤُهُم. قال الله تعالى: ﴿يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ﴾ [الشورى 11].
  وممّا شذّ عن الباب قولهم أذْرَأْتُ فلاناً بكذا: أوْلَعْتُه به. وحُكِيَ عن ابن الأعرابيّ: ما بيني وبينه ذَرْءٌ، أي حائلٌ.
  (ذرب)  الذال والراء والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خلاف الصَّلاح في تصرُّفه، مِن إقدامٍ وجرأةٍ على ما لا ينبغي. فالذَّرَبُ: فَسادُ المَعدة. قال أبو زيد: في لِسانِ فلان ذَرَبٌ([8])، وهو الفُحْش. وأنشد:
أرِحْني واستَرِحْ مِنِّي فإنِّي *** ثَقِيلٌ مَحْمَلِي ذَرِبٌ لِسانِي([9])  وحكى ابنُ الأعرابيّ: الذّرَبُ: الصدأ الذي يكون في السَّيف. ويقال ذَرِبَ الجُرح، إذا كان يزدادُ اتِّساعاً ولا يَقبل دواء. قال:
أنت الطبيبُ لأدْواء القلوب إذا *** خِيِفَ المُطَاوِلُ من أدوائِها الذّرِبُ  وبقيت في الباب كلمةٌ ليس ببعيد قياسُها عن سائر ما ذكرناه؛ لأنَّها لا تدلُّ على صلاحٍ، وهي الذَّرَبَيَّا، وهي الدَّاهية. يقال: رماه بالذَّرَبَيَّا. قال الكميت:
رمانِيَ بالآفات من كلِّ جانبٍ *** وبالذَّرَبَيَّا مُرْدُ فِهْرٍ وشِيبُها([10])  (ذرح)  الذال والراء والحاء معظَمُ بابِهِ أصلٌ واحدٌ، وهو تفريق الشَّيء على الشيء يكسُوه صِبْغاً([11]). يقال ذَرَّحْتُ الزّعفرانَ في الماء، إذا جعلت فيه شيئاً منه يسيراً. ثم يقال أحْمَرُ ذَرِيحِيٌّ، كأنَّ الحُمْرَة ذُرِّحتْ عليه. والذَّرِيح: فحل ينسب إليه الإبل. وممكنٌ أن يكون ذلك للونه، كما يقال أحمر([12]). قال:
  * من الذَّرِيحيّاتِ ضَخْماً آرِكا([13]) *
  والذرائح: الهِضاب، واحدتها ذَريحة. وقد يمكن أن تُسمّى بذلك للَوْنها. قال الله عز وجلَّ ﴿وَمِنَ الجِبالِ جُدَدٌ بيضٌ وحُمْرٌ﴾[فاطر 27].
  ومن الباب أيضاً: الذَّرَارِيح، واحدتها ذُرُّوحَةٌ وذُرَّاحَةٌ وذُرَحْرَحة([14]). يقال ذَرّحَ طعامَه، إذا جعل فيه ذلك. وحكى ناسٌ عَسَلٌ مُذَرَّحٌ، أُكْثِر عليه الماء.
      والله أعلم بالصّواب.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) في المجمل: "خاضته بأذرعها".
([2]) صدر بيت لقيس بن الخطيم في ديوانه 12 واللسان (ذرع، خرص، شطب). وصدره:
* ترى قصد المران تهوى كأنها *
([3]) التكملة من المجمل ومعجم البلدان (4: 192) واللسان (ذرع 453).
([4]) أنشد هذا الشطر في اللسان (ذرع).
([5]) بدله في اللسان "مذرع" على مفعل. ويقال أيضاً "ذراع" وهو ما جاء في المجمل.
([6]) ديوان أوس 27 واللسان (قرم، ذرا، خمط). وصدره في المجمل.
([7]) البيت لعبيد الله بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، كما في اللسان (ذرأ) وأمالي ثعلب 284.
([8]) في الأصل: "في إيمان فلان ذرب" تحريف. وفي المجمل: "في لسانه ذرب".
([9]) أنشده في اللسان (ذرب).
([10]) البيت في المجمل واللسان (ذرب)، وقصيدته في الهاشميات 85.
([11]) في الأصل " صنيعا".
([12]) في الأصل: " حمر". وفي اللسان: " وبعير أحمر لونه مثل لون الزعفران إذا أجسد به الثوب".
([13]) لمبشر بن هذيل بن زافر الفزاري أحد بني شمخ، كما في أمالي ثعلب 452. وأنشده في اللسان (ذرح، لكك) بدون نسبة.
([14]) فيه اثنتا عشرة لغة ذكرها صاحب القاموس. وهي دويبة حمراء منقطة بسواد، تطير، أو هي من السموم.
ـ

##### Türkçe

(باب **الذال** ve **الراء** ve ikisini üçleyen şeyler)

   (**ذرع**) **الذال** ve **الراء** ve **العين** tek bir asıldır; bir uzamaya ve öne doğru bir hareketliliğe delâlet eder; sonra dallar bu asla döner. Şu hâlde **الذِّراع** insanın zira‘ıdır; bilinir. Ve **الذَّرع**: **ذَرَعْتُ** elbiseyi ve duvarı ve başkasını (ölçtüm)un masdarıdır. Sonra denir: bu iş ile **ذَرْعاً** daraldı; eğer gücünün yettiğinden daha çoğunu yüklenip de âciz kaldıysa. Ve denir: **ذَرَعَهُ القَيء**; onu geçti. Ve **مَذَارِعُ الدَّابة**: onun ayaklarıdır; teki **مِذْراع**. Ve **تَذَرّعَتِ الإِبلُ الماءَ**: kollarıyla suya daldı([1]). Ve **مَذَارع الأرض**: onun taraflarıdır; sanki onun her bir tarafı **كالذِّراع** gibidir. Ve denir: **ذَرَعْتُ البعير**: arkadaşım binsin diye onun zira‘ı üzerine bastım. Ve **تذَرَّعَتِ المرأةُ الخُوصَ**: onu ayıkladığı zaman; bu, onun onu zira‘ıyla birlikte geçirmesidir. Dedi ki:
  * **تذرُّعُ خِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ**([2]) *
  Ve **الذَّريعة**: okçunun avı atarken onunla örtündüğü bir dişi devedir. Bu, onun onunla birlikte yürüyerek **يتذرّع** olmasıdır.
  Ve babdandır: adam sözünde **تذرَّعَ**. Ve **الإِذْراع**: sözün çokluğu. Ve **فرس ذَريعٌ**: adımı geniş, **الذَّرَاعَة**sı açık olan. Ve **قوائِمُ ذَرِعاتٌ**: hafif olanlar. Ve **الذِّراعان**: iki yıldızdır; denir ki onlar **ذِراعا الأسد**’dir. Ve iplik eğirmede eli hafif olan kadına **ذَِرَاع** denir. Bunu **الكِسائيّ** söyledi. Ve denir: **ثورٌ مذرَّع**; eğer onun zira‘larında siyah parıltılar varsa. Ve **مطرٌ مذرِّع**: o, eğer ondan (toprak) kazınırsa yerden bir zira‘ miktarı (derinliğe) ulaşandır. Ve erkeklerden **المذرَّع**: annesi Arap, babası aşağılık, Arap olmayan kimsedir. Ancak ona, katırın zira‘ındaki iki benek sebebiyle **مذرَّع** denildi; çünkü o ikisi eşek tarafından gelmiştir. Ve bir erkeğe, ona hazır bir işi vaad eden (kimse için) denir: o, benim tarafımdan senindir, **على حَبْل الذِّراع** üzere. Ve mızrağın göğsüne **ذِراع العامل** denir. Ve **الذِّراعان**: [iki tepedir([3])]. Dedi ki:
  * **إلى مَشْرَبٍ بينَ الذِّراعَين بارِدِ**([4]) *
  Ve **المَذَارع**: şehirlerden yakın olan şey; Kûfe’den Kâdisiyye gibi. Ve hurmadan **المَذارع**: evlere yakın olan. Ve **زقٌّ مِذْرَاعٌ**([5]): yani uzun, iri. Ve denir: falan bana bir haberden bir şey **ذَرَّعَ**; yani bana haber verdi. Ve denir: adam koşusunda **ذرّع**; eğer koştu da elleriyle yardım alıp onları hareket ettirdiyse. Ve müjdeciye, eliyle işaret ettiği zaman denir: müjdeci **ذَرّع** etti. Ve o, müjdenin alâmetidir.

   (**ذرف**) **الذال** ve **الراء** ve **الفاء** üç kelimedir; kıyas edilmez. Birincisi: göz yaşını **ذَرَفَت**. Ve **ذَرَفَ الدّمعُ يَذْرِف ذَرْفاً**. Ve **مَذَارف العَينِ**: onun gözyaşı yerleridir. İkincisi: **ذَرَفَ يَذْرِفُ ذَرَفانا**; bu, zayıf bir yürüyüşle yürüdüğü zamandır. Üçüncüsü: yüzün üzerine **ذرّف**; yani onun üzerine arttırdı.

   (**ذرق**) **الذال** ve **الراء** ve **القاف** bir şey değildir. Kuşa ait olan ise aslı **الزاء**dır; onun babında zikredildi. Ve **الذَّرَق**: bir bitkidir; denir: **أذرقَت الأرضُ**; eğer onu bitirdiyse.

(**ذرو**) **الذال** ve **الراء** ve illetli harf iki asıldır: birincisi, bir şeyin bir şey üzerine yükselip onu gölgelemesidir; ikincisi, bir şeyin dağınık olarak dökülmesidir.
  Şu hâlde **الذُِّروة**: hörgücün ve başkasının en üstüdür; çoğulu **ذُرىً**. Ve **الذَّرَا**: kendisiyle örtündüğün her şey. Dersin: ben falanın gölgesindeyim; yani onun **ذَرَاه**’ında. Ve **المِذْرَوَانِ**: iki kalçanın uçlarıdır; çünkü onlar aralarındaki [şey] üzerine yükselirler.
  Diğeri ise şöyle der: devenin azı dişi **ذَرَا**; eğer keskinliği kırıldıysa. **أوسٌ** dedi:
إذا مْقَرَمٌ منَّا ذَرا حَدُّ نابِهِ *** تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ([6])  Ve babdandır: rüzgâr bir şeyi **ذَرَت**; onu **تَذْرُوه**. Ve **الذَّرَا**: rüzgârın savurduğu şeye isimdir. Ve denir: göz yaşını **أذْرَت**; onu **تُذْريه**. Ve ben adamı atından **أَذْرَيْتُ**: onu attım. Ve denir ki **الذَّرَى** dökülen gözyaşına isimdir.
  Ve babdandır onların sözü: onun hakkında bana sözden bir **ذَرْوٌ** ulaştı; bu, onun sözünün uçlarından, tamamlanmamış olarak döktüğü şeydir.

   (**ذرأ**) **الذال** ve **الراء** ve **الهمزة** iki asıldır: birincisi beyazlığa meyleden bir renktir; diğeri, ekilip saçılan şey gibidir.
  Birincisi **الذُّرْأة**’dir; o, aklığın, ağarmanın ve başkasının beyazlığıdır. Ondan **ملح ذَرَآنِيٌّ** ve **ذَرْآنيّ**. Ve **الذُّرْأة**: beyazlıktır. Ve **رجل أذرَأُ**: kır saçlı; kadın **ذَرْآء**. Ve **الشيبانيّ** dedi: **شَعْرَةٌ ذَرْآءُ**, **ذرعاء** vezninde; yani beyaz. Ve fiili ondan: **ذَرِئَ يَذْرَأُ**. Ve denir: koyundan **إِنَّ الذَّرْآءَ**: kulağı beyaz olan.
  Diğer asıl: onların sözü **ذَرَأْنا الأرضَ**; yani onu ektik. Ve **زرعٌ ذرِيءٌ**، [**على**] **فعيل** üzere. Ve inşad etti:
شقَقْتِ القلبَ ثم ذرَأْتِ فِيهِ *** هَواكِ فليمَ فالتَامَ الفُطُورُ([7])  Ve bu babdandır: Allah mahlûku **ذرَأَ**; onları **يذرؤُهُم**. Allah Teâlâ dedi: ﴿**يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ**﴾ [الشورى 11].
  Ve babdan şâz olan şeylerden: onların sözü **أذْرَأْتُ** falanı bununla: onu ona alıştırdım. Ve İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi: benimle onun arasında bir **ذَرْءٌ** var; yani bir engel.

