# ذرح (ذ-ر-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%B1%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ذ - ر - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والذال والراء معهما
ح ذ ر، ذ ر ح يستعملان فقط
حذر:
الحَذَر مصدرُ قولِكَ: حَذِرْتُ أحْذَرُ حَذَراً فأنا حاذِرٌ وحَذِر. وتُقَرأ الآية "وإنّا لجميعٌ حاذرون" أي مُسْتَعدّون" ومن قَرَأ: حَذِرون فمعناه: إنّا نخاف شَرَهَّم.
وأنا حذيرُك منه أي أُحذَرِّكُهَ. وحَذارِ يافُلان أي: احذَر، قال:
حَذارِ من أرماحنا حَذارِ
جُرَّتْ للجَزْم الذي في الأمر، وأُنِّثَتْ لأنَّها كلمة، يقال: سَمِعْتُ حَذارِ في عسكرهم ودُعِيَتْ نَزالِ بينَهم.
وحُذار: اسم أبي ربيعة قاضي العَرَب في الجاهليّة، وكان من بين أسد بنِ خُزَيمة.
ذرح:
الذُّرَحْرَحَةُ: واحدة من الذَّراريح، ويقال: ذَريحةٌ لواحدة، ويقال: طَعامٌ مَذْرُوح، وهو شّيءٌ أعظَمُ من الذُّباب قليلاً، مُجَزَّع مُبَرْقَشٌ بحُمرة وسَوادٍ وصُفْرة، لها جَناحان تطيرُ بهما، وهو سَمٌّ قاتِل، فإذا أرادوا كَسْرَ حَدِّ سَمِّهِ خَلَطُوه بالعَدَس فيَصير دَواءً لمنْ عَضَّه الكلبُ الكَلِبُ.
وبَنُو ذَريحٍ: حَيٌّ من العرب.
والذَّرَحُ: شجَرة يُتَّخَذُ منها الرِّحالة.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الذال** ve **الراء** onlarla birlikte
**ح ذ ر**، **ذ ر ح** yalnızca kullanılırlar

**حذر**:
**الحَذَر** senin “**حَذِرْتُ** **أحْذَرُ** **حَذَراً**” sözünün mastarıdır; artık ben **حاذِرٌ** ve **حَذِر**im. Âyet “**وإنّا لجميعٌ حاذرون**” diye okunur; yani “hazırlanmışlar”dır. “**حَذِرون**” diye okuyan kimseye gelince, onun mânâsı: “Biz onların şerrinden korkarız.”dır.
Ve “Ben ondan senin **حذيرُك**’ım” yani: “Onu sana sakındırırım.” Ve “**حَذارِ** ey falan” yani: “Sakın”, dedi ki:
**حَذارِ** bizim mızraklarımızdan **حَذارِ**
Emirdeki cezm sebebiyle cezmli kılındı; ve “kelime” olduğu için müennes kılındı. Denir: “Onların ordusunda **حَذارِ** işittim ve aralarında **نَزالِ** diye çağrıldı.”
Ve **حُذار**: câhiliyede Arapların kadısı Ebû Rabîa’nın adıdır; ve o, Esed b. Huzeyme arasında idi.

**ذرح**:
**الذُّرَحْرَحَةُ**: **الذَّراريح**’ten bir tanedir; ve bir tanesine **ذَريحةٌ** denir. Ve **طَعامٌ مَذْرُوح** denir; o, sinekten biraz daha büyük bir şeydir; kırmızı, siyah ve sarı ile parçalı, benekli; onunla uçtuğu iki kanadı vardır; ve o öldürücü bir zehirdir. Zehrinin keskinliğini kırmak istediklerinde onu mercimekle karıştırırlar; böylece kuduz köpeğin ısırdığı kimse için bir ilâç olur.
Ve **بَنُو ذَريحٍ**: Araplardan bir kabiledir.
Ve **الذَّرَحُ**: ondan **الرِّحالة** yapılan bir ağaçtır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ذَرَّحْتُ الزَعْفَرانَ وغيرَه في الماء تَذْريحاً، إذا جعلت فيه منه شيئاً يسيراً. ويقال أيضاً: ذَرَّحَ طعامَه، إذا جعل فيه الذَراريح. وقولهم: أحْمَرُ ذَريحيٌّ، أي شديد الحُمْرَةِ. والذَريحَةُ: الهَضْبَةُ. والذَريحُ: الهِضابُ.

##### Türkçe

**ذَرَّحْتُ** **الزَعْفَرانَ** ve başkasını suda **تَذْريحاً** (olarak), eğer onda ondan az bir şey yaptıysan (katmışsan).

Ve ayrıca denir: **ذَرَّحَ** yemeğini; eğer onda **الذَراريح** yaptıysa (koyduysa).

Ve onların sözü: **أحْمَرُ ذَريحيٌّ**; yani kızıllığı şiddetli (olan).

Ve **الذَريحَةُ**: tepe-düzlük.

Ve **الذَريحُ**: tepe-düzlükler.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ذ ر
حذر ، ذرح
استعمل من وجوهها : حذر ، ذرح .
قال الليث : ينظر في ذحر فإن وجد مستعملاً ذكر ما فيه قلت : ولم أجذه مستعملاً في شيء من كلامهم .
حذر : قال الليث : الحَذَرُ : مَصْدَر قَوْلِك : حَذِرْتُ أحْذَرُ حَذَراً فأنا حاذِرٌ وحَذِرٌ قال : وتُقرأُ هَذِه الآية : ( وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ ) ( الشُّعَرَاء : 56 ) أي مُسْتَعِدُّون ومن قَرأَ ( حَذِرون ) فمعْناهُ إنَّا نخَافُ شَرَّهُم .
وقال الفرّاء في قَوْلِه ( حاذِرونَ ) ، رُوِي عن ابْنِ مسعود أنَّه قال : مُؤذُوْن ذَوُو أداةٍ من السِّلاح ، وقُرِىء ( حَذِرون ) ، قال : وكأنَّ الحاذر الذي يَحْذَرُك الآن ، وكأن الحَذِر المخلوقُ حَذِراً لا تلقاه إلا حَذِراً ، وقال : الزجاج : الحاذِرُ : المسْتَعِدُّ ، والحَذِرُ : المُتَيَقّظُ ، وقال شمر : الحاذِرُ : المُؤذِي الشَّاكُّ في السِّلاحِ وأنشد :
وبِزّةٍ فَوْقَ كَمِيَ حَاذِرِ
ونَثْرَةٍ سَلَبْتُها عن عَامِرِ
وحَرْبَةٍ مِثْلِ قُدَامَى الطّائر
أبو زيد : في العَيْن الحَذَرُ ، وهو ثِقَلٌ فيها من قَذًى يُصِيبُها . والحذَلُ : باللام طولُ البُكَاءِ ، وألاّ تجِفّ عَيْنُ الإنسان .
الليث : أنَا حَذِيرُك مِنْ فُلاَنٍ أي أُحَذِّرُكَهُ .
قلت : لم أسمع هذا الحَرْفَ لغَيْرِه ، وكأنَّه جاءَ به على لَفْظِ نَذِيرُك وعَذِيرك .
وقال الليث : يُقالُ حَذَارِ يا فلان أي احْذَرْ وأنشدَ :
حَذَارِ من أَرْمَاحِنا حَذَارِ
جُرَّتْ لِلْجَزْمِ الذي في الأمْر وأُنِّثَتْ لأنها كلمة ، وتقولُ : قد سَمِعْتُ حَذَارِ في عَسكَرِهم ودُعِيَتْ نَزَالِ بينَهم .
قال : وحُذَارُ : اسم أبي ربيعة بن حُذَارٍ قاضي العرب في الجاهِلية ، وكان مِنْ بَنِي أسدِ بن خُزَيمَة .
أبو عُبَيد عن الأصْمعي : الحِذْرِيَةُ مِن الأرضِ : الخَشِنَةُ والجمع حَذَارِيّ .
وقال النَّضْرُ : الحِذْرِيَةُ : الأرضُ الغَلِيظَة من القُفّ الخَشِنَةُ .
وقال أبو خَيْرَةَ : أَعْلى الجبَل إذا كان صُلْباً غليظاً مُسْتوِياً فهو حِذْرِيَةٌ ، ويقالُ : رَجُلٌ حِذْرِيانُ إذا كانَ حَذِراً عَلَى فِعْلِيَانٍ .
ذرح : ابن المُظفَّر : الذُّرَحْرَحَةُ : الواحِدَةُ مِنَ الذَّرَارِيح ، ومنهم مَنْ يقول : ذَرِيحة واحدةٌ وتقولُ : طعَامٌ مَذْرُوحٌ وهي أعظم من الذُّبَاب شيئاً ، مُجَزَّعٌ مُبَرْقَشٌ بحُمْرَة وسوَادٍ وصُفْرَةٍ لها جناحان تطيرُ بهما ، وَهُوَ سَمٌّ قاتلٌ فإذا أرَادُوا أَنْ يَكْسِرُوا حَدَّ سَمِّه خَلَطُوه بالعَدَس فيصير دوَاءً لِمَنْ عَضَّهُ الكلْبُ الكَلِبُ .
قال : وبَنو ذَرِيحٍ : من أحياءِ العربِ .
والذَّرَحُ : شَجَرةٌ يُتَّخَذُ مِنها الرِّحَالةُ .
عَمْرُو عنْ أبيه : الذَّرَائح : هَضَباتٌ تُبْسَطُ عَلَى الأرْض حُمْرٌ ، واحدتُها ذَريحة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : ذَرَّحَ إذا صَبَّ في لَبَنِه ماءً ليَكْثُرَ .
أبو حاتم قال أبو زيد : المَذِيقُ والضَّيْحُ ، والمُذَرِّحُ ، والذُّرَّاح والذُّلاَّحُ والمُذَرّقُ كلُّه : اللَّبَنُ الذي مُزِجَ بالماءِ .
عمرو عنْ أبيه : ذَرَّحَ إذا طَلى إداوَتَه الجديد بالطين لتطيب رائحتها . وقال ابن الأعرابي مرّخ إداوته بهذا المَعْنَى .
قال : ويقال : أَحْمَرُ ذَرِيحِيٌّ إذا كانَ شديدَ الحُمْرَة قال : وذَرَّحْتُ الزَّعْفَرَان وغيرَهُ في الماءِ إذا جَعَلْتَ منهُ فيهِ شيئاً يَسِيراً .

##### Türkçe

ح ذ ر
**حذر** , **ذرح**
Onun vecihlerinden kullanıldı: **حذر** , **ذرح** .
Leys dedi: **ذحر** hakkında bakılır; eğer kullanılmış bulunursa onda olan zikredilir. Dedim ki: Onu onların sözlerinden hiçbir şeyde kullanılmış bulmadım.

