# ذرر (ذ-ر-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%B1%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Zerre toz demektir

- Harfler: ذ - ر - ر
- Kur'an'da: 38 geçiş · 36 ayet · 17 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (17)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ذَرَّةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/siga/%D8%B0%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8D.md) | فَعْلَةٍ | Toz | 6 | 6 | [4:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/4:40.md) |
| [ذُرِّيَّةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/siga/%D8%B0%D9%8F%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8B.md) | فُعْلِيَّةً | Zürriyet | 4 | 4 | [3:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/3:34.md) |
| [ذُرِّيَّتِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/siga/%D8%B0%D9%8F%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%AA%D9%90%D9%8A.md) | فُعْلِيَّتِي | Benim zürriyyetim | 4 | 4 | [2:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/2:124.md) |
| [ذُرِّيَّةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/siga/%D8%B0%D9%8F%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%90.md) | فُعْلِيَّةِ | Zürriyet | 3 | 2 | [6:133](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/6:133.md) |
| [ذُرِّيَّتَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/siga/%D8%B0%D9%8F%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%AA%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فُعْلِيَّتَهُمْ | Onların zürriyyeti | 3 | 3 | [7:172](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/7:172.md) |
| [وَذُرِّيَّاتِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B0%D9%8F%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%AA%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | وَفُعْلِيَّاتِهِمْ | Ve onların zürriyyetleri | 3 | 3 | [6:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/6:87.md) |
| [ذُرِّيَّةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/siga/%D8%B0%D9%8F%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8C.md) | فُعْلِيَّةٌ | Zürriyet | 2 | 2 | [2:266](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/2:266.md) |
| [ذُرِّيَّتَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/siga/%D8%B0%D9%8F%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%AA%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | فُعْلِيَّتَهُ | Onun zürriyyeti | 2 | 2 | [17:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/17:62.md) |
| [ذُرِّيَّتِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/siga/%D8%B0%D9%8F%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%AA%D9%90%D9%87%D9%90.md) | فُعْلِيَّتِهِ | Onun zürriyyeti | 2 | 2 | [6:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/6:84.md) |
| [ذُرِّيَّتِهِمَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/siga/%D8%B0%D9%8F%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%AA%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%8E%D8%A7.md) | فُعْلِيَّتِهِمَا | İkisinin zürriyyeti | 2 | 2 | [37:113](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/37:113.md) |
| [ذُرِّيَّةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/siga/%D8%B0%D9%8F%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8E.md) | فُعْلِيَّةَ | Zürriyet | 1 | 1 | [17:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/17:3.md) |
| [ذُرِّيَّتُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/siga/%D8%B0%D9%8F%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%AA%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فُعْلِيَّتُهُمْ | Onların zürriyyeti | 1 | 1 | [52:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/52:21.md) |
| [ذُرِّيَّتِنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/siga/%D8%B0%D9%8F%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%AA%D9%90%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فُعْلِيَّتِنَا | Bizim zürriyetimiz | 1 | 1 | [2:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/2:128.md) |
| [وَذُرِّيَّاتِنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B0%D9%8F%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%AA%D9%90%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | وَفُعْلِيَّاتِنَا | Ve bizim zürriyyetlerimiz | 1 | 1 | [25:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/25:74.md) |
| [وَذُرِّيَّةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B0%D9%8F%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8B.md) | وَفُعْلِيَّةً | Ve zürriyyet | 1 | 1 | [13:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/13:38.md) |
| [وَذُرِّيَّتَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B0%D9%8F%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%AA%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | وَفُعْلِيَّتَهَا | Ve onun zürriyyeti | 1 | 1 | [3:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/3:36.md) |
| [وَذُرِّيَّتَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B0%D9%8F%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%AA%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | وَفُعْلِيَّتَهُ | Ve onun zürriyyeti | 1 | 1 | [18:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/18:50.md) |

## Mücavir kökler — 71 mücavir (223 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ثقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 35 · Terazinin karşı kefesine konan taş demektir
2. [وهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 21 · Ve hibe ettik
3. [عزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Meraya salınmış sahibinden uzak develer
4. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 9 ortak ayet · G² 16 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
5. [نوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%AD.md) — 4 ortak ayet · G² 15 · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
6. [سحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 15 · Suhk : Eskimiş, yıpranmış elbise demektir
7. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 14 · Haml: İple yüklenen yük demektir
8. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 14 ortak ayet · G² 14 · Ribve, tümsek demektir
9. [أدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · Edim dibalı deri demektir
10. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 4 ortak ayet · G² 12 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
11. [عدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · “Firdevs“ özel mülkiyetli bahçedir, “aden“ ise yaz ve kış…
12. [جبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Onu seçti
13. [صغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%BA%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Küçük
14. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Katlanmış deri demektir
15. [يعقوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B9%D9%82%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Ve Yakup
16. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Bab kapı demektir
17. [لدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Katın
18. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Emam ön demektir
19. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Biley taşı
20. [إبراهيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · İbrahim
21. [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Meyve demektir
22. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Sütle dolu memedir
23. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Koyar
24. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
25. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
26. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
27. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Bahçe demektir
28. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
29. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
30. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Arka demektir
31. [تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Tilvi toklu demektir
32. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Eveye yuva demektir
33. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
34. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Yaşlı adamdır
35. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 7 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların ön ayaklarına denir
36. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
37. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
38. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
39. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Önce
40. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
41. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Namaz
42. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Zalimler
43. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
44. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 12 ortak ayet · G² 2 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
45. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
46. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
47. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Sahip
48. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Dahl: Kuytu yer demektir
49. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
50. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Half : Ense demektir
51. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Petekteki baldır
52. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Süllem” merdiven demektir
53. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Uhur ense demektir
54. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Musa
55. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
56. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Dane, inek yavrusuna denir
57. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Tasma kayış demektir
58. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Beraber
59. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İşiten
60. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذرر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1.md), [نثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AB%D8%B1.md), [هبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A3.md), [نسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İnce taneli şeyleri parmak uçlarıyla saçmak, serpmek; güneş ışığında süzülen toz zerresi ve küçük karınca |
| Çekirdek Özet 2 | İnsan soyunu yeryüzüne tohum gibi saçıp yayma ve amellerin göz ardı edilemez en küçük ağırlık birimi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın ve eylemlerin en küçük parçacık düzeyinde bile ilahi kayıt ve adalet altında oluşu; neslin devamlılık ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Zerre kavramını modern atom teorisine indirgeyerek somut ağırlık hissini yitirmek veya zürriyeti salt soyut soy bağı saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذر | Dağılma, yayılma, savrulma ve küçük parçacıkların saçılması; nitekim [ذرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3.md) yaratıp yaymayı, [ذرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88.md) rüzgarın savurmasını, [ذرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B9.md) ise kolu uzatıp yaymayı ifade eder | ر | Ra harfinin tekrarlanmasıyla saçılma ve dökülme eylemi kesintisiz, tane tane ve çoklu parçacıklar halinde yayılma biçiminde süreklilik kazanmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı; giriş, geçiş, hareket (ikiz harf د imgesinden türetme yoğunlaşma) | Bir merkezden veya kaynaktan dışarıya doğru açılma, eşikten geçerek yayılma hareketi |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Hareketin kaynağından bağımsızlaşan tekil unsurların her birinin ayrı bir baş ve varlık kazanması |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Tekil unsurların art arda tekrarlanması, bireyselleşen zerrelerin çoğalarak serpilmesi |
| ذرر | Bir eşikten geçerek dışarı dökülen ve tekil noktalar halinde çoğalarak etrafa saçılan parçacıkların hareketi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Parmak uçlarıyla tuz, baharat veya toz ilacı bir şeyin üzerine serpmek; güneş ışığında havada süzülen ince toz taneleri ve yeni yumurtadan çıkmış küçük karıncalar |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Güneşin ilk ışıklarını saçarak ufuktan belirmesi anlamında şairin beyiti: صُورةُ الشمسِ على صُورتِها / كُلَّما تَغُرُبَ شمسٌ أو تَـذُرّْ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ömer'in un çorbası yapan kadına söylediği rivayette geçen ذُرِّي أَحِرَّ لَكِ ifadesi; ayrıca göze çekilen toz sürme ve ilaç için ذرور denilmesi |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça ذرر kökü, Proto-Sami *ḏrr / *zrr tabanında "saçmak, serpmek, savurmak" ilksel hareketine dayanır. İbranicede zārar (זרר) ve zārah (זרה) fiilleri ince parçaları savurmak ve dağıtmak anlamında paralel bir semantik alan sunar. Süryanicede zarrā ve bağlantılı zəra‘ kökleri tohum saçma, yayma ve neşretme işlevini üstlenir. Akadcada zarû(m) fiili "tohum ekmek, saçmak, nesil meydana getirmek" anlamlarıyla doğrudan ذُرِّيَّة (zürriyet) kavramının arkaik Sami katmanındaki tohum ve üreme bağıntısını gösterir. Arapçada kök, hem parmak ucuyla yapılan kontrollü serpme eylemini hem bu serpintiden hasıl olan en ufak zerreyi hem de insan türünün yeryüzüne saçılmış fertlerini kuşatan zengin bir semantik genişleme göstermiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İnce parçacıkları parmak ucuyla saçmak ve güneş ışığındaki tozlar | Fiziksel serpme eyleminden yeryüzüne yayılan insan nesline ve tartılamaz kabul edilen en küçük ağırlık birimine genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice zārar/zārah, Akadca zarû(m), Süryanice zarr | Tohum saçma, serpme ve döl/nesil türetme ortak Sami semantik mirasıdır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik saçılma ve ince toz matrisi | Berberice ve Kuşitik kollarda tohum savurma ve serpinti ilgisi muhtemel kök akrabalıklarına işaret eder | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذرر | Anlamlı | İnce şeyleri serpmek, toz zerresi, nesil | Parmak uçlarıyla saçmak, en küçük parçacık ve insan zürriyeti | Merkez kök |
| رذر | Anlamlı | İnce ve toz gibi yağan çisenti yağmur | الرذاذ şeklinde toz duman gibi serpiştiren yağmuru anlatır | Hedef kökle ince serpinti ve dağılma anlamında ortaktır; Kur'an'da geçmez |
| ررذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذرر | Merkez | Saçmak, en küçük parçacık, yayılan nesil | Tül gibi ince tanelerin serpilmesi ve parçalanmaz en küçük birim | Parmak ucuyla saçılan toz, zerre ve insan soyu |
| [بذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1.md) | Komşu | Tohum saçmak, savurganlık | [بذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1.md) özellikle toprağa tohum atmayı ve ölçüsüzce dağıtmayı bildirir | Zirai saçma ve iktisadi saçıp savurma yönü baskındır |
| [نثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AB%D8%B1.md) | Komşu | Dağıtmak, etrafa saçmak | [نثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AB%D8%B1.md) toplu halde duran şeyleri birden dağıtıp saçmaktır | İnce toz halinde değil, genel bir dökülme ve saçılmadır |
| [هبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A3.md) | Komşu | Havada uçuşan ince toz | [هبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A3.md) gözle güçlükle seçilen hava tozunu anlatırken fiil boyutu zayıftır | Zerre gibi aktif saçılma ve tartı hissi taşımaz |
| [نسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%84.md) | Komşu | Soy, döl, üreme | [نسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%84.md) bir şeyden kopup ayrılma ve çıkma yönünü öne çıkarır | ذرر ise yeryüzüne tohum gibi saçılmış kalabalık zürriyeti anlatır |
| [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) | Zıt | Toplamak, bir araya getirmek | Parçaları bir merkezde toplamayı ve birleştirmeyi ifade eder | Saçma, yayma ve zerreler halinde dağıtmanın zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذرر | İnce saçmak, zerre, zürriyet | Parmak uçlarıyla serpmek, gözle görülen en küçük toz zerresi, yeryüzüne yayılan nesil | Kesin |
| Latince | spargere, granum, progenies | Serpmek, tane, döl/soy | Spargere serpme fiilini, granum en küçük taneyi, progenies ise zürriyet boyutunu karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to scatter, speck, particle, offspring | Saçmak, zerre, parçacık, zürriyet | Scatter serpme eylemini, speck/particle zerre boyutunu, offspring/progeny ise soy anlamını karşılar | Güçlü |
| Almanca | streuen, Stäubchen, Nachkommenschaft | Serpmek, toz zerresi, nesil | Streuen serpmeyi, Stäubchen güneş ışığındaki tozu, Nachkommenschaft zürriyeti karşılar | Güçlü |
| Fransızca | parsemer, poussière, descendance | Serpmek, toz taneciği, soy | Parsemer serpmeyi, poussière/grain zerreyi, descendance zürriyet boyutunu ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ذَرَّةٍ | Tartılamayacak veya göz ardı edilemeyecek en küçük amel ve madde birimi | İlahî adaletin ve ilmin eksiksizliğini bildiren hesap ayetleri: Nisâ [4:40](https://lisan.digital/tr/ayet/4:40.md), Yûnus [10:61](https://lisan.digital/tr/ayet/10:61.md), Sebe' [34:3](https://lisan.digital/tr/ayet/34:3.md), Zilzâl [99:7](https://lisan.digital/tr/ayet/99:7.md)-8 |
| ذُرِّيَّة / ذُرِّيَّات | İnsanoğlunun yeryüzüne tohum gibi saçılan nesli, soy | Peygamberlerin nesli ve müminlerin aile sürekliliği bağlamı: Bakara [2:124](https://lisan.digital/tr/ayet/2:124.md), Âl-i İmrân [3:36](https://lisan.digital/tr/ayet/3:36.md), En'âm [6:84](https://lisan.digital/tr/ayet/6:84.md), Furkân [25:74](https://lisan.digital/tr/ayet/25:74.md) |
| ذُرِّيَّة | Zayıf, korunmaya muhtaç küçük çocuklar ve geride bırakılan nesil | Yetimlerin hakkı ve ölüm sonrası geride kalan çaresiz evlatlar: Bakara [2:266](https://lisan.digital/tr/ayet/2:266.md), Nisâ [4:9](https://lisan.digital/tr/ayet/4:9.md) |
| ذُرِّيَّتَهُمْ | Bütün insan soyunun fıtrat sözleşmesine tanık kılınışı (Misak) | İnsan cinsinin potansiyel fertlerinin tek tek şahit tutulması: A'râf [7:172](https://lisan.digital/tr/ayet/7:172.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahî ilmin cüz'iyyâtı kuşatması ve cevher-i ferd | Zerre ağırlığınca hiçbir şeyin Allah'ın ilminden gizli kalamayacağı ve bölünemez töz tartışmaları | Mutlak ilim ve mutlak adaletin mikroskobik sınırı |
| Fıkıh | Zürriyet vakıfları ve miras hukuku | Vakıf şartlarında zürriyet lafzının kız ve erkek çocukların batınlarını ne derece kapsadığı | Soy kütüğü ve neslin hukuki intikal hakları |
| Tefsir | Elest bezmi / misak ayetinin tefsiri | Âdem'in sulbünden zürriyetin karınca zerreleri gibi çıkarılıp şahit tutulması rivayetlerinin mecaz veya hakikat oluşu: A'râf [7:172](https://lisan.digital/tr/ayet/7:172.md) | İnsan doğasının fıtrî ve potansiyel varlık katmanı |
| Hadis | Kalpteki imanın ve ahlakın en alt eşiği | Kalbinde zerre ağırlığınca kibir veya iman bulunan kimsenin akıbeti | Ahlaki ve itikadi tutumların en alt ölçüm değeri |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve ahiret muhasebesi | Zerre ve zürriyet | İlahi adaletin ve fıtri bağın korunması | İman ve amellerin en ufak biriminde adaletin gerçekleşmesi ve tevhidin nesilden nesile aktarımı | Kesin |
| İlmi | Mikrofizik ve ontolojik yapı | Temel parçacık ve atomik ölçek | Varlığın yapıtaşlarını anlama | Maddenin ve bilginin en küçük ölçekteki düzenini ve bilinebilirliğini temsil eder | Güçlü |
| Siyasi | Nüfus ve nesil politikaları | Gelecek kuşaklar ve zürriyet emniyeti | Toplumsal devamlılığı sağlama | İktidarın sadece anlık toplumu değil gelecek nesillerin hukukunu da koruma yükümlülüğü | Güçlü |
| İktisadi | Mikroekonomi ve mülkiyet hakkı | Zerre miktar servet ve hak | İktisadi adaleti kurma | En ufak değerin bile gasp edilmemesi ve zürriyetin iktisadi güvencesinin sağlanması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sonsuz küçük (infinitesimal) ve kuantum parçacığı | Diferansiyel hesapta sıfıra yaklaşan fakat yok olmayan limit değer ($dx$) ve kuantum mekaniğindeki temel parçacık davranışı; kökün parçalanamaz en küçük birim karakteriyle birebir örtüşür | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kuşaklararası adalet ve mikrososyolojik fail | Toplumun en küçük yapıtaşı olan tekil failin eylemi ve nesiller boyu aktarılan kültürel-hukuki miras dinamiği; kökün zerre ve zürriyet eksenindeki birey-toplum bağıyla izomorftur | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Zerre kavramını doğrudan ve yalnızca modern fiziksel atom teorisine indirgemek; zürriyet kavramını ise sadece biyolojik kan bağına hapsetmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Zerre, tartılabilen, sorumluluk doğuran ve ilahi ilimden kaçmayan en küçük görünür veya görünmez etki birimidir; zürriyet ise fıtrat sözleşmesine muhatap olan, inanç ve ahlak sürekliliğini taşıyan insan neslidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zerre sadece modern atom sayılırsa ilk muhatabın hissettiği tartı ve amel sorumluluğu buharlaşır; zürriyet biyolojiye indirgenirse İbrahim'in soyundan gelen zalimlerin kapsam dışı bırakılması ilkesi (Bakara [2:124](https://lisan.digital/tr/ayet/2:124.md)) anlaşılamaz |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ve sorumluluğun mikro düzeydeki sınırını (zerre) belirlerken aynı zamanda insan türünün makro düzeydeki tarihsel sürekliliğini ve nesil bağını (zürriyet) tek bir kök matrisinde birleştirir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahî ilmin ve adaletin zerreyi bile atlamadığını bildiren hesap ayetlerinde (Zilzâl [99:7](https://lisan.digital/tr/ayet/99:7.md)-8, Sebe' [34:3](https://lisan.digital/tr/ayet/34:3.md)), peygamberlerin nesil dualarında ve fıtrat misakı ayetinde (A'râf [7:172](https://lisan.digital/tr/ayet/7:172.md)) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Küçük amellerin veya gizli haksızlıkların önemsiz sayılabileceği zannını yıkar; ayrıca soy üstünlüğünün salt kan bağıyla kazanıldığı yanılgısını tashih ederek zürriyeti salih amel ve iman şartına bağlar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Parmak uçlarıyla tuz veya toz serpmek, havada süzülen ince toz taneleri ve küçük karıncalar.
- Soyut anlam: Varlığın ve eylemin ölçülebilir en küçük birimi; tohum gibi yayılan insan neslinin ahlaki ve ontolojik sürekliliği.
- Sistematik karşılık: Mikroskobik adalet terazisi ve makroskobik nesil dinamiğinin tevhidi nizamda birleşmesi.
- LaTeX modeli: $$ \lim_{\Delta m \to 0^+} \int_{\Omega} \delta(x) \, d\Omega = \sum_{i=1}^{\infty} z_i $$
- LaTeX açıklaması:

$\Delta m$ sıfıra yaklaşan en küçük madde veya amel birimini (zerre), $\Omega$ ilahî ilim ve adalet uzayını, $\delta(x)$ bu uzaydaki tekil noktasal ağırlık ve eylem yoğunluğunu, $z_i$ ise bu tekil kaynaklardan türeyerek tarihe ve yeryüzüne yayılan fertleri (zürriyet) sembolize eder. Model, sonsuz küçüklükteki bir zerrenin dahi ilahi hesapta yok olmadığını ve tek bir tohumdan sonsuz zürriyetlerin türeyişini matematiksel limit ve toplam ilişkisiyle gösterir.

## Geçtiği ayetler (36 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/2:124.md) — ذُرِّيَّتِي

وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Hani, İbrahim’i Rabb’ı bir takım kelimelerle imtihan etmişti de o da bunları tamamlayınca, Seni insanlara imam kılacağım, buyurmuştu. O da: Soyumdan da, demişti. Allah da; zalimler ahdime eremez buyurmuştu.

### [Bakara 2:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/2:128.md) — ذُرِّيَّتِنَا

رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ

Meal (IK): Rabbımız ikimizi de sana teslim olanlar kıl. Soyumuzdan da sana teslim olanlar yetiştir, bize ibadet edeceğimiz yerleri göster, tevbelerimizi kabul et. Çünkü Sensin Sen, Tevvab, Rahim.

### [Bakara 2:266](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/2:266.md) — ذُرِّيَّةٌ

أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Biriniz ister mi ki; hurmalardan ve üzümlerden bir bahçesi olsun, altından ırmaklar aksın, içinde her çeşit meyve bulunsun da; kendisi ihtiyarlamış, çocukları da güçsüz kalmışken; bahçesi ateşli bir kasırga ile yanıversin. Düşünesiniz diye Allah, size ayetlerini böyle açıklar.

### [Ali İmran 3:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/3:34.md) — ذُرِّيَّةً

ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Onlar, birbirlerinden türemiş bir soydur. Allah, Semi’dir, Alim’dir.

### [Ali İmran 3:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/3:36.md) — وَذُرِّيَّتَهَا

فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثَى وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ

Meal (IK): Fakat onu doğurunca-Allah onu ve doğurduğunu daha iyi bilici iken-Rabbım ben onu kız olarak doğurdum. Erkek, kız gibi değildir. Gerçekten ben adını Meryem koydum. Ben onu da soyunu da kovulmuş şeytandan sana sığındırırım, demişti.

### [Ali İmran 3:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/3:38.md) — ذُرِّيَّةً

هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ

Meal (IK): Orada Zekeriyya Rabbına dua etti: Rabbım; bana katından temiz bir şey bahşet. Muhakkak Sen duayı işitensin.

### [Nisa 4:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/4:9.md) — ذُرِّيَّةً

وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا

Meal (IK): Arkalarında küçük ve aciz çocuklar bıraktıkları takdirde, onlar için endişe edecek olanlar, haksızlıktan çekinsinler, Allah’tan sakınsınlar ve sözü de dosdoğru söylesinler.

### [Nisa 4:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/4:40.md) — ذَرَّةٍ

إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا

Meal (IK): Allah; şüphesiz zerre kadar haksızlık yapmaz. Ama zerre kadar iyilik yapılsa onu kat kat artırır. Ve kendi katından büyük bir mükafaat verir.

### [En'am 6:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/6:84.md) — ذُرِّيَّتِهِ

وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ كُلًّا هَدَيْنَا وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَى وَهَارُونَ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Ve Biz, ona İshak’ı ve Ya’kub’u ihsan ettik. Her birini hidayete erdirdik. Daha önce de Nuh’u ve onun soyundan Davud’u, Süleyman’ı, Eyyub’u, Yusuf’u, Musa’yı ve Harun’u hidayete erdirdik. İşte böyle mükafaatlandırırız ihsan edenleri.

### [En'am 6:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/6:87.md) — وَذُرِّيَّاتِهِمْ

وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ

Meal (IK): Onların babalarından, zürriyetlerinden, kardeşlerinden kimini de. Onları seçtik ve onları dosdoğru yola ilettik.

### [En'am 6:133](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/6:133.md) — ذُرِّيَّةِ

وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ

Meal (IK): Rabbın müstağni ve rahmet sahibidir. İsterse, sizi giderir ve arkanızdan yerinize dilediğini getirir. Nitekim sizi de başka bir kavmin soyundan getirmiştir.

### [Araf 7:172](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/7:172.md) — ذُرِّيَّتَهُمْ

وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ

Meal (IK): Hani Rabbın; ademoğullarının sülbünden soyunu çıkarmış ve kendilerini nefislerine şahid tutmuş. Ben, sizin Rabbınız değil miyim? demişti. Onlar da demişlerdiki: Evet, biz buna şahidiz. Kıyamet günü: Bizim bundan haberimiz yoktu, demeyesiniz.

### [Araf 7:173](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/7:173.md) — ذُرِّيَّةً

أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ

Meal (IK): Veya daha önce sadece atalarımız şirk koşmuştu, biz ise onların ardından gelen bir nesiliz, bizi batıl işleyenlerin yaptıkları yüzünden helak eder misin? demeyesiniz.

### [Yunus 10:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/10:61.md) — ذَرَّةٍ

وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Ne işte bulunsan, Kur’an’dan ne okusan ve siz ne iş yaparsanız; yaptıklarınıza daldığınızda mutlaka Biz üzerinizde şahidiz. Yerde ve gökte hiç bir zerre Rabbından gizli değildir. Bundan daha küçüğü de, daha büyüğü de şüphesiz apaçık kitabdadır.

### [Yunus 10:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/10:83.md) — ذُرِّيَّةٌ

فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ

Meal (IK): Firavun ve erkanının kendilerine fenalık yapmasından korktuklarından, kavminin bir kısım gençleri dışında kimse Musa’ya iman etmedi. Çünkü Firavun, yeryüzünde çok ululanan ve gerçekten aşırı gidenlerdendi.

### [Rad 13:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/13:23.md) — وَذُرِّيَّاتِهِمْ

جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَالْمَلَائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بَابٍ

Meal (IK): Adn cennetleridir; oraya girerler. Babalarının, eşlerinin, çocuklarının iyi olanları da oraya girerler. Melekler her kapıdan yanlarına gelir.

### [Rad 13:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/13:38.md) — وَذُرِّيَّةً

وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنَا لَهُمْ أَزْوَاجًا وَذُرِّيَّةً وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ

Meal (IK): Andolsun ki; senden önce nice peygamberler gönderdik. Onlara eşler ve çocuklar verdik. Allah’ın izni olmadan hiç bir peygamber bir ayet getiremez. Herkesin süresi yazılıdır.

### [İbrahim 14:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/14:37.md) — ذُرِّيَّتِي

رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ

Meal (IK): Rabbımız; ben, çocuklarımdan kimini; namaz kılabilmeleri için, Senin mukaddes evinin yanında çorak bir vadiye yerleştirdim. Rabbımız; insanların gönüllerini onlara meylettir. Şükretmeleri için onları meyvelerle rızıklandır.

### [İbrahim 14:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/14:40.md) — ذُرِّيَّتِي

رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ

Meal (IK): Rabbım; beni namaz kılan eyle. Soyumdan gelenleri de. Duamı kabul buyur Rabbımız.

### [İsra 17:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/17:3.md) — ذُرِّيَّةَ

ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ كَانَ عَبْدًا شَكُورًا

Meal (IK): Nuh ile beraber taşıdığımız kimselerin soyunu da. Gerçekten o, çok şükreden bir kul idi.

### [İsra 17:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/17:62.md) — ذُرِّيَّتَهُ

قَالَ أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا

Meal (IK): Benden üstün kıldığını görüyor musun? Eğer beni kıyamet gününe kadar tehir edersen; pek azı müstesna, onun soyunu emrim altına alırım, demişti.

### [Kehf 18:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/18:50.md) — وَذُرِّيَّتَهُ

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا

Meal (IK): Hani meleklere; Adem’e secde edin, demiştik de İblis’ten başka hepsi secde etmişti. O ise, cinnlerden olduğu için Rabbının emrinden dışarı çıkmıştı. Şimdi siz, beni bırakıp da size düşman olan, onu ve soyunu mu dost ediniyorsunuz? Zalimler için ne kötü bedeldir bu.

### [Meryem 19:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/19:58.md) — ذُرِّيَّةِ

أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْرَائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا

Meal (IK): İşte bunlar; Allah’ın kendilerine nimetler verdiği peygamberlerden, Adem in soyundan, Nuh ile beraber taşıdıklarımızdan ve İbrahim ile İsrail’in neslinden, hidayete erdirdiğimiz ve seçtiğimiz kimselerdendir. Rahman’ın ayetleri onlara okunduğu zaman; ağlayarak secdeye kapanırlardı.

### [Furkan 25:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/25:74.md) — وَذُرِّيَّاتِنَا

وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا

Meal (IK): Onlar ki; Rabbımız, eşlerimiz ve çocuklarımız hususunda gözümüzü aydın kıl, bizi müttakilere imam yap, derler.

### [Ankebut 29:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/29:27.md) — ذُرِّيَّتِهِ

وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ وَآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ

Meal (IK): Ve ona İshak ve Ya’kub’u ihsan ettik. Soyundan gelenlere kitab ve peygamberlik verdik. Ona dünyada mükafatını verdik. Doğrusu ahirette de o, salihlerdendir.

### [Sebe 34:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/34:3.md) — ذَرَّةٍ

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Küfredenler dediler ki: Kıyamet saatı bize gelmeyecektir. De ki: Hayır, gaybı Rabbıma andolsun ki; o saat muhakkak size gelecektir. Göklerde ve yerde zerre kadar olanlar bile O’nun ilminin dışında değildir. Ondan daha küçüğü de, büyüğü de istisnasız, mutlaka apaçık kitabtadır.

### [Sebe 34:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/34:22.md) — ذَرَّةٍ

قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَمَا لَهُمْ فِيهِمَا مِنْ شِرْكٍ وَمَا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ

Meal (IK): De ki: Allah’tan başka, taptıklarınızı çağıran. Onlar ne göklerde, ne de yerde zerre kadar bir şeye sahib değildirler. Ve onların bu ikisinde ortaklığı da yoktur. O’nun bunlardan hiçbir yardımcısı da yoktur.

### [Yasin 36:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/36:41.md) — ذُرِّيَّتَهُمْ

وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ

Meal (IK): Soylarını dolu gemiyle taşımış olmamız da onlar için bir ayettir.

### [Saffat 37:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/37:77.md) — ذُرِّيَّتَهُ

وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ

Meal (IK): Ve onun soyunu süreklilerin kendisi kıldık.

### [Saffat 37:113](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/37:113.md) — ذُرِّيَّتِهِمَا

وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ وَعَلَى إِسْحَاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ

Meal (IK): Onu da, İshak’ı da mübarek kıldık. O ikisinin soyundan ihsan eden de vardır, kendisine açıkça zulmeden de.

### [Mü'min 40:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/40:8.md) — وَذُرِّيَّاتِهِمْ

رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

Meal (IK): Rabbımız; onları ve babalarından, eşlerinden, soylarından salih olanları kendilerine vaadettiğin Adn cennetlerine girdir. Şüphesiz ki Aziz, Hakim olan Sensin Sen.

### [Ahkaf 46:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/46:15.md) — ذُرِّيَّتِي

وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ إِحْسَانًا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ

Meal (IK): Biz; insana, anne ve babasına ihsan etmesini tavsiye ettik. Annesi onu zahmetle taşıdı ve zahmetle doğurdu. Taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır. Nihayet erginlik çağına ulaşınca ve kırk yaşına varınca der ki: Rabbım bana; ana-babama verdiğin nimete şükretmemi ve senin hoşnud olacağın salih amel işlememi ilham et. Bana verdiğin gibi soyuma da salah ver. Doğrusu ben, Sana döndüm. Ve gerçekten ben, müslümanlardanım.

### [Tur 52:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/52:21.md) — ذُرِّيَّتُهُمْ · ذُرِّيَّتَهُمْ

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ كُلُّ امْرِئٍ بِمَا كَسَبَ رَهِينٌ

Meal (IK): İman edip de soyları da imanda kendilerine tabi olanlar; onlara, soylarını da kattık. Onların işlediklerinden hiç bir şey eksiltmedik. Herkes kazandığı ile bağlıdır.