   (**ذرب**) **الذال** ve **الراء** ve **الباء** tek bir asıldır; davranışında salâhın zıddına delâlet eder: uygun olmayan şeye atılma ve cüret. Şu hâlde **الذَّرَبُ**: midenin bozulmasıdır. **أبو زيد** dedi: falanın dilinde bir **ذَرَبٌ**([8]) vardır; o, çirkin sözdür. Ve inşad etti:
أرِحْني واستَرِحْ مِنِّي فإنِّي *** ثَقِيلٌ مَحْمَلِي ذَرِبٌ لِسانِي([9])  Ve İbnü’l-A‘râbî nakletti: **الذّرَبُ**: kılıçta bulunan pastır. Ve denir: yara **ذَرِبَ**; eğer genişlemeyi artırır ve ilacı kabul etmezse. Dedi ki:
أنت الطبيبُ لأدْواء القلوب إذا *** خِيِفَ المُطَاوِلُ من أدوائِها الذّرِبُ  Ve babda bir kelime kaldı; kıyası, zikrettiğimiz diğer şeylerden uzak değildir; çünkü o da bir salâha delâlet etmez; o da **الذَّرَبَيَّا**’dır; o, musibettir. Denir: onu **بالذَّرَبَيَّا** ile vurdu. **الكميت** dedi:
رمانِيَ بالآفات من كلِّ جانبٍ *** وبالذَّرَبَيَّا مُرْدُ فِهْرٍ وشِيبُها([10])

   (**ذرح**) **الذال** ve **الراء** ve **الحاء**: onun babının çoğu tek bir asıldır; o da bir şeyi bir şey üzerine dağıtmak; onu bir boya ile kaplar([11]). Denir: suya safranı **ذَرَّحْتُ**; eğer ondan az bir şeyi onun içine koyduysam. Sonra denir: **أحْمَرُ ذَرِيحِيٌّ**; sanki kızıllık onun üzerine **ذُرِّحتْ**. Ve **الذَّرِيح**: develerin kendisine nisbet edildiği bir erkek devedir. Ve bu, rengi sebebiyle olabilir; nasıl ki **أحمر** denir([12]). Dedi ki:
  * من الذَّرِيحيّاتِ ضَخْماً آرِكا([13]) *
  Ve **الذرائح**: tepeler; teki **ذَريحة**. Ve onun rengi sebebiyle böyle adlandırılması mümkündür. Allah عز وجلَّ dedi: ﴿**وَمِنَ الجِبالِ جُدَدٌ بيضٌ وحُمْرٌ**﴾[فاطر 27].
  Ve babdandır ayrıca: **الذَّرَارِيح**; teki **ذُرُّوحَةٌ** ve **ذُرَّاحَةٌ** ve **ذُرَحْرَحة**([14]). Denir: yemeğini **ذَرّحَ**; eğer onun içine onu koyduysa. Ve bazı kimseler nakletti: **عَسَلٌ مُذَرَّحٌ**; üzerine su çoğaltıldı.
      Ve Allah doğruyu en iyi bilendir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ ر ب
سيف وسنان ذرب ومذرب ومذروب وذربه وذرّبه وفيه ذرب وذرابة‏:‏ حدة‏.‏
وقيل هـو أن يسقى السم‏.‏
قال جهم بن خلف المازنيّ‏:‏ يفتر عـن عـوج ديـدات رهـف مذرّبـات تقلـس السم نطف والذراب‏:‏ السم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ لسان ذرب وفي لسانه ذرب وذرابة‏:‏ حدة وبذاء‏.‏
قال‏:‏ أرحني واسترح مني فإني ثقيـل محملـي ذرب لسانـي وامرأة ذربة‏:‏ سليطة صخّابة‏.‏
وسمّ ذرب‏.‏
وذرب الجرح‏:‏ لم يقبل الدواء‏.‏
وذربت معدته وعربت‏:‏ فسدت‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ إن في ألبـان الإبـل وأبوالهـا شفـاء مـن الـذرب ‏"‏ وفلـان ذرب الخلـق‏:‏ فاسده وفيهم أذراب‏:‏ مفاسد‏.‏
وذربت فلاناً إذا اهتجته وفلان يضرب بيننا ويذرب‏.‏

##### Türkçe

ذ ر ب
**سيف** ve **سنان** **ذرب** ve **مذرب** ve **مذروب** ve **ذربه** ve **ذرّبه**; ve onda **ذرب** ve **ذرابة** vardır: keskinlik.
Ve denildi ki: o, zehrin içirilmesidir.
Cehm b. Halef el-Mâzinî dedi:
“**يفتر** **عـن** **عـوج** **ديـدات** **رهـف** **مذرّبـات** **تقلـس** **السم** **نطف**”
Ve **الذراب**: zehir.

Ve mecazdan: **لسان ذرب**; ve onun dilinde **ذرب** ve **ذرابة** vardır: keskinlik ve ağzı bozukluk.
Dedi:
“Beni rahatlat ve benden rahat et; çünkü ben, yüküm ağır, dilim keskinim.”
Ve **امرأة ذربة**: dili sivri, gürültücü.
Ve **سمّ ذرب**.
Ve **وذرب الجرح**: ilacı kabul etmedi.
Ve **وذربت معدته** ve **عربت**: bozuldu.
Ve hadiste: “Şüphesiz deve sütlerinde ve idrarlarında **الذرب**’den bir şifa vardır.” Ve falan **ذرب الخلق**: onun ahlâkı bozuk; ve onlarda **أذراب** vardır: bozukluklar.
Ve **وذربت فلاناً**: onu ayıpladığım zaman; ve falan aramızda vurur ve **يذرب**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الذَّرِبُ: الحادُّ من كلِّ شيءٍ . ذَرِبَ يَذْرَبُ ذَرَباً وذَرابةً فهو ذَرِبٌ ؛ قال شَبيب بن البَرْصاءِ: كأَنها من بُدُنٍ وإِيقارْ، *  دَبَّتْ عليها ذَرِباتُ الأَنْبارْ قال ابن بري : أَي كأَنّ هذه الإِبِلَ من بُدْنِها وسِمَنِها وإِيقارِها (يتبع...)
(تابع... 1): ذبب: الذَّبُّ: الدَّفْعُ والـمَنْعُ. والذَّبُّ: الطَّرْدُ.... ... باللحم ، قد دَبَّتْ عليها ذَرِباتُ الأَنْبارِ ؛والأَنْبارُ : جمعُ نَبْرٍ ، وهو ذُبابٌ يَلْسَعُ فيَنْتَفِخُ مكانُ لسْعِه،فقوله ذَرِبات الأَنْبار أَي حَديداتُ اللَّسْع ، ويُروى وإِيفار، بالفاءِ أَيضاً .وقَوْمٌ ذُرُبٌ. ابن الأَعرابي : ذَرِبَ الرَّجلُ إِذا فَصُحَ لسانُه بعدَ حَصرِه . ولسانٌ ذَرِبٌ: حديدُ الطَّرَف؛ وفيه ذَرابةٌ أَي حِدَّةٌ . وذَرَبُه :حِدَّتُه . وذَرَبُ المَعِدَة: حِدَّتُها عن الجُوعِ .ذَرِبَتْ مَعِدَته تَذْرَبُ ذَرباً فهي ذَرِبة إِذا فَسَدَتْ . وفي الحديث : في أَلبانِ الإِبِل وأَبْوالِها شِفاءُ الذَّرَبِ ؛هو بالتحريكِ ، الدَّاءُ الذي يَعْرِضُ للمَعدة فلا تَهْضِمُ الطَّعامَ ، ويَفْسُدُ فيها ولا تُمْسِكُه . قال أَبو زيد : يقال للغُدَّة ذِرْبةٌ ، وجَمْعُها ذِرَبٌ. والتَّذْريبُ :التَّحْديدُ . يقال لسانٌ ذَرِبٌ ، وسِنانٌ ذَرِبٌ ومُذَرَّبٌ؛ قال كعب بنُ مالك: بمُذَرَّباتٍ ،بالأَكُفِّ ، نواهِلٍ، *  وبكلِّ أَبْيضَ ، كالغَدير ، مُهَنَّدِ وكذلك المَذْروبُ ؛قال الشاعر :
لقد كان ابنُ جَعْدَةَ أَرْيَحِيَّا *  على الأَعْداءِ ، مَذْروبَ السِّنانِ وذَرَبَ الحَديدَة يَذْرُبُها ذَرْباً وذرَّبَها :أَحدَّها فهي مَذرُوبَة. وقَوم ذَرْبٌ: أَحِدَّاءُ. وامرأَةٌ ذِرْبَةٌ، مثلُ قِرْبَة ،وذَرِبَةٌ أَي صَخَّابةٌ ، حديدةٌ سَلِيطَة اللّسانِ ،فاحِشَة ،طَويلَة اللّسانِ. وذَرَبُ اللّسانِ:حِدَّتُه. وفي الحديث عن حذيفة قال : كنتُ ذَرِبَ اللّسانِ على أَهلِي، فَقُلْت:يا رسول اللّه ،إِنِّي لأَخْشَىأَنْ يُدْخِلَنِي النارَ ؛فقال رسولُ اللّه ، صلى اللّه عليه وسلم : فأَيْنَ أَنتَ من الاسْتِغفارِ؟إِنِّي لأَسْـتَغْفِرُ اللّهَ في اليومِ مائَةً؛فذكرْتُه لأَبي بُرْدَة فقال : وأَتُوبُ إِليه . قال أَبو بكر في قولِهم فلانٌ ذَرِبُ اللسانِ، قال : سمعتُ أَبا العباسِ يقول : معناهُ فاسِدُ اللِّسانِ ، قال : وهو عَيْبٌ وذَمٌّ . يقال : قد ذَرِبَ لسانُ الرَّجلِ يَذْرَبُ إِذا فَسَد.
\<ص:386>
ومِنْ هذا ذَرِبَتْ مَعِدَتُه:فَسَدَتْ ؛ وأَنشد :
أَلم أَكُ باذِلاً وِدِّي ونَصْري ، *  وأَصْرِف عنكم ذَرَبِي ولَغْبِـي قال: واللَّغْبُ الرَّدِيءُ من الكلامِ. وقيل: الذَّرِبُ اللسانِ هو الحادُّ اللسان، وهو يَرْجِعُ إِلى الفَسادِ؛ وقيل: الذَّرِبُ اللِّسانِ الشَّـتَّامُ الفاحِشُ. وقال ابن شميل: الذَّرِبُ اللسان الفاحِشُ البَذِيُّ الذي لا يبالي ما قال. وفي الحديث: ذَرِبَ النِّساءُ على أَزْواجِهِنَّ أَي فَسَدَتْ أَلسِنَتُهنَّ وانْبَسَطْن عليهم في القول؛ والرواية ذَئِرَ بالهمز، وسنذكره. وفي الحديث: أَنّ أَعشى بني مازن قدم على النبي، صلى اللّه عليه وسلم، فأَنشد أَبياتاً فيها:
يا سَـيِّدَ الناسِ، ودَيَّانَ العَرَبْ، *  إِلَيْكَ أَشْكُو ذِرْبةً، من الذِّرَبْ خَرَجْتُ أَبْغِـيها الطَّعامَ في رَجَبْ، *  فخَلَفَتْنِـي بنِزاعٍ وحَرَبْ أَخْلَفَتِ العَهْدَ، ولَطَّتْ بالذَّنَبْ، *  وتَرَكَتْنِـي، وَسْطَ عِـيصٍ، ذي أَشَبْ تَكُدُّ رِجْلَيَّ مَسامِيرُ الخَشَبْ، *  وهُنَّ شَرُّ غالِبٍ لِـمَنْ غَلَبْ قال أَبو منصور: أَراد بالذِّرْبَةِ امرأَتَه، كَنَى بها عن فسادِها وخِـيانَتِها إِيَّاه في فَرْجِها، وجَمْعُها ذِرَبٌ، وأَصلُه من ذَرَبِ الـمَعِدة، وهو فسادُها؛ وذِرْبةٌ منقول من ذَرِبَةٍ، كمِعْدةٍ من مَعِدَة؛ وقيل: أَراد سَلاطة لسانِها، وفسادَ مَنْطِقِها، من قولهم ذَرِبَ لسانُه إِذا كان حادَّ اللِّسانِ لا يُبالِـي ما قال. وذكر ثعلب عن ابن الأَعرابي: أَن هذا الرَّجَزَ للأَعْوَرِ بنِ قراد بنِ سفيان، من بني الـحِرْمازِ، وهو أَبو شَيْبانَ الـحِرْمازِيّ، أَعْشى بني حِرْمازٍ؛ وقوله: فخَلَفَتْنـي أَي خالَفَت ظَنِّي فيها؛ وقوله: لَطَّتْ بالذَّنَب، يقال: لَطَّت النَّاقَةُ بذَنَبِها أَي أَدْخَلَتْهُ بين فَخِذَيْها، لتَمْـنَع الحالِبَ.
ويقال: أَلْقَى بينَهم الذَّرَبَ أَي الاخْتِلافَ والشَّرَّ. وسُمٌّ ذَرِبٌ: حديدٌ. والذُّرَابُ: السُّمُّ، عن كراع، اسمٌ لا صِفَةٌ. وسيف ذَرِبٌ ومُذَرَّبٌ: أُنْقِعَ في السُّمِّ، ثم شُحِذَ. التهذيب: تَذْريبُ السَّيف أَن يُنْقَعَ في السُّمِّ، فإِذا أُنْعِمَ سَقْيُهُ، أُخْرِجَ فشُحِذَ. قال: ويجوز ذَرَبْتُه، فهو مَذْرُوبٌ؛ قال عبيد: وخِرْقٍ، من الفِتْيانِ، أَكرَمَ مَصْدَقاً  * من السَّيْفِ، قد آخَيْتُ، ليسَ بِـمَذْرُوبِ قال شمر: ليسَ بفاحِشٍ.
والذَّرَبُ: فسادُ اللِّسانِ وبَذَاؤُه. وفي لسانِهِ ذَرَبٌ: وهو الفُحْشُ. قال: وليسَ من ذَرَبِ اللِّسانِ وحِدَّتِه؛ وأَنشد: أَرِحْني واسْتَرِحْ منِّي، فإِني *  ثَقِـيلٌ مَحْمِلي، ذَرِبٌ لِساني وجمعه أَذْرابٌ، عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد لِـحَضْرَمِـيَّ ابن عامرٍ الأَسَدي:
ولَقَدْ طَوَيْـتُكُمُ على بَلُلاتِكُمْ، *  وعَرَفْتُ ما فِـيكُمْ من الأَذْرابِ كَيْـمَا أُعِدَّكُمُ لأَبْعَدَ مِنْكُمُ، *  ولقد يُجاءُ إِلى ذَوِي الأَلبابِ معنى ما فِـيكُم مِن الأَذرابِ: مِن الفسادِ، ورواه ثعلب: الأَعيابِ، جَمعُ عَيْبٍ. قال ابن بري: وروى ابن الأَعرابي هذين البيتين، على غير هذا \<ص:387>
الـحَوْكِ، ولم يُسَمِّ قائِلَهما؛ وهما:
ولقد بَلَوْتُ الناسَ في حالاتِهِم، *  وعَلِمْتُ ما فِـيهم من الأَسبابِ فإِذا القَرَابَةُ لا تُقَرِّبُ قاطِعاً، *  وإِذا الـمَوَدَّةُ أَقْرَبُ الأَنْسابِ وقوله: ولقد طَوَيْـتُكُمُ على بَلُلاتِكُم أَي طَوَيْـتُكُم على مَا فِـيكُم مِن أَذًى وعَداوَةٍ؛ وبَلُلاتٌ، بضم اللام، جمعُ بَلُلَةٍ، بضم اللام أَيضاً، قال: ومنهم مَنْ يَرْويه على بَلَلاتِكُم، بفتح اللام، الواحِدَةُ بَلَلة، أَيضاً بفتح اللام؛ وقيل في قوله على بَلَلاتِكُم: إِنه يُضْرَبُ مثلاً لإِبْقاءِ الـمَوَدَّة، وإِخْفاءِ ما أَظْهَرُوه من جَفائِهِمْ، فيكون مثلَ قولهم: اطْوِ الثَّوْبَ على غَرِّه، لينْضَمَّ بعضُه إِلى بعضٍ ولا يَتبايَنَ؛ ومنه قولهم أَيضاً: اطْوِ السِّقاءَ على بَلَلِه، لأَنه إِذا طُوِيَ وهو جافٌّ تَكَسَّر، وإِذا طُوِيَ على بَلَلِه، لم يَتَكَسَّر، ولم يَتَبايَنْ. والتَّذْريبُ: حَمْلُ الـمَرْأَة وَلَدَها الصَّغيرَ، حتى يَقْضِـيَ حَاجَتَه. ابن الأَعرابي: أَذْرَبَ الرَّجُلُ إِذا فسد عَيْشُه.
وذَرِبَ الجُرْحُ ذَرَباً، فهو ذَرِبٌ: فَسَد واتسع، ولم يَقْبَل البُرْءَ والدَّوَاءَ؛ وقيل: سالَ صَديداً، والـمَعْنَيان مُتَقارِبانِ. وفي حديث أَبي بكر، رضي اللّه عنه: ما الطَّاعُون؟ قال: ذَرَبٌ كالدُّمَّل. يقال: ذَرِبَ الجُرْحُ إِذا لم يَقْبَلِ الدَّواءَ؛ ومنه الذَّرَبَيَّا، على فَعَلَيَّا، وهي الدَّاهِـيَةُ؛ قال: الكُمَيْت:
رَمَانِـيَ بالآفَاتِ، مِنْ كُلِّ جَانِبٍ، *  وبالذَّرَبَيَّا، مُرْدُ فِهْرٍ وَشِـيبُهَا وقيل: الذَّرَبَيَّا هو الشَّرُّ والاخْتِلافُ؛ ورَمَاهُم بالذَّرَبِـينَ مثلُه. ولَقِـيتُ منه الذَّرَبَى والذَّرَبَيَّا والذَّرَبِـينَ(1) (1 قوله «والذربين» ضبط في المحكم والتكملة وشرح القاموس بفتح الذال والراء وكسر الباء الموحدة وفتح النون، وضبط في بعض نسخ القاموس المطبوعة وعاصم أَفندي بسكون الراء وفتح الباء وكسر النون.) أَي الداهِـيَةَ. وذَرِبَتْ مَعِدَتُه ذَرَباً وذَرَابَةً وذُرُوبَةً، فهي ذَرِبَة، فَسَدَتْ، فهو من الأَضْدادِ. والذَّرَبُ: الـمَرَضُ الذي لا يَبْرَأُ.
وذَرَب أَنْفُه ذَرابةً: قَطَرَ.
والذِّرْيَبُ: الأَصْفَرُ من الزَّهْرِ وغيره. قال الأَسود ابن يَعْفُرَ، ووصَف نباتاً: قَفْرٌ حَمَتْهُ الخَيْلُ، حتَّى كأَنْ  *  زاهِرَه أُغْشِـيَ بالذِّرْيَبِ وأَما ما ورد في حديث أَبي بكر، رضي اللّه عنه: لَتَـأْلَـمُنَّ النَّومَ على الصُّوفِ الأَذْرَبِـيِّ، كما يَـأْلَمُ أَحَدُكُمْ النَّومَ على حَسَكِ السَّعْدانِ؛ فإِنه ورَد في تفسيره: الأَذْرَبيّ مَنْسوبٌ إِلى أَذْرَبِـيجان، على غيرِ قياس. قال ابن الأَثير: هكذا تقول العرب، والقياس أن تقول أَذَرِيٌّ، بغير باءٍ، كما يقال في النَّسَبِ إِلى رَامَ هُرْمُزَ، رَامِـيٌّ وهو مطرد في النَّسب إِلى الأَسماءِ المركبة.