**حذر** : Leys dedi: **الحَذَرُ**: “Senin sözün: **حَذِرْتُ** **أحْذَرُ** **حَذَراً**; ben **حاذِرٌ** ve **حَذِرٌ**”un mastarıdır. Dedi: Ve bu âyet okunur: ( **وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ** ) ( **الشُّعَرَاء : 56** ) yani “hazırlıklı olanlar”. Ve kim ( **حَذِرون** ) okursa, onun mânası: “Biz onların şerrinden korkarız.”

Ferrâ, ( **حاذِرونَ** ) kavlinde dedi: İbn Mes‘ûd’dan rivayet olundu ki o dedi: “Eziyet edenler; silâhtan âlet sahibi olanlar.” Ve ( **حَذِرون** ) diye okundu. Dedi: Sanki **الحاذر** şimdi seni sakınan kimsedir; sanki **الحَذِر** yaratılıştan sakınan kimsedir; onu ancak sakınan olarak bulursun. Dedi: Zeccâc: **الحاذِرُ**: “hazırlıklı olan”; **الحَذِرُ**: “uyanık olan”dır. Şemmer dedi: **الحاذِرُ**: “eziyet eden, silâhta şâk (silâhlı)”dır. Ve şu şiiri inşâd etti:
وبِزّةٍ فَوْقَ كَمِيَ حَاذِرِ
ونَثْرَةٍ سَلَبْتُها عن عَامِرِ
وحَرْبَةٍ مِثْلِ قُدَامَى الطّائر

Ebû Zeyd: Gözde **الحَذَرُ** vardır; o, ona isabet eden bir **قَذًى**dan dolayı onda bir ağırlıktır. **الحذَلُ**: **باللام**; ağlamanın uzun sürmesi ve insanın gözünün kurumamasıdır.

Leys: “Ben falândan sana **حَذِيرُك**’um” yani “onu sana sakındırırım” dedi.
Dedim: Bunu ondan başkası için bu **الحَرْفَ**ı işitmedim; sanki onu **نَذِيرُك** ve **عَذِيرك** lafzı üzere getirmiştir.

Leys dedi: “**حَذَارِ** ey falan” denir; yani “sakın”. Ve inşâd etti:
حَذَارِ من أَرْمَاحِنا حَذَارِ

Emirdeki cezme binaen cerredildi ve kelime olduğu için müennes kılındı. Ve dersin ki: “Onların askerinde **حَذَارِ** işittim” ve aralarında **نَزَالِ** çağrıldı.

Dedi: **حُذَارُ**: Câhiliyede Arapların kadısı olan Ebû Rabîa b. **حُذَارٍ**’ın adıdır; ve o, Benî Esed b. Huzeyme’dendi.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Yerden **الحِذْرِيَةُ**: “sert, pürüzlü olan”dır; cem‘i **حَذَارِيّ**’dir.
Nadr dedi: **الحِذْرِيَةُ**: **القُفّ**tan olan kalın, sert yer(ler)dir.
Ebû Hayra dedi: Dağın üstü, sert, kalın, düz olursa o **حِذْرِيَةٌ**’dir. Ve denir ki: Bir adam **حِذْرِيانُ**dur; eğer **حَذِراً** ise, **فِعْلِيَانٍ** vezni üzeredir.

**ذرح** : İbnü’l-Muzaffer: **الذُّرَحْرَحَةُ**: **الذَّرَارِيح**’ten bir tanedir. Onlardan kimi “bir tane **ذَرِيحة**” der. Ve dersin ki: **طعَامٌ مَذْرُوحٌ**; o, sinekten şey olarak daha büyüktür; kırmızı, siyah ve sarı ile parçalı, benekli; onunla uçtuğu iki kanadı vardır. Ve o öldürücü bir zehirdir. Zehrinin keskinliğini kırmak istediklerinde onu mercimekle karıştırırlar; böylece kuduz köpeğin ısırdığı kimse için ilaç olur.

Dedi: Ve Benû **ذَرِيحٍ**: Arapların kabilelerinden bir kabiledir.
**والذَّرَحُ**: Ondan **الرِّحَالةُ** yapılan bir ağaçtır.

Amr, babasından: **الذَّرَائح**: Yere yayılmış kırmızı tepeciklerdir; bir tanesi **ذَريحة**’dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ذَرَّحَ**; eğer sütüne su dökerse, çoğalsın diye.

Ebû Hâtim; Ebû Zeyd dedi: **المَذِيقُ** ve **الضَّيْحُ** ve **المُذَرِّحُ** ve **الذُّرَّاح** ve **الذُّلاَّحُ** ve **المُذَرّقُ**; hepsi: su ile karıştırılmış süttür.

Amr, babasından: **ذَرَّحَ**; eğer yeni kırbasını kokusu güzel olsun diye çamurla sıvarsa. İbnü’l-A‘râbî dedi: Bu mânada “**مرّخ** kırbasını” (denir).

Dedi: Ve “**أَحْمَرُ ذَرِيحِيٌّ**” denir; eğer kırmızılığı şiddetli ise. Dedi: Ve “**ذَرَّحْتُ** safranı ve başkasını suda” (denir); eğer ondan onda az bir şey kılarsan.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والراء وما يثلثهما)
   (ذرع) الذال والراء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على امتدادٍ وتحرُّك إلى قُدُم، ثم ترجع الفروعُ إلى هذا الأصل. فالذِّراع ذِراع الإنسان، معروفة. والذَّرع: مصدر ذَرَعْتُ الثَّوبَ والحائطَ وغيرَه. ثمّ يقال: ضاق بهذا الأمر ذَرْعاً، إذا تكلَّفَ أكثَرَ ممّا يطيق فَعَجَز. ويقال ذَرَعَهُ القَيء: سبقَه. ومَذَارِعُ الدَّابة: قوائمها، والواحد مِذْراع. وتَذَرّعَتِ الإِبلُ الماءَ: خاضت بأذْرُعها([1]). ومَذَارع الأرض: نواحيها، كأنَّ كلَّ ناحيةٍ منها كالذِّراع. ويقال ذَرَعْتُ البعير: وَطئْتُ على ذِراعه ليركَبَ صاحبي. وتذَرَّعَتِ المرأةُ الخُوصَ، إذا تنقَّتْه، وذلك أنّها تُمِرّه مع ذراعها. قال:
  * تذرُّعُ خِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ([2]) *
  والذَّريعة: ناقةٌ يتَسَتَّر بها الرّامِي يرمي الصَّيد. وذلك أنَّه يتذرّع معها ماشياً.
  ومن الباب: تذرَّعَ الرّجُل في كلامه. والإِذْراع: كثرةُ الكلام. وفرس ذَريعٌ: واسع الخَطْو بَيِّن الذَّرَاعَة. وقوائِمُ ذَرِعاتٌ: خفيفات. والذِّراعان: نجمان، يقال هما ذِراعا الأسد. ويقال للمرأة الخفيفة اليدِ بالغَزْل: ذَِرَاع. قاله الكِسائيّ. ويقال ثورٌ مذرَّع، إذا كان في أذرُعِهِ لُمَعٌ سُودٌ. ومطرٌ مذرِّع، وهو الذي إذا حُفِرَ عنه بلغ من الأرض قدر ذِراع. والمذرَّع من الرّجال: الذي يكون أمُّه عربيّة وأبوه خسيساً غيرَ عربيّ. وإنَّما سُمِّي مذرَّعاً بالرَّقْمَتينِ في ذِراع البغل، لأنّهما أتَتَا من قِبَل الحِمار. ويقال للرجل تَعِدُهُ أمراً حاضراً: هو لَكَ مِنِّي على حَبْل الذِّراع. ويقال لصَدْر القناة: ذِراع العامل. والذِّراعان: [هَضَبَتَانِ([3])]. قال:
  * إلى مَشْرَبٍ بينَ الذِّراعَين بارِدِ([4]) *
  والمَذَارع: ما قرُب من الأمصار، مثل القادسيّة من الكوفة والمَذارع من النَّخل: القريبة من البيوت. وزقٌّ مِذْرَاعٌ([5])، أي طويل ضَخْم. ويقال ذَرَّعَ لي فلانٌ شيئاً من خَبَرٍ، أي خَبَّرَني. ويقال ذرّع الرجل في سَعْيِهِ، إذا عدا فاستعانَ بيديه وحرَّكهما. ويقال للبَشير إذا أومَأَ بيده: قد ذَرّع البَشيرُ. وهو علامةُ البُِشارة.
  (ذرف)  الذال والراء والفاء ثلاثُ كلماتٍ، لا ينقاس. فالأولى ذَرَفَت العينُ دمْعَها. وذَرَفَ الدّمعُ يَذْرِف ذَرْفاً. وَمَذَارف العَينِ: مدامعها. والثانية ذَرَفَ يَذْرِفُ ذَرَفانا، وذلك إذا مشَى مَشْياً ضعيفاً. والثالثة ذرّف على المائة، أي زادَ عليها.
  (ذرق)  الذال والراء والقاف ليس بشيء. أما الذي لِلطائر فأصله الزاء، وقد ذكر في بابه. والذَّرَق: نبْت؛ يقال أذرقَت الأرضُ، إذا أنبَتَتْهُ.
(ذرو)  الذال والراء والحرف المعتل أصلان: أحدهما الشَّيءُ يُشرِف على الشَّيء ويُظِلّه، والآخر الشَّيء يتساقط متفرّقاً.
  فالذُِّروة: أعْلَى السَّنامِ وغيره، والجمع ذُرىً. والذَّرَا: كلُّ شيءٍ استترْتَ به. تقول: أنا في ظِلِّ فُلانٍ، أي ذَرَاه. والمِذْرَوَانِ: أطراف الأَلْيَتَينِ؛ لأنّهما يُشرفان على [ما] بينَهما.
  وأما الآخر فيقول: ذَرَا نابُ الجَمَل، إذا انكسَرَ حدُّه. قال أوسٌ:
إذا مْقَرَمٌ منَّا ذَرا حَدُّ نابِهِ *** تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ([6])  ومن الباب ذَرَت الرِّيحُ الشَّيءَ تَذْرُوه. والذَّرَا: اسمٌ لما ذَرَتْهُ الرِّيح.ويقال* أذْرَت العينُ دمْعَها تُذْريه. وأَذْرَيْتُ الرّجُلَ عن فرَسه: رميتُه. ويقال إنَّ الذَّرَى اسمٌ لما صُبّ من الدّمع.
  ومن الباب قولُهم: بلَغنِي عنه ذَرْوٌ مِن قولٍ، وذلك ما يُساقِطُه من أطراف كلامه غيرَ متكامِل.
  (ذرأ)  الذال والراء والهمزة أصلان: أحدهما لونٌ إلى البياض، والآخر كالشَّي يُبذَرُ ويُزْرَع.
  فالأوّل الذُّرْأة، وهو البياضُ من شَيبٍ وغيرِه. ومنه ملح ذَرَآنِيٌّ وذَرْآنيّ. والذُّرْأة: البياض. ورجل أذرَأُ: أشيب، والمرأة ذَرْآء. وقال الشيبانيّ: شَعْرَةٌ ذَرْآءُ، على وزن ذرعاء، أي بيضاء. والفِعل منه ذَرِئَ يَذْرَأُ. ويقال إِنَّ الذَّرْآءَ من الغنم: البَيضاء الأذُن.
  والأصل الآخر: قولهم ذَرَأْنا الأرضَ، أي بذَرْناها. وزرعٌ ذرِيءٌ، [على] فعيل. وأنشد:
شقَقْتِ القلبَ ثم ذرَأْتِ فِيهِ *** هَواكِ فليمَ فالتَامَ الفُطُورُ([7]) ومن هذا الباب: ذرَأَ اللهُ الخَلْق يذرؤُهُم. قال الله تعالى: ﴿يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ﴾ [الشورى 11].
  وممّا شذّ عن الباب قولهم أذْرَأْتُ فلاناً بكذا: أوْلَعْتُه به. وحُكِيَ عن ابن الأعرابيّ: ما بيني وبينه ذَرْءٌ، أي حائلٌ.
  (ذرب)  الذال والراء والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خلاف الصَّلاح في تصرُّفه، مِن إقدامٍ وجرأةٍ على ما لا ينبغي. فالذَّرَبُ: فَسادُ المَعدة. قال أبو زيد: في لِسانِ فلان ذَرَبٌ([8])، وهو الفُحْش. وأنشد:
أرِحْني واستَرِحْ مِنِّي فإنِّي *** ثَقِيلٌ مَحْمَلِي ذَرِبٌ لِسانِي([9])  وحكى ابنُ الأعرابيّ: الذّرَبُ: الصدأ الذي يكون في السَّيف. ويقال ذَرِبَ الجُرح، إذا كان يزدادُ اتِّساعاً ولا يَقبل دواء. قال:
أنت الطبيبُ لأدْواء القلوب إذا *** خِيِفَ المُطَاوِلُ من أدوائِها الذّرِبُ  وبقيت في الباب كلمةٌ ليس ببعيد قياسُها عن سائر ما ذكرناه؛ لأنَّها لا تدلُّ على صلاحٍ، وهي الذَّرَبَيَّا، وهي الدَّاهية. يقال: رماه بالذَّرَبَيَّا. قال الكميت:
رمانِيَ بالآفات من كلِّ جانبٍ *** وبالذَّرَبَيَّا مُرْدُ فِهْرٍ وشِيبُها([10])  (ذرح)  الذال والراء والحاء معظَمُ بابِهِ أصلٌ واحدٌ، وهو تفريق الشَّيء على الشيء يكسُوه صِبْغاً([11]). يقال ذَرَّحْتُ الزّعفرانَ في الماء، إذا جعلت فيه شيئاً منه يسيراً. ثم يقال أحْمَرُ ذَرِيحِيٌّ، كأنَّ الحُمْرَة ذُرِّحتْ عليه. والذَّرِيح: فحل ينسب إليه الإبل. وممكنٌ أن يكون ذلك للونه، كما يقال أحمر([12]). قال:
  * من الذَّرِيحيّاتِ ضَخْماً آرِكا([13]) *
  والذرائح: الهِضاب، واحدتها ذَريحة. وقد يمكن أن تُسمّى بذلك للَوْنها. قال الله عز وجلَّ ﴿وَمِنَ الجِبالِ جُدَدٌ بيضٌ وحُمْرٌ﴾[فاطر 27].
  ومن الباب أيضاً: الذَّرَارِيح، واحدتها ذُرُّوحَةٌ وذُرَّاحَةٌ وذُرَحْرَحة([14]). يقال ذَرّحَ طعامَه، إذا جعل فيه ذلك. وحكى ناسٌ عَسَلٌ مُذَرَّحٌ، أُكْثِر عليه الماء.
      والله أعلم بالصّواب.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) في المجمل: "خاضته بأذرعها".
([2]) صدر بيت لقيس بن الخطيم في ديوانه 12 واللسان (ذرع، خرص، شطب). وصدره:
* ترى قصد المران تهوى كأنها *
([3]) التكملة من المجمل ومعجم البلدان (4: 192) واللسان (ذرع 453).
([4]) أنشد هذا الشطر في اللسان (ذرع).
([5]) بدله في اللسان "مذرع" على مفعل. ويقال أيضاً "ذراع" وهو ما جاء في المجمل.
([6]) ديوان أوس 27 واللسان (قرم، ذرا، خمط). وصدره في المجمل.
([7]) البيت لعبيد الله بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، كما في اللسان (ذرأ) وأمالي ثعلب 284.
([8]) في الأصل: "في إيمان فلان ذرب" تحريف. وفي المجمل: "في لسانه ذرب".
([9]) أنشده في اللسان (ذرب).
([10]) البيت في المجمل واللسان (ذرب)، وقصيدته في الهاشميات 85.
([11]) في الأصل " صنيعا".
([12]) في الأصل: " حمر". وفي اللسان: " وبعير أحمر لونه مثل لون الزعفران إذا أجسد به الثوب".
([13]) لمبشر بن هذيل بن زافر الفزاري أحد بني شمخ، كما في أمالي ثعلب 452. وأنشده في اللسان (ذرح، لكك) بدون نسبة.
([14]) فيه اثنتا عشرة لغة ذكرها صاحب القاموس. وهي دويبة حمراء منقطة بسواد، تطير، أو هي من السموم.
ـ