### [Hadid 57:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/57:26.md) — ذُرِّيَّتِهِمَا

وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا وَإِبْرَاهِيمَ وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, Nuh’u ve İbrahim’i gönderdik. Peygamberliği de, kitabı da onların soyuna verdik. Onlardan kimi doğru yoldadır, içlerinden bir çoğu da fasıklardır.

### [Zilzal 99:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/99:7.md) — ذَرَّةٍ

فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ

Meal (IK): Kim, zerre mikdarı hayır işlerse; onu görür.

### [Zilzal 99:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/ayet/99:8.md) — ذَرَّةٍ

وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ

Meal (IK): Kim de zerre mikdarı şer işlerse; onu görür.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Zerre toz demektir.
Güneş ışığında havada görülen tozlardır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الذال والراء
ذ ر، ر ذ يستعملان
ذر:
الذَّرُّ: صِغارُ النَّمل.
والذَّرُّ مصدر ذَرَرْت وهو أَخْذُكَ الشيءَ بأطراف أصابِعكَ تَذُرُّه ذَرَّ المِلْحِ على الخُبْز، وتَذُرُّ الدَّواءَ في العين، والذَّرُورُ اسمُ الدّواء اليابس للعَيْن.
والذَّريرةُ: فُتاتُ قَصَبٍ من الطِّيبِ يُجاء به من الهند، كأنَّه قَصَبُ النُّشاب.
والذُّرارةُ: ما تَناثَرَ م الشيء الذي تَذُرُّه.
والذُّرِّيَّةُ فُعْلِيّة من ذّررت لأنّ اللَّهَ ذَرَّهم في الأرض فنَثَرَهُم فيها، كما أنَّ السُرِّية من تَسَرَّرْتُ، والجميع الذَّراريُّ، وإنْ خُفِّفَ جازَ.
وذُرُورُ الشمس: طُلوعُها وسُقوطُها على الأرض، وذَرَّ قَرْن الشمس أي طَلَعَ، قال:
صُورةُ الشمسِ على صُورتِها		كُلَّما تَغُرُبَ شمسٌ أو تَـذُرّْ
رذ:
الرَّذاذ: مَطَرٌ كالغُبار، واحدُها رَذاذَةٌ.
ويومٌ مُرِذٌّ، وأرَذَّتِ السماءُ إِرذاذاً ورَذاذاً.

##### Türkçe

باب **الذال** و**الراء**
**ذ ر**، **ر ذ** kullanılırlar
**ذر**:
**الذَّرُّ**: karıncanın küçükleri.
Ve **الذَّرُّ** **ذَرَرْت**’in mastarıdır; o, senin şeyi parmaklarının uçlarıyla almandır; onu ekmek üzerine tuz serpmesi gibi serpersin, ve ilacı göze serpersin; ve **الذَّرُورُ** göz için kuru ilacın adıdır.
Ve **الذَّريرةُ**: güzel kokudan kamış kırıntısıdır; Hind’den onunla gelinir; sanki o, ok kamışıdır.
Ve **الذُّرارةُ**: serptiğin şeyden saçılan şeydir.
Ve **الذُّرِّيَّةُ** **ذّررت**’ten **فُعْلِيّة**’dir; çünkü Allah onları yeryüzünde **ذَرَّ** etti de onları orada saçtı; nitekim **السُرِّية** de **تَسَرَّرْتُ**’dendir; ve hepsinin çoğulu **الذَّراريُّ**’dir; ve eğer hafifletilirse caiz olur.
Ve **ذُرُورُ** güneş: onun doğması ve onun yere düşmesidir; ve **ذَرَّ** güneşin boynuzu, yani doğdu; dedi ki:
Güneşin sûreti onun sûreti üzerinedir		her ne zaman bir güneş batsa veya **تَـذُرّْ**
**رذ**:
**الرَّذاذ**: toz gibi bir yağmurdur; onun teki **رَذاذَةٌ**’dir.
Ve **مُرِذٌّ** bir gün; ve gök **أرَذَّتِ** **إِرذاذاً** ve **رَذاذاً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الذَرُّ: جمع ذَرَّةٍ، وهي أصغر النمل. وذُرِّيَّةُ الرجل: ولده. والجمع الذَرارِيُّ والذُرِّيَّاتُ. وذَرَرْتُ الحَبَّ والدواءَ والمِلحَ أَذُرُّهُ ذَرًّا: فَرَّقْتُهُ. والذَرورُ بالفتح: لغة في الذَريرَةِ، يجمع على أَذِرَّةٍ. وذَرَّتِ الشمسُ تَذُرّث ذُروراً بالضم: طلعت. ويقال: ذَرَّ البَقْلُ، إذا طلعَ من الأرض. وحكى الفراء: ذارَّتِ الناقةُ تذارُّ مُذارَّةً وذِراراً: أي ساء خُلُقُها، وهي مُذارٌّ، وهي في معنى العَلوق والمُذائِرِ. وقال أبو زيد: في فلان ذِرارٌ، أي إعراضٌ غَضَباً، كَذِرارِ الناقة.

##### Türkçe

**الذَرُّ**: **ذَرَّةٍ**’nin çoğuludur; o da karıncanın en küçüğüdür. Ve erkeğin **ذُرِّيَّةُ**’si: onun çocuğudur. Çoğulu **الذَرارِيُّ** ve **الذُرِّيَّاتُ**’tır. Ve “**ذَرَرْتُ** **الحَبَّ** ve **الدواءَ** ve **المِلحَ** **أَذُرُّهُ** **ذَرًّا**”: onu ayırdım/dağıttım. Ve fetha ile **الذَرورُ**: **الذَريرَةِ** hakkında bir dildir (bir söyleyiştir); **أَذِرَّةٍ** üzere çoğul yapılır. Ve “**ذَرَّتِ** güneş **تَذُرّث** **ذُروراً**” damme ile: doğdu. Ve denilir: “**ذَرَّ** **البَقْلُ**”, yerden çıktığı zaman. Ve el-Ferrâ rivayet etti: “**ذارَّتِ** dişi deve **تذارُّ** **مُذارَّةً** ve **ذِراراً**”: yani huyu kötü oldu; o **مُذارٌّ**’dur; ve o, **العَلوق** ve **المُذائِرِ** mânâsındadır. Ebû Zeyd dedi: “Falan kimsede **ذِرارٌ** vardır”, yani öfkeyle yüz çevirme; dişi devenin **ذِرارِ**’ı gibi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ ر ر
ذر الملح على اللحم والفلفل على الثريد‏.‏
والدواء في العين وهو الذرور‏.‏
وذر الحـب فـي الأرض‏:‏ بذره‏.‏
وطيّبه بالذريرة وهي فتات قصب الطيب وهو قصب يجاء بـه مـن الهنـد كقصب النشاب‏.‏
وهذه ذرارة الطيب وغيره وهي ما تناثر منه إذا ررته ومنه قيل لصغار النمـل وللمنبـث فـي الهـواء مـن الهبـاء‏:‏ الـذر‏.‏
كأنهـا طاقـات الشـيء المـذرور وكذلك ذرات الذهب‏.‏
ومنه قيل‏:‏ ذرّ القرن والبقل إذا طلع أدنى شيء منه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ذر قرن الشمس‏.‏
وتقول‏:‏ أنتم ولاة الدولة بكم ذرّ قرناها وصرّت أذناها وقرّت عيناها وذرّ الله عباده في الأرض‏:‏ نشرهم‏.‏
وما أبين ذرّيّ سيفه وهو فرنده لأنه يشبه آثار لقد أبرزت منك الحوادث للعدا على رغمهم ذريّ عضب مصمم وقيل هو بضم الذال كدهري وقيل هو صفة للسيف بكثرة الماء‏.‏

##### Türkçe

ذ ر ر
Eti üzerine tuzu serpti; ve **الثريد** üzerine biberi (serpti).
Ve gözdeki ilaç; o da **الذرور**’dur.
Ve toprağa tohumu serpti: onu ekti.
Ve onu **الذريرة** ile kokulandırdı; o, güzel koku kamışının kırıntısıdır; o da Hind’den getirilen bir kamıştır; ok kamışı gibi.
Ve bu, güzel kokunun ve başkasının **ذرارة**’sıdır; o, onu ufaladığında ondan saçılan şeydir. Bundan dolayı küçük karıncalara ve havada yayılmış olan toz zerreciklerine: **الذر** denilmiştir.
Sanki o, serpilmiş şeyin tabakalarıdır; ve aynı şekilde altının zerreleri.
Bundan dolayı denilmiştir: Boynuz ve ot, ondan en küçük bir şey çıktığında **ذرّ** etti.
Ve mecazdan: Güneşin boynuzu **ذرّ** etti.
Ve dersin: Siz devletin valilerisiniz; sizinle onun iki boynuzu **ذرّ** etti, iki kulağı dikildi, gözü serinledi. Ve Allah kullarını yeryüzünde **ذرّ** etti: onları yaydı.
Ve onun kılıcının **ذرّيّ**si ne kadar da açıktır; o, onun **فرند**’idir; çünkü o, izlere benzer:
“Hadiseler senden düşmanlara, onların rağmına, keskin, sağlamlaştırılmış bir kılıcın **ذريّ**sini ortaya çıkardı.”
Ve denildi ki o, **الذال**’ın dammasıyladır; **كدهري** gibi. Ve denildi ki o, kılıcın sıfatıdır; suyun çokluğu sebebiyle.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ذَرَّ الشيءَ يَذُرُّه: أَخذه بأَطراف أَصابعه ثم نثره على الشيء. وذَرَّ الشيءَ يَذُرُّهُ إِذا بَدَّدَهُ. وذُرَّ إِذا بُدِّدَ. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: ذُرّي أَحِرَّ لَكِ أَي ذُرِّي الدقيق في القِدْرِ لأَعمل لك حَرِيرَةً. والذَّرُّ: مصدر ذَرَرْتُ، وهو أَخذك الشيء بأَطراف أَصابعك تَذُرُّهُ ذَرَّ الملح المسحوق على الطعام. وذَرَرْتُ الحَبَّ والملح والدواء أَذُرُّه ذَرّاً: فرَّقته؛ ومنه الذَّرِيرَةُ والذَّرُورُ، بالفتح، لغة في الذَّرِيرَة، وتجمع على أَذِرَّةٍ؛ وقد استعاره بعض الشعراء للعَرَضِ تشبيهاً له بالجوهر فقال:
شَقَقْتِ القَلْبَ ثم ذَرَرْتِ فيه
هَوَاكِ، فَلِيمَ فالْتَأَمَ الفُطُورُ
ليم هنا إِما أَن يكون مغيراً من لُئِمَ، وإِما أَن يكون فُعِلَ من اللَّوْمِ لأَن القلب إِذا نُهِيَ كان حقيقاً أَن ينتهي. والذَّرُورُ: ما ذَرَرْتَ. والذُّرَارَةُ: ما تناثر من الشيء المذْرُورِ. والذَّرِيرَةُ: ما انْتُحِتَ من قصَبِ الطِّيبِ. والذَّرِيرَةُ: فُتَاتٌ من قَصَبِ الطيب الذي يُجاءُ به من بلد الهند يشبه قصَبَ النُّشَّابِ. وفي حديث عائشة: طَيَّبْتُ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، لإِحرامه بذَرِيرَةٍ؛ قال: هو نوع من الطيب مجموع من أَخلاط. وفي حديث النخعي: يُنْثَرُ على قميص الميت الذَّرِيرَةُ؛ قيل: هي فُتاتُ قَصَب مَّا كان لنُشَّابٍ وغيره؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاء في كتاب أَبي موسى. والذَّرُورُ، بالفتح: ما يُذَرُّ في العين وعلى القَرْحِ من دواء يابس. وفي الحديث: تَكْتَحِلُ المُحِدُّ بالذَّرُورِ؛ يقال: ذَرَرْتُ عينَه إِذا دوايتها به. وذَرَّ عينه بالذَّرُورِ يَذُرُّها ذَرّاً: كَحَلَها.
والذَّرُّ: صِغارُ النَّمل، واحدته ذَرَّةٌ؛ قال ثعلب: إِن مائة منها وزن حبة من شعير فكأَنها جزء من مائة، وقيل: الذَّرَّةُ ليس لها وزن، ويراد بها ما يُرَى في شعاع الشمس الداخلِ في النافذة؛ ومنه سمي الرجل ذَرّاً وكني بأَبي ذَرٍّ. وفي حديث جُبير بن مُطْعِم: رأَيت يوم حنين شيئاً أَسود ينزل من السماء فوقع إِلى الأَرض فَدَبَّ مثل الذَّرِّ وهزم الله المشركين؛ الذَّرُّ: النمل الأَحمر الصغير، واحدتها ذَرَّةٌ. وفي حديث ابن عباس: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، نهى عن قتل النحلة والنملة والصُّرَدِ والهُدْهُدِ؛ قال إِبراهيم الحَرْبِيُّ: إِنما نهى عن قتلهن لأَنهن لا يؤذين الناس، وهي أَقل الطيور والدواب ضرراً على الناس مما يتأَذى الناس به من الطيور كالغراب وغيره؛ قيل له: فالنملة إِذا عضت تقتل؛ قال: النملة لا تَعَضُّ إِنما يَعَضُّ الذَّرُّ؛ قيل له: إِذا عَضَّت الذَّرَّةُ تقتل؛ قال: إِذا آذتك فاقتلها. قال: والنملة هي التي لها قوائم تكون في البراري والخَرِبات، وهذه التي يتأَذَّى الناس بها هي الذَّرُّ. وذَرَّ الله الخلقَ في الأَرض: نَشَرَهُم والذُّرِّيَّةُ فُعْلِيَّةٌ منه، وهي منسوبة إِلى الذَّرِّ الذي هو النمل الصغار، وكان قياسه ذَرِّيَّةٌ، بفتح الذال، لكنه نَسَبٌ شاذ لم يجئ إِلاَّ مضموم الأَول. وقوله تعالى: وإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ ن بني آدم من ظهورهم ذُرِّيَّاتِهم؛ وذُرِّيَّةُ الرجل: وَلَدُهُ، والجمع الذَّرَارِي والذُّرِّيَّاتُ. وفي التنزيل العزيز: ذُرِّيَّةً بعضُها من بعض؛ قال: أَجمع القرّاء على ترك الهمز في الذرّية، وقال يونس: أَهل مكة يخالفون غيرهم من العرب فيهمزون النبيَّ والبَرِيَّةَ والذُّرِّية من ذَرَأَ الله الخلقَ أَي خلقهم. وقال أَبو إِسحق النحوي: الذُّرِّيَّةُ غير مهموز، قال: ومعنى قوله: وإِذ أَخذ ربك من بني آدم من ظهورهم ذُرِّيَّاتهم؛ أَن الله أَخرج الخلق من صلب آدم كالذَّرِّ حين أَشهدهم على أَنفسهم: أَلَسْتُ بربكم؟ قالوا: بَلى، شهدوا بذلك؛ وقال بعض النحويين: أَصلها ذُرُّورَةٌ، هي فُعْلُولَةٌ، ولكن التضعيف لما كثر أُبدل من الراء الأَخيرة ياء فصارت ذُرُّويَة، ثم أُدغمت الواو في الياء فصارت ذُرِّيَّة، قال: وقول من قال إِنه فُعْلِيَّة أَقيس وأَجود عند النحويين. وقال الليث: ذُرِّيَّة فُعْلِيَّة، كما قالوا سُرِّيَّةٌ، والأَصل من السِّر وهو النكاح. وفي الحديث: أَنه رأَى امرأَة مقتولة فقال: ما كانت هذه تُقاتِلُ، الحَقْ خالداً فقل له: لا تَقْتُلْ ذُرِّيَّةً ولا عَسِيفاً؛ الذرية: اسم يجمع نسل الإِنسان من ذكر وأُنثى، وأَصلها الهمز لكنهم حذفوه فلم يستعملوها إِلا غير مهموزة، وقيل: أَصلها من الذَّرِّ بمعنى التفريق لأَن الله تعالى ذَرَّهُمْ في الأَرض، والمراد بها في هذا الحديث النساء لأَجل المرأَة المقتولة؛ ومنه حديث عمر: حُجُّوا بالذُّرِّية لا تأْكلوا أَرزاقها وتَذَرُوا أَرْباقَها في أَعْناقِها أَي حُجُّوا بالنساء؛ وضرب الأَرْباقَ، وهي القلائد، مثلاً لما قُلِّدَتْ أَعناقُها من وجوب الحج، وقيل:
كنى بها عن الأَوْزارِ.
وذَرِّيُّ السيف: فِرِنْدُه وماؤه يُشَبَّهانِ في الصفاء بِمَدَبِّ النمل والذَّرِّ؛ قال عبدالله بن سَبْرَةَ:
كل يَنُوءُ بماضِي الحَدِّ ذي شُطَبٍ،
جَلَّى الصَّياقِلُ عن ذَرِّيِّه الطَّبَعَا
ويروى:
جَلا الصَّياقِلُ عن ذرّيه الطبعا
يعنى عن فِرِنْده؛ ويروى: عن دُرِّيِّهِ الطبعا يعني تلألؤه؛ وكذلك يروي بيت دريد على وجهين:
وتُخْرِجُ منه ضَرَّةُ اليومِ مَصْدَقاً،
وطولُ السُّرَى ذَرّيَّ عَضْبٍ مُهَنَّدِ
إِنما عنى ما ذكرناه من الفرند. ويروى: دُرِّيَّ عَضْبٍ أَي تلألؤه وإِشراقه كأَنه منسوب إِلى الدُّرِّ أَو إِلى الكوكب الدُّرِّيِّ. قال الأَزهري: معنى البيت يقول إِن أَضَرَّ به شِدَّة اليوم أَخرج منه مَصْدَقاً وصبراً وتهلل وجهه كأَنه ذَرِّيُّ سيف. ويقال: ما أَبْيَنَ ذَرِّيَّ سيفه؛ نسب إِلى الذَّرِّ.
وذَرَّتِ الشمسُ تَذُرُّ ذُرُوراً، بالضم: طلعت وظهرت، وقيل: هو أَوّل طلوعها وشروقها أَوَّلَ ما يسقط ضَوْؤُها على الأَرض والشجر، وكذلك البقل والنبت. وذَرَّ يَذُرُّ إِذا تَخَدَّدَ؛ وذَرَّتِ الأَرضُ النبتَ ذَرّاً؛ ومنه قول الساجع في مطر: وثَرْد يَذُرُّ بَقْلُه، ولا يُقَرِّحُ أَصلُه؛ يعني بالثَّرْدِ المطرَ الضعيفَ. ابن الأَعرابي: يقال أَصابنا مطر ذَرَّ بَقْلُه يَذُرُّ إِذا طلع وظهر؛ وذلك أَنه يَذُرُّ من أَدنى مطر وإِنما يَذُرُّ البقلُ من مطر قَدْرِ وَضَحِ الكَفِّ ولا يُقَرِّحُ البقلُ إِلاَّ من قَدْرِ الذراع. أَبو زيد: ذَرَّ البقلُ إِذا طلع من الأَرض. ويقال: ذَرَّ الرجلُ يَذُرُّ إِذا شابَ مُقَدَّمُ رَأْسه.
والذِّرَارُ: الغَضَبُ والإِنكارُ؛ عن ثعلب، وأَنشد لكثير: وفيها، على أَنَّ الفُؤَادَ يُجِبُّها،
صُدُودٌ، إِذا لاقَيْتُها، وذِرَارُ
الفراء: ذَارَّت الناقةُ تَذَارُّ مُذَارَّةً وذِرَاراً أَي ساءَ خُلُقُها، وهي مُذَارُّ، وهي في معنى العَلُوق والمُذَائِرِ؛ قال ومنه قول الحطيئة:
وكنتُ كَذاتِ البَعْلِ ذَارَت بأَنْفِها،
فمن ذاكَ تَبْغي غَيْرَه وتُهاجِرُهْ
إِلاَّ أَنه خففه للضرورة. قال أَبو زيد: في فلان ذِرارٌ أَي إِعراضٌ غضباً كَذِرَارِ الناقة. قال ابن بري: بيت الحطيئة شاهد على ذَارَت الناقةُ بأَنفها إِذا عطفت على ولد غيرها، وأَصله ذَارَّتْ فخففه، وهو ذَارَتْ بأَنفها، والبيت:
وكنتُ كذاتِ البَوِّ ذَارَتْ بأَنفِها،
فمن ذاكَ تَبْغي بُعْدَه وتُهاجِرُهْ
قال ذلك يهجو به الزِّبْرِقانَ ويمدح آلَ شَمَّاسِ
بن لاي؛ أَلا تراه يقول بعد هذا:
فَدَعْ عَنْكَ شَمَّاسَ بْنَ لأي فإِنهم
مَوالِيكَ، أَوْ كاثِرْ بهم مَنْ تُكاثِرُهْ
وقد قيل في ذَارَتْ غيرُ ما ذكره الجوهري، وهو أَن يكون أَصله ذَاءَرَتْ، ومنه قيل لهذه المرأَة مُذَائِرٌ، وهي التي تَرْأَمُ بأَنفها ولا يَصْدُقُ حُبُّها فهي تَنِفرُ عنه. والبَوُّ: جِلْدُ الحُوَارِ يُحْشَى ثُماماً ويُقامُ حَوْلَ الناقةِ لِتَدِرَّ عليه.
وذَرُّ: اسم.
والذَّرْذَرَةُ: تفريقك الشيء وتَبْدِيدُكَ إِياه. وذَرْذَارٌ: لقب رجل من العرب.