##### Türkçe

**الذَّرِبُ**: her şeyden keskin olan. **ذَرِبَ يَذْرَبُ ذَرَباً وذَرابةً**; o hâlde o **ذَرِبٌ**’dir; Şebîb b. el-Bersâ’ dedi ki:
Sanki o, beden ve yüklenişten, * üzerine **ذَرِباتُ الأَنْبارْ** yürümüş.

İbn Berrî dedi ki: yani sanki bu develer, bedenlerinden ve semizliklerinden ve yüklenişlerinden (dolayıdır);
(et devam eder...)
(devam... 1): **ذبب**: **الذَّبُّ**: itme ve engelleme. Ve **الذَّبُّ**: kovma.... ...
etle; üzerine **ذَرِباتُ الأَنْبارِ** yürümüştür; ve **الأَنْبارُ**: **نَبْرٍ**’in çoğuludur; o ise ısıran bir sinektir; ısırdığı yer şişer; onun sözü **ذَرِبات الأَنْبار** yani ısırmanın keskinlikleri demektir; ve **وإِيفار** diye de rivayet edilir, **الفاء** ile de; yani. Ve bir kavim **ذُرُبٌ**. İbnü’l-A‘râbî: **ذَرِبَ** adam, dili tutulduktan sonra dili fasih olunca (denir). Ve **لسانٌ ذَرِبٌ**: ucu keskin; onda **ذَرابةٌ** vardır, yani keskinlik. Ve onun **ذَرَبُه**: keskinliğidir. Ve **ذَرَبُ المَعِدَة**: açlıktan dolayı keskinliğidir. **ذَرِبَتْ مَعِدَته تَذْرَبُ ذَرباً فهي ذَرِبة**: bozulduğunda (denir).

Hadiste: deve sütlerinde ve idrarlarında **الذَّرَبِ**’in şifası vardır; o hareke iledir; mideye arız olan hastalıktır; böylece yemeği hazmetmez; onda bozulur ve onu tutmaz. Ebû Zeyd dedi ki: beze **ذِرْبةٌ** denir; çoğulu **ذِرَبٌ**’dir. Ve **التَّذْريبُ**: keskinleştirmedir. **لسانٌ ذَرِبٌ** denir; ve **سِنانٌ ذَرِبٌ** ve **مُذَرَّبٌ**; Ka‘b b. Mâlik dedi ki:
Ellerle, su içen, * ve her beyazla, gölcük gibi, **مُهَنَّدِ** ile, **بمُذَرَّباتٍ**.

Ve كذلك **المَذْروبُ**; şair dedi ki:
İbn Câ‘de gerçekten Eryahî idi, * düşmanlara karşı, **مَذْروبَ السِّنانِ**.

Ve **ذَرَبَ الحَديدَة يَذْرُبُها ذَرْباً وذرَّبَها**: onu keskinleştirdi; o hâlde o **مَذرُوبَة**’dir.

Ve bir kavim **ذَرْبٌ**: keskin olanlar. Ve bir kadın **ذِرْبَةٌ**, **قِرْبَة** gibi; ve **ذَرِبَةٌ** yani: gürültücü, keskin, dili sivri; çirkin sözlü; dili uzun.

Ve **ذَرَبُ اللّسانِ**: keskinliğidir. Huzeyfe’den hadiste dedi ki: ben aileme karşı **ذَرِبَ اللّسانِ** idim; dedim ki: ey Allah’ın Resûlü, ben gerçekten beni ateşe sokmasından korkuyorum; Allah’ın Resûlü, صلى اللّه عليه وسلم, dedi ki:
Peki sen istiğfardan neredesin? Ben gerçekten günde yüz defa Allah’tan mağfiret dilerim; onu Ebû Burde’ye zikrettim, dedi ki: ve O’na tevbe ederim.

Ebû Bekir, onların “falanca **ذَرِبُ اللسانِ**” sözünde dedi ki: Ebü’l-Abbâs’ı işittim, derdi ki: manası dili bozuk olandır; dedi ki: ve o bir ayıp ve yermedir.
Denir ki: adamın dili bozulduğunda **ذَرِبَ لسانُ الرَّجلِ يَذْرَبُ**.

\<ص:386>
Ve bundan: **ذَرِبَتْ مَعِدَتُه**: bozuldu; ve inşad etti:
Ben sevgimi ve yardımımı esirgemiş değil miydim, * ve sizden **ذَرَبِي**’mi ve **لَغْبِـي**’mi çevirirdim.

Dedi ki: ve **اللَّغْبُ** sözün kötü olanıdır. Ve denildi: **الذَّرِبُ اللسانِ** dili keskin olandır; ve o bozulmaya döner; ve denildi: **الذَّرِبُ اللِّسانِ** söven, çirkin sözlü olandır. İbn Şümeyl dedi ki: **الذَّرِبُ اللسان** çirkin, edepsiz, ne dediğine aldırmayan kimsedir. Hadiste: **ذَرِبَ النِّساءُ على أَزْواجِهِنَّ** yani dilleri bozuldu ve sözde onların üzerine yayıldılar; rivayet **ذَئِرَ**’dir, hemze ile; onu zikredeceğiz. Hadiste: Benî Mâzin’in A‘şâ’sı Peygamber’e, صلى اللّه عليه وسلم, geldi; içinde şu beyitler olan şiir okudu:
Ey insanların efendisi, Arapların hüküm vereni, * sana **ذِرْبةً**’yi, **الذِّرَبْ**’den şikâyet ediyorum.
Receb’de yiyeceği aramak için çıktım, * beni çekişme ve savaşla geride bıraktı.
Ahdi bozdu, kuyruğa yapıştı, * beni, dikenli bir **عِيصٍ**’ın ortasında bıraktı.
Ayaklarımı odunun çivileri eziyor, * ve onlar, galip gelene galip olanın en kötüsüdür.

Ebû Mansûr dedi ki: **الذِّرْبَةِ** ile karısını kastetti; onun bozukluğuna ve onun ferci hususunda ona ihanetine kinaye yaptı; çoğulu **ذِرَبٌ**’dir; aslı **ذَرَبِ الـمَعِدة**’dendir; o da onun bozulmasıdır; ve **ذِرْبةٌ**, **ذَرِبَةٍ**’den nakledilmiştir; **مِعْدةٍ**’nin **مَعِدَة**’den (nakli) gibi; ve denildi: onun dilinin sivriliğini ve sözünün bozukluğunu kastetti; onların “dili keskin olup ne dediğine aldırmadığında **ذَرِبَ لسانُه**” sözünden. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den zikretti: bu recez, Benî Hirmâz’dan el-A‘ver b. Kurâd b. Süfyân’ındır; o, Ebû Şeybân el-Hirmâzî’dir; Benî Hirmâz’ın A‘şâ’sıdır; ve onun sözü **فخَلَفَتْنـي** yani onda zannıma muhalefet etti; ve onun sözü **لَطَّتْ بالذَّنَب**: denir ki: dişi deve kuyruğuyla **لَطَّت** yani onu iki uyluğu arasına soktu; sağanı engellemek için.

Ve denir ki: aralarına **الذَّرَبَ** attı; yani ihtilafı ve şerri. Ve **سُمٌّ ذَرِبٌ**: keskin. Ve **الذُّرَابُ**: zehirdir; Kurâ‘dan; sıfat değil isimdir. Ve **سيف ذَرِبٌ ومُذَرَّبٌ**: zehire batırıldı, sonra bilendi. **التهذيب**: kılıcın **تَذْريبُ**’i, zehire batırılmasıdır; sulaması iyice yapıldığında çıkarılır da bilenir. Dedi ki: **ذَرَبْتُه** caizdir; o hâlde o **مَذْرُوبٌ**’dur; Ubeyd dedi ki:
Ve gençlerden bir yiğit; doğruluğu daha keremli, * kılıçtan; kardeş edindim; **بِـمَذْرُوبِ** değildir.

Şemmer dedi ki: çirkin sözlü değildir.

Ve **الذَّرَبُ**: dilin bozulması ve edepsizliğidir. Ve dilinde **ذَرَبٌ** vardır: o, çirkin sözdür. Dedi ki: ve bu, dilin **ذَرَبِ**’inden ve keskinliğinden değildir; ve inşad etti:
Beni rahatlat ve benden rahat et; çünkü ben * yüküm ağır; dilim **ذَرِبٌ**.