##### Türkçe

( **باب الذال والراء وما يثلثهما** )
   ( **ذرع** ) **الذال** ve **الراء** ve **العين** tek bir asıldır; bir uzamaya ve öne doğru bir harekete delâlet eder; sonra dallar bu asla döner. Şu hâlde **الذِّراع**: insanın ziraı; bilinir. Ve **الذَّرع**: **ذَرَعْتُ الثَّوبَ** ve **الحائطَ** ve başkasının masdarıdır. Sonra denir: **ضاق بهذا الأمر ذَرْعاً**; eğer gücünün yettiğinden daha çoğunu yüklenip de âciz kalırsa. Ve denir: **ذَرَعَهُ القَيء**: onu geçti. Ve **مَذَارِعُ الدَّابة**: onun ayaklarıdır; teki **مِذْراع**. Ve **تَذَرّعَتِ الإِبلُ الماءَ**: zira‘larıyla suya daldılar. Ve **مَذَارع الأرض**: onun taraflarıdır; sanki onun her bir tarafı **كالذِّراع** gibidir. Ve denir: **ذَرَعْتُ البعير**: arkadaşım binsin diye ziraının üzerine bastım. Ve **تذَرَّعَتِ المرأةُ الخُوصَ**: eğer onu ayıklayıp seçtiyse; bu, onun onu ziraıyla birlikte üzerinden geçirmesidir. Dedi:
  * **تذرُّعُ خِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ** *
  Ve **الذَّريعة**: atıcının avı atması için onunla örtündüğü bir dişi devedir. Bu, onun onunla birlikte yürüyerek **يتذرّع** olmasındandır.
  Ve babdandır: **تذرَّعَ الرّجُل في كلامه**. Ve **الإِذْراع**: sözün çokluğu. Ve **فرس ذَريعٌ**: adımı geniş, **بَيِّن الذَّرَاعَة**. Ve **قوائِمُ ذَرِعاتٌ**: hafiflerdir. Ve **الذِّراعان**: iki yıldızdır; denir ki onlar **ذِراعا الأسد**’dir. Ve kadına, eğirmede eli hafif olana: **ذَِرَاع** denir. Bunu **الكِسائيّ** söyledi. Ve denir: **ثورٌ مذرَّع**; eğer onun zira‘larında siyah parıltılar varsa. Ve **مطرٌ مذرِّع**: o, ondan kazıldığında yerden bir zira‘ miktarı ulaşandır. Ve erkeklerden **المذرَّع**: annesi Arap, babası aşağılık, Arap olmayan kimsedir. Ancak ona, katırın ziraındaki iki benekten dolayı **مذرَّع** adı verilmiştir; çünkü o ikisi eşek tarafından gelmiştir. Ve bir erkeğe, ona hazır bir işi vaad edene denir: **هو لَكَ مِنِّي على حَبْل الذِّراع**. Ve mızrağın göğsüne denir: **ذِراع العامل**. Ve **الذِّراعان**: [iki tepedir]. Dedi:
  * **إلى مَشْرَبٍ بينَ الذِّراعَين بارِدِ** *
  Ve **المَذَارع**: şehirlerden yakın olan şey; Kûfe’den Kâdisiyye gibi. Ve hurmadan **المَذارع**: evlere yakın olan. Ve **زقٌّ مِذْرَاعٌ**: yani uzun, iri. Ve denir: **ذَرَّعَ لي فلانٌ شيئاً من خَبَرٍ**: yani bana haber verdi. Ve denir: **ذرّع الرجل في سَعْيِهِ**; eğer koştu da elleriyle yardım alıp onları hareket ettirdiyse. Ve müjdeciye, eliyle işaret ettiğinde denir: **قد ذَرّع البَشيرُ**. Ve o, müjdenin alâmetidir.
  ( **ذرف** )  **الذال** ve **الراء** ve **الفاء** üç kelimedir; kıyas edilmez. Birincisi: **ذَرَفَت العينُ دمْعَها**. Ve **ذَرَفَ الدّمعُ يَذْرِف ذَرْفاً**. Ve **مَذَارف العَينِ**: onun gözyaşı yerleridir. İkincisi: **ذَرَفَ يَذْرِفُ ذَرَفانا**; bu, zayıf bir yürüyüşle yürüdüğünde olur. Üçüncüsü: **ذرّف على المائة**: yani onun üzerine artırdı.
  ( **ذرق** )  **الذال** ve **الراء** ve **القاف** bir şey değildir. Kuşa ait olan ise aslı **الزاء**’dır; onun babında zikredilmiştir. Ve **الذَّرَق**: bir bitkidir; denir: **أذرقَت الأرضُ**; eğer onu bitirdiyse.
( **ذرو** )  **الذال** ve **الراء** ve illetli harf iki asıldır: birincisi, bir şeyin bir şeyin üzerine yükselip onu gölgelemesidir; diğeri, bir şeyin dağınık olarak dökülmesidir.
  Şu hâlde **الذُِّروة**: hörgücün ve başkasının en üstüdür; cem‘i **ذُرىً**. Ve **الذَّرَا**: kendisiyle örtündüğün her şeydir. Dersin: **أنا في ظِلِّ فُلانٍ**; yani onun **ذَرَاه**’ında. Ve **المِذْرَوَانِ**: iki kalçanın uçlarıdır; çünkü onlar aralarındaki [şeyin] üzerine yükselirler.
  Diğerine gelince, der ki: **ذَرَا نابُ الجَمَل**; eğer onun ucu kırıldıysa. **أوسٌ** dedi:
إذا مْقَرَمٌ منَّا ذَرا حَدُّ نابِهِ *** تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ  Babdandır: **ذَرَت الرِّيحُ الشَّيءَ تَذْرُوه**. Ve **الذَّرَا**: rüzgârın savurduğu şeye isimdir. Ve denir: **أذْرَت العينُ دمْعَها تُذْريه**. Ve **أَذْرَيْتُ الرّجُلَ عن فرَسه**: onu attım. Ve denir: **إنَّ الذَّرَى** gözyaşından dökülen şeye isimdir.
  Ve babdandır onların sözü: **بلَغنِي عنه ذَرْوٌ مِن قولٍ**; bu, onun sözünün uçlarından, tamamlanmamış olarak döküp saçtığı şeydir.
  ( **ذرأ** )  **الذال** ve **الراء** ve **الهمزة** iki asıldır: birincisi beyazlığa meyleden bir renktir; diğeri, ekilip saçılan şey gibidir.
  Birincisi **الذُّرْأة**’dir; o, ak saçtan ve başkasından olan beyazlıktır. Ondan: **ملح ذَرَآنِيٌّ** ve **ذَرْآنيّ**. Ve **الذُّرْأة**: beyazlıktır. Ve **رجل أذرَأُ**: kır saçlı; kadın **ذَرْآء**. Ve **الشيبانيّ** dedi: **شَعْرَةٌ ذَرْآءُ**, **ذرعاء** vezninde; yani beyaz. Ve fiili ondan: **ذَرِئَ يَذْرَأُ**. Ve denir: koyundan **الذَّرْآءَ**: kulağı beyaz olan.
  Diğer asıl: onların sözü **ذَرَأْنا الأرضَ**; yani onu ektik. Ve **زرعٌ ذرِيءٌ**: [**فعيل**] üzere. Ve inşad etti:
شقَقْتِ القلبَ ثم ذرَأْتِ فِيهِ *** هَواكِ فليمَ فالتَامَ الفُطُورُ  Ve bu babdandır: **ذرَأَ اللهُ الخَلْق يذرؤُهُم**. Allah Teâlâ dedi: ﴿**يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ**﴾ [Şûrâ 11].
  Ve babdan şâz olan şeylerden: onların sözü **أذْرَأْتُ فلاناً بكذا**: onu onunla düşkün kıldım. Ve **ابن الأعرابيّ**’den hikâye edildi: **ما بيني وبينه ذَرْءٌ**; yani engel.
  ( **ذرب** )  **الذال** ve **الراء** ve **الباء** tek bir asıldır; davranışında salahın zıddına delâlet eder: uygun olmayan şeye atılma ve cüretkârlıktan. Şu hâlde **الذَّرَبُ**: midenin bozulmasıdır. **أبو زيد** dedi: **في لِسانِ فلان ذَرَبٌ**, o da çirkin sözdür. Ve inşad etti:
أرِحْني واستَرِحْ مِنِّي فإنِّي *** ثَقِيلٌ مَحْمَلِي ذَرِبٌ لِسانِي  Ve **ابنُ الأعرابيّ** hikâye etti: **الذّرَبُ**: kılıçta olan pastır. Ve denir: **ذَرِبَ الجُرح**; eğer genişlemeyi artırır da ilacı kabul etmezse. Dedi:
أنت الطبيبُ لأدْواء القلوب إذا *** خِيِفَ المُطَاوِلُ من أدوائِها الذّرِبُ  Ve babda bir kelime kaldı; onun kıyası, zikrettiklerimizin geri kalanından uzak değildir; çünkü o salah’a delâlet etmez; o da **الذَّرَبَيَّا**’dır; o, musibettir. Denir: **رماه بالذَّرَبَيَّا**. **الكميت** dedi:
رمانِيَ بالآفات من كلِّ جانبٍ *** وبالذَّرَبَيَّا مُرْدُ فِهْرٍ وشِيبُها  ( **ذرح** )  **الذال** ve **الراء** ve **الحاء**: onun babının çoğu tek bir asıldır; o da bir şeyi bir şey üzerine dağıtmak; ona bir boya giydirmektir. Denir: **ذَرَّحْتُ الزّعفرانَ في الماء**; eğer ondan az bir şeyi onun içine koyduysam. Sonra denir: **أحْمَرُ ذَرِيحِيٌّ**; sanki kızıllık onun üzerine **ذُرِّحتْ**. Ve **الذَّرِيح**: develerin kendisine nisbet edildiği bir aygırdır. Ve bu, onun rengi için olabilir; **أحمر** denildiği gibi. Dedi:
  * **من الذَّرِيحيّاتِ ضَخْماً آرِكا** *
  Ve **الذرائح**: tepeler; teki **ذَريحة**. Ve onun rengi için böyle adlandırılması mümkündür. Allah عز وجلَّ dedi: ﴿**وَمِنَ الجِبالِ جُدَدٌ بيضٌ وحُمْرٌ**﴾[Fâtır 27].
  Ve babdandır ayrıca: **الذَّرَارِيح**; teki **ذُرُّوحَةٌ** ve **ذُرَّاحَةٌ** ve **ذُرَحْرَحة**. Denir: **ذَرّحَ طعامَه**; eğer onun içine bunu koyduysa. Ve bazı insanlar hikâye etti: **عَسَلٌ مُذَرَّحٌ**; üzerine su çoğaltılmıştır.
      Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ ر ح
طعـام مـذرح جعـل فيـه اذراريـح وهـي سـم‏.‏
وتقـول‏:‏ طـولا قلبـه علـى التباريـح وسقاه دم الذراريح وذرح الزعفران في الماء جعل فيه شيأ يسيرا منه وأحمر ذريحي‏:‏ قانيء‏.‏

##### Türkçe

ذ ر ح
**طعام مذرح**: içine **ذراريح** konulmuş yiyecek; ve o, zehirdir.

Ve dersin ki: “Kalbini **التباريح** üzerine çevirdi” ve ona **دم الذراريح** içirdi.

Ve **ذرح الزعفران في الماء**: suya ondan az bir şey koydu.

Ve **أحمر ذريحي**: koyu kırmızı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ذَرَّحَ الشيءَ في الريح: كذَرَّاه؛ عن كراع. وذَرَّحَ الزعفرانَ وغيره في الماءِ تَذْريحاً: جعل فيه منه شيئاً يسيراً. وأَحْمَرُ ذَرِيحيٌّ: شديد الحمرة؛ قال:
من الذَّرِيحِيَّاتِ جَعْداً آرِكا
(* قوله «جعداً» أَنشده الجوهري ضخماً.)
وقد استشهد بهذا البيت على معنى آخر.
والذَّرِيحِيَّاتُ من الإِبل: منسوبات إِلى فحل يقال له ذَرِيحٌ؛ وأَنشد البيت المذكور.
والمُذَرَّحُ من اللبن: المَذِيقُ الذي أُكْثِرَ عليه من الماء. وذَرَّحَ إِذا صَبَّ في لبنه ماء ليكثر. أَبو زيد: المَذِيقُ والضَّيْحُ والمُذَرَّحُ والذَّرَاحُ والذُّلاحُ والمُذَرَّقُ، كلُّه: من اللبن الذي مُزِجَ بالماء.
أَبو عمرو: ذَرَّحَ إِذا طَلَى إِداوته الجديدة بالطين لتَطِيبَ رائحتُها؛ وقال ابن الأَعرابي: مَرَّخَ إِداوته، بهذا المعنى. والذَّرِيحة: الهَضْبَة. والذَّرِيحُ. الهِضابُ.
والذَّرَحُ: شجر تتخذ منها الرِّحالة.
وبنو ذَرِيح: قومٌ، وفي التهذيب: بنو ذَرِيح من أَحياء العرب. وأَذْرُحُ: موضع؛ وفي حديث الحَوْض: بين جَنْبَيْه كما بين جَرْباءَ وأَذْرُحَ، بفتح الهمزة وضم الراء وحاء مهملة، قرية بالشام وكذلك جَرْياءُ؛ قال ابن الأَثير: هما قريتان بالشام بينهما مسيرة ثلاث ليال. والذُّراحُ والذَّرِيحة والذُّرَحْرَحَة والذُّرَحْرَحُ والذُّرُوحْرُحُ والذُّرَّحْرَحُ والذُّرُّوحَة والذُّرُّوحُ، رواها كراع عن اللحياني، كل ذلك: دُوَيْبَّة أَعظم من الذباب شيئاً، مُجَزَّعٌ مُبَرْقَشٌ بحُمْرة وسواد وصفرة، لها جناحان تطير بهما، وهو سَمٌّ قاتل، فإِذا أَرادوا أَن يَكْسِروا حَدَّ سَمِّه خلطوه بالعَدَسِ فيصير دواء لمن عضَّه الكَلبُ الكَلِبُ: والجمع ذُرَّاحٌ
(* قوله «والجمع ذرّاح» كذا بالأصل بهذا الضبط،
والذي يظهر أَنه تحريف عن ذرارح، بدليل الشاهد وان ثبت في شرح القاموس حيث قال: والجمع ذرّاح كما في اللسان، قال أبو حاتم: الذراريح الوجه، وإنما يقال ذرارح في الشعر اهـ.) وذَرَارِيحُ؛ قال:
فلما رأَتْ أَن لا يُجِيبَ دُعاءَها،
سَقَتْه، على لَوْحٍ، دِماءَ الذَّرارِح
الأَزهري عن اللحياني: الذُّرْنُوح لغة في الذِّرِّيح. والذُّرَحْرَحُ أَيضاً: السم القاتل؛ قال:
قالت له: وَرْياً، إِذا تَنَحْنَحْ،
يا ليتَه يُسْقَى على الذُّرَحْرَحْ
وطعام مُذَرَّح: مَسْمُوم، وفي التهذيب: طعام مَذْرُوح.
وذَرَحَ طعامَه إِذا جعل فيه الذَّراريح؛ قال سيبويه: واحد الذَّرارِيح ذُرَحْرَحٌ وليس عنده في الكلام فُعُّول بواحدة، وكان يقول سَبُّوح قَدُّوس، بفتح أَولهما. وذُرَحْرَحٌ فُعَلْعَلٌ، بضم الفاء وفتح العينين، فإِذا صغَّرتَ حذفت اللام الأُولى، وقلت ذُرَيْرِحٌ، لأَنه ليس في الكلام فَعْلَعٌ إِلاَّ حَدْرَدٌ. الأَزهري عن أَبي عمرو: الذَراريح تنبسط على الأَرض، حُمْرٌ ، واحدتها ذَرِيحةٌ.