##### Türkçe

**ذَرَّ** şeyi **يَذُرُّه**: onu parmaklarının uçlarıyla aldı, sonra onu şeyin üzerine serpti.

Ve **ذَرَّ** şeyi **يَذُرُّهُ**: onu dağıttığı zaman. Ve **ذُرَّ**: dağıtıldığı zaman. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “**ذُرّي أَحِرَّ لَكِ**” yani: sana bir **حَرِيرَةً** yapayım diye tenceredeki una **ذُرِّي** (serp). Ve **الذَّرُّ**: **ذَرَرْتُ**’nun mastarıdır; o, senin şeyi parmaklarının uçlarıyla almandır; onu, öğütülmüş tuzu yemeğin üzerine serpme gibi **تَذُرُّهُ ذَرَّ** edersin. Ve **ذَرَرْتُ** taneyi, tuzu ve ilacı **أَذُرُّه ذَرّاً**: onu ayırdım/dağıttım; bundan **الذَّرِيرَةُ** ve **الذَّرُورُ** vardır; fetha ile, **الذَّرِيرَة**’de bir lugattır; ve **أَذِرَّةٍ** üzerine cem‘ olunur; bazı şairler onu araz için, onu cevhere benzeterek ödünç almıştır; şöyle dedi:

Şiir:
شَقَقْتِ القَلْبَ ثم ذَرَرْتِ فيه
هَوَاكِ، فَلِيمَ فالْتَأَمَ الفُطُورُ

**ليم** burada ya **لُئِمَ**’dan değiştirilmiş olur, yahut **اللَّوْمِ**’dan **فُعِلَ** olur; çünkü kalp nehyedildiği zaman, bitirmesi hakikî olur. Ve **الذَّرُورُ**: senin serptiğin şeydir. Ve **الذُّرَارَةُ**: serpilmiş şeyden saçılan şeydir. Ve **الذَّرِيرَةُ**: güzel koku kamışından yontulan şeydir. Ve **الذَّرِيرَةُ**: Hind beldesinden getirilen, **قَصَبَ النُّشَّابِ**’a benzeyen güzel koku kamışından kırıntıdır. Âişe’nin hadisinde: “Resûlullah’ı, sallallahu aleyhi ve sellem, ihramı için **بِذَرِيرَةٍ** ile kokulandırdım”; dedi: o, karışımlardan toplanmış bir tür kokudur. Nehaî’nin hadisinde: ölü’nün gömleği üzerine **الذَّرِيرَةُ** serpilir; denildi: o, **نُشَّابٍ** ve başkası için olan kamışın kırıntısıdır; İbnü’l-Esîr dedi: Ebû Mûsâ’nın kitabında böyle geldi. Ve **الذَّرُورُ** fetha ile: kuru bir ilaçtan, göze ve yaraya serpilendir. Hadiste: **المُحِدُّ** **بالذَّرُورِ** ile sürme çeker; denir: **ذَرَرْتُ** onun gözünü, onunla tedavi ettiğim zaman. Ve **ذَرَّ** onun gözünü **بالذَّرُورِ** **يَذُرُّها ذَرّاً**: ona sürme çekti.

Ve **الذَّرُّ**: karıncanın küçükleri; bir tanesi **ذَرَّةٌ**’dir; Sa‘leb dedi: onlardan yüz tanesi bir arpa tanesinin ağırlığıdır; sanki o, yüzden bir parçadır; ve denildi: **الذَّرَّةُ**’nin ağırlığı yoktur; onunla, pencereden giren güneş ışınında görülen şey kastedilir; bundan dolayı adama **ذَرّاً** adı verildi ve **بِأَبي ذَرٍّ** künyelendi. Cübeyr b. Mut‘im’in hadisinde: Huneyn günü gökten inen siyah bir şey gördüm; yere düştü; **مثل الذَّرِّ** gibi debelendi; Allah müşrikleri bozguna uğrattı; **الذَّرُّ**: küçük kırmızı karınca; bir tanesi **ذَرَّةٌ**’dir. İbn Abbâs’ın hadisinde: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, arıyı, karıncayı, **الصُّرَدِ**’i ve **الهُدْهُدِ**’ü öldürmeyi yasakladı; İbrâhîm el-Harbî dedi: ancak onları öldürmeyi yasakladı; çünkü onlar insanlara eziyet etmezler; ve onlar, insanlara zarar bakımından kuşların ve hayvanların en azıdır; insanların, karga ve başkası gibi kuşlardan eziyet gördüğü şeylerdendir; ona denildi: karınca ısırdığı zaman öldürülür; dedi: karınca ısırmaz; ancak **الذَّرُّ** ısırır; ona denildi: **ذَرَّةُ** ısırdığı zaman öldürülür; dedi: sana eziyet ederse onu öldür. Dedi: ve karınca, yabanlarda ve harabelerde olan, ayakları bulunan şeydir; insanların kendisiyle eziyet gördüğü bu ise **الذَّرُّ**’dür.

Ve Allah mahlûku yerde **ذَرَّ** etti: onları yaydı; ve **الذُّرِّيَّةُ** ondan **فُعْلِيَّةٌ**’dir; ve o, küçük karınca olan **الذَّرِّ**’e nisbet edilmiştir; onun kıyası **ذَرِّيَّةٌ** (ذال’ın fethasıyla) idi; fakat o, şâz bir nisbet olup, ancak evveli dammeli olarak geldi. Ve O’nun sözü, yüce: “Ve hani Rabbin, Âdemoğullarından, onların sırtlarından, onların **ذُرِّيَّاتِهم**’ini aldı”; ve erkeğin **ذُرِّيَّةُ**’si: onun çocuğudur; cem‘i **الذَّرَارِي** ve **الذُّرِّيَّاتُ**’tır. Aziz tenzilde: “**ذُرِّيَّةً** bazısı bazısından”; dedi: kurrâ, **الذرّية**’de hemzeyi terk üzerinde icmâ ettiler. Yûnus dedi: Mekke ehli, Arapların başkasına muhalefet eder; **النبيَّ**’yi, **البَرِيَّةَ**’yi ve **الذُّرِّية**’yi hemzelerler; **ذَرَأَ الله الخلقَ**’tan, yani onları yarattı. Ebû İshâk en-Nahvî dedi: **الذُّرِّيَّةُ** hemzeli değildir; dedi: “Ve hani Rabbin, Âdemoğullarından, onların sırtlarından, onların **ذُرِّيَّاتهم**’ini aldı” sözünün manası: Allah, mahlûku Âdem’in sulbünden, onları kendilerine şahit tuttuğu sırada, **كالذَّرِّ** gibi çıkardı: “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” dediler: “Evet”; bununla şahit oldular. Bazı nahivciler dedi: aslı **ذُرُّورَةٌ**’dır; o, **فُعْلُولَةٌ**’dır; fakat teşdîd çoğalınca, son **الراء**’dan bir **ياء** bedel edildi; böylece **ذُرُّويَة** oldu; sonra **الواو** **الياء**’a idğam edildi; böylece **ذُرِّيَّة** oldu. Dedi: onun **فُعْلِيَّة** olduğunu söyleyenin sözü, nahivciler katında daha kıyasî ve daha iyidir. Leys dedi: **ذُرِّيَّة** **فُعْلِيَّة**’dir; onların **سُرِّيَّةٌ** dedikleri gibi; asıl, nikâh olan **السِّر**’dendir. Hadiste: öldürülmüş bir kadın gördü; dedi: bu savaşır değildi; Hâlid’e yetiş, ona söyle: **ذُرِّيَّةً** ve **عَسِيفاً** öldürme; **الذرية**: erkek ve dişiden insan neslini toplayan bir isimdir; aslı hemzedir; fakat onu sildiler; onu ancak hemzesiz olarak kullandılar. Ve denildi: aslı, dağıtma manasında **الذَّرِّ**’dendir; çünkü Allah Teâlâ onları yerde **ذَرَّهُمْ** etti; bu hadiste onunla murad, öldürülmüş kadın sebebiyle kadınlardır. Bundan Ömer’in hadisi: “**حُجُّوا بالذُّرِّية**; onun rızıklarını yemeyin ve onun **أَرْباقَها**’sını boyunlarında bırakın” yani kadınlarla haccedin; ve **الأَرْباقَ** (gerdanlıklar)ı, hac vücûbunun boyunlarına takılması için bir misal yaptı; ve denildi: onunla **الأَوْزارِ**’dan kinaye yaptı.

Ve **ذَرِّيُّ السيف**: onun **فِرِنْدُه**’u ve suyu; saflıkta karıncanın yürüyüş yerine ve **الذَّرِّ**’e benzetilir; Abdullah b. Sebre dedi:

Şiir:
كل يَنُوءُ بماضِي الحَدِّ ذي شُطَبٍ،
جَلَّى الصَّياقِلُ عن ذَرِّيِّه الطَّبَعَا

Ve şöyle rivayet olunur:
جَلا الصَّياقِلُ عن ذرّيه الطبعا

Yani onun **فِرِنْده**’undan; ve şöyle rivayet olunur: “عن **دُرِّيِّهِ** الطبعا” yani onun parıltısı; Düreyd’in beyti de iki vecih üzere rivayet olunur:

Şiir:
وتُخْرِجُ منه ضَرَّةُ اليومِ مَصْدَقاً،
وطولُ السُّرَى ذَرّيَّ عَضْبٍ مُهَنَّدِ

Ancak, **الفرند**’den zikrettiğimizi kastetti. Ve şöyle rivayet olunur: “**دُرِّيَّ** عَضْبٍ” yani onun parıltısı ve ışıldaması; sanki o, **الدُّرِّ**’e yahut **الكوكب الدُّرِّيِّ**’ye nisbetlidir. Ezherî dedi: beytin manası, der ki: günün şiddeti ona zarar verirse, ondan doğruluk ve sabır çıkarır; ve yüzü sevinçle açılır; sanki o, **ذَرِّيُّ** bir kılıçtır. Ve denir: onun kılıcının **ذَرِّيَّ**’si ne kadar açık; **الذَّرِّ**’e nisbet etti.