Çoğulu **أَذْرابٌ**’dır; İbnü’l-A‘râbî’den; ve Esedî Hadramî b. Âmir’e inşad etti:
Gerçekten sizi, sizin **بَلُلاتِكُمْ**’ınız üzerine dürdüm, * ve sizdeki **الأَذْرابِ**’dan olanı bildim.
Ta ki sizi, sizden daha uzağa hazırlayayım; * ve gerçekten akıl sahiplerine gelinir.

“sizdeki **الأَذرابِ**’dan olan”ın manası: bozulmadan (olan)dır; Sa‘leb onu **الأَعيابِ** diye rivayet etti; **عَيْبٍ**’in çoğuludur. İbn Berrî dedi ki: İbnü’l-A‘râbî bu iki beyti, bu **الـحَوْكِ**’tan başka bir şekilde rivayet etti ve ikisinin söyleyenini adlandırmadı; ikisi şunlardır:
Gerçekten insanları hâllerinde denedim, * ve onlarda **الأَسبابِ**’dan olanı bildim.
Artık akrabalık, koparanı yaklaştırmaz; * ve sevgi, neseblerin en yakınıdır.

Ve onun sözü **ولقد طَوَيْـتُكُمُ على بَلُلاتِكُم** yani sizdeki eziyet ve düşmanlık üzerine sizi dürdüm; ve **بَلُلاتٌ**, lâmın dammesiyle, **بَلُلَةٍ**’nin çoğuludur; lâmın dammesiyle de; dedi ki: ve onlardan kimi onu **بَلَلاتِكُم** üzere, lâmın fethasıyla rivayet eder; tekili **بَلَلة**’dir; lâmın fethasıyla da; ve denildi: onun “**على بَلَلاتِكُم**” sözünde: o, sevginin sürdürülmesine ve onların gösterdikleri kabalığın gizlenmesine mesel olarak vurulur; böylece onların “elbiseyi tersine göre dür” sözü gibi olur; ta ki bir kısmı bir kısmına katılsın ve ayrışmasın; ve bundan onların şu sözü de: “tuluk’u ıslaklığı üzerine dür”; çünkü o kuru iken dürülürse kırılır; ıslaklığı üzerine dürülürse kırılmaz ve ayrışmaz.

Ve **التَّذْريبُ**: kadının küçük çocuğunu, ihtiyacını giderinceye kadar taşımasıdır.
İbnü’l-A‘râbî: adamın geçimi bozulduğunda **أَذْرَبَ** (denir).

Ve **ذَرِبَ الجُرْحُ ذَرَباً، فهو ذَرِبٌ**: bozuldu ve genişledi; iyileşmeyi ve ilacı kabul etmedi; ve denildi: irin aktı; iki mana birbirine yakındır. Ebû Bekir’in, رضي اللّه عنه, hadisinde: veba nedir? dedi; dedi ki: **ذَرَبٌ**; çıban gibi.

Denir ki: yara ilacı kabul etmediğinde **ذَرِبَ الجُرْحُ**; ve ondan **الذَّرَبَيَّا**; **فَعَلَيَّا** üzere; o, felakettir; dedi ki: Kümeyt:
Beni her yandan âfetlerle attı, * ve **بالذَّرَبَيَّا** ile; Fihr’in yiğitleri ve ihtiyarı.

Ve denildi: **الذَّرَبَيَّا** şer ve ihtilaftır; ve onları **بالذَّرَبِـينَ** ile attı; onun gibidir. Ve ondan **الذَّرَبَى** ve **الذَّرَبَيَّا** ve **الذَّرَبِـينَ** (1) ile karşılaştım; yani felaketle.
(1 Onun “**والذربين**” sözü: **المحكم** ve **التكملة** ve **شرح القاموس**’ta **الذال** ve **الراء** fetha ile, **الباء** (muvahhada) kesra ile, **النون** fetha ile ضبط edilmiştir; ve basılı **القاموس**’un bazı nüshalarında ve Âsım Efendi’de **الراء** sükûn ile, **الباء** fetha ile, **النون** kesra ile ضبط edilmiştir.)

Ve **ذَرِبَتْ مَعِدَتُه ذَرَباً وذَرَابَةً وذُرُوبَةً، فهي ذَرِبَة**: bozuldu; o, zıt anlamlılardandır.

Ve **الذَّرَبُ**: iyileşmeyen hastalıktır.

Ve **ذَرَب أَنْفُه ذَرابةً**: damladı.

Ve **الذِّرْيَبُ**: çiçekten ve başkasından sarı olan. Esved b. Ya‘fur dedi ki; bir bitkiyi vasfederek:
Atların koruduğu ıssız yer; ta ki sanki * onun çiçeği **بالذِّرْيَبِ** ile örtülmüş gibi.

Ve Ebû Bekir’in, رضي اللّه عنه, hadisinde gelen şeye gelince: “Mutlaka **الصُّوفِ الأَذْرَبِـيِّ** üzerinde uyumaktan acı duyacaksınız; sizden birinizin **حَسَكِ السَّعْدانِ** üzerinde uyumaktan acı duyduğu gibi”; onun tefsirinde geldi: **الأَذْرَبيّ** **أَذْرَبِـيجان**’a nisbet edilmiştir; kıyasa aykırı olarak. İbnü’l-Esîr dedi ki: Araplar böyle söyler; kıyas, **باء** olmaksızın **أَذَرِيٌّ** demendir; nitekim **رَامَ هُرْمُزَ**’a nisbetle **رَامِـيٌّ** denir; ve o, birleşik isimlere nisbetle süreklidir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ذرب كفرح يذرب ذربا وذرابة فهو ذرب ككتف: حد قال شبيب يصف إبلا:
  كأنها من بـدن وإيفـار
  دبت عليها ذربات الأنبار ذربات الانبار أي حديدات اللسع والذرب: الحاد من كل شيء وذرب الحديدة كمنع: أحد، هذا صريح في أن مضارعه أيضا مفتوح العين، ولا قائل به، والقياس ينافيه، لأنه غير حلقي اللام ولا العين، كما هو مقرر في كتب التصريف، والذي في لسان العرب وكتب الأفعال والبغية لأبي جعفر، والمصباح للفيومي: أن ذرب الحديدة ككتب يذربها ذربا: أحدها، كذرب، بالتشديد، فهي مذروبة وقوم ذرب، بالضم أي أحداء فهو جمع على غير قياس.
 والذربة بالكسر كالقربة، والذربة: الصخابة الحديدة السليطة الفاحشة الطويلة اللسان زاد ابن الأثير: والفاسدة الخائنة، والكل راجع إلى معنى الحدة، وهو ذرب بالكسر، بهذا المعنى، وهو مجاز، وفيه تأخير المذكر عن المؤنث وهو مخالف لقاعدته، قال شيخنا، وهذا لا يجاب عنه، ويمكن أن يوجه أنه لما كانت هذه الصفة أعني الخيانة في الفرج، والصخب والسلاطة لازمة للمؤنث غالبة عليه بخلاف المذكر قدم عليه في الذكر. وفي لسان العرب: في الحديث أن أعشى بني مازن قدم على النبي صلى الله عليه وسلم فأنشده أبياتا فيها:
  يا سيد الناس وديان العرب
  إليك أشكو ذربة من الذرب ومنها:
  تكد رجلي مسامير الخشب
  وهن شر غالب لمن غلب وذكر ثعلب عن ابن الأعرابي أن هذا الرجز للأعور بن قراد بن سفيان من بني الحرماز، وهو أبو شيبان الحرمازي أعشى بني حرماز، قال أبو منصور: أراد بالذربة امرأته كنى بها عن فسادها وخيانتها غياه في فرجها، وأصله من ذرب المعدة وهو فسادها: وذربة منقول من ذربة كمعدة من معدة، وقيل: أراد سلاطة لسانها وفساد منطقها، من قولهم: ذرب لسانه، إذا كان حاد اللسان لا يبالي ما قال. والذربة: الغدة ج ذرب كقرب على وزن عنب قاله أبو زيد.
 والذراب كتراب: السم عن كراع، اسم لا صفة، وسم ذرب: حديد.

  والتذريب: التحديد، وسنان مذرب وسيف مذرب كمعظم وذرب ككتف ومذروب: مسموم أي نقع في السم ثم شحذ، وفي التهذيب: تذريب السيف: أن ينقع في السم، فإذا أنعم سقيه أخرج فشحذ، قال: ويجوز: ذربته فهو مذروب، قال:
  لقد كان ابن جعـدة أريحـيا                      على الأعداء مذروب السنان والذرب ككتف: إزميل الإسكاف وهي بالكسر إشفى له يخيط بها والذرب بالكسر كحمل: شيء يكون في عنق الإنسان أو عنق الدابة مثل الحصاة، كالذربة وهي الغدة، قاله أبو زيد، وجمعه ذربة بالهاء، أو الذرب: داء يكون في الكبد بطيء البرء.
 والذرب بالضم جمع ذرب ككتف للحديد اللسان، يقال: قوم ذرب أي أحداء، وقد تقدم، وذرب اللسان: حدته، ولسان ذرب ومذروب، وقال الراغب: أصل معنى الذرابة: حدة نحو السيف والسنان، وقيل: هي أنء تسقى السم، وتستعار لطلاقة اللسان مع عدم اللكنة، وهذا محمود، وأما بمعنى السلاطة والصخابة فمذموم، كالحدة، قال تعالى:  سلقوكم بألسنة حداد  نقله شيخنا، وعن ابن الأعرابي: أذرب الرجل، إذا فصح لسانه بعد حضرمة، ولسان ذرب: حديد الطرف وفيه ذرابة أي حدة، وذربه: حدته.
 والذرب محركة: فساد اللسان وبذاؤه، في حديث حذيفة  كنت ذرب اللسان على أهل]  قال أبو بكر في قولهم: فلان ذرب اللسان سمعت أبا العباس يقول: أي فاسد اللسان، قال: وهو عيب وذم يقال: قد ذرب لسان الرجل يذرب، إذا فسد، وأنشد:
  ألم أك باذلا ودي ونصـري                      وأصرف عنكم ذربي ولغبي اللغب: الرديء من الكلام، وقيل: الذرب اللسان: الحاده، وهو يرجع إلى الفساد، وقيل: الذرب اللسان: الشتام الفاحش، وقال ابن شميل: الذرب اللسان: الفاحش البذيء الذي لا يبالي ما قال ج أذراب، عن ابن الأعرابي، وأنشد لحضرمي بن عامر الأسدي:
  ولقد طويتكم على بللاتـكـم                      وعرفت ما فيكم من الأذراب على بللاتكم أي على ما فيكم من أذى وعداوة، ورواه ثعلب: الأعياب، جمع عيب، وفي الأساس: ومن المجاز: فلان ذرب الخلق، أي فاسده، وفيهم أذراب، أي مفاسد، وذربت فلانا: هيجته، وفلان يضرب بيننا ويذرب.
 ومن المجاز: الذرب: فساد الجرح واتساعه يقال: ذرب الجرح ذربا فهو ذرب: فسد واتسع، ولم يقبل البرء والدواء، والذرب هو سيلان صديده أي الجرح، أو المعنيان متقاربان، وعن ابن الأعرابي: أذرب الرجل، إذا فسد عيشه، والذرب: فساد المعدة وذربت معدته تذرب ذربا، كالذرابة والذروبة بالضم، فهي ذربة وصلاحها وهو ضد وذرب المعدة: حدتها عن الجوع والذرب: المرض الذي لا يبرأ، وفي حديث أبي بكر رضي الله عنه  ما الطاعون? قال: ذرب كالدمل  يقال: ذرب الجرح إذا لم يقبل الدواء، وفي الحديث  في ألبان الإبل وأبوالها شفاء الذرب  هو بالتحريك: الداء الذي يعرض للمعدة فلا تهضم الطعام وتفسد ولا تمسكه، كذا في لسان العرب والذي في الأساس: شفاء للذربة بطونهم.
 والذرب: الصدأ نقله الصاغاني وذرب أنفه ذرابة: قطر.

  والذرب: الفحش قاله أبو زيد، وفي الصحاح قال: وليس من ذرب اللسان وحدته، وأنشد:
  ارحني واسترح مني فإني                      ثقيل محملي ذرب لساني وقال عبيد.

  وخرق من الفتيان أكرم مصدقامن السيف قد آخيت ليس بمذروب قال شمر: أي ليس بفاحش.
 ورماه بالذربين بتحريك الأولين وكسر الموحدة أي بالشر والخلاف والداهية، كالذربيا.
 والتذريب: حمل المرأة طفلها حتى يقضي حاجته، عن ابن الأعرابي.
 وتذرب كتمنع: ع قال ابن دريد: هو فعلل، والصواب أنه تفعل، كما قاله الصاغاني.
 والمذرب كمنبر: اللسان لحدته.
 والذربى كجمزى والذربيا على فعليا بفتح الأولين وتشديد التحتية كما في الصحاح: العيب، والذربيا: الشر والاختلاف والذربى محركة مشددة والذربية والذربين الداهية، كالذربيا قال الكميت:
  رماني بالآفات من كل جانب                      وبالذربيا مرد فهر وشيبهـا والذريب كطريم أي بكسر أوله وسكون ثانيه وفتح التحتية، كذا في أصلنا، وفي بعض النسخ كحذيم، وبه ضبط المصنف طريم، كما يأتي له، وفي بعضها كدرهم، قال شيخنا: وهو الصواب، لأنه لا شبهة فيه، ولكن في وزنه بطريم أو حذيم إشارة لموافقتهما في زيادة التحتية، كما لا يخفى، ويوجد في بعض النسخ، ككريم، أي على صيغة اسم الفاعل، وهو خطأ: الزهر الأصفر أو هو الأصفر من الزهر وغيره، قال الأسود بن يعفر ووصف نباتا.