##### Türkçe

**ذَرَّحَ** şeyi rüzgârda: **ذَرَّاه** gibi; Kırâ‘dan. Ve **ذَرَّحَ** safranı ve başkasını suda **تَذْريحاً**: onda ondan az bir şey yaptı. Ve **أَحْمَرُ ذَرِيحيٌّ**: kızıllığı şiddetli; dedi ki:
من الذَّرِيحِيَّاتِ جَعْداً آرِكا
(*Onun “**جعداً**” sözü: Cevherî onu “iri” diye rivayet etti.)
Ve bu beyitle başka bir mânaya da şahit getirilmiştir.

Ve **الذَّرِيحِيَّاتُ** develerden: **ذَرِيحٌ** denilen bir aygıra nispet edilenlerdir; ve zikredilen beyti inşad etti.

Ve sütten **المُذَرَّحُ**: üzerine sudan çokça katılmış olan **المَذِيقُ**tur.

Ve **ذَرَّحَ**: çoğaltsın diye sütüne su döktüğü zaman. Ebû Zeyd: **المَذِيقُ** ve **الضَّيْحُ** ve **المُذَرَّحُ** ve **الذَّرَاحُ** ve **الذُّلاحُ** ve **المُذَرَّقُ**, hepsi: su ile karıştırılmış süttendir.

Ebû Amr: **ذَرَّحَ**: kokusu güzelleşsin diye yeni kırbasını çamurla sıvadığı zaman; İbnü’l-A‘râbî dedi ki: bu mânada **مَرَّخَ** kırbasını.

Ve **الذَّرِيحة**: tepe. Ve **الذَّرِيحُ**: tepeler.

Ve **الذَّرَحُ**: ondan semer yapılan bir ağaçtır.

Ve **بنو ذَرِيح**: bir kavimdir; ve Tehzîb’de: **بنو ذَرِيح** Arapların kabilelerinden bir kabiledir.

Ve **أَذْرُحُ**: bir yerdir; ve havuz hadîsinde: “iki yanı arasında, **جَرْباءَ** ile **أَذْرُحَ** arası gibi”; hemzenin fethi, râ’nın zammı ve ihmâl edilmiş hâ ile; Şam’da bir köydür; **جَرْياءُ** da böyledir; İbnü’l-Esîr dedi ki: ikisi Şam’da iki köydür, aralarında üç gecelik yolculuk vardır.

Ve **الذُّراحُ** ve **الذَّرِيحة** ve **الذُّرَحْرَحَة** ve **الذُّرَحْرَحُ** ve **الذُّرُوحْرُحُ** ve **الذُّرَّحْرَحُ** ve **الذُّرُّوحَة** ve **الذُّرُّوحُ**; bunları Kırâ‘, Lihyânî’den rivayet etti; bunların hepsi: sinekten biraz daha büyük bir küçük canlıdır; kızıllık, siyahlık ve sarılıkla alacalı, benekli; onunla uçtuğu iki kanadı vardır; ve o öldürücü bir zehirdir; zehrinin keskinliğini kırmak istedikleri zaman onu mercimekle karıştırırlar da kuduz köpeğin ısırdığı kimse için ilaç olur: çoğulu **ذُرَّاحٌ**
(*Onun “çoğulu **ذرّاح**” sözü: asılda bu ضبط ile böyledir; görünen odur ki **ذرارح**’tan bir tahriftir; şahit sebebiyle; ve Kâmûs şerhinde sabit olmuştur; orada dedi ki: çoğulu **ذرّاح** Lisân’da olduğu gibi; Ebû Hâtim dedi ki: **الذراريح** “yüz”dür; ancak şiirde **ذرارح** denir, son.)
ve **ذَرَارِيحُ**; dedi ki:
فلما رأَتْ أَن لا يُجِيبَ دُعاءَها،
سَقَتْه، على لَوْحٍ، دِماءَ الذَّرارِح

Ezherî, Lihyânî’den: **الذُّرْنُوح** **الذِّرِّيح** hakkında bir lehçedir. Ve **الذُّرَحْرَحُ** da: öldürücü zehirdir; dedi ki:
قالت له: وَرْياً، إِذا تَنَحْنَحْ،
يا ليتَه يُسْقَى على الذُّرَحْرَحْ

Ve **طعام مُذَرَّح**: zehirlenmiş; ve Tehzîb’de: **طعام مَذْرُوح**.

Ve **ذَرَحَ** yemeğini: içine **الذَّراريح** yaptığı zaman; Sîbeveyh dedi ki: **الذَّرارِيح**in teki **ذُرَحْرَحٌ**tur; ve onun yanında sözde tekili olan **فُعُّول** yoktur; ve “**سَبُّوح** **قَدُّوس**” derdi, ikisinin evvelini فتح ile. Ve **ذُرَحْرَحٌ** **فُعَلْعَلٌ**dür; fâ’nın zammı ve iki ‘ayn’ın fethi ile; küçülttüğün zaman birinci lâm’ı düşürürsün ve **ذُرَيْرِحٌ** dersin; çünkü sözde **فَعْلَعٌ** yoktur, ancak **حَدْرَدٌ** vardır. Ezherî, Ebû Amr’dan: **الذَراريح** yere yayılır, kırmızıdır; onun bir tanesi **ذَرِيحةٌ**dur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ذ ر ح * * الذُّرَّاحُ * بوزن التفاح و * الذُّرُّوحُ * بوزن السبوح دوبية حمراء منقطة بسواد وهي من السموم والجمع * الذَّرَارِيحُ * وقال سيبويه واحد الذراريح * ذُرَحْرَحُ * بوزن مدحرج وليس عنده في الكلام فُعول أصلا وكان يقول سبوح وقدوس بفتح أولهما

##### Türkçe

* ذ ر ح * * **الذُّرَّاحُ** * elma vezninde ve * **الذُّرُّوحُ** * **السَّبُوح** vezninde: siyahla benekli kırmızı bir böcek; o, zehirlerdendir. Çoğulu * **الذَّرَارِيحُ** *’tir. Sîbeveyh dedi ki: **الذراريح**’in teki * **ذُرَحْرَحُ** *’tur, **مُدَحْرَج** vezninde; onun nezdinde sözde aslında **فُعُول** yoktur. Ve o, **سَبُوح** ve **قَدُّوس** derdi; ikisinin de evvelini fetha ile.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الذراح، كزنار  ، وبه صدر الجوهري والزمخشري  وقدوس  -بالضم على الشذوذ. وهو أحد الألفاظ الثلاثة التي لا نظير لها، جاءت بالضم على خلاف الأصل: سبوح وقدوس وذروح، لأن الأصل في كل فعول أن يكون مفتوحا. وفي الصحاح: وليس عند سيبويه في الكلام فعول بواحدة. وكان يقول: سبوح وقدوس، بفتح أوائلهما. قال شيخنا: قلت: يريد بالضم، وبواحدة معناه فقط، وكثيرا ما يستعملونه بمعنى البتة. قلت: وفي هامش الصحاح: قال ابن بري: قول بواحدة: أي بضمة واحدة، يعني في الفاء. وإنما الصواب أن يكون بضمتين: ضم الفاء والعين كذا وجدت. وما ذكره شيخنا أقرب. قال شيخنا: وقوله: وكان يقول: سبوح وقدوس، بفتح أوائلهما، صريح في أن سيبويه لم يحك الضم فيهما. وليس كذلك، فإن سيبويه حكى الضم فيهما مع الفتح أيضا، كما في الكتاب وشروحه. والعجب من المصنف كيف غفل عن التنبيه عن هذا -  وسكين  أي بالكسر،  وسفود  أي بالفتح، وهو الأصل في فعول، كما تقدم التنبيه عليه،  وصبور، وغراب، وسكر  ، وفي نسخة: قبر،  وكنينة  هكذا بالنون من الكن. وفي نسخة: سكينة،  والذرنوح بالنون  مع ضم أوله، وحكى جماعة فيه الفتح أيضا، لأن وزنه فعنول لأن نونه زائدة، فلا يرد ضابط فعلول، كما لا يخفى؛ قاله شيخنا، وجمعوه على ذرانح؛ حكاه أبو حاتم وأنشد:
  ولما رأت أن الحتوف اجتنبنني                      سقتني على لوح دماء الذرانح قال شيخنا: قلت: وصواب الإنشاد:
  فلما رأت أن لا يجيب دعاءها                      سقته على لوح دماء الذرارح

  قاله ابن منظور وغيره،   والذرحرح  بالضم،  وتفتح الراآن، وقد يشدد ثانيه  يعني الراء الأولى، وقد تكسر الراء الثانية أيضا، عن ابن سيده. فهذه اثنتا عشرة لغة. وقد يؤخذ منه بالعناية أربع عشرة. ومع ذلك فقد فاتته لغات كثيرة غير الكنى. منها ذرح كصرد، حكاها ابن عديس عن ابن السيد. وذراح ككتان، حكي عن ابن عديس عن ابن خالويه أنه حكاه عن الفراء. وذريحة بالكسر والتشديد وهاء التأنيث، حكاها ابن التياني وابن سيده. وذرحرحة بالضبط المتقدم بهاء. وذروحة بالضم وهاء، حكاهما ابن سيده. وذرنوحة بالضم مع هاء، حكاها ابن سيده في الفرق وابن درستويه وأبو حاتم. فهؤلاء ست لغات. وأما الألفاظ التي وردت بالكنية  فقد  حكاها كراع في المجرد، قال: وطائر صغير يقال له أبو ذرحرح، وأبو ذرياح وأبو ذراح، وأبو ذرحرحة لا ينصرف مثل ابن فنبرة. كل ذلك  دويبة  . قال ابن عديس: أعظم من الذباب  حمراء منقطة بسواد  ، قال ابن عديس: مجزع مبرقش بحمرة وسواد وصفرة، لها جناحان،  تطير  بهما،  وهي من السموم  القاتلة. فإذا أرادوا أن يكسروا حر سمه خلطوه بالعدس، فيصير دواء لمن عضه الكلب الكلب. وقال ابن الدهان اللغوي: الذروح: ذباب منمنم بصفرة وبياض، وفرخه الديلم. وقال التدميري في شرح الفصيح: هو اسم طائر، فيما نقلته من خط القاضي أبي الوليد. قال التدميري: وذكر بعض حذاق الأطباء أن الذروح حيوان دودي، كأنه نسبة إلى الدود تشبيها به، في قدر الإصبع، وهو صنوبري الشكل، ورأسه في أغلظ موضع منه. وقال ابن درستويه: هي دابة طيارة تشبه الزنبور، من السموم القاتلة.  ج ذراريح  ، وذراح، كما في اللسان. وحكى هي زنابير مسمومة، ولم يصفها. قال أبو حاتم: الذراريح الوجه، وإنما يقال: ذرارح في الشعر. وفي الصحاح: وقال سيبويه: واحد الذراريح ذرحرح قال الراجز:
  قالت له وريا إذا تنحـنـح
  يا ليته يسقى على الذرحرح وهو فعلعل، بضم الفاء وفتح العينين. فإذا صغرت حذفت اللام الأولى وقلت: ذريرح، لأنه ليس في الكلام فعلع إلا حدرد. قال شيخنا: ويأتي في حدرد في الدال: أنه اسم رجل.  وذرح الطعام كمنع: جعله  أي الذروح  فيه  . وطعام مذروح، كما في الأساس والتهذيب،  كذرحه  تذريحا. وفي الصحاح: وذرحت الزعفران وغيره في الماء تذريحا: إذا جعلت فيه منه شيئا يسيرا. ذرح  الشيء في الريح: ذراه  عن كراع. يقال:  أحمر ذريحي، كوزيري: أرجوان  بالضم، أي شديد الحمرة. وفي الأساس:  قانئ  . وهو من الألفاظ المؤكدة للألوان، كأبي ناصع، وأخضر يانع؛ أورده الزمخشري في الكشاف.  والذريح  كأمير:  الهضاب، واحده  الذريحة  بهاء  . الذريح  : فحل تنسب إشليه الإبل  وهي الذريحيات. قال الراجز:
  من الذريحيات ضخما آركا