Ve güneş **ذَرَّتِ** **تَذُرُّ ذُرُوراً** (damme ile): doğdu ve göründü; ve denildi: o, onun ilk doğuşudur ve onun ışığının yere ve ağaca ilk düşmesi olan ilk şurûkudur; aynı şekilde sebze ve bitki. Ve **ذَرَّ يَذُرُّ**: yarıldığı/çatladığı zaman. Ve yer bitkiyi **ذَرَّتِ** **ذَرّاً**; bundan, yağmur hakkında secili söyleyenin sözü: “وثَرْد يَذُرُّ بَقْلُه، ولا يُقَرِّحُ أَصلُه” yani **الثَّرْدِ** ile zayıf yağmuru kasteder. İbnü’l-A‘râbî: denir: bize bir yağmur isabet etti; onun sebzesi **ذَرَّ** eder, **يَذُرُّ**; yani çıktı ve göründü; bu, onun en az yağmurdan **يَذُرُّ** etmesidir; sebze ancak avuç içi açıklığı miktarı bir yağmurdan **يَذُرُّ** eder; ve sebze ancak kol uzunluğu miktarından **يُقَرِّحُ** eder. Ebû Zeyd: sebze **ذَرَّ** etti; yani yerden çıktı. Ve denir: adam **ذَرَّ** eder, **يَذُرُّ**; yani başının ön kısmı ağardığı zaman.

Ve **الذِّرَارُ**: öfke ve inkâr; Sa‘leb’den. Ve Kesîr’e ait şu beyit okundu:

Şiir:
وفيها، على أَنَّ الفُؤَادَ يُجِبُّها،
صُدُودٌ، إِذا لاقَيْتُها، وذِرَارُ

Ferrâ: dişi deve **ذَارَّت** eder, **تَذَارُّ مُذَارَّةً وذِرَاراً**; yani huyu kötü oldu; o, **مُذَارُّ**’dur; ve o, **العَلُوق** ve **المُذَائِرِ** manasındadır. Dedi: bundan Hutay’e’nin sözü:

Şiir:
وكنتُ كَذاتِ البَعْلِ ذَارَت بأَنْفِها،
فمن ذاكَ تَبْغي غَيْرَه وتُهاجِرُهْ

Ancak onu zaruret için hafifletti. Ebû Zeyd dedi: falanda **ذِرارٌ** vardır; yani dişi devenin **ذِرَارِ**’ı gibi, öfkeyle yüz çevirme. İbn Berî dedi: Hutay’e’nin beyti, dişi devenin burnuyla **ذَارَت** etmesine şahittir; başka bir yavruya meylettiği zaman; aslı **ذَارَّتْ** idi; onu hafifletti; ve o, burnuyla **ذَارَتْ**’tir; ve beyit:

Şiir:
وكنتُ كذاتِ البَوِّ ذَارَتْ بأَنفِها،
فمن ذاكَ تَبْغي بُعْدَه وتُهاجِرُهْ

Bunu, **الزِّبْرِقانَ**’ı hicvetmek ve **آلَ شَمَّاسِ بن لاي**’yi övmek için söyledi; görmüyor musun, bundan sonra şöyle diyor:

Şiir:
فَدَعْ عَنْكَ شَمَّاسَ بْنَ لأي فإِنهم
مَوالِيكَ، أَوْ كاثِرْ بهم مَنْ تُكاثِرُهْ

Ve **ذَارَتْ** hakkında, Cevherî’nin zikrettiğinden başka da söylenmiştir; o da şudur: aslı **ذَاءَرَتْ** olsun; bundan dolayı bu kadına **مُذَائِرٌ** denildi; o, burnuyla şefkat gösterir de sevgisi doğru çıkmaz; böylece ondan ürker. Ve **البَوُّ**: deve yavrusunun derisidir; **ثماماً** ile doldurulur; sonra dişi devenin etrafına dikilir ki ona süt versin.

Ve **ذَرُّ**: isimdir.

Ve **الذَّرْذَرَةُ**: senin şeyi ayırman ve onu dağıtmandır. Ve **ذَرْذَارٌ**: Araplardan bir adamın lakabıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ذ ر ر * * الذَّرُّ * جمع * ذَرَّةٍ * وهي أصغر النمل ومنه سمي الرجل * ذَرَّا * وكُني أبو ذر و * ذُرِّيَّةُ * الرجل ولده والجمع * الذَّرَارِيُّ * و * الذُّرّياتُ * و * ذَرَّ * الحب والملح والدواء فرّقه من باب رد ومنه * الذَّرِيرةُ * و * الذَّرُورُ * بالفتح لغة في * الذَّرِيرَةِ * ويُجمع على * أذِرَّةٍ * بوزن أسرة

##### Türkçe

* ذ ر ر * * **الذَّرُّ** * çoğulu * **ذَرَّةٍ** *; o, karıncanın en küçüğüdür; ondan dolayı adama * **ذَرَّا** * adı verilmiştir; ve Ebû Zer künyelenmiştir. Ve * **ذُرِّيَّةُ** * adamın: onun çocuğu; çoğulu * **الذَّرَارِيُّ** * ve * **الذُّرّياتُ** *. Ve * **ذَرَّ** *: tohumu, tuzu ve ilacı ayırdı/serpti; (bu) رد babındandır; ondan * **الذَّرِيرةُ** * ve * **الذَّرُورُ** * (fetha ile), * **الذَّرِيرَةِ** * hakkında bir lugattır. Ve * **أذِرَّةٍ** * üzerine, أسرة vezninde, çoğul yapılır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الذر: صغار النمل. وقال ثعلب: إن مائة منها زنة حبة من شعير، فكأنها جزء من مائة. قال شيخنا: ورأيت في فتاوى ابن حجر المكي نقلا عن النيسابوري: سبعون ذرة تزن جناح بعوضة، وسبعون جناح بعوضة تزن حبة. انتهى. وقيل: الذرة ليس لها وزن ويراد بها ما يرى في شعاع الشمس الداخل في النافذة. ومنه سمي الرجل وكنى. وفي حديث جبير بن مطعم:  رأيت يوم حنين شيبا أسود ينزل من السماء، فوقع على الأرض، فدب مثل الذر، وهزم الله المشركين  قالوا: الذر: النمل الأحمر الصغير، الواحدة ذرة قلت: فيه مخالفة لاصطلاحه، وسبحان من لا يسهو، وقد تقدمت الإشارة إليه مرارا.
 والذر: تفريق الحب والملح وتبديدها، ذر الشيء يذره ذرا: أخذه بأطراف أصابعه ثم نثره على الشيء وذره يذره، إذا بدده وذر: بدد. وفي الأساس: ذر الملح على اللحم والفلفل على الثريد: فرقة فيه، وذر الحب في الأرض: بذره، انتهى. وفي حديث عمر رضي الله عنه:  ذرى أحر لك  ، أي ذرى الدقيق في القدر لأعمل لك حريرة، وقد تقدم في ح ر ر. كالذرذرة. الذر: طرح الذرور في العين، يقال: ذررت عينه إذا داويتها به. وذر عينه بالذرور يذرها ذرا: كحلها. ومن المجاز: الذر: النشر.? يقال: ذر الله الخلق في الأرض ذرا أي نشرهم، ومنه الذرية، كما سيأتي. وأبو ذر جندب بن جنادة الغفاري، وهو الأصح، وقيل: يزيد بن عبد الله، أو يزيد بن جنادة، وقيل: جندب بن سكن، وقيل: خلف بن عبد الله، من السابقين، وامرأته أم ذر جاء ذكرها في حديث إسلام أبي ذر، وكذا أم أبي ذر وأخته.
 وأبو ذرة الحارث بن معاذ الحرمازي، ذكره الدولابي وغيره في الأسماء والكنى، شهد أحدا: صحابيون، وأبو ذرة الهذلي: شاعر من بني صاهلة بن كاهل، أخو بني مازن بن معاوية بن تميم ين سعد بن هذيل، قال السكري: هكذا بالمعجمة في شرح الديوان، أو هو أبو درة، بضم الدال المهملة، حكاه الأصمعي. والذرور، كصبور  : ما يذر في العين وعلى القرح من دواء يابس. وفي الحديث  تكتحل المحد بالذرور. والذرور: عطر يجاء به من الهند، كالذريرة، وهو ما انتحت من قصب الطيب، وقيل: هو نوع من الطيب مجموع من أخلاط. وبه فسر حديث عائشة رضي الله عنها:  طيبت رسول الله صلى الله عليه وسلم لإحرامه بذريرة  . ج أي جمع الذرور أذرة.

  والذرية، فعلية من الذر، وهو النشر أو النمل الصغار، وهو بالضم، وكان قياسه الفتح، لكنه نسب شاذ لم يجيئ إلا مضموم الأول، ونظره شيخنا بدهري وسهلي، ويكسر، وأجمع القراء على ترك الهمز فيها. وقال بعض النحويين: أصلها ذرورة على فعلولة ولكن التضعيف لما كثر أبدل من الراء الأخيرة ياء، فصارت ذروية، ثم أدغمت الواو في الياء فصارت ذرية، قال الأزهري: وقول من قال إنه فعلية أقيس وأجود عند النحويين، وقال الليث: ذرية فعلية، كما قالوا سرية، والأصل من السر، وهو النكاح. والذرية: ولد الرجل. قال شيخنا: وقد يطلق على الأصول والوالدين أيضا، فهو من الأضداد، قالوا ومنه قوله تعالى:  وآية لهم أنا حملنا ذريتهم في الفلك المشحون  فتأمل. ج الذريات والذراري. وقال ابن الأثير: الذرية: اسم يجمع نسل الانسان من ذكر وأنثى، وأصلها الهمز، لكنهم حذفوه فلم يستعملوها إلا غير مهموزة. وفي الحديث:  أنه رأى امرأة مقتولة، فقال: ما كانت هذه تقاتل، الحق خالدا فقل له:  لا تقتل ذرية ولا عسيفا  وقال ابن الأثير: المراد بها في هذا الحديث النساء - لأجل المرأة المقتولة. ومنه حديث عمر:  حجوا بالذرية لا تأكلوا أرزاقها وتذروا أرباقها في أعناقها  ، أي حجوا بالنساء، وضرب الأرباق وهي القلائد مثلا لما قلدت أعناقها من وجوب الحج، وقيل: كنى بها عن الأوزار - للواحد والجميع. وذر يذر، إذا تخدد. وذر البقل والشمس: طلعا. وفي الأساس ذر البقل والقرن: طلع أدنى شيء منه، وعن أبي زيد: ذر البق إذا طلع من الأرض، وذرت الشمس تذر ذرورا: طلعت وظهرت، وفي الأساس: ذر قرن الشمس، وهو مجاز. وقيل: هو أول طلوعها. وشروقها: أول ما يسقط ضؤوها على الأرض والشجر، وكذلك البقل والنبت. وذرت الأرض النبت: أطلعته، وقال الساجع في مطر: وثرد يذر بقله ولا يقرح أصله. يعني بالثرد المطر الضعيف. قال ابن الأعرابي: يقال: أصابنا مطر ذر بقله يذر، إذا طلع وظهر، وذلك أنه يذر من أدنى مطر، وإنما يذر البقل من مطر قدر وضح الكف ولا يقرح البقل إلا من قدر الذارع. ويقال: ذر الرجل، إذا شاب مقدم رأسه، يذر فيه بالفتح كما نقله الصغاني، وهو شاذ، ووجه الشذوذ عدم حرف الحلق فيه. قال شيخنا: وإن صح الفتح فلا بد من الكسر في الماضي، وقد تقدم مثله في د ر ر. والذرذار، بالفتح: المكثار، كالثرثار. وذرزار: لقب رجل من العرب. والذرارة: بالضم: ما تناثر من الذرور. قال الزمخشرى: ذرارة الطيب: ما تناثر منه إذا ذررته، ومنه قيل لصغار النمل وللمنبث في الهواء من الهباء: الذر، كأنها طاقات الشيء المذرور، وكذا ذرات الذهب. والذرى، بالفتح وياء النسبة في آخره: السيف الكثير الماء: كأنه منسوب إلى الذر وهو النمل. من المجاز: ما أبين ذرى سيفه، أي فرنده وماءه يشبهان في الصفاء بمدب النمل والذر، وأنشد أبو سعيد:
  وتخرج منه ضرة اليوم مصدقـا                      وطول السرى ذرى عضب مهند يقول: إذا أضرت به شدة اليوم أخرجت منه مصدقا وصبرا، وتهلل وجهه كأنه ذرى سيف.
 وقال عبد الله بن سبرة:
  كل ينوء بماضي الحد ذي شطب                      جلى الصياقل عن ذريه الطبعا

  يعنى عن فرنده، ويروى بالدال المهملة، وقد تقدم. والذرار، بالكسر: الغضب والإعراض والإنكار، عن ثعلب، وأنشد لكثير:
  وفيها على أن الفؤاد يحبها                      صدود إذا لاقيتها وذرار وقال أبو زيد: في فلان ذرار، أي إعراض غضبا كذرار الناقة. قال الفراء: ذارت الناقة تذار مذارة وذرارا، أي ساء خلقها وهي مذار. قال: ومنه قول الحطيئة:
  وكنت كذات البعل ذارت بأنفها                      فمن ذاك تبغي غيره وتهاجره إلا أنه خففه للضرورة. قال ابن بري: بيت الحطيئة شاهد على ذارت الناقة بأنفها إذا عطفت على ولد غيرها، وأصله ذارت فخففه، وهو ذارت بأنفها، والبيت:
  وكنت كذات البو ذارت بأنفها                      فمن ذاك تبغي بعده وتهاجره قال ذلك يهجو به الزبرقان، ويمدح آل شماس بن لأى، ألا تراه يقول بعد هذا:
  فدع عنك شماس بن لأى فإنهم                      مواليك أو كاثر بهم من تكاثره وقد قيل في ذارت غير ما ذكره الجوهري، وهو أن يكون أصله ذاءرت، ومنه قيل لهذه المرأة: مذائر، وهي التي ترأم بأنفها ولا يصدق حبها، فهي تنفر عنه، والبو: جلد الحوار يحشى ثماما ويقام حول الناقة لتدر عليه، وقد سبق الكلام في ذلك.
 والمذرة، بالكسر: آلة يذر بها الحب، أي يبدد ويفرق، كالمبذرة آلة البذر. ومما يستدرك عليه: يوسف بن أبي ذرة: محدث روى عن عمرو بن أمية في بلوغ التسعين، ذكره ابن نقطة. وأم ذرة التي روى عنها محمد بن المنكدر: صحابية.? وذرة: مولاة ابن عباس، وذرة بنت ماذ: محدثات.

##### Türkçe

**الذر**: küçük karıncalar. Sa‘leb dedi ki: “Onlardan yüz tanesi bir arpa tanesinin ağırlığıdır; sanki o, yüzden bir parçadır.” Şeyhimiz dedi ki: “İbn Hacer el-Mekkî’nin fetvalarında en-Nîsâbûrî’den bir nakil gördüm: Yetmiş **ذرة** bir sivrisinek kanadı tartar; yetmiş sivrisinek kanadı bir tane tartar.” Bitti. Ve denildi ki: **الذرة**’nin ağırlığı yoktur; onunla, pencereden içeri giren güneş ışınında görülen şey kastedilir. Ondan dolayı erkeğe ad verildi ve künye verildi. Cübeyr b. Mut‘im hadîsinde: “Huneyn günü gökten inen siyah bir şey gördüm; yere düştü; sonra **الذر** gibi yürüdü; Allah müşrikleri bozguna uğrattı.” Dediler ki: **الذر**: küçük kırmızı karıncadır; bir tanesi **ذرة**. Dedim ki: onda onun ıstılahına aykırılık vardır; ve sehvetmeyen (yanılmayan)ı tenzih ederim; ona işaret daha önce defalarca geçti.