  قفرا حمته الخيل حتى كأن                      زاهره أغشي بالـذريب وأما، ما ورد في حديث أبي بكر رضي الله عنه  لتألمن النوم على الصوف الأذربي كما يألم أحدكم النوم على حسك السعدان  فإنه ورد في تفسيره أنه المنسوب إلى أذربيجان على غير قياس، قال ابن الأثير: هكذا يقوله العرب، والقياس أن يقول: أذري بغير باء، أي بالتحريك، كما يقال في النسب إلى رام هرمز: رامي، وقيل: أذري بسكون الذال، لأن النسبة إلى الشطر الأول، وكل قد جاء.
 قلت: وقد تقدم في أذرب ذكر هذا الكلام بعينه مستدركا على المؤلف فراجعه، ثم إن قوله: والأذربي إلى أذربيجان ساقط من بعض النسخ القديمة، وثابت في الأصول المصححة المتأخرة، قال شيخنا: وموضعه النون والألف لأنه أعجمي، حروفه كلها أصلية، ولكنه أهمل ذكره اكتفاء بالتنبيه عليه هنا، وقد اختلفوا في ضبطه، فالذي ذكره الجلال في لب اللباب أنه بفتح الهمزة والراء بينهما معجمة.
 قلت: هكذا جاء في شعر الشماخ:
  تذكرتها وهنا وقد حال دونهـا                      قرى أذربيجان المسالح والحال

  وزاد في التوشيح أنه بفتح الهمزة والذال المعجمة وسكون الراء وكسر الموحدة، وزاد في المراصد وجها ثالثا وهو مد الهمزة مع فتح الذال وسكون الراء، روى ذلك عن المهلب، وقال ياقوت: لا أعرف المهلب هذا، وهو إقليم واسع مشتمل على مدن وقلاع وخيرات بنواحي جبال العراق غربي أرمينية، من مشهور مدنه تبريز، وهي قصبتها، وكانت قديما المراغة، ومن مدنها: خوي، وسلماس، وأرمية، وأردبيل، ومرند، وقد خرب غالبهضا، قال ياقوت: وهو اسم اجتمعت فيه خمس موانع من الصرف: العجمة، والتعر]ف والتأنيث والتذكير والتركيب، وإلحاق الألف والنون، ومع ذلك فإنه إذا زالت عنه إحدى هذه الموانع وهو التعريف صرف، لأن هذه الأسباب لا تكون موانع من الصرف إلا مع العلمية، فإذا زالت العلمية بطل حكم البواقي، ومعناه: حافظث بيت النار لأن آذر بالفهلوية: النار، وبايكان: الحارس.

##### Türkçe

ذرب, **كفرح**: **يذرب** **ذربا** ve **ذرابة**; o hâlde o **ذرب** **ككتف**: keskin. Şبيب dedi; develeri vasfeder:
  Sanki onlar beden ve **إيفار**’dandır,
  Üzerlerine **ذربات الأنبار** yürümüştür. **ذربات الانبار** yani sokmanın keskinlikleri; ve **الذرب**: her şeyden keskin olan. Ve **ذرب الحديدة** **كمنع**: onu keskinleştirdi; bu, onun muzâri‘inin de gözünün açık olduğunu açıkça ifade eder; hâlbuki bunu söyleyen yoktur; kıyas da ona aykırıdır; çünkü o, lâmı da gözü de حلقî değildir; sarf kitaplarında kararlaştırıldığı üzere. Ve **لسان العرب**’da ve **كتب الأفعال**’da ve Ebû Ca‘fer’in **البغية**’sinde ve Feyyûmî’nin **المصباح**’ında olan: **ذرب الحديدة** **ككتب**: **يذربها** **ذربا**: onu keskinleştirdi; **كذرب** (teşdîd ile); o hâlde o **مذروبة**’dir; ve **قوم ذرب** (ḍamm ile) yani keskin dilliler; o hâlde o, kıyasa aykırı bir cem‘dir.

Ve **الذربة** (kesre ile) **كالقربة**; ve **الذربة**: gürültücü, keskin, saldırgan, fahiş, uzun dilli (kadın). İbnü’l-Esîr ekledi: ve bozuk, hain (kadın). Hepsi keskinlik mânâsına döner; o da bu mânâ ile **ذرب** (kesre ile)’dir; ve o mecazdır. Ve onda müzekkerin müennesten sonra getirilmesi vardır; bu, onun kaidesine aykırıdır. Şeyhimiz dedi: buna cevap verilmez; fakat şöyle yönlendirilebilir: bu sıfat, yani ferçte hıyanet, ve gürültü ve saldırganlık müennese lâzım ve onda galip olduğundan, müzekkerin aksine, zikirde onun önüne geçirildi. **لسان العرب**’da: hadiste, Benî Mâzin’in **أعشى**’sı Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) geldi de içinde şu bulunan beyitler okudu:
  Ey insanların efendisi ve Arap diyarlarının (efendisi),
  Sana **ذربة**’den, **الذرب**’den şikâyet ederim. Ve ondan:
  Tahta çivileri ayağımı ezer,
  Ve onlar, galip gelene galip olanın en şerridir. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den zikretti ki bu recez, Benî’l-Harmâz’dan Süfyân b. Kurâd b. Süfyân’ın oğlu el-A‘ver’indir; o, Ebû Şeybân el-Harmâzî’dir; Benî Harmâz’ın **أعشى**’sıdır. Ebû Mansûr dedi: **الذربة** ile karısını kastetti; onun bozukluğuna ve ferçteki hıyanetine kinaye yaptı. Aslı, **ذرب المعدة**’dendir; o da onun bozukluğudur. Ve **ذربة** nakledilmiştir: **ذربة**’den, **كمعدة**’den **معدة** gibi. Ve denildi: onun dilinin saldırganlığını ve sözünün bozukluğunu kastetti; onların sözü: **ذرب لسانه**; eğer dili keskin olup ne dediğine aldırmıyorsa. Ve **الذربة**: bezedir; cemi **ذرب** **كقرب**; **عنب** vezninde; Ebû Zeyd söyledi.

Ve **الذراب** **كتراب**: zehir; Kurâ‘dan; sıfat değil isimdir. Ve **سم ذرب**: keskin (zehir).

Ve **التذريب**: keskinleştirme. Ve **سنان مذرب** ve **سيف مذرب** **كمعظم**; ve **ذرب** **ككتف** ve **مذروب**: zehirlenmiş; yani zehire batırıldı, sonra bilendi. **التهذيب**’de: **تذريب السيف**: zehire batırılmasıdır; sulaması iyice yapıldığında çıkarılır da bilenir. Dedi: ve caizdir: **ذربته**; o hâlde o **مذروب**’dur. Dedi:
  İbn Cü‘de, düşmanlara karşı cömertti,
  Mızrak ucu zehirlenmiş (keskinleştirilmiş) idi. Ve **الذرب** **ككتف**: kunduracının keserisidir; o (kesre ile) **إشفى**’dir; onunla diker. Ve **الذرب** (kesre ile) **كحمل**: insanın boynunda veya hayvanın boynunda çakıl taşı gibi olan bir şey; **كالذربة**; o da bezedir; Ebû Zeyd söyledi. Ve cem‘i **ذربة** (hâ ile)dir. Yahut **الذرب**: karaciğerde olan, iyileşmesi yavaş bir hastalıktır.

Ve **الذرب** (ḍamm ile), keskin dilli için **ذرب** **ككتف**’in cem‘idir; denir: **قوم ذرب** yani keskin dilliler; ve geçti. Ve **ذرب اللسان**: onun keskinliğidir. Ve **لسان ذرب** ve **مذروب**. Râgıb dedi: **الذرابة**’nın aslî mânâsı: kılıç ve mızrak ucu gibi keskinliktir. Ve denildi: o, zehir sulanmasıdır; ve pelteklik olmaksızın dilin akıcılığına istiâre edilir; bu övülendir. Ama saldırganlık ve gürültücülük mânâsıyla ise yerilendir; keskinlik gibi. Yüce Allah dedi: **سلقوكم بألسنة حداد**. Şeyhimiz onu nakletti. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **أذرب الرجل**; eğer dili, peltekliğin ardından fasih olursa. Ve **لسان ذرب**: ucu keskin; onda **ذرابة** vardır, yani keskinlik. Ve **ذربه**: onun keskinliğidir.

Ve **الذرب** (harekeli): dilin bozukluğu ve edepsizliğidir. Huzeyfe hadîsinde: **كنت ذرب اللسان على أهل**. Ebû Bekr, onların sözü hakkında: “Falan **ذرب اللسان**” dedi: Ebû’l-‘Abbâs’ı işittim, derdi ki: yani dili bozuk. Dedi: o bir ayıp ve zemmdir. Denir: adamın dili bozulduysa: **ذرب لسان الرجل يذرب**. Ve şu beyit okundu:
  Ben sevgimi ve yardımımı esirgemeyen değil miydim,
  Sizden **ذربي**’mi ve **لغبي**’mi çeviririm. **اللغب**: sözün kötüsü. Ve denildi: **الذرب اللسان**: onun keskinliğidir; o da bozukluğa döner. Ve denildi: **الذرب اللسان**: söven, fahiş (kimse)dir. İbn Şümeyl dedi: **الذرب اللسان**: fahiş, edepsiz; ne dediğine aldırmayan; cemi **أذراب**; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve Esedî Hadramî b. Âmir’den şu beyit okundu:
  Sizi, sizin **بللاتكم**’ınız üzerine dürdüm,
  Ve sizdeki **الأذراب**’ı bildim. **على بللاتكم** yani sizdeki eziyet ve düşmanlık üzerine. Sa‘leb onu şöyle rivayet etti: **الأعياب**; **عيب**’in cem‘i. **الأساس**’ta: ve mecazdan: falan **ذرب الخلق**; yani onun ahlâkı bozuk. Ve onlarda **أذراب** vardır; yani bozukluklar. Ve **ذربت فلانا**: onu kışkırttım. Ve falan aramızda vurur ve **يذرب**.

Ve mecazdan: **الذرب**: yaranın bozulması ve genişlemesidir. Denir: **ذرب الجرح ذربا فهو ذرب**: bozuldu ve genişledi; iyileşmeyi ve ilacı kabul etmedi. Ve **الذرب**: onun (yaranın) irin akmasıdır; yahut iki mânâ birbirine yakındır. İbnü’l-A‘râbî’den: **أذرب الرجل**; eğer geçimi bozulursa. Ve **الذرب**: midenin bozulmasıdır. Ve **ذربت معدته تذرب ذربا**; **كالذرابة** ve **الذروبة** (ḍamm ile); o hâlde o **ذربة**’dir; ve onun salâhı (iyiliği) vardır; o da zıddıdır. Ve **ذرب المعدة**: açlıktan onun keskinliğidir. Ve **الذرب**: iyileşmeyen hastalıktır. Ebû Bekr (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: **ما الطاعون? قال: ذرب كالدمل**. Denir: **ذرب الجرح**; eğer ilacı kabul etmezse. Ve hadîste: **في ألبان الإبل وأبوالها شفاء الذرب**. O (harekeli olarak): midenin başına gelen hastalıktır; yiyeceği hazmetmez, bozulur ve onu tutmaz; **لسان العرب**’da böyle. **الأساس**’ta olan ise: “karınlarının **الذربة**’sine şifa.”

Ve **الذرب**: pas; Sâgânî onu nakletti. Ve **ذرب أنفه ذرابة**: damladı.

Ve **الذرب**: çirkin söz; bunu Ebû Zeyd söylemiştir. **الصحاح**’ta dedi ki: “Ve **ذرب اللسان**’dan ve onun keskinliğinden değildir.” Ve şu beyti okudu:

  “Beni rahatlat ve benden rahat et; çünkü ben                      yüküm ağır, dilim **ذرب**.” Ve Ubeyd dedi.

  “Ve yiğitlerden bir kaba (kimse), doğruluğu daha keremli; kılıçtan (öyle) ki kardeşlik ettim; **بمذروب** değildir.” Şemmer dedi ki: yani çirkin sözlü değildir.

Ve onu **بالذربين** ile attı; ilk ikisini harekelemek ve **الموحدة**’yı kesretmekle; yani şer, ihtilaf ve musibet ile; **كالذربيا** gibi.

Ve **التذريب**: kadının çocuğunu, ihtiyacını giderinceye kadar taşımasıdır; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve **تذرب** “**كتمنع**”: ع. İbn Düreyd dedi ki: o **فعلل**’dir; doğru olan ise onun **تفعل** olmasıdır; Sâgânî’nin söylediği gibi.

Ve **المذرب** “**كمنبر**”: keskinliğinden dolayı dil.

Ve **الذربى** “**كجمزى**” ve **الذربيا** “**على فعليا**” ilk ikisini fetha ile ve **التحتية**’yi şeddeli kılmakla; **الصحاح**’ta olduğu gibi: ayıp. Ve **الذربيا**: şer ve ihtilaf. Ve **الذربى** harekeli, şeddeli; ve **الذربية** ve **الذربين**: musibet; **كالذربيا** gibi. Kümeyt dedi ki:

  “Beni her yandan âfetlerle                      ve **بالذربيا** ile attı; Mürd, Fihr ve onun benzerleri.”