  ذريح:  أبو حي  من أحياء العرب؛ كذا في التهذيب.  وذريح، كزبير، الحميري  ، أبو المثنى الكوفي:  محدث  ، يروى عن علي، وعنه الحارث بن جميلة. ذريح  كأمير: جماعة  .  والذرح، محركة: شجر تتخذ منه الرحالة  للإبل. ذرح  كزفر: والد يزيد السكوني  ، بفتح السين المهملة.  وذو ذراريح: قيل باليمن  من الأقيال الحميرية،  وسيد لتميم  .  ولبن  مذرح ومذيق، كذلك  عسل مذرح، كمعظم  : إذا  غلب عليهما الماء  . وقد ذرح إذا صب في لبنه ماء ليكثر.  والتذريح: طلاء الإداوة الجديدة بالطين لتطيب  رائحتها؛ قاله أبو عمرو. وقال ابن الأعرابي: مرخ إداوته بهذا المعنى.  ولبن ذراح، كسحاب  ومذرح، كذلك، ومذرق ومذلق:  ضياح  أي ممزوج بالماء؛ عن أبي زيد.  وأذرح، بضم الراء  مع فتح أوله: موضع. وقيل:  د، بجنب جرباء  ، قال ابن الأثير: هما قريتان  بالشأم  ، وقد جاء ذكره في حديث الحوض: وبينهما مسيرة ثلاثة أميال على الصحيح،  وغلط من قال: بينهما ثلاثة أيام. و  قد ذكر في ج ر ب  وتقدم ما يتعلق به.

##### Türkçe

**الذراح**; **زنار** gibi; ve bununla el-Cevherî ve ez-Zemahşerî başlamıştır; ve **قدوس** —(ضم ile) şâz olarak. Ve o, benzeri olmayan üç lafızdan biridir; asla aykırı olarak ضم ile gelmiştir: **سبوح** ve **قدوس** ve **ذروح**; çünkü her **فعول**’ün aslı, مفتوح olmasıdır. Ve **الصحاح**’ta: Sîbeveyh’in kelâmda tek bir (şekilde) **فعول**’ü yoktur. Ve derdi ki: **سبوح** ve **قدوس**, ikisinin evvellerini فتح ile. Şeyhimiz dedi: Dedim: ضم ile kasteder; ve “bir tane” ile muradı “sadece”dir; ve onu çoğu kez “asla” mânasında kullanırlar. Dedim: Ve **الصحاح**’ın hâmişinde: İbn Berrî dedi: “bir tane” sözü: yani tek bir ضمة ile; yani **الفاء**’da. Halbuki doğru olan iki ضمة ile olmasıdır: **الفاء** ve **العين**’in ضم edilmesi; böyle buldum. Şeyhimizin zikrettiği daha yakındır. Şeyhimiz dedi: Ve onun sözü: “Ve derdi ki: **سبوح** ve **قدوس**, ikisinin evvellerini فتح ile” Sîbeveyh’in ikisinde ضم’ü nakletmediğine açık bir delildir. Öyle değildir; çünkü Sîbeveyh ikisinde ضم’ü de فتح ile beraber nakletmiştir; **الكتاب**’ta ve şerhlerinde olduğu gibi. Ve musanniften şaşılır: buna tenbih etmekten nasıl gaflet etti — ve **سكين** yani kesr ile; ve **سفود** yani فتح ile; ve o, **فعول**’de asıldır; daha önce buna tenbih geçtiği gibi; ve **صبور**; ve **غراب**; ve **سكر**. Ve bir nüshada: **قبر**. Ve **كنينة**; işte böyle **النون** ile, **الكن**’den. Ve bir nüshada: **سكينة**. Ve **الذرنوح** **النون** ile, evvelinin ضم’ü ile beraber; ve bir cemaat onda فتح’ı da nakletti; çünkü vezni **فعنول**’dür; zira **النون**’u zâiddir; böylece **فعلول**’ün kâidesi ona dönmez; gizli olmadığı üzere; bunu şeyhimiz söyledi. Ve onu **ذرانح** üzerine cem‘ ettiler; Ebû Hâtim nakletti ve inşâd etti:
  ولما رأت أن الحتوف اجتنبنني                      سقتني على لوح دماء الذرانح
Şeyhimiz dedi: Dedim: Ve inşâdın doğrusu:
  فلما رأت أن لا يجيب دعاءها                      سقته على لوح دماء الذرارح

Bunu İbn Manzûr ve başkaları söyledi. Ve **الذرحرح** ضم ile; ve iki **الراء** فتحlanır; ve ikincisi şeddelenebilir — yani birinci **الراء**; ve ikinci **الراء** da kesr edilebilir; İbn Sîde’den. İşte bunlar on iki lügattir. Ve ondan, itina ile, on dört alınabilir. Bununla beraber, **الكنى**’dan başka birçok lügatı kaçırmıştır. Onlardan: **ذرح** **صرد** gibi; İbn ‘Adîs, İbn es-Seyyid’den nakletti. Ve **ذراح** **كتان** gibi; İbn ‘Adîs’ten, İbn Hâlaveyh’ten nakledildi: onu el-Ferrâ’dan nakletmiş. Ve **ذريحة** kesr ile ve teşdîd ile ve müenneslik **هاء**’sı ile; İbn et-Teyyânî ve İbn Sîde nakletti. Ve **ذرحرحة** önceki ضبط ile, **هاء** ile. Ve **ذروحة** ضم ile ve **هاء** ile; ikisini İbn Sîde nakletti. Ve **ذرنوحة** ضم ile, **هاء** ile beraber; İbn Sîde **الفرق**’ta, İbn Dürüstüveyh ve Ebû Hâtim nakletti. İşte bunlar altı lügattir. **الكنية** ile vârid olan lafızlara gelince: onları Kurâ‘ **المجرد**’de nakletti; dedi ki: Ve küçük bir kuş; ona **أبو ذرحرح** ve **أبو ذرياح** ve **أبو ذراح** ve **أبو ذرحرحة** denir; **ابن فنبرة** gibi munsarif olmaz. Bunların hepsi bir **دويبة**’dir. İbn ‘Adîs dedi: Sinekten daha büyüktür; siyahla benekli kırmızıdır. İbn ‘Adîs dedi: Kırmızı, siyah ve sarı ile çizgili, alacalıdır; iki kanadı vardır; onlarla uçar; ve o, öldürücü zehirlerdendir. Zehrinin hararetini kırmak istediklerinde onu mercimekle karıştırırlar; böylece, köpeğin ısırdığı kimse için ilaç olur. Ve lugavî İbn ed-Dehhân dedi: **الذروح**: sarılık ve beyazlıkla nakışlı bir sinektir; ve yavrusu **الديلم**’dir. Ve et-Tedmîrî **شرح الفصيح**’te dedi: O, bir kuş adıdır; kadı Ebû’l-Velîd’in hattından naklettiğim üzere. Et-Tedmîrî dedi: Bazı mahir tabipler zikretti ki **الذروح** kurtçuklu bir hayvandır; sanki kurda nisbet edilmiştir, ona benzetme olarak; parmak miktarınca; ve çam kozalağı şeklindedir; ve başı, ondan en kalın yerindedir. İbn Dürüstüveyh dedi: O, eşekarısına benzeyen uçucu bir dabbedir; öldürücü zehirlerdendir. Çoğulu: **ذراريح**; ve **ذراح**; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve “zehirli eşekarılarıdır” diye nakletti; onu vasfetmedi. Ebû Hâtim dedi: **الذراريح** yüzdür; ancak şiirde **ذرارح** denir. Ve **الصحاح**’ta: Ve Sîbeveyh dedi: **الذراريح**’in teki **ذرحرح**’tır. Râciz dedi ki:
  قالت له وريا إذا تنحـنـح
  يا ليته يسقى على الذرحرح
Ve o **فعلعل**’dür; **الفاء**’nın ضم’ü ve iki **العين**’in فتح’ı ile. Küçülttüğünde birinci **اللام**’ı hazfeder ve **ذريرح** dersin; çünkü kelâmda **فعلع** yoktur; ancak **حدرد** (vardır). Şeyhimiz dedi: Ve **حدرد**’de **الدال**’da gelir: o, bir adam adıdır. Ve **ذرح** yemeği, **منع** gibi: onu — yani **الذروح**’u — onun içine koydu. Ve **مذروح** yemek; **الأساس** ve **التهذيب**’de olduğu gibi; **ذرحه** gibi, **تذريحا**. Ve **الصحاح**’ta: Ve **ذرحت** safranı ve başkasını suda **تذريحا**: ondan içine az bir şey koyduğun zaman. **ذرح** şeyi rüzgârda: onu **ذراه**; Kurâ‘dan. Denir ki: **أحمر ذريحي**; **وزيري** gibi: **أرجوان** (ضم ile); yani şiddetli kırmızılık. Ve **الأساس**’ta: **قانئ**. Ve o, renkler için te’kîd edici lafızlardandır; **أبي ناصع** ve **أخضر يانع** gibi; ez-Zemahşerî onu **الكشاف**’ta zikretti. Ve **الذريح** **أمير** gibi: tepeler; onun teki **الذريحة**’dır, **هاء** ile. **الذريح**: develerin **إشليه**’i ona nisbet edilen bir aygırdır; ve onlar **الذريحيات**’tır. Râciz dedi ki:
  من الذريحيات ضخما آركا