Ve **الذر**: taneyi ve tuzu ayırıp dağıtmak ve saçmaktır; **ذر**’a (fiil) **يذره** **ذرا**: onu parmaklarının uçlarıyla aldı, sonra onu şeyin üzerine serpti; ve **ذره** **يذره**: onu dağıttıysa; ve **ذر**: dağıttı. **الأساس**’ta: “Eti üzerine tuzu, tirid üzerine biberi **ذر**: onu onda ayırıp serpti; ve taneyi toprağa **ذر**: onu ekti.” Bitti. Ömer رضي الله عنه hadîsinde: “**ذرى** أحر لك”, yani: “Senin için harîre yapayım diye tencerede unu **ذرى** (serp).” Ve bu, **ح ر ر**’de geçti. **كالذرذرة**. **الذر**: göze **الذرور** koymaktır; “**ذررت** عينه” denir, eğer onu onunla tedavi ettiysen. Ve “**ذر** عينه بالذرور **يذرها** **ذرا**”: onu sürmeledi. Mecazdan: **الذر**: yaymadır. “Allah خلق’ı yeryüzünde **ذرا** **ذر** etti” denir; yani onları yaydı; ondan **الذرية** (türeme)dir; geleceği üzere. Ve Ebû **ذر** Cündüb b. Cünâde el-Gıfârî’dir; bu daha sahih olandır. Ve denildi: Yezîd b. Abdillah; yahut Yezîd b. Cünâde; ve denildi: Cündüb b. Seken; ve denildi: Halef b. Abdillah; öncülerdendir. Ve karısı Ümm **ذر**’in zikri Ebû **ذر**’in İslâmı hadîsinde geldi; aynı şekilde Ebû **ذر**’in annesi ve kız kardeşi.

Ve Ebû **ذرة** el-Hâris b. Muâz el-Hurmâzî; onu ed-Dûlâbî ve başkaları isimler ve künyelerde zikretti; Uhud’a şahit oldu: sahâbîlerdendir. Ve Ebû **ذرة** el-Hüzelî: Sâhile b. Kâhil oğullarından bir şairdir; Mâzin b. Muâviye b. Temîm’in, Sa‘d b. Hüzeyl’den olan kardeşidir. es-Sukkerî dedi ki: “Dîvân şerhinde mu‘ceme ile böyledir”; yahut o, **أبو درة**’dir; **الدال** المهملة’nin zammıyla; el-Asma‘î bunu nakletti. Ve **الذرور** ( **كصبور** ): göze ve yaraların üzerine serpilen kuru bir ilaçtır. Hadîste: “**المحد** **بالذرور** sürmelenir.” Ve **الذرور**: Hind’den getirilen bir kokudur; **كالذريرة**; ve o, güzel kokulu kamıştan yontulup alınandır. Ve denildi: o, karışımlardan toplanmış bir tür güzel kokudur. Bununla Âişe رضي الله عنها hadîsi tefsir edildi: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم’i ihramı için **بذريرة** ile kokuladım.” **ج** yani **الذرور**’un çoğulu: **أذرة**.

Ve **الذرية**: **الذر**’den **فعلية**’dir; o da yayma yahut küçük karıncalardır; ve o, zamme iledir; kıyası fetha idi; lâkin o, şâz bir nisbet olup, ilk harfi zamme ile gelmişten başka gelmedi. Şeyhimiz onu **بدهري** ve **سهلي** ile kıyasladı. Ve kesre de yapılır. Kurrâ, onda hemzeyi terk üzerinde icmâ ettiler. Bazı nahivciler dedi ki: “Aslı **ذرورة**’dır, **فعلولة** vezninde; fakat teşdîd çoğalınca son **الراء**’dan bedel olarak bir **ياء** getirildi; böylece **ذروية** oldu; sonra **الواو** **الياء**’a idğam edildi; böylece **ذرية** oldu.” el-Ezherî dedi ki: “Onun **فعلية** olduğunu söyleyenin sözü, nahivciler yanında daha kıyasî ve daha iyidir.” el-Leys dedi ki: “**ذرية** **فعلية**’dir; tıpkı **سرية** dedikleri gibi; asıl **السر**’dendir; o da nikâhtır.” Ve **الذرية**: erkeğin çocuğudur. Şeyhimiz dedi ki: “Bazen asıllara ve anne-babalara da ıtlak olunur; o, zıtlardandır.” Dediler ki: Ondan, Allah تعالى’nın sözü: “Ve onlar için bir âyet: Biz onların **ذريتهم**’i dolu gemide taşıdık.” Öyleyse düşün. **ج**: **الذريات** ve **الذراري**. İbnü’l-Esîr dedi ki: **الذرية**: insan neslini erkek ve dişiden toplayan bir isimdir; aslı hemzedir; fakat onu hazfettiler; onu ancak hemzesiz olarak kullandılar. Hadîste: “Öldürülmüş bir kadın gördü; dedi ki: ‘Bu savaşır değildi; Hâlid’e yetiş, ona de ki: **لا تقتل ذرية ولا عسيفا**.’” İbnü’l-Esîr dedi ki: Bu hadîste onunla kastedilen kadınlardır—öldürülmüş kadın sebebiyle. Ondan Ömer hadîsi: “**حجوا بالذرية لا تأكلوا أرزاقها وتذروا أرباقها في أعناقها**”, yani: kadınlarla haccedin; rızıklarını yemeyin; ve boyunlarında **الأرباق**’larını bırakın. **الأرباق** ki gerdanlıklardır; boyunlarına hac vücûbunun takıldığı şeye misal yaptı. Ve denildi: onunla, günah yüklerine kinaye yaptı—tekil ve çoğul için. Ve **ذر** **يذر**: eğer yarıldıysa (çatladıysa). Ve **ذر** sebze ve güneş: doğdular. **الأساس**’ta: “**ذر** sebze ve boynuz: ondan en aşağı şey çıktı.” Ebû Zeyd’den: “**ذر** sebze: yerden çıktı.” Ve “Güneş **ذرت** **تذر** **ذرورا**”: doğdu ve göründü. **الأساس**’ta: “Güneşin boynuzu **ذر** etti”; ve o, mecazdır. Ve denildi: o, onun ilk doğuşudur. Ve onun şurûku: ışığının yere ve ağaca ilk düştüğü zamandır; sebze ve bitki de böyledir. Ve “Yer bitkiyi **ذرت**”: onu çıkardı. Bir seci‘li (söz) sahibi yağmur hakkında dedi ki: “Ve tirid, sebzesini **يذر** eder; ve kökünü yarmaz.” **الثرد** ile zayıf yağmuru kastediyor. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Bize bir yağmur isabet etti; sebzesi **ذر** eder, **يذر**; eğer çıktı ve göründüyse.” Bu, onun en az yağmurla **يذر** etmesindendir. Sebze ancak avuç içinin açıklığı kadar bir yağmurdan **يذر** eder; ve sebze ancak **الذارع** miktarından **يقرح** eder. Ve “Adam **ذر** etti” denir; eğer başının önü ağardıysa; es-Sagânî’nin naklettiği üzere onda fetha ile **يذر**; ve o şâzdır; şüzûzun yönü, onda boğaz harfinin bulunmamasıdır. Şeyhimiz dedi ki: “Eğer fetha sahihse, mâzîde kesre mutlaka gerekir; benzeri **د ر ر**’de geçti.” Ve **الذرذار**, fetha ile: çok konuşan; **كالثرثار**. Ve **ذرزار**: Araplardan bir adamın lakabıdır. Ve **الذرارة**, zamme ile: **الذرور**’dan saçılan şeydir. ez-Zemahşerî dedi ki: “**ذرارة** الطيب: onu **ذررت** ettiğinde ondan saçılan şeydir.” Ondan dolayı küçük karıncalara ve havada yayılmış toza: **الذر** denildi; sanki o, serpilmiş şeyin demetleridir; ve aynı şekilde altın zerreleri. Ve **الذرى**, fetha ile ve sonunda nisbet **ياء**’ı ile: suyu çok olan kılıçtır; sanki o, **الذر**’e—ki o karıncadır—nisbet edilmiştir. Mecazdan: “Ne kadar da açık **ذرى** kılıcı!” yani onun deseni ve suyu, karınca yolunun ve **الذر**’ün berraklığında benzer. Ebû Sa‘îd inşâd etti:

وتخرج منه ضرة اليوم مصدقـا                      وطول السرى ذرى عضب مهند

Diyor ki: Günün şiddeti ona zarar verdiğinde ondan doğruluk ve sabır çıkarır; ve yüzü parlar; sanki o, kılıcın **ذرى**’sidir.

Ve Abdullâh b. Sebre dedi ki:

كل ينوء بماضي الحد ذي شطب                      جلى الصياقل عن ذريه الطبعا

**يعنى**: onun ferdi hakkında demektir; **الدال** المهملة ile de rivayet olunur; ve daha önce geçti.

**والذرار**، kesre ile: öfke, yüz çevirme ve inkâr; **ثعلب**’den. Ve **كثير**’e ait olarak şu beyit okunmuştur:
  Ve onda, kalbin onu sevdiğine dair (bir delil vardır):                      onu karşılayınca yüz çevirme ve **ذرار**.

**وقال أبو زيد**: Falanda **ذرار** vardır; yani, devenin **ذرار**’ı gibi öfkeyle yüz çevirme. **قال الفراء**: **ذارت الناقة تذار مذارة وذرارا**; yani, huyu kötüleşti; ve o, **مذار**dır. Dedi ki: ve ondan **الحطيئة**’nin sözü:
  Ve ben, kocalı kadın gibi idim; burnuyla **ذارت**;                      bundan dolayı ondan başkasını ister ve onu terk eder.

Ancak onu zaruret için hafifletti. **قال ابن بري**: **الحطيئة**’nin beyti, devenin burnuyla **ذارت** oluşuna şahittir; (bu,) başka birinin yavrusuna meylettiği zaman (olur). Aslı **ذارت** idi; onu hafifletti; ve o, **ذارت بأنفها**’dır. Ve beyit:
  Ve ben, **البو** sahibi kadın gibi idim; burnuyla **ذارت**;                      bundan dolayı ondan sonra başkasını ister ve onu terk eder.

Bunu, **الزبرقان**’ı hicvetmek ve **آل شماس بن لأى**’yi övmek için söyledi; görmüyor musun, bundan sonra şöyle diyor:
  Şu halde **شماس بن لأى**’yi bırak; çünkü onlar                      senin mevlâlarındır; yahut onlarla, onunla çokluk yarıştırdığın kimseye karşı çokluk yarıştır.

**ذارت** hakkında, **الجوهري**’nin zikrettiğinden başka bir şey de söylenmiştir: o da, aslının **ذاءرت** olmasıdır. Ve ondan, bu kadına **مذائر** denilmiştir; o, burnuyla şefkat gösteren, fakat sevgisi doğru olmayan kimsedir; böylece ondan ürker. Ve **البو**: deve yavrusunun derisidir; **ثمام** ile doldurulur, sonra deveye süt versin diye devenin etrafına dikilir. Ve bunun hakkında söz daha önce geçti.

**والمذرة**، kesre ile: onunla tane **يذر** edilen âlet; yani, dağıtır ve ayırır; tıpkı **المبذرة**’nin ekme âleti olması gibi. Ve ona ek olarak kaydedilenlerdendir: **يوسف بن أبي ذرة**: bir muhaddis; doksana ulaşma (yaşına varma) hususunda **عمرو بن أمية**’den rivayet etti; onu **ابن نقطة** zikretti. Ve **أم ذرة** ki ondan **محمد بن المنكدر** rivayet etti: sahâbî bir kadın.? Ve **ذرة**: **ابن عباس**’ın mevlâsı. Ve **ذرة بنت ماذ**: muhaddis kadınlar.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَرَّ
ذَرَّ U ( n. ac. ذَرّ 1 ),
a.  Scattered, strewed about, sprinkled.

b.  ( n. ac. ذُرُوْر 27 ), Sprouted, shot up; rose ( plant; sun ).

c.  A ,  U ( n. ac. ذَرَر 4 ), Began to get gray ( man ).

ذَرّ
ذَرّ 1 ,
a.  Particles, atoms; specks, motes.

b.  Ants.

ذَرَّة
ذَرَّة 1t ,
a.  Particle & c.

b.  Ant.

c.  The hundredth part of a barleycorn.

ذُرِّيَّة
ذُرِّيَّة 3yit , ( pl. ذَرَاْرِيّ 22yi ,  ذُرِّيَّات ),
a.  Offspring, progeny, posterity.

مِذْرَرَة
مِذْرَرَة 20t ,
a.  Seed-drill.

ذِرَاْر
ذِرَاْر 23 ,
a.  Violent anger, rage.

ذُرَاْرَة
ذُرَاْرَة 24t ,
a.  Specks, motes.

b.  see 25t .

ذَرِيْرَة
ذَرِيْرَة 25t , ( pl. ذَرَاْئِرُ 46 ),  ذَرُوْر 26 , ( pl. أَذْرِرَة 15t ),
a.  Any aromatic powder sprinkled on meat &c.

##### Türkçe

ذَرَّ
ذَرَّ U ( n. ac. **ذَرّ** 1 ),
a. Saçtı, etrafa serpti, serpiştirdi.

b. ( n. ac. **ذُرُوْر** 27 ), Filizlendi, sürgün verdi; yükseldi (bitki; güneş).

c. A , U ( n. ac. **ذَرَر** 4 ), Ağarmaya başladı (adam).

ذَرّ
ذَرّ 1 ,
a. Parçacıklar, atomlar; zerrecikler, toz zerreleri.

b. Karıncalar.

ذَرَّة
ذَرَّة 1t ,
a. Parçacık ve benzeri.

b. Karınca.

c. Bir arpa tanesinin yüzde bir parçası.

ذُرِّيَّة
ذُرِّيَّة 3yit , ( pl. **ذَرَاْرِيّ** 22yi , **ذُرِّيَّات** ),
a. Nesil, zürriyet, soy.

مِذْرَرَة
مِذْرَرَة 20t ,
a. Tohum ekme aleti.

ذِرَاْر
ذِرَاْر 23 ,
a. Şiddetli öfke, hiddet.

ذُرَاْرَة
ذُرَاْرَة 24t ,
a. Zerrecikler, toz zerreleri.

b. 25t’ye bak.