Ve **الذريب** “**كطريم**”: yani evvelini kesrelemek, ikincisini sükûnlamak ve **التحتية**’yi fetha ile; bizim aslımızda böyle. Bazı nüshalarda **كحذيم**; ve musannif **طريم**’i bununla ضبط etti; kendisi için geleceği üzere. Bazılarında ise **كدرهم**. Şeyhimiz dedi ki: doğru olan budur; çünkü onda şüphe yoktur. Fakat onun vezninde **بطريم** yahut **حذيم** ile (verilen) işaret, ikisinin **التحتية** ziyadesinde uyuşmasına işarettir; gizli olmadığı gibi. Bazı nüshalarda **ككريم** de bulunur; yani ism-i fâil sigası üzere; bu hatadır: sarı çiçek; yahut çiçekten ve başkasından sarı olan. Esved b. Ya‘fer dedi ve bir bitkiyi vasfetti.

  “Issız (bir yer); atlar onu korudu; ta ki sanki                      onun çiçeği **بالـذريب** ile örtülmüş gibi.”

Ve Ebû Bekir رضى الله عنه hadîsinde vârid olan: “**لتألمن النوم على الصوف الأذربي كما يألم أحدكم النوم على حسك السعدان**” (sözüne) gelince: onun tefsirinde, kıyasa aykırı olarak **أذربيجان**’a nisbet edilen (şey) olduğu vârid olmuştur. İbnü’l-Esîr dedi ki: Araplar onu böyle söyler; kıyas ise “**أذري**” demesidir, **باء** olmaksızın; yani hareke ile; **رام هرمز**’a nisbet hakkında “**رامي**” denildiği gibi. Ve denildi ki: **أذري**; **الذال**’ın sükûnu ile; çünkü nisbet ilk parçayadır. Ve her ikisi de gelmiştir.

Dedim ki: **أذرب**’da bu sözün aynısı, müellife istidrâk olarak, daha önce geçti; ona müracaat et. Sonra onun “**والأذربي إلى أذربيجان**” sözü eski bazı nüshalardan düşmüştür; tashih edilmiş sonraki asıllarda sabittir. Şeyhimiz dedi ki: yeri **النون** ve **الألف**’tır; çünkü o a‘cemîdir; harflerinin hepsi aslîdir. Fakat burada ona tenbih etmekle yetinerek onun zikrini ihmâl etti. Ve onun ضبطında ihtilaf ettiler: Celâl’in **لب اللباب**’da zikrettiği, hemzenin ve râ’nın fethasıyladır; ikisinin arasında **معجمة**.

Dedim ki: Şemmâh’ın şiirinde böyle geldi:
  “Onu burada hatırladım; hâlbuki onun önüne                      **قرى أذربيجان**’ın karakolları ve hâl girmişti.”

Ve **التوشيح**’te şunu artırdı: hemzenin fethası, **الذال المعجمة**’nın fethası, râ’nın sükûnu ve **الموحدة**’nın kesresi iledir. Ve **المراصد**’da üçüncü bir vecih artırdı: hemzenin meddi ile, **الذال**’ın fethası ve râ’nın sükûnu. Bunu Mühelleb’den rivayet etti. Yâkût dedi ki: bu Mühelleb’i tanımıyorum. Ve o, Irak dağları nahiyelerinde Ermeniye’nin batısında, şehirler, kaleler ve hayırlar ihtiva eden geniş bir iklimdir. Meşhur şehirlerinden Tebrizdir; o onun kasabasıdır. Eskiden Merâga idi. Şehirlerinden: Hoy, Selmâs, Urmiye, Erdebil ve Merend. Çoğu harap olmuştur. Yâkût dedi ki: O, sarftan men‘in beş mâni‘inin toplandığı bir isimdir: a‘cemîlik, ma‘rifelik, müenneslik, müzekkerlik, terkîb ve elif ile nûn ilhâkı. Bununla beraber, bu mânilerden biri olan ma‘rifelik ondan zâil olunca sarf olunur; çünkü bu sebepler, ancak ‘alemlik ile birlikte sarftan men‘ mânileri olurlar; ‘alemlik zâil olunca, geri kalanların hükmü bâtıl olur. Ve mânası: ateş evini korudum; çünkü Pehlevîce’de **آذر**: ateş; ve **بايكان**: bekçi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَرِبَ
1 ذَرِبَ ذ , aor. ذَرَبَ , inf. n. ذَرَبٌ (M, A, Msb, K) and ذَرَابَةٌ, (S, * M, A, K,) said of a sword, and a spear-head, (A,) or of a thing (M, Msb) of any kind, (M,) It was, or became, sharp, (S, * M, A, Msb, K,) and cutting, or penetrating: (Msb:) or, said of a sword, and of a spear-head, it signifies [or signifies also] it was steeped in, or imbued with, poison. (A.) ― -b2- ذَرِبَ لِسَانُهُ, aor. as above, [and so the inf. n.], His tongue was, or became, sharp [properly speaking, i. e. sharp in the extremity: (see ذَرِبٌ:) and also tropically, i. e., in a good sense, as meaning (assumed tropical:) chaste, or eloquent; without barbarousness, or vitiousness, or impediment: and in a bad sense, as meaning (assumed tropical:) profuse of speech; or clamorous: bad, or corrupt: foul, unseemly, or obscene]: he cared not what he said. (TA.) [For] ذَرَبٌ (S, M, A, TA) and ذَرَابَةٌ (S, A, TA) signify Sharpness of the tongue [properly speaking, or, as is said in the A, tropically]: (S, M, A, TA:) and the former, (TA,) or the latter, (Msb,) [or each.] metaphorically, (TA,) (tropical:) chasteness, or eloquence, thereof; (Msb, TA;) without barbarousness, or vitiousness, or impediment; a quality approved: and (tropical:) profuseness, or clamorousness, thereof; a quality disapproved: (TA:) and the former, [or each,] (assumed tropical:) badness, or corruptness, thereof: (M, K:) and the former, (AZ, S, M, K,) or the latter, (Msb,) or each, (A,) (tropical:) foulness, or obscenity, thereof: (AZ, S, M, A, Msb, K:) and the pl. of the former [used as a simple subst.] is أَذْرَابٌ. (AZ, IAar, S, M, K.) A poet says, (S,) namely, Hadramee Ibn-'ءmir El-Asadee, (TA,)
وَلَقَدْ طَوَيْتُكُمُ عَلَى بُلَلَاتِكُمْ
وَ عَرَفْتُ مَا فِيكُمْ مِنَ الأَذْرَابِ
(tropical:) [And I have borne with you not withstanding your vices and evil actions, and have known what is in you of foul, or obscene, qualities of the tongue]; (AZ, S:) [or] على بُلَلَاتِكُمْ (IAar, M, TA) means notwithstanding what is in you of annoyance and enmity: (TA:) but accord. to Th, he said, الأَعْيَابِ, pl. of عَيْبٌ. (M, TA.) [Accord. to Z,] فِيهِمْ أَذْرَابٌ means (tropical:) In them are [qualities that are] causes of evil, corruption, wrong, injury, or the like. (A.) ― -b3- ذَرِبَتْ مَعِدَتُهُ, (T, S, M, A, Msb,) aor. ذَرَبَ , (S, Msb,) inf. n. ذَرَبٌ (T, S, M, Msb, K) and ذَرَابَةٌ and ذُرُوبَةٌ, (M, K,) (assumed tropical:) His stomach was, or became, sharp, or keen, by reason of hunger: (M; but only the first of the inf. ns. of the verb in this sense, and not the verb itself, is there mentioned:) [or] (assumed tropical:) his stomach was, or became, in a good, or right, state: (K; but only the inf. ns. of the verb in this sense, and in the next, and not the verb itself, is there mentioned:) and also, (M, K,) (tropical:) his stomach was, or became, in a bad, or corrupt, state: (T, S, M, A, Msb, K:) thus having two contr. significations. (M, K.) ― -b4- ذَرِبَ الجُرْحُ, (S, M, A,) inf. n. ذَرَبٌ, (S, M, K,) (tropical:) The wound admitted not of cure: (S, A:) or was, or became, in a bad, or corrupt, state, and wide, (M, K,) and admitted not of cure: (M:) or flowed with صَدِيد [i. e. ichor tinged with blood]. (M, K.) ― -b5- ذَرِبَ أَنْفُهُ, inf. n. ذَرَابَةٌ, (assumed tropical:) His nose dripped; let fall drops. (M.) -A2- ذَرَبَ: see 2, in two places. ― -b2- [Hence,] ذَرَبْتُ فُلَانًا (tropical:) I excited, or provoked, [or exasperated,] such a one. (A.) And فُلَانٌ يَضْرِبُ بَيْنَنَا وَيَذْرِبُ (tropical:) [app. Such a one makes a separation between us, (see ضَرَبَ,) and excites discord: يَذْرِبُ is perhaps here used for يَذْرُبُ, to assimilate it to يَضْرِبُ]. (A.)

ذرّب
2 ذرّب ذ , (M, K,) inf. n. تَذْرِيبٌ, (S,) He sharpened (M, S, K) an iron instrument [such as a sword and a spear-head &c.]; (M;) as also ↓ ذَرَبَ, (M, Msb, K,) aor. ذَرُبَ , (M, L, Msb, TA,) accord. to the K ذَرَبَ , but this is without any other authority, and contr. to analogy, as neither its third nor its second letter is a faucial, (TA,) inf. n. ذَرْبٌ; (M, Msb, TA;) and ↓ اذرب. (KL.) Also, inf. n. as above, He poisoned a sword, i. e. steeped it in poison, and, when it was well steeped, took it forth and sharpened it; and ↓ ذَرَبَ, likewise, is allowable. (T, TA.) -A2- The inf. n. also signifies A woman's holding her infant in order that it may satisfy its want [by evacuation, as the words in the explanation (حَتَّى يَقْضِىَ حَاجَتَهُ) commonly mean, not, as Freytag supposes, by sucking]. (T, K.)

اذرب
4 اذرب ذ : see 2. -A2- Also (assumed tropical:) He became chaste in speech, after having been barbarous therein. (IAar, T in art. ربذ, and TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) His life became bad, or corrupt. (IAar, T in art. ربد, and TA.)

ذَرْبٌ
ذَرْبٌ ذ , (so in the CK and in a MS copy of the K,) or ↓ ذَرِبٌ, (so accord. to the TA, [which is followed by the TK, and so in my MS copy of the K, but altered from ذَرْبٌ, which I incline to think the right reading,]) A shoemaker's اـِزْمِيل [a word well known as signifying his knife, with which he cuts the leather, but here explained in the TA as signifying his اـِشْفَى with which he sews]. (K.)

ذُرْبٌ
ذُرْبٌ ذ an irreg. pl. of ذَرِبٌ, q. v.

ذِرْبٌ
ذِرْبٌ ذ i. q. غُدَّةٌ [i. e. A ganglion; &c.]: (AZ, T:) or so ↓ ذِرْبَةٌ: and both signify a certain thing that is sometimes in the neck of a human being or of a beast, like a pebble: or the former word signifies a certain disease in the liver, (K, TA,) slow of cure: (TA:) the pl. of the former is ذِرَبٌ, (K,) or ذِرَبَةٌ, (AZ, T,) or this latter is pl. of ذِرْبَةٌ. (TA.)

ذَرَبٌ
ذَرَبٌ ذ an inf. n. of ذَرِبَ [q. v. passim]. (T, S, M, &c.) ― -b2- See also ذَرَبَيَّا: and see there a pl. or a dual form, in three places. ― -b3- Also (assumed tropical:) An incurable disease: (M, K:) [in the present day applied to diarrhœa; and this is app. meant by what follows:] a disease that attacks the stomach, in consequence of which it does not digest the food; becoming in a bad, or corrupt, state, and not retaining the food. (L.) ― -b4- And (assumed tropical:) Rust. (S, K.)

ذَرِبٌ
ذَرِبٌ ذ Sharp; (T, S, M, K;) applied to anything, (S, M,) as, for instance, a sword, (S,) or a spearhead; and so ↓ مَذْرُوبٌ: (T:) or this latter, applied to a spear-head [&c.], signifies sharpened; (S;) as also ↓ مُذَرَّبٌ: (T, S:) or ذَرِبٌ (A, TA) and ↓ مُذَرَّبٌ (M, K) and ↓ مَذْرُوبٌ, (T, TA,) applied to a sword (T, M, A, K) and a spearhead, (A, TA,) signify [or signify also] poisoned; (A, K;) i. e. steeped in, or imbued with, poison, (T, M, A, TA,) and then sharpened. (T, M, TA.) And سُمٌّ ذَرِبٌ means Sharp poison. (M, A.) A rلjiz says, (referring to cattle, TA,)
دَبَّتْ عَلَيْهَا ذَرِبَاتُ الأَنْبَارْ
meaning [Upon which have crept insects resembling ticks, that produce swellings where they creep,] sharp in stinging. (S.) ― -b2- لِسَانٌ ذَرِبٌ [properly signifies] A tongue sharp in the extremity. (M, TA.) Tropically, (A,) (tropical:) A sharp tongue; (S, A, TA;) as also ↓ مَذْرُوبٌ: (TA:) (assumed tropical:) a chaste, or an eloquent, tongue: (Msb:) [and (assumed tropical:) a profuse, or clamorous, tongue: (see ذَرِبَ:)] and (assumed tropical:) a foul, or an obscene, tongue. (Msb.) And ذَرِبُ اللِّسَانِ (assumed tropical:) Sharp in tongue: (TA:) [(assumed tropical:) profuse, or clamorous, therein; long-tongued: (see ذَرِبَ:)] (assumed tropical:) bad, or corrupt, in tongue: (Abu-l-'Abbلs [Th], TA:) (assumed tropical:) wont to revile; (T;) foul, or obscene, in tongue; (ISh, T, TA;) who cares not what he says. (ISh, TA.) And ذَرِبٌ, alone, (assumed tropical:) Sharptongued: and (tropical:) long-tongued, or clamorous; or foul, or obscene, in tongue: (K, * TA:) and so ذَرِبَةٌ, applied to a woman; (AZ, T, S, A, Msb; *) and ↓ ذِرْبَةٌ: (AZ, T, S, M, K:) this last [is app. a contraction of ذَرِبَةٌ, and used by poetic license: it] is applied by a rلjiz to his wife, (T, S, *) as meaning (tropical:) bad, or corrupt, and unfaithful to her husband in respect of her فَرْج; or, accord. to Sh, it means long-tongued; and foul, or obscene, in speech: (T:) and ↓ مَذْرُوبٌ likewise, accord. to Sh, means foul, or obscene, in speech: (TA:) the pl. of ذَرِبٌ is ↓ ذُرْبٌ, (K,) which is irreg.; (TA;) meaning (assumed tropical:) sharp; (M, K;) and (assumed tropical:) sharp in tongue [&c.]: (K:) and the pl. of ↓ ذِرْبَةٌ is ذِرَبٌ. (T, S, M.) ― -b3- مَعِدَةٌ ذَرِبَةٌ [(assumed tropical:) A stomach sharp, or keen, by reason of hunger: or (assumed tropical:) in a good, or right, state: (see ذَرِبَتْ مَعِدَتُهُ:) and also, the contr., i. e.] (tropical:) a stomach in a bad, or corrupt, state. (M, TA.) ― -b4- جُرحٌ ذَرِبٌ (tropical:) A wound in a bad, or corrupt, state, and wide, and not admitting of cure: or flowing with صَدِيد [i. e. ichor tinged with blood]. (M, TA.) ― -b5- ذَرِبُ الخُلُقِ (tropical:) A man of a bad, or corrupt, natural disposition. (A, TA.) -A2- See also ذَرْبٌ.

ذِرْبَةٌ
ذِرْبَةٌ ذ : see ذِرْبٌ: ― -b2- and see also ذَرِبٌ, in two places.

الذَّرِبَة
الذَّرِبَة ذ : see what next follows.

ذَرَبَى
ذَرَبَى ذ : see what next follows.

ذَرَبِىٌّ
ذَرَبِىٌّ ذ : see what next follows.

ذَرَبَيَّةٌ
ذَرَبَيَّةٌ ذ : see what next follows.

ذَرَبَيَّا
ذَرَبَيَّا ذ (assumed tropical:) A vice, fault, defect, or the like; as also ↓ ذَرَبَى. (K.) ― -b2- And A calamity, or misfortune; (S, M, K;) from ذَرِبَ الجُرْحُ meaning “ the wound admitted not of cure; ” (S;) as also ↓ ذَرَبَّى, (K, TA,) or ↓ ذَرَبِىٌّ, (so accord. to the CK,) and ↓ ذَرَبَيَّةٌ [or ذَرَبِيَّةٌ?]. (TA.) El-Kumeyt says, مَانِى بِالذَّرَبَيَّا meaning (assumed tropical:) [He smote me, or afflicted me,,] with calamity, or misfortune: or with evil, or mischief; and discord, or dissension; (T;) as also ↓ بِالذَّرَبَينَ [in the form of a pl. applied to rational beings, as though denoting personifications], (K, accord. to the TA,) or ↓ بِالذَّّرَبَيْنِ [in the dual form]; (so in the CK and in my MS copy of the K;) which likewise means with calamity, or misfortune. (TA.) And لَقِيتُ مِنْهُ الذَّرَبَيَّا and ↓ الذَّرِبَةَ and ↓ الذربَين, [thus this last is written in the TT as from the M,] meaning (assumed tropical:) [I experienced from him, or it,] calamity, or misfortune. (M.) And ↓ أُلْقِىَ بَيْنَهُمْ الذَّرَبَ (assumed tropical:) Evil, or mischief, and discord, or dissension, were cast among them, or between them. (T.)

ذَرَبَّى
ذَرَبَّى ذ : see the next preceding paragraph.

ذُرَابٌ
ذُرَابٌ ذ Poison. (Kr, M, A, K.)

ذِرْيَبٌ
ذِرْيَبٌ ذ A yellow flower: (K:) or yellow, applied to a flower and to other things. (M.)

صُوفٌ أَذْرَبِىٌّ
صُوفٌ أَذْرَبِىٌّ ذ Wool of ءdharbeejلn or Adharbeejلn or Adhrabeejلn; for there are different opinions respecting the orthography of this name: (TA:) أَذْرَبِىٌّ is a rel. n. from اذربيجان: (K, TA:) contr. to rule; for by rule it should be أَذَرِىٌّ or أَذْرِىٌّ. (IAth, TA.)

مِذْرَبٌ
مِذْرَبٌ ذ The tongue: (K:) so called because of its sharpness. (TA.)

مُذَرَّبٌ
مُذَرَّبٌ ذ : see ذَرِبٌ, in two places.

مَذْرُوبٌ
مَذْرُوبٌ ذ : see ذَرِبٌ, in four places.

##### Türkçe

**ذَرِبَ**
1 **ذَرِبَ** ذ , muzârîsi **ذَرَبَ** , mastar ismi **ذَرَبٌ** (M, A, Msb, K) ve **ذَرَابَةٌ**, (S, * M, A, K,) kılıç ve mızrak ucu hakkında, (A,) yahut herhangi bir türden bir şey hakkında (M, Msb), (M,) keskin oldu veya keskinleşti, (S, * M, A, Msb, K,) ve kesici, yahut delici: (Msb:) yahut kılıç ve mızrak ucu hakkında, [yahut ayrıca] zehre batırılmış, yahut zehirle emdirilmiş olmayı ifade eder. (A.) ― -b2- **ذَرِبَ لِسَانُهُ**, muzârîsi yukarıdaki gibi, [ve mastarı da öyle], Dili keskin oldu veya keskinleşti [aslî olarak, yani uç kısmında keskin: (bk. **ذَرِبٌ**:) ve ayrıca mecazen, yani iyi bir mânada, (varsayılan mecaz:) iffetli, yahut fasih; barbarlık, yahut bozukluk, yahut engel olmaksızın: ve kötü bir mânada, (varsayılan mecaz:) sözü çok; yahut gürültücü: kötü, yahut bozuk: çirkin, yakışıksız, yahut müstehcen]: ne söylediğine aldırmazdı. (TA.) **ذَرَبٌ** (S, M, A, TA) ve **ذَرَابَةٌ** (S, A, TA) Dilin keskinliğini ifade eder [aslî olarak; yahut A’da denildiği üzere mecazen]: (S, M, A, TA:) ve birincisi, (TA,) yahut ikincisi, (Msb,) [yahut her biri,] mecazen, (TA,) (mecaz:) onun iffetliliği, yahut fesahati; (Msb, TA;) barbarlık, yahut bozukluk, yahut engel olmaksızın; övülen bir vasıf: ve (mecaz:) onun söz çokluğu, yahut gürültücülüğü; yerilen bir vasıf: (TA:) ve birincisi, [yahut her biri,] (varsayılan mecaz:) onun kötülüğü, yahut bozukluğu: (M, K:) ve birincisi, (AZ, S, M, K,) yahut ikincisi, (Msb,) yahut her biri, (A,) (mecaz:) onun çirkinliği, yahut müstehcenliği: (AZ, S, M, A, Msb, K:) ve birincinin [basit isim olarak kullanılan] çoğulu **أَذْرَابٌ**’dur. (AZ, IAar, S, M, K.) Bir şair der ki, (S,) yani Hadramee İbn-’ءmir El-Asadee, (TA,)
وَلَقَدْ طَوَيْتُكُمُ عَلَى بُلَلَاتِكُمْ
وَ عَرَفْتُ مَا فِيكُمْ مِنَ الأَذْرَابِ
(mecaz:) [Ve ben sizin ayıplarınıza ve kötü fiillerinize rağmen size katlandım; ve sizde dilin çirkin, yahut müstehcen, vasıflarından ne varsa bildim]; (AZ, S:) [yahut] **على بُلَلَاتِكُمْ** (IAar, M, TA) sizdeki eziyet ve düşmanlık şeye rağmen demektir: (TA:) fakat Sa’leb’e göre o, **الأَعْيَابِ**, yani **عَيْبٌ**’un çoğulu, demiştir. (M, TA.) [Z’ye göre,] **فِيهِمْ أَذْرَابٌ** (mecaz:) Onlarda kötülüğe, bozulmaya, haksızlığa, zarara ve benzerine sebep olan [vasıflar] vardır, demektir. (A.) ― -b3- **ذَرِبَتْ مَعِدَتُهُ**, (T, S, M, A, Msb,) muzârîsi **ذَرَبَ**, (S, Msb,) mastarı **ذَرَبٌ** (T, S, M, Msb, K) ve **ذَرَابَةٌ** ve **ذُرُوبَةٌ**, (M, K,) (varsayılan mecaz:) Açlıktan dolayı midesi keskin oldu veya keskinleşti: (M; fakat orada bu mânada fiilin mastarlarından yalnız birincisi zikredilmiş, fiilin kendisi zikredilmemiştir:) [yahut] (varsayılan mecaz:) midesi iyi, yahut doğru, bir hâlde oldu veya oldu: (K; fakat orada bu mânada ve bir sonrakinde yalnız mastarlar zikredilmiş, fiilin kendisi zikredilmemiştir:) ve ayrıca, (M, K,) (mecaz:) midesi kötü, yahut bozuk, bir hâlde oldu veya oldu: (T, S, M, A, Msb, K:) böylece iki zıt mânaya sahip olarak. (M, K.) ― -b4- **ذَرِبَ الجُرْحُ**, (S, M, A,) mastarı **ذَرَبٌ**, (S, M, K,) (mecaz:) Yara tedaviyi kabul etmedi: (S, A:) yahut kötü, yahut bozuk, bir hâlde oldu veya oldu, ve geniş, (M, K,) ve tedaviyi kabul etmedi: (M:) yahut **صَدِيد** ile aktı [yani kana bulanmış irinli akıntı]. (M, K.) ― -b5- **ذَرِبَ أَنْفُهُ**, mastarı **ذَرَابَةٌ**, (varsayılan mecaz:) Burnu damladı; damlalar düşürdü. (M.) -A2- **ذَرَبَ**: iki yerde 2’ye bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **ذَرَبْتُ فُلَانًا** (mecaz:) Ben falancayı tahrik ettim, yahut kışkırttım, [yahut öfkelendirdim]. (A.) Ve **فُلَانٌ يَضْرِبُ بَيْنَنَا وَيَذْرِبُ** (mecaz:) [görünüşe göre: Falanca aramıza ayrılık sokar (bk. **ضَرَبَ**) ve fitne uyandırır: **يَذْرِبُ** burada belki **يَذْرُبُ** yerine kullanılmıştır; onu **يَضْرِبُ**’a benzetmek için]. (A.)

**ذرّب**
2 **ذرّب** ذ , (M, K,) mastarı **تَذْرِيبٌ**, (S,) Demir bir aleti [kılıç ve mızrak ucu vb. gibi] biledi, (M, S, K); (M;) bunun gibi ↓ **ذَرَبَ**, (M, Msb, K,) muzârîsi **ذَرُبَ**, (M, L, Msb, TA,) K’ye göre **ذَرَبَ**, fakat bu başka bir dayanak olmaksızın ve kıyasa aykırıdır; zira ne üçüncü ne de ikinci harfi boğaz harfidir, (TA,) mastarı **ذَرْبٌ**; (M, Msb, TA;) ve ↓ **اذرب**. (KL.) Yine, mastarı yukarıdaki gibi, Bir kılıcı zehirledi; yani onu zehre batırdı; iyice batırılınca onu çıkarıp biledi; ve ↓ **ذَرَبَ** da aynı şekilde câizdir. (T, TA.) -A2- Mastar ayrıca Bir kadının, çocuğunun ihtiyacını gidermesi için onu tutmasını ifade eder [açıklamadaki sözlerin (**حَتَّى يَقْضِىَ حَاجَتَهُ**) çoğunlukla ifade ettiği üzere boşaltım ile; Freytag’ın zannettiği gibi emmekle değil]. (T, K.)

**اذرب**
4 **اذرب** ذ : 2’ye bak. -A2- Ayrıca (varsayılan mecaz:) Konuşmada barbar olduktan sonra, konuşmada iffetli oldu. (IAar, T, ربذ maddesinde, ve TA.) ― -b2- Ve (varsayılan mecaz:) Hayatı kötü, yahut bozuk, oldu. (IAar, T, ربد maddesinde, ve TA.)

**ذَرْبٌ**
**ذَرْبٌ** ذ , (CK’de ve K’nın bir yazma nüshasında böyle,) yahut ↓ **ذَرِبٌ**, (TA’ya göre böyle; [TK da onu takip eder; ve K’nın benim yazma nüshamda da böyledir; fakat **ذَرْبٌ**’dan değiştirilmiştir; ben doğru okunuşun **ذَرْبٌ** olduğunu düşünmeye meylediyorum,]) Bir ayakkabıcının **اـِزْمِيل**’i [deriyi kestiği bıçağı mânasında iyi bilinen bir kelime; fakat burada TA’da, onunla diktiği **اـِشْفَى**’sı mânasında açıklanmıştır]. (K.)

**ذُرْبٌ**
**ذُرْبٌ** ذ **ذَرِبٌ**’in düzensiz bir çoğuludur; ona bak.

**ذِرْبٌ**
**ذِرْبٌ** ذ **غُدَّةٌ** ile aynı mânadadır [yani bir ur; vb.]: (AZ, T:) yahut ↓ **ذِرْبَةٌ** da böyledir: ve ikisi de, bazen insanın yahut hayvanın boynunda bulunan, çakıl taşı gibi bir şeyi ifade eder: yahut birinci kelime, karaciğerde bulunan, (K, TA,) tedavisi yavaş olan, (TA:) belli bir hastalığı ifade eder: birincinin çoğulu **ذِرَبٌ**’dir, (K,) yahut **ذِرَبَةٌ**, (AZ, T,) yahut bu ikincisi **ذِرْبَةٌ**’nin çoğuludur. (TA.)

**ذَرَبٌ**
**ذَرَبٌ** ذ **ذَرِبَ**’ın mastarıdır [ona bak; muhtelif yerlerde]. (T, S, M, vb.) ― -b2- Ayrıca **ذَرَبَيَّا**’ya bak: ve orada üç yerde bir çoğul yahut ikil form gör. ― -b3- Ayrıca (varsayılan mecaz:) Tedavisi olmayan bir hastalık: (M, K:) [günümüzde ishale uygulanır; ve görünüşe göre aşağıdaki bununla kastedilmiştir:] mideye saldıran bir hastalık; bunun sonucunda yiyeceği sindirmez; kötü, yahut bozuk, bir hâle gelir; ve yiyeceği tutmaz. (L.) ― -b4- Ve (varsayılan mecaz:) Pas. (S, K.)

**ذَرِبٌ**
**ذَرِبٌ** ذ Keskin; (T, S, M, K;) herhangi bir şeye uygulanır, (S, M,) meselâ bir kılıca, (S,) yahut bir mızrak ucuna; ve ↓ **مَذْرُوبٌ** da böyledir: (T:) yahut bu ikincisi, mızrak ucu [&c.] hakkında, bilenmiş mânasına gelir; (S;) ve ↓ **مُذَرَّبٌ** da böyledir: (T, S:) yahut **ذَرِبٌ** (A, TA) ve ↓ **مُذَرَّبٌ** (M, K) ve ↓ **مَذْرُوبٌ**, (T, TA,) kılıç (T, M, A, K) ve mızrak ucu, (A, TA,) hakkında [yahut ayrıca] zehirlenmiş mânasına gelir; (A, K;) yani zehre batırılmış, yahut zehirle emdirilmiş, (T, M, A, TA,) sonra da bilenmiş. (T, M, TA.) Ve **سُمٌّ ذَرِبٌ** Keskin zehir demektir. (M, A.) Bir recez şairi der ki, (sığırlara işaret ederek, TA,)
دَبَّتْ عَلَيْهَا ذَرِبَاتُ الأَنْبَارْ
mânası: [Üzerlerinde, yürüdükleri yerde şişlikler meydana getiren, kene benzeri böcekler sürünmüştür,] sokmada keskin. (S.) ― -b2- **لِسَانٌ ذَرِبٌ** [aslî olarak] Uç kısmında keskin bir dil demektir. (M, TA.) Mecazen, (A,) (mecaz:) Keskin dilli; (S, A, TA;) ve ↓ **مَذْرُوبٌ** da böyledir: (TA:) (varsayılan mecaz:) iffetli, yahut fasih, bir dil: (Msb:) [ve (varsayılan mecaz:) sözü çok, yahut gürültücü, bir dil: (bk. **ذَرِبَ**:)] ve (varsayılan mecaz:) çirkin, yahut müstehcen, bir dil. (Msb.) Ve **ذَرِبُ اللِّسَانِ** (varsayılan mecaz:) Dilde keskin: (TA:) [(varsayılan mecaz:) onda sözü çok, yahut gürültücü; dili uzun: (bk. **ذَرِبَ**:)] (varsayılan mecaz:) dilde kötü, yahut bozuk: (Abu-l-’Abbâs [Sa’leb], TA:) (varsayılan mecaz:) sövmeye alışkın; (T;) dilde çirkin, yahut müstehcen; (ISh, T, TA;) ne söylediğine aldırmayan. (ISh, TA.) Ve **ذَرِبٌ**, tek başına, (varsayılan mecaz:) keskin dilli: ve (mecaz:) dili uzun, yahut gürültücü; yahut dilde çirkin, yahut müstehcen: (K, * TA:) ve kadına uygulanınca **ذَرِبَةٌ** da böyledir; (AZ, T, S, A, Msb; *) ve ↓ **ذِرْبَةٌ**: (AZ, T, S, M, K:) bu sonuncu [görünüşe göre **ذَرِبَةٌ**’nin kısaltmasıdır ve şiir zaruretiyle kullanılmıştır: onu] bir recez şairi karısı hakkında kullanır, (T, S, *) şu mânada: (mecaz:) kötü, yahut bozuk, ve **فَرْج** bakımından kocasına sadakatsiz; yahut Şevkânî’ye göre dili uzun; ve sözde çirkin, yahut müstehcen: (T:) ve ↓ **مَذْرُوبٌ** da yine, Ş’ye göre, sözde çirkin, yahut müstehcen, demektir: (TA:) **ذَرِبٌ**’in çoğulu ↓ **ذُرْبٌ**’dur, (K,) ki düzensizdir; (TA;) (varsayılan mecaz:) keskin mânasına gelir; (M, K;) ve (varsayılan mecaz:) dilde keskin [&c.]: (K:) ve ↓ **ذِرْبَةٌ**’nin çoğulu **ذِرَبٌ**’dir. (T, S, M.) ― -b3- **مَعِدَةٌ ذَرِبَةٌ** [(varsayılan mecaz:) açlıktan dolayı keskin, yahut keskinleşmiş, bir mide: yahut (varsayılan mecaz:) iyi, yahut doğru, bir hâlde: (bk. **ذَرِبَتْ مَعِدَتُهُ**:) ve ayrıca bunun zıddı, yani] (mecaz:) kötü, yahut bozuk, bir hâlde bir mide. (M, TA.) ― -b4- **جُرحٌ ذَرِبٌ** (mecaz:) kötü, yahut bozuk, bir hâlde ve geniş olup tedaviyi kabul etmeyen bir yara: yahut **صَدِيد** ile akan [yani kana bulanmış irinli akıntı]. (M, TA.) ― -b5- **ذَرِبُ الخُلُقِ** (mecaz:) tabiatı kötü, yahut bozuk, bir adam. (A, TA.) -A2- Ayrıca **ذَرْبٌ**’e bak.

**ذِرْبَةٌ**
**ذِرْبَةٌ** ذ : **ذِرْبٌ**’e bak: ― -b2- ve ayrıca iki yerde **ذَرِبٌ**’e bak.

**الذَّرِبَة**
**الذَّرِبَة** ذ : hemen ardından gelene bak.

**ذَرَبَى**
**ذَرَبَى** ذ : hemen ardından gelene bak.

**ذَرَبِىٌّ**
**ذَرَبِىٌّ** ذ : hemen ardından gelene bak.

**ذَرَبَيَّةٌ**
**ذَرَبَيَّةٌ** ذ : hemen ardından gelene bak.

**ذَرَبَيَّا**
**ذَرَبَيَّا** ذ (varsayılan mecaz:) Bir ayıp, kusur, eksiklik, yahut benzeri; bunun gibi ↓ **ذَرَبَى**. (K.) ― -b2- Ve Bir musibet, yahut felâket; (S, M, K;) **ذَرِبَ الجُرْحُ** “yara tedaviyi kabul etmedi” mânasından: (S;) bunun gibi ↓ **ذَرَبَّى**, (K, TA,) yahut ↓ **ذَرَبِىٌّ**, (CK’ye göre böyle,) ve ↓ **ذَرَبَيَّةٌ** [yahut **ذَرَبِيَّةٌ**?]. (TA.) El-Kumeyt, **مَانِى بِالذَّرَبَيَّا** der; mânası (varsayılan mecaz:) [Bana vurdu, yahut beni musibete uğrattı,] musibetle, yahut felâketle: yahut kötülükle, yahut zarar ile; ve fitne ile, yahut ayrılık ile; (T;) bunun gibi ↓ **بِالذَّرَبَينَ** [akıllı varlıklara uygulanan bir çoğul formunda; sanki kişileştirmeleri ifade eder gibi], (TA’ya göre K’da böyle,) yahut ↓ **بِالذَّّرَبَيْنِ** [ikil formda]; (CK’de ve K’nın benim yazma nüshamda böyle;) ki bu da musibetle, yahut felâketle, demektir. (TA.) Ve **لَقِيتُ مِنْهُ الذَّرَبَيَّا** ve ↓ **الذَّرِبَةَ** ve ↓ **الذربَين**, [TT’de M’den olarak bu sonuncu böyle yazılmıştır,] mânası (varsayılan mecaz:) [Ondan, yahut ondan dolayı,] musibet, yahut felâket, gördüm. (M.) Ve ↓ **أُلْقِىَ بَيْنَهُمْ الذَّرَبَ** (varsayılan mecaz:) Aralarına, yahut aralarına, kötülük, yahut zarar, ve fitne, yahut ayrılık, atıldı. (T.)

**ذَرَبَّى**
**ذَرَبَّى** ذ : bir önceki paragraf’a bak.

**ذُرَابٌ**
**ذُرَابٌ** ذ Zehir. (Kr, M, A, K.)

**ذِرْيَبٌ**
**ذِرْيَبٌ** ذ Sarı bir çiçek: (K:) yahut çiçeğe ve başka şeylere uygulanan sarı. (M.)

**صُوفٌ أَذْرَبِىٌّ**
**صُوفٌ أَذْرَبِىٌّ** ذ ءdharbeejân yahut Adharbeejân yahut Adhrabeejân yünü; zira bu adın imlâsı hakkında farklı görüşler vardır: (TA:) **أَذْرَبِىٌّ** **اذربيجان**’dan nisbet ismidir: (K, TA:) kaideye aykırı; zira kaideye göre **أَذَرِىٌّ** yahut **أَذْرِىٌّ** olmalıydı. (IAth, TA.)

**مِذْرَبٌ**
**مِذْرَبٌ** ذ Dil: (K:) keskinliğinden dolayı böyle adlandırılmıştır. (TA.)

**مُذَرَّبٌ**
**مُذَرَّبٌ** ذ : iki yerde **ذَرِبٌ**’e bak.

**مَذْرُوبٌ**
**مَذْرُوبٌ** ذ : dört yerde **ذَرِبٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَرِبَ
ذَرِبَ A ( n. ac. ذَرَب 4 ,  ذَرَاْبَة 22t ),
a.  Was sharp, cutting.

b.  Was incurable ( wound ),

c.  ( n. ac. ذَرَب 4 ,  ذَرَاْبَة 22t ,  ذُرُوْبَة 27t ), Was disordered; was sound, healthy ( stomach ).

d.  ( n. ac. ذَرَاْبَة 22t ), Dripped ( nose ).

ذَرَّبَ
ذَرَّبَ II ,  أَذْرَبَ IV ,
a.  Sharpened.

ذِرْب
ذِرْب 2 ,
a.  Ganglion.

ذَرَب
ذَرَب 4 , ( pl. أَذْرَاْب 38 ),
a.  Incurable disease.

b.  Obscene, foul language.

ذَرَبَى
ذَرَبَى 4ya ,
a.  Defect.

ذَرَبِيّ
ذَرَبِيّ 4yi ,
a.  Calamity.

ذَرِب
ذَرِب 5 , ( pl. ذُرْب 3 ),
a.  Sharp, keen.

b.  Sharptongued, clamorous.

c.  Bad, corrupt.

ذُرَاْب
ذُرَاْب 24 ,
a.  Poison.

ذَرَبِيَّا
ذَرَبِيَّا
a.  see 4ya &  4yi .

ذُرَة
ذُرَة
a.  see under ذرو

##### Türkçe

ذَرِبَ
**ذَرِبَ** A (mastar: **ذَرَب** 4, **ذَرَاْبَة** 22t),
a. Keskin idi, kesici idi.

b. İyileşmez idi (yara).

c. (mastar: **ذَرَب** 4, **ذَرَاْبَة** 22t, **ذُرُوْبَة** 27t), Düzensiz idi; sağlam, sıhhatli idi (mide).

d. (mastar: **ذَرَاْبَة** 22t), Damladı (burun).

ذَرَّبَ
**ذَرَّبَ** II, **أَذْرَبَ** IV,
a. Keskinleştirdi.

ذِرْب
**ذِرْب** 2,
a. Ganglion.

ذَرَب
**ذَرَب** 4, (çoğulu: **أَذْرَاْب** 38),
a. İyileşmez hastalık.

b. Müstehcen, çirkin dil.

ذَرَبَى
**ذَرَبَى** 4ya,
a. Kusur.

ذَرَبِيّ
**ذَرَبِيّ** 4yi,
a. Felaket.

ذَرِب
**ذَرِب** 5, (çoğulu: **ذُرْب** 3),
a. Keskin, sivri.

b. Dili keskin, gürültücü.

c. Kötü, bozuk.

ذُرَاْب
**ذُرَاْب** 24,
a. Zehir.

ذَرَبِيَّا
**ذَرَبِيَّا**
a. 4ya ve 4yi’ye bak.

ذُرَة
**ذُرَة**
a. **ذرو** maddesi altında bak.