**ذريح**: Arapların kabilelerinden bir kabile; **التهذيب**’te böyle. Ve **ذريح**; **زبير** gibi; el-Himyerî; Ebû’l-Müsnâ el-Kûfî: bir **محدث**; Ali’den rivayet eder; ondan el-Hâris b. Cemîle (rivayet eder). **ذريح** **أمير** gibi: bir cemaat. Ve **الذرح** (harekeli): develer için **الرحالة** yapılan bir ağaç. **ذرح** **زفر** gibi: Yezîd es-Sekûnî’nin babası; **السين**’in فتح’ı ile, mu‘ceme olmayan. Ve **ذو ذراريح**: Yemen’de olduğu söylenmiştir; Himyerî **الأقيال**’den; ve Temîm’in efendisi. Ve **لبن** **مذرح** ve **مذيق**; aynı şekilde **عسل** **مذرح**; **معظم** gibi: ikisine su galip geldiği zaman. Ve **ذرح** etti: sütüne çoğaltsın diye su döktüğü zaman. Ve **التذريح**: yeni kırbanın çamurla sıvanmasıdır; kokusu güzelleşsin diye; bunu Ebû ‘Amr söyledi. İbn el-A‘râbî dedi: Kırbasını bu mânada sıvadı. Ve **لبن ذراح**; **سحاب** gibi; ve **مذرح**; aynı şekilde; ve **مذرق** ve **مذلق**: **ضياح** yani suyla karıştırılmış; Ebû Zeyd’den. Ve **أذرح**; **الراء**’nın ضm’ü ile, evvelinin فتح’ı ile beraber: bir yerdir. Ve denildi ki: bir **د**; **جرباء**’ın yanında. İbn el-Esîr dedi: İkisi Şam’da iki köydür; ve onun zikri havuz hadîsinde gelmiştir: sahih olana göre aralarında üç mil mesafe vardır; “aralarında üç gün (mesafe) vardır” diyen yanılmıştır. Ve **ج ر ب**’de zikredilmiştir; ve onunla ilgili olan geçti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَرَحَ الطَّعَامَ
1 ذَرَحَ الطَّعَامَ ذ : see 2. -A2- ذَرَحَ الشَّىْءَ فِى الرِّيحِ He winnowed the thing; syn. ذَرَّاهُ. (Kr, K.)

ذرّح الطَّعَامَ
2 ذرّح الطَّعَامَ ذ , (S, K,) inf. n. تَذْرِيحٌ; (S;) and ↓ ذَرَحَهُ, aor. ذَرِحَ ; (K;) He put ذَرَارِيح [or cantharides] into the food. (S, K.) ― -b2- ذرّحه فِى المَآءِ, inf. n. as above, He put a small quantity of it, namely, saffron, &c., into the water. (S.) ― -b3- And ذرّح, [or ذرّح لَبَنَهُ, (see ذَرَاحٌ, below,)] He poured water into his milk, in order that it might become much in quantity. (TA.) ― -b4- تَذْرِيحٌ also signifies The smearing with clay a new [water-vessel of skin such as is called] اـِدَاوَاة, in order that its odour may become good. (AA, K. *)

ذَرَحٌ
ذَرَحٌ ذ A certain tree, of which camels' saddles are made. (K, TA.) [Forskهl mentions, in his “ Flora Aeg. Ar., ” p. xcvi. a fabrile wood of an uncertain kind, of which spears, or lances, are made, called درح (thus with the unpointed د), brought from the region of San'à.]

ذُرَحٌ
ذُرَحٌ ذ : see ذُرَّاحٌ.

ذَرَاحٌ
ذَرَاحٌ ذ , applied to milk, i. q. صَيَاحٌ, (AA, K,) i. e. Mixed with water; as also ↓ مُذَرَّحٌ: (TA:) or the latter, milk, and honey, mixed with a larger quantity of water. (K.)

ذُرَاحٌ
ذُرَاحٌ ذ and أِبُو ذُرَاحٍ: see ذُرَّاحٌ.

ذَرُوحٌ
ذَرُوحٌ ذ : see ذُرَّاحٌ.

ذَرِيحٌ
ذَرِيحٌ ذ [a coll. gen. n.] i. q. هِضَابٌ [i. e. Hills; or mountains spreading over the surface of the ground; &c.]: n. un. with ة. (S, K.)

ذَرِيحَةٌ
ذَرِيحَةٌ ذ : see ذُرَّاحٌ.

أَحْمَرُ ذَرِيحِىٌّ
أَحْمَرُ ذَرِيحِىٌّ ذ Intensely red; (S, A;) i. e. (TA) i. q. أُرْجُوَانٌ. (K, TA.) -A2- اـِبِلٌ ذَرِيحِيَّاتٌ A certain race of camels, so called in relation to a stallion named ذَرِيحٌ. (S, K. *)

ذُرَّحٌ
ذُرَّحٌ ذ : see what next follows.

ذَرَّاحٌ
ذَرَّاحٌ ذ : see what next follows.

ذُرَّاحٌ
ذُرَّاحٌ ذ and ↓ ذُرُّوحٌ, (S, A, K,) the latter (respecting which see below) anomalous in form, (TA,) and ↓ ذَرُّوحٌ, (K,) agreeably with analogy, (TA,) and ↓ ذِرَّيحٌ (K) and ↓ ذَرَّاحٌ (Fr) and ↓ ذَرُوحٌ and ↓ ذُرَاحٌ (K) and ↓ ذُرَحٌ (IO) and ↓ ذُرَّحٌ (K) and ↓ ذُرُّوحَةٌ and ↓ ذِرَّيحَةٌ (ISd) and ↓ ذَرِيحَةٌ and ↓ ذُرْنُوحٌ (K) and ↓ ذَرْنُوحٌ, accord. to some, (TA,) and ↓ ذُرْنُوحَةٌ (ISd) and ↓ ذُرَحْرَحٌ and ↓ ذُرُحْرُحٌ, and ↓ the second letter [in the latter of these two forms, or in both,] is sometimes doubled by teshdeed, (K,) and sometimes the second ر is meksoorah, and the termination ة is also added thereto, (ISd,) and ↓ أَبُو ذرحرحٍ and ↓ ابو ذَرْيَاحٍ and ↓ ابو ذُرَاحٍ, and ↓ ابو ذرحرحةَ imperfectly decl., (Kr,) [The cantharis, or Spanish fly;] a kind of insect of a red colour, (S, A, K,) spotted, or speckled, with black, which flies, (S, K,) and is of a poisonous nature; (S, K;) a kind of insect larger than the common fly, variegated with red and black and yellow, having a pair of wings with which it flies, and of a deadly poisonous nature: when they desire to allay the heat of its poison, they mix it with lentils, and so mixed it becomes a remedy for him who has been bitten by a mad dog: (IO:) Ibn-Ed-Dahhلn the Lexicologist says that the ذرّوح is a kind of fly variegated with yellow and white; and what is called فَرْخَةُ الدَّيْلَمِ: by certain of the acute physicians it is described as حَيَوَانٌ دُودِىٌّ, app. meaning a worm-like animal, of the size of the finger, and of a conical shape, the head of which is at the thickest part of it: and IDrst says that it is a flying insect, resembling the زُنْبُور [or hornet], and of a deadly poisonous nature. (TA.) It is observed in the S, with reference to ذُرُّوحٌ, that, in the opinion of Sb, لَيْسَ فِى الكَلَامِ فُعَّوْلٌ بِوَاحِدَةٌ; meaning, there is not in the language a subst. (as distinguished from an epithet) of the measure فُعَّوْلٌ; (marg. note in a copy of the S;) or his meaning is, [there is not a word of this measure] with damm alone; (MF;) or with a single dammeh, that is, to the ف; but with dammeh to the ف and to the ع: (IB:) and it is added in the S, that he (Sb) used to say سَبُّوحٌ and قَدُّوسٌ: Sb, however, also mentions the forms سُبُّوحٌ and قُدُّوسٌ. (MF.) The pl. is ذَرَايِحُ: (S, K:) in the L, ذُرَّاحٌ is also said to be a pl.: and Kr mentions ذَرَارِحُ; but AHلt says that this last is only used in poetry. (TA.) Sb says that the sing. of ذَرَارِيحُ is ذُرَحْرَحٌ, (or, in other words, that one of the [insects called] ذراريح is [called] ذرحرح,) which is of the measure فُعَلْعَلٌ, and of which the dim. is ↓ ذُرَيْرِحٌ, formed by throwing out the first ذُريْرِحٌ; [not ح, as it would be by rule, making it of the measure ذُرَيْحِرٌ, and its curtailed original فُعَيْلِعٌ;] for there is not in the language a word of the measure فعلع, except فعلع, (S,) which is the proper name of a man. (MF.) AHلt cites a verse in which حَدْرَدٌ occurs as pl. of ذَرَانِحُ; but the correct reading is ذرنوح. (MF.)

ذَرَارِحُ
ذَرَارِحُ ذ and ذَرُّوحٌ and ذُرُّوحٌ: see ذُرَّاحٌ.

ذِرِّيحٌ
ذِرِّيحٌ ذ and ذِرِّيحَةٌ: see ذُرَّاحٌ.

ذُرْنُوحٌ
ذُرْنُوحٌ ذ and ذَرْنُوحٌ and ذُرْنُوحَةٌ: see ذُرَّاحٌ.

أَبُو ذَرْيَاحٍ
أَبُو ذَرْيَاحٍ ذ : see ذُرَّاحٌ.

ذُرَحْرَحٌ
ذُرَحْرَحٌ ذ and ذُرُحْرُحٌ and ذرّحرح and أَبُو ذرحرحٍ and أَبُو ذرحرحةَ: see ذُرَّاحٌ.

ذُرَيْرِحٌ
ذُرَيْرِحٌ ذ dim. of ذُرَحْرَحٌ: see ذُرَّاحٌ.

مُذَّرَحٌ
مُذَّرَحٌ ذ : see ذَرَاحٌ.

طَعَامٌ مَذْرُوحٌ
طَعَامٌ مَذْرُوحٌ ذ Food into which cantharides (ذَرَارِيح) have been put. (TA.)

##### Türkçe

ذَرَحَ الطَّعَامَ
1 **ذَرَحَ الطَّعَامَ** ذ : 2’ye bak. -A2- **ذَرَحَ الشَّىْءَ فِى الرِّيحِ** Şeyi rüzgârda savurdu; eşanlamlısı **ذَرَّاهُ**. (Kr, K.)

ذرّح الطَّعَامَ
2 **ذرّح الطَّعَامَ** ذ , (S, K,) mastar **تَذْرِيحٌ**; (S;) ve ↓ **ذَرَحَهُ**, muzârîsi **ذَرِحَ** ; (K;) Yemeğin içine **ذَرَارِيح** [yahut kantharides] koydu. (S, K.) ― -b2- **ذرّحه فِى المَآءِ**, mastar yukarıdaki gibi, Onun az bir miktarını, yani safran vb.’yi suya koydu. (S.) ― -b3- Ve **ذرّح**, [yahut **ذرّح لَبَنَهُ**, (aşağıda **ذَرَاحٌ**’a bak,)] Sütüne su döktü; miktarca çok olsun diye. (TA.) ― -b4- **تَذْرِيحٌ** ayrıca, yeni [**اـِدَاوَاة** denilen deri su kabını] kokusu güzel olsun diye çamurla sıvama anlamına gelir. (AA, K. *)

ذَرَحٌ
**ذَرَحٌ** ذ Develerin semerlerinin yapıldığı belirli bir ağaç. (K, TA.) [Forskهl, “ Flora Aeg. Ar., ” s. xcvi’da, mızrakların yahut kargıların yapıldığı, türü belirsiz bir işlik ağacını zikreder; adı **درح** (noktasız **د** ile böyle) olup San‘â bölgesinden getirilir.]

ذُرَحٌ
**ذُرَحٌ** ذ : **ذُرَّاحٌ**’a bak.

ذَرَاحٌ
**ذَرَاحٌ** ذ , süte nispetle, **صَيَاحٌ** ile aynı; (AA, K,) yani Su ile karıştırılmış; bunun gibi ↓ **مُذَرَّحٌ**: (TA:) yahut ikincisi, süt ve balın daha çok miktarda su ile karıştırılmışı. (K.)

ذُرَاحٌ
**ذُرَاحٌ** ذ ve **أِبُو ذُرَاحٍ**: **ذُرَّاحٌ**’a bak.

ذَرُوحٌ
**ذَرُوحٌ** ذ : **ذُرَّاحٌ**’a bak.

ذَرِيحٌ
**ذَرِيحٌ** ذ [cem‘î cins isim] **هِضَابٌ** ile aynı [yani tepeler; yahut yer yüzüne yayılmış dağlar; vb.]: tekili ة ile. (S, K.)

ذَرِيحَةٌ
**ذَرِيحَةٌ** ذ : **ذُرَّاحٌ**’a bak.

أَحْمَرُ ذَرِيحِىٌّ
**أَحْمَرُ ذَرِيحِىٌّ** ذ Pek şiddetli kırmızı; (S, A;) yani (TA) **أُرْجُوَانٌ** ile aynı. (K, TA.) -A2- **اـِبِلٌ ذَرِيحِيَّاتٌ** **ذَرِيحٌ** adlı bir aygıra nispetle böyle adlandırılan belirli bir deve ırkı. (S, K. *)

ذُرَّحٌ
**ذُرَّحٌ** ذ : hemen ardından gelene bak.

ذَرَّاحٌ
**ذَرَّاحٌ** ذ : hemen ardından gelene bak.

ذُرَّاحٌ
**ذُرَّاحٌ** ذ ve ↓ **ذُرُّوحٌ**, (S, A, K,) ikincisi (aşağıya bakılacak olan) şekilce kıyas dışı; (TA,) ve ↓ **ذَرُّوحٌ**, (K,) kıyasa uygun olarak; (TA,) ve ↓ **ذِرَّيحٌ** (K) ve ↓ **ذَرَّاحٌ** (Fr) ve ↓ **ذَرُوحٌ** ve ↓ **ذُرَاحٌ** (K) ve ↓ **ذُرَحٌ** (IO) ve ↓ **ذُرَّحٌ** (K) ve ↓ **ذُرُّوحَةٌ** ve ↓ **ذِرَّيحَةٌ** (ISd) ve ↓ **ذَرِيحَةٌ** ve ↓ **ذُرْنُوحٌ** (K) ve ↓ **ذَرْنُوحٌ**, bazılarına göre; (TA,) ve ↓ **ذُرْنُوحَةٌ** (ISd) ve ↓ **ذُرَحْرَحٌ** ve ↓ **ذُرُحْرُحٌ**, ve ↓ [bu iki şekilden ikincisinde, yahut her ikisinde,] ikinci harf bazen teşdîd ile iki kat yapılır, (K,) ve bazen ikinci **ر** meksûre olur ve sonuna ة de eklenir, (ISd,) ve ↓ **أَبُو ذرحرحٍ** ve ↓ **ابو ذَرْيَاحٍ** ve ↓ **ابو ذُرَاحٍ**, ve ↓ **ابو ذرحرحةَ** gayr-i munsarif olarak, (Kr,) [Kantharis, yahut İspanyol sineği;] kırmızı renkli bir böcek türü, (S, A, K,) siyahla benekli yahut alacalı, uçan, (S, K,) ve zehirli tabiatlı; (S, K;) sıradan sinekten daha büyük, kırmızı ve siyah ve sarı ile alacalı, uçtuğu bir çift kanadı olan, öldürücü derecede zehirli tabiatlı bir böcek türü: zehrinin hararetini yatıştırmak istediklerinde onu mercimekle karıştırırlar; böyle karıştırılınca kuduz köpek ısırdığı kimse için bir ilaç olur: (IO:) Lugatçı İbn-Ed-Dahhلn der ki **الذّرّوح** sarı ve beyazla alacalı bir sinek türüdür; ve **فَرْخَةُ الدَّيْلَمِ** diye adlandırılan şeydir: keskin tabiplerin bir kısmınca **حَيَوَانٌ دُودِىٌّ** diye vasfedilir; görünüşe göre parmak büyüklüğünde ve konik biçimde, başı onun en kalın yerinde olan kurtçuk benzeri bir hayvan demektir: ve IDrst der ki o, **زُنْبُور**’a [yahut eşekarısına] benzeyen, uçan bir böcektir ve öldürücü derecede zehirli tabiatlıdır. (TA.) S’de, **ذُرُّوحٌ** ile ilgili olarak, Sb’nin görüşüne atıfla şu kaydedilir: **لَيْسَ فِى الكَلَامِ فُعَّوْلٌ بِوَاحِدَةٌ**; yani dilde ölçüsü **فُعَّوْلٌ** olan bir isim (sıfattan ayrılan bir isim) yoktur; (S’nin bir nüshasının kenar notu;) yahut onun maksadı, [bu ölçüde bir kelime] yalnız damme ile yoktur; (MF;) yahut tek bir damme ile, yani **ف**’ye damme ile; fakat **ف**’ye ve **ع**’ye damme ile [vardır]: (IB:) ve S’de eklenir ki o (Sb) **سَبُّوحٌ** ve **قَدُّوسٌ** derdi: ancak Sb, **سُبُّوحٌ** ve **قُدُّوسٌ** şekillerini de zikreder. (MF.) Çoğulu **ذَرَايِحُ**’tur: (S, K:) L’de **ذُرَّاحٌ**’ın da bir çoğul olduğu söylenir: ve Kr **ذَرَارِحُ**’u zikreder; fakat AHلt der ki bu sonuncu yalnız şiirde kullanılır. (TA.) Sb der ki **ذَرَارِيحُ**’ın tekili **ذُرَحْرَحٌ**’tır, (yahut başka bir deyişle, [**ذراريح** denilen böceklerden] birine **ذرحرح** denir,) bu da ölçüsü **فُعَلْعَلٌ** olan bir şekildir; bunun küçültmesi ↓ **ذُرَيْرِحٌ**’tir; ilk **ذ**’yi atmak suretiyle yapılmıştır: **ذُريْرِحٌ**; [kural gereği olacağı üzere **ح** değil; onu ölçüsü **ذُرَيْحِرٌ** yaparak ve kısaltılmış aslını **فُعَيْلِعٌ** kılarak değil;] çünkü dilde ölçüsü **فعلع** olan bir kelime yoktur; yalnız **فعلع** vardır, (S,) ki o da bir adamın özel adıdır. (MF.) AHلt, **حَدْرَدٌ**’un **ذَرَانِحُ**’un çoğulu olarak geçtiği bir beyit nakleder; fakat doğru okunuş **ذرنوح**’tur. (MF.)

ذَرَارِحُ
**ذَرَارِحُ** ذ ve **ذَرُّوحٌ** ve **ذُرُّوحٌ**: **ذُرَّاحٌ**’a bak.

ذِرِّيحٌ
**ذِرِّيحٌ** ذ ve **ذِرِّيحَةٌ**: **ذُرَّاحٌ**’a bak.

ذُرْنُوحٌ
**ذُرْنُوحٌ** ذ ve **ذَرْنُوحٌ** ve **ذُرْنُوحَةٌ**: **ذُرَّاحٌ**’a bak.

أَبُو ذَرْيَاحٍ
**أَبُو ذَرْيَاحٍ** ذ : **ذُرَّاحٌ**’a bak.

ذُرَحْرَحٌ
**ذُرَحْرَحٌ** ذ ve **ذُرُحْرُحٌ** ve **ذرّحرح** ve **أَبُو ذرحرحٍ** ve **أَبُو ذرحرحةَ**: **ذُرَّاحٌ**’a bak.

ذُرَيْرِحٌ
**ذُرَيْرِحٌ** ذ **ذُرَحْرَحٌ**’ın küçültmesi: **ذُرَّاحٌ**’a bak.

مُذَّرَحٌ
**مُذَّرَحٌ** ذ : **ذَرَاحٌ**’a bak.

طَعَامٌ مَذْرُوحٌ
**طَعَامٌ مَذْرُوحٌ** ذ İçine kantharis (**ذَرَارِيح**) konmuş yiyecek. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَرَحَ
ذَرَحَ A ( n. ac. ذَرْح 1 ),
a.  Put cantharides into ( food ).

b.  Winnowed.

ذَرَّحَ
ذَرَّحَ II ,
a.  see I (a) .

ذُرَاْح
ذُرَاْح 24 ,
a.  see 29 .

ذُرَّاْح
ذُرَّاْح 29 , ( pl. ذَرَاْرِيْحُ 70 ),
a.  Cantharis, spanish fly.

##### Türkçe

ذَرَحَ
ذَرَحَ A (isim-fiil: **ذَرْح** 1),
a. (Yiyeceğin) içine **ذَرَحَ** (kantarid/İspanyol sineği) koydu.

b. Savurdu.

ذَرَّحَ
ذَرَّحَ II,
a. I (a)’ya bak.

ذُرَاْح
ذُرَاْح 24,
a. 29’a bak.

ذُرَّاْح
ذُرَّاْح 29, (çoğulu: **ذَرَاْرِيْحُ** 70),
a. Kantarid, İspanyol sineği.