ذَرِيْرَة
ذَرِيْرَة 25t , ( pl. **ذَرَاْئِرُ** 46 ), **ذَرُوْر** 26 , ( pl. **أَذْرِرَة** 15t ),
a. Et ve benzeri üzerine serpiştirilen herhangi bir hoş kokulu toz.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ذرر
ذَرَّ - يَذُرُّ - ذَرَّة
ذَرَّ - يَذُرُّ + الكائن أو الشيء: يكون على شكل ذرات: يكون على شكل جزيئات ناعمة دقيقة غاية في الصغر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " مكونات الأرض والمادة كجزيئات متدرجة بالكبر"، وهي:
صَخَرَ - يَصْخُرُ، حَصِبَ - يَحْصَبُ، تَرِبَ - يَتْرَبُ، غَبَرَ - يَغْبُرُ، هَبَا - يَهْبُوْ، ذَرَّ - يَذُرُّ
يفرق لفظاً:
ذَرَأَ - يَذْرَأُ + كائن + كائناً أو كائنات: يجعلهم يتكاثرون بالتناسل: جعل الأحياء والحياة تنتج من أصل واحد من أب وأم ثم يحدث التوالد والانتشار
ذَرَّ - يَذُرُّ + الكائن أو الشيء: يكون على شكل ذرات: يكون على شكل جزيئات ناعمة دقيقة غاية في الصغر
ذَرَا - يَذْرُوْ + كائن + شيئاً:: يباعد الأجزاء التي يتألف منها الشيء عن بعضها فيجعلها على شكل ذرات متفرقة منتشرة مبعثرة
ذرة
 	﴿وما تكون في شأن وما تتلوا منه من قرآن ولا تعملون من عمل إلا كنا عليكم شهودا إذ تفيضون فيه وما يعزب عن ربك من مثقال ذرة في الأرض ولا في السماء ولا أصغر من ذلك ولا أكبر إلا في كتاب مبين(61)﴾ يونس ﴿وقال الذين كفروا لا تأتينا الساعة قل بلى وربي لتأتينكم عالم الغيب لا يعزب عنه مثقال ذرة في السماوات ولا في الأرض ولا أصغر من ذلك ولا أكبر إلا في كتاب مبين(3)﴾ سبأ
 	﴿إن الله لا يظلم مثقال ذرة وإن تكن حسنة يضاعفها ويؤت من لدنه أجرا عظيما (40)﴾ النساء
 	﴿فمن يعمل مثقال ذرة خيرا يره (7)﴾ الزلزلة ﴿ومن يعمل مثقال ذرة شرا يره (8)﴾ الزلزلة
 	﴿قل ادعوا الذين زعمتم من دون الله لا يملكون مثقال ذرة في السماوات ولا في الأرض وما لهم فيهما من شرك وما له منهم من ظهير(22)﴾ سبأ
مختار الصحاح
● [ذرر] ذ ر ر: الذَّرُّ جمع ذَرَّةٍ وهي أصغر النمل ومنه سمي الرجل ذَرَّا وكُني أبو ذر و ذُرِّيَّةُ الرجل ولده والجمع الذَّرَارِيُّ و الذُّرّياتُ و ذَرَّ الحب والملح والدواء فرّقه من باب رد ومنه الذَّرِيرةُ و الذَّرُورُ بالفتح لغة في الذَّرِيرَةِ ويُجمع على أذِرَّةٍ بوزن أسرة
الراغب
ذر
- الذرية، قال تعالى: }ومن ذريتي﴿[البقرة/124]، وقال:﴾ومن ذريتنا أمة مسلمة لك﴿[البقرة/128]، وقال:﴾إن الله لا يظلم مثقال ذرة{ [النساء/40]، وقد قيل: أصله الهمز، وقد تذكر بعد في بابه.
ملخص اللسان:
1.                     ذَرَّ الشيءَ يَذُرُّه: أَخذه بأَطراف أَصابعه ثم نثره على الشيء.
2.  وذَرَّ الشيءَ يَذُرُّهُ إِذا بَدَّدَهُ. وذُرَّ إِذا بُدِّدَ. وفي حديث  عمر، رضي الله عنه: ذُرّي أَحِرَّ لَكِ أَي ذُرِّي الدقيق في القِدْرِ  لأَعمل لك حَرِيرَةً. والذَّرُّ: مصدر ذَرَرْتُ، وهو أَخذك الشيء بأَطراف  أَصابعك تَذُرُّهُ ذَرَّ الملح المسحوق على الطعام.
3.   وذَرَرْتُ الحَبَّ  والملح والدواء أَذُرُّه ذَرّاً: فرَّقته؛ ومنه الذَّرِيرَةُ والذَّرُورُ،  بالفتح، والذُّرَارَةُ: ما تناثر من الشيء المذْرُورِ.
4. والذَّرُورُ، بالفتح: ما يُذَرُّ في  العين وعلى القَرْحِ من دواء يابس. وذَرَّ عينه بالذَّرُورِ  يَذُرُّها ذَرّاً: كَحَلَها.
5.    والذَّرُّ: صِغارُ النَّمل، واحدته ذَرَّةٌ؛
6. الذَّرَّةُ ليس لها وزن، ويراد  بها ما يُرَى في شعاع الشمس الداخلِ في النافذة؛
7.          وذَرَّ الله الخلقَ في الأَرض: نَشَرَهُم والذُّرِّيَّةُ فُعْلِيَّةٌ  منه، وهي منسوبة إِلى الذَّرِّ الذي هو النمل الصغار، وكان قياسه  ذَرِّيَّةٌ، بفتح الذال، لكنه نَسَبٌ شاذ لم يجئ إِلاَّ مضموم الأَول.
8. وذُرِّيَّةُ  الرجل: وَلَدُهُ، والجمع الذَّرَارِي والذُّرِّيَّاتُ. وقال يونس: أَهل مكة يخالفون غيرهم من العرب فيهمزون النبيَّ  والبَرِيَّةَ والذُّرِّية من ذَرَأَ الله الخلقَ أَي خلقهم. وقال  بعض النحويين: أَصلها ذُرُّورَةٌ، هي فُعْلُولَةٌ، ولكن التضعيف لما كثر  أُبدل من الراء الأَخيرة ياء فصارت ذُرُّويَة، ثم أُدغمت الواو في الياء  فصارت ذُرِّيَّة، قال: وقول من قال إِنه فُعْلِيَّة أَقيس وأَجود عند  النحويين. وقال الليث: ذُرِّيَّة فُعْلِيَّة، كما قالوا سُرِّيَّةٌ، والأَصل  من السِّر وهو النكاح.
9.                       الذرية: اسم يجمع نسل الإِنسان من ذكر وأُنثى،
10.          وذَرِّيُّ السيف: فِرِنْدُه وماؤه يُشَبَّهانِ في الصفاء بِمَدَبِّ  النمل والذَّرِّ؛
11.   وذَرَّتِ الشمسُ تَذُرُّ ذُرُوراً، بالضم: طلعت وظهرت، وقيل: هو أَوّل  طلوعها وشروقها أَوَّلَ ما يسقط ضَوْؤُها على الأَرض والشجر، وكذلك البقل  والنبت.
12.              وذَرَّ يَذُرُّ إِذا تَخَدَّدَ؛ وذَرَّتِ الأَرضُ النبتَ ذَرّاً؛
13.              ذَرَّ الرجلُ يَذُرُّ إِذا شابَ مُقَدَّمُ رَأْسه.
14.            والذِّرَارُ: الغَضَبُ والإِنكارُ؛ عن ثعلب،
15.               ذَارَّت الناقةُ تَذَارُّ مُذَارَّةً وذِرَاراً أَي ساءَ  خُلُقُها، وهي مُذَارُّ،
16.               والذَّرْذَرَةُ: تفريقك الشيء وتَبْدِيدُكَ إِياه.
لسان العرب:
● - ذرر: ذَرَّ الشيءَ يَذُرُّه: أَخذه بأَطراف أَصابعه ثم نثره على الشيء.  وذَرَّ الشيءَ يَذُرُّهُ إِذا بَدَّدَهُ. وذُرَّ إِذا بُدِّدَ. وفي حديث  عمر، رضي الله عنه: ذُرّي أَحِرَّ لَكِ أَي ذُرِّي الدقيق في القِدْرِ  لأَعمل لك حَرِيرَةً. والذَّرُّ: مصدر ذَرَرْتُ، وهو أَخذك الشيء بأَطراف  أَصابعك تَذُرُّهُ ذَرَّ الملح المسحوق على الطعام. وذَرَرْتُ الحَبَّ  والملح والدواء أَذُرُّه ذَرّاً: فرَّقته؛ ومنه الذَّرِيرَةُ والذَّرُورُ،  بالفتح، لغة في الذَّرِيرَة، وتجمع على أَذِرَّةٍ؛ وقد استعاره بعض  الشعراء للعَرَضِ تشبيهاً له بالجوهر فقال:  شَقَقْتِ القَلْبَ ثم ذَرَرْتِ فيه  هَوَاكِ، فَلِيمَ فالْتَأَمَ الفُطُورُ  ليم هنا إِما أَن يكون مغيراً من لُئِمَ، وإِما أَن يكون فُعِلَ من  اللَّوْمِ لأَن القلب إِذا نُهِيَ كان حقيقاً أَن ينتهي. والذَّرُورُ: ما  ذَرَرْتَ. والذُّرَارَةُ: ما تناثر من الشيء المذْرُورِ. والذَّرِيرَةُ: ما  انْتُحِتَ من قصَبِ الطِّيبِ. والذَّرِيرَةُ: فُتَاتٌ من قَصَبِ الطيب  الذي يُجاءُ به من بلد الهند يشبه قصَبَ النُّشَّابِ. وفي حديث عائشة:  طَيَّبْتُ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، لإِحرامه بذَرِيرَةٍ؛ قال: هو نوع  من الطيب مجموع من أَخلاط. وفي حديث النخعي: يُنْثَرُ على قميص الميت  الذَّرِيرَةُ؛ قيل: هي فُتاتُ قَصَب مَّا كان لنُشَّابٍ وغيره؛ قال ابن  الأَثير: هكذا جاء في كتاب أَبي موسى. والذَّرُورُ، بالفتح: ما يُذَرُّ في  العين وعلى القَرْحِ من دواء يابس. وفي الحديث: تَكْتَحِلُ المُحِدُّ  بالذَّرُورِ؛ يقال: ذَرَرْتُ عينَه إِذا دوايتها به. وذَرَّ عينه بالذَّرُورِ  يَذُرُّها ذَرّاً: كَحَلَها.  والذَّرُّ: صِغارُ النَّمل، واحدته ذَرَّةٌ؛ قال ثعلب: إِن مائة منها  وزن حبة من شعير فكأَنها جزء من مائة، وقيل: الذَّرَّةُ ليس لها وزن، ويراد  بها ما يُرَى في شعاع الشمس الداخلِ في النافذة؛ ومنه سمي الرجل ذَرّاً  وكني بأَبي ذَرٍّ. وفي حديث جُبير بن مُطْعِم: رأَيت يوم حنين شيئاً  أَسود ينزل من السماء فوقع إِلى الأَرض فَدَبَّ مثل الذَّرِّ وهزم الله  المشركين؛ الذَّرُّ: النمل الأَحمر الصغير، واحدتها ذَرَّةٌ. وفي حديث ابن  عباس: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، نهى عن قتل النحلة والنملة والصُّرَدِ  والهُدْهُدِ؛ قال إِبراهيم الحَرْبِيُّ: إِنما نهى عن قتلهن لأَنهن لا  يؤذين الناس، وهي أَقل الطيور والدواب ضرراً على الناس مما يتأَذى الناس  به من الطيور كالغراب وغيره؛ قيل له: فالنملة إِذا عضت تقتل؛ قال: النملة  لا تَعَضُّ إِنما يَعَضُّ الذَّرُّ؛ قيل له: إِذا عَضَّت الذَّرَّةُ  تقتل؛ قال: إِذا آذتك فاقتلها. قال: والنملة هي التي لها قوائم تكون في  البراري والخَرِبات، وهذه التي يتأَذَّى الناس بها هي الذَّرُّ.  وذَرَّ الله الخلقَ في الأَرض: نَشَرَهُم والذُّرِّيَّةُ فُعْلِيَّةٌ  منه، وهي منسوبة إِلى الذَّرِّ الذي هو النمل الصغار، وكان قياسه  ذَرِّيَّةٌ، بفتح الذال، لكنه نَسَبٌ شاذ لم يجئ إِلاَّ مضموم الأَول. وقوله  تعالى: وإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ ن بني آدم من ظهورهم ذُرِّيَّاتِهم؛ وذُرِّيَّةُ  الرجل: وَلَدُهُ، والجمع الذَّرَارِي والذُّرِّيَّاتُ. وفي التنزيل  العزيز: ذُرِّيَّةً بعضُها من بعض؛ قال: أَجمع القرّاء على ترك الهمز في  الذرّية، وقال يونس: أَهل مكة يخالفون غيرهم من العرب فيهمزون النبيَّ  والبَرِيَّةَ والذُّرِّية من ذَرَأَ الله الخلقَ أَي خلقهم. وقال أَبو إِسحق  النحوي: الذُّرِّيَّةُ غير مهموز، قال: ومعنى قوله: وإِذ أَخذ ربك من بني  آدم من ظهورهم ذُرِّيَّاتهم؛ أَن الله أَخرج الخلق من صلب آدم كالذَّرِّ  حين أَشهدهم على أَنفسهم: أَلَسْتُ بربكم؟ قالوا: بَلى، شهدوا بذلك؛ وقال  بعض النحويين: أَصلها ذُرُّورَةٌ، هي فُعْلُولَةٌ، ولكن التضعيف لما كثر  أُبدل من الراء الأَخيرة ياء فصارت ذُرُّويَة، ثم أُدغمت الواو في الياء  فصارت ذُرِّيَّة، قال: وقول من قال إِنه فُعْلِيَّة أَقيس وأَجود عند  النحويين. وقال الليث: ذُرِّيَّة فُعْلِيَّة، كما قالوا سُرِّيَّةٌ، والأَصل  من السِّر وهو النكاح. وفي الحديث: أَنه رأَى امرأَة مقتولة فقال: ما  كانت هذه تُقاتِلُ، الحَقْ خالداً فقل له: لا تَقْتُلْ ذُرِّيَّةً ولا  عَسِيفاً؛ الذرية: اسم يجمع نسل الإِنسان من ذكر وأُنثى، وأَصلها الهمز لكنهم  حذفوه فلم يستعملوها إِلا غير مهموزة، وقيل: أَصلها من الذَّرِّ بمعنى  التفريق لأَن الله تعالى ذَرَّهُمْ في الأَرض، والمراد بها في هذا الحديث  النساء لأَجل المرأَة المقتولة؛ ومنه حديث عمر: حُجُّوا بالذُّرِّية لا  تأْكلوا أَرزاقها وتَذَرُوا أَرْباقَها في أَعْناقِها أَي حُجُّوا  بالنساء؛ وضرب الأَرْباقَ، وهي القلائد، مثلاً لما قُلِّدَتْ أَعناقُها من وجوب  الحج، وقيل:  كنى بها عن الأَوْزارِ.  وذَرِّيُّ السيف: فِرِنْدُه وماؤه يُشَبَّهانِ في الصفاء بِمَدَبِّ  النمل والذَّرِّ؛ قال عبدالله بن سَبْرَةَ:  كل يَنُوءُ بماضِي الحَدِّ ذي شُطَبٍ،  جَلَّى الصَّياقِلُ عن ذَرِّيِّه الطَّبَعَا  ويروى:  جَلا الصَّياقِلُ عن ذرّيه الطبعا  يعنى عن فِرِنْده؛ ويروى: عن دُرِّيِّهِ الطبعا يعني تلألؤه؛ وكذلك يروي  بيت دريد على وجهين:  وتُخْرِجُ منه ضَرَّةُ اليومِ مَصْدَقاً،  وطولُ السُّرَى ذَرّيَّ عَضْبٍ مُهَنَّدِ  إِنما عنى ما ذكرناه من الفرند. ويروى: دُرِّيَّ عَضْبٍ أَي تلألؤه  وإِشراقه كأَنه منسوب إِلى الدُّرِّ أَو إِلى الكوكب الدُّرِّيِّ. قال  الأَزهري: معنى البيت يقول إِن أَضَرَّ به شِدَّة اليوم أَخرج منه مَصْدَقاً  وصبراً وتهلل وجهه كأَنه ذَرِّيُّ سيف. ويقال: ما أَبْيَنَ ذَرِّيَّ سيفه؛  نسب إِلى الذَّرِّ.  وذَرَّتِ الشمسُ تَذُرُّ ذُرُوراً، بالضم: طلعت وظهرت، وقيل: هو أَوّل  طلوعها وشروقها أَوَّلَ ما يسقط ضَوْؤُها على الأَرض والشجر، وكذلك البقل  والنبت. وذَرَّ يَذُرُّ إِذا تَخَدَّدَ؛ وذَرَّتِ الأَرضُ النبتَ ذَرّاً؛  ومنه قول الساجع في مطر: وثَرْد يَذُرُّ بَقْلُه، ولا يُقَرِّحُ أَصلُه؛  يعني بالثَّرْدِ المطرَ الضعيفَ. ابن الأَعرابي: يقال أَصابنا مطر ذَرَّ  بَقْلُه يَذُرُّ إِذا طلع وظهر؛ وذلك أَنه يَذُرُّ من أَدنى مطر وإِنما  يَذُرُّ البقلُ من مطر قَدْرِ وَضَحِ الكَفِّ ولا يُقَرِّحُ البقلُ  إِلاَّ من قَدْرِ الذراع. أَبو زيد: ذَرَّ البقلُ إِذا طلع من الأَرض. ويقال:  ذَرَّ الرجلُ يَذُرُّ إِذا شابَ مُقَدَّمُ رَأْسه.  والذِّرَارُ: الغَضَبُ والإِنكارُ؛ عن ثعلب، وأَنشد لكثير:  وفيها، على أَنَّ الفُؤَادَ يُجِبُّها،  صُدُودٌ، إِذا لاقَيْتُها، وذِرَارُ  الفراء: ذَارَّت الناقةُ تَذَارُّ مُذَارَّةً وذِرَاراً أَي ساءَ  خُلُقُها، وهي مُذَارُّ، وهي في معنى العَلُوق والمُذَائِرِ؛ قال ومنه قول  الحطيئة:  وكنتُ كَذاتِ البَعْلِ ذَارَت بأَنْفِها،  فمن ذاكَ تَبْغي غَيْرَه وتُهاجِرُهْ  إِلاَّ أَنه خففه للضرورة. قال أَبو زيد: في فلان ذِرارٌ أَي إِعراضٌ  غضباً كَذِرَارِ الناقة. قال ابن بري: بيت الحطيئة شاهد على ذَارَت الناقةُ  بأَنفها إِذا عطفت على ولد غيرها، وأَصله ذَارَّتْ فخففه، وهو ذَارَتْ  بأَنفها، والبيت:  وكنتُ كذاتِ البَوِّ ذَارَتْ بأَنفِها،  فمن ذاكَ تَبْغي بُعْدَه وتُهاجِرُهْ  قال ذلك يهجو به الزِّبْرِقانَ ويمدح آلَ شَمَّاسِ  بن لاي؛ أَلا تراه يقول بعد هذا:  فَدَعْ عَنْكَ شَمَّاسَ بْنَ لأي فإِنهم  مَوالِيكَ، أَوْ كاثِرْ بهم مَنْ تُكاثِرُهْ  وقد قيل في ذَارَتْ غيرُ ما ذكره الجوهري، وهو أَن يكون أَصله  ذَاءَرَتْ، ومنه قيل لهذه المرأَة مُذَائِرٌ، وهي التي تَرْأَمُ بأَنفها ولا  يَصْدُقُ حُبُّها فهي تَنِفرُ عنه. والبَوُّ: جِلْدُ الحُوَارِ يُحْشَى  ثُماماً ويُقامُ حَوْلَ الناقةِ لِتَدِرَّ عليه.  وذَرُّ: اسم.  والذَّرْذَرَةُ: تفريقك الشيء وتَبْدِيدُكَ إِياه. وذَرْذَارٌ: لقب رجل  من العرب.
مقاييس اللغة:
(ذر)  الذال والراء المشددة أصلٌ واحد يدلُّ على لطافة وانتشار. ومن ذلك الذَّرُّ: صِغار النَّمل، الواحدة ذَرّةٌ. وذَرَرْتُ المِلْحَ والدّواءَ. والذرِيرة معروفة، وكلُّ ذلك قياسٌ واحد.
ومن الباب: ذرّت الشّمْسُ ذُروراً، إذا طَلَعَتْ، وهو ضوءٌ لطيفٌ منتشر. وذلك قولُهم: "لا أفعله ما ذَرَّ شارقٌ"، وما ذَرّ قرنُ الشّمْس. *وحكي عن أبي زيد: ذَرّ البَقْلُ، إذا طلَعَ من الأرض. وهو من الباب؛ لأنّه يكون حينئذٍ صُغَاراً([1]) منتشراً. فأمَّا قولُهم: ذَارَّتِ النّاقةُ. وهي مُذَارٌّ، إذا ساء خُلُقها، فقد قيل إنَّه كذا مثقّل. فإن كان صحيحاً فهو شاذٌّ عن الأصل الذي أصَّلناه. إلا أن الحطيئة قال:
* ذَارَتْ بأَنْفِها([2]) *
مخفّفاً. وأراه الصحيح، ويكون حينئذٍ من ذئِرت، إذا تغضَّبت، فيكون على تخفيف الهمزة. [إلاّ] أنّ أبا زيدٍ قال: في نفسِ فُلانٍ ذِرارٌ، أي إعراضٌ غَضَباً، كذِرار النّاقة. وهذا يدلُّ على القول الأول. والله أعلم.
القاموس المحيط:
الذَّرُّ صِغارُ النملِ، ومئَةٌ منها زِنَةُ حَبَّةِ شعيرٍ، الواحدةُ ذَرَّةٌ، وتفريقُ الحَبِّ والمِلْحِ ونحوِهِ،
كالذَّرْذَرَةِ، وطَرْحُ الذَّرُورِ في العينِ، والنَّشْرُ. وأبو ذَرٍّ: جُنْدَبُ بنُ جُنادَةَ، وامْرَأتُهُ: أمُّ ذَرٍّ، وأبو ذَرَّةَ الحَارِثُ بنُ معاذٍ: صحابِيُّونَ. وأبو ذَرَّةَ الهُذَلِيُّ الصَّاهِلِيُّ: شاعِرٌ، أو هو بضم الدالِ المهملةِ. والذَّرُورُ: ما يُذَرُّ في العَيْنِ، وعِطْرٌ، كالذَّريرَةِ ج: أذِرَّةٌ.والذُّرِّيَّةُ، ويكسرُ: ولدُ الرجلِ ج: الذُّرِّيَّاتُ والذَّرارِي، والنِّساءُ، للواحِدِ والجميع.وذَرَّ: تَخَدَّدَ، البَقْلُ، الشمسُ: طَلَعا، الأرضُ النَّبْتَ: أطْلَعَتْهُ، الرجلُ: شاب مُقَدَّمُ رأسِهِ، يَذَرُّ فيه، بالفتح، شاذٌّ.والذَّرْذارُ: المِكثارُ، ولَقَبُ رجلٍ.
والذُّرارَةُ، بالضم: ما تَناثَرَ من الذَّرُورِ.والذَّرِّيُّ: السيفُ الكثيرُ الماءِ، وفِرِنْدُهُ، وماؤُهُ.
والذِّرارُ، بالكسر: الغَضَبُ، والإِعراضُ. وذارَّتِ الناقَةُ مُذَارَّةً وذِراراً: ساءَ خُلُقُها، وهي مُذَارٌّ.
والمِذَرَّةُ: آلةٌ يُذَرُّ بها الحَبُّ.
تاج العروس:
ذ ر ر
الذّرُّ : صِغَارُ النَّمْلِ . وقال ثعلب : إنَّ ماِئَةً منها زِنَةُ حَبّة من شَعِيرٍ فكأَنَّهَا جُزْءٍ من ماِئَةٍ . قال شَيْخُنَا : ورأَيْت في فَتَاوى ابن حَجَر المَكِّيّ نقلاً عن النّيسابُورِيّ :سَبْعُون ذَرَّةً تَزِنُ جَناحَ بَعُوضة وسَبْعُون جَناحَ بَعُوضة تَزِن حَبَّةً . انتهى . وقيل : الذَّرَّة ليس لها وَزْنٌ ويُراد بها ما يُرَى في شُعاع الشَّمْسِ الدَّاخل في النَّافذة . ومنه سُمِّيَ الرجلُ وكنُىَ . وفي حديث جُبَيْر بن مُطْعِم : " رأَيتُ يَومَ حُنْيَن شيباً أسودَ يَنْزِل من السماءِ فوقَعَ على الأرض فدَبَّ مِثْلَ الذَّرِّ وهَزَم الله المُشْركين " قالوا : الذَّرُّ : النَّمْلُ الأَحْمَرُ الصَّغِير الواحدِةُ ذَرَّةٌ قلت : فِيه مُخَالَفةٌ لاصْطِلاحه وسُبْحَان من لا يَسْهُو وقد تقدمت الإشارة إليه مِراراً
والذَّرُّ : تفَرِيقُ الحَبِّ والْمِلْحِ وتَبْدِيدُها ذَرَّ الشيءَ يَذُرُّه ذَرّاً : أَخذَه بأَطْرَاف أَصابِعه ثم نَثَره على الشْيءِ وذَرَّه يَذُرُّه إِذَا بَدَّدَه وذُرَّ : بُدِّدَ . وفي الأساس : ذَرَّ المِلْحَ على اللَّحْم والفُلْفُلَ على الثَّرِيد : فَرَّقَة فيه وذَرَّ الحَبَّ في الأرض : بَذَرَه انتهى . وفي حَدِيث عمر رضي الله عنه : " ذُرِّى أَحِرَّ لكِ " أَي ذُرِّى الدَّقيقَ في القِدْرِ لأعملَ لك حَرِيرَةً وقد تقدّم في ح ر ر . كالذَّرْذَرَة . الذَّرُّ : طَرْحُ الذَّرُورِ في العَيْن يقال : ذَرَرْتُ عَيْنَه إِذَا دَاويْتَها به . وذَرَّ عينَه بالذَّرورِ يَذُرُّهَا ذرَاًّ : كَحَلَها . ومن المَجَاز : الذَّرُّ : النَّشْرُ . ؟ يقال : ذَرَّ الله الخَلْقَ في الأرِض ذَرّاً أَي نَشَرَهم ومنه الذُّرِّيَّة كما سيأْتي . وأبو ذَرٍّ جُنْدَبُ بن جُنَادَةَ الغِفَارِيّ وهو الأصحّ وقيل : يَزِيدُ بن عَبْد الله أو يَزيد بن جُنَادَة وقيل : جُنْدَبُ بن سَكَن وقيل : خَلَفُ بن عَبْد الله من السَّابِقِين وامرأتُه أمُّ ذَرِّ جاء ذكرُها في حَدِيث إسلام أبي ذَرٍّ وكذا أمُّ أبِي ذَرٍّ وأُخْتُه
وأَبو ذَرَّةَ الحارثُ بنُ مُعَاذٍ الحِرْمَازيّ ذكَره الدُّولاِبيّ وغَيْرُه في الأسْماءِ والكُنَى شَهِدَ أحُداً : صحابِيّونَ وأبُو ذَرَّةَ الهُذَلِيُّ : شاعرٌ من بني صَاهِلَة بن كَاهِلٍ أخو بَنِي مازن بن مُعاويَة بن تَميم ين سَعْد بن هُذَيْل قال السُّكَّريّ : هكذا بالمُعْجَمَة في شَرْح الدِّيوان أو هُوَ أبو دُرَّة بضَمِّ الدّال المهملةِ حَكَاه الأَصمَعِيّ . والذَّرُورُ كصَبور " : ما يُذَرُّ في العَيْن وعلى القَرْح من دَوَاءٍ يابِسٍ . وفي الحَدِيث " تَكْتَحِل المُحِدُّ بالذَّرُور . والذَّرُورُ : عِطْرٌ يُجَاءُ به من الهِنْدِ كالذَّرِيرَةِ وهو ما انْتُحِتَ من قَصَبِ الطِّيب وقيل : هو نَوْعٌ من الطِّيب مَجْمُوع من أخْلاط . وبه فُسِّر حَدِيث عائشة رضي الله عنها : " طَيَّبْتُ رسول الله صلى الله عليه وسلم لإحْرامه بذَرِيرةٍ " . ج أَي جَمْع الذَّرُورِ أذِرَّةٌ
والذُّرِّيَّةُ فُعْلِيَّة من الذَّرِّ وهو النَّشْرِ أو النَّمْلِ الصِّغَارِ وهو بالضَّمّ وكان قِياسهُ الفَتْح لكنَّه نَسَبٌ شَاذٌّ لم يَجِيئ إلا مَضْمومَ الأوَّل ونَظَّره شيخُنَا بدُهْرِيّ وسُهْلِيّ ويُكْسَرُ وأجْمَع القُرَّاءُ على تَرْك الهَمْز فيها . وقال بعضُ النَّحْوِييّن : أَصْلُهَا ذُرُّورَة على فُعْلُولَة ولكِن التَّضْعِيف لما كَثُرَ أبْدِل من الرَّاءِ الأخِيرَة ياءٌ فصارَت ذُرُّويّةٌ ثم أُدغمت الواوُ في الياءِ فصارَت ذُرُّيَةُ قال الأَزْهَرِيّ : وقَوْلُ من قال إنه فُعْلِيّة أقْيَسُ وأجَوْدُ عِنْد النَّحْوِيّين وقال اللَّيْثُ : ذُرِّيّة فُعْلِيّة كما قالوا سُرِّيَّة والأَصل من السِّرِّ وهو النِّكاح . والذًّرِّية : وَلدُ الرَّجُلِ . قال شيخنا : وقد يُطلقُ على الأصُول والوالدين أيضاً فهو من الأضداد قالوا ومنه قوله تعالى : " وآيةٌ لهم أنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيّتَهْم في الفُلْكِ المَشْحُونِ " فتَأمَّل . ج الذُّرِّيَّاتُ والذّرِارِيُّ . وقال ابن الأثِير : الذُّرِّيَّة : اسمٌ يَجمع نَسْلَ الانسان من ذَكَرٍ وأنْثَى وأصلُها الهَمْز لكنهم حَذَفُوه فلم يستعملوها إلاَّ غَيْر مَهْمُوزةٍ . وفي الحَدِيث : " أنه رأى امرأةً مقتولة فقال : ما كانت هذه تُقَاتِل الْحَق خَاِلداً فقل له : " لا تَقْتُل ذُرِّيَّةً ولا عَسِيفاً " وقال ابن الأثِير : المُرَادُ بَها في هذا الحَدِيث النِّسَاءُ - لأجلْ المرأَة المَقْتُولة . ومنه حديث عمر : " حُجُّوا بالذُّرِّيَّة لا تَأْكُلوا أرزَاقَها وتَذَرُوا أرْبَاقَها في أعْنَاقها " أَي حُجُّوا بالنِّسَاءِ وضَرَب الأرْبَاقَ وهي القَلائِدُ مَثَلاُ لِمَا قُلِّدتْ أعناقُهَا من وجُوب الحَجِّ وقيل : كَنَى بها عن الأوزار - للوَاحِد والجَمِيع . وذَرَّ يَذُرُّ إِذَا تَخَدَّدَ . وذَرَّ البَقْلُ والشَّمْسُ : طَلَعَا . وفي الأساس ذَرَّ البَقْلُ والقَرْنُ : طَلَعَ أدْنى شَيْءٍ منه وعن أبي زَيْد : ذَرَّ البَقُْ إِذَا طلع من الأرض وذَرَّتِ الشمسُ تَذُرُّ ذُرُوراً : طَلَعتْ وظَهَرْت وفي الأساس : ذَرَّ قَرْنُ الشَّمْس وهو مَجَاز . وقيل : هو أوّلُ طُلُوعِها . وشُرُوقُها : أوَّل ما يَسقط ضَؤْوهُا على الأرض والشَّجَرِ وكذلك البَقْلُ والنَّبْتُ . وذَرَّت الأرْضُ النَّبْتَ : أطْلَعتْه وقال السَّاجع في مَطرٍ : وثَرْدٌ يذَُرُّ بَقْلُه ولا يُقْرِّح أصلُه . يعَني بالثَّرْدِ المَطَرَ الضَّعِيفَ . قال ابنُ الأَعرابيِّ : يقال : أصابَنا مَطَرٌ ذَرَّ بَقْلُه يَذُرُّ إذا طَلعَ وظَهَر وذلك أنه يَذُرُّ من أَدْنَى مَطرٍ وإنما يَذُرٌّ البَقْلُ من مَطَرٍ قَدْرَ وضَحِ الكَفِّ ولا يُقِّرحُ البَقْلُ إلاَّ من قَدْرِ الذِّارعِ . ويقال : ذَرَّ الرجل إِذَا شاب مُقدَّمُ رَأسِه يَذَرُّ فيه بالفتح كما نقَلَه الصَّغَانيّ وهو شاَذٌّ وَوَجْهُ الشُّذُوذِ عَدَمُ حَرْفِ الحَلْقِ فيه . قال شيخُنَا : وإن صَحَّ الفَتْح فلا بُدَّ من الكَسْرِ في المَاضِي وقد تقدم مثله في د ر ر . والذَّرْذَارُ بالفَتْح : المِكْثَارُ كالثَّرثَار . وذَرْزَارٌ : لَقبُ رجل من العَرَب . والذُّرَارَة : بالضَّمّ : ما تَناثَرَ من الذَّرُورِ . قال الزَّمَخْشَرِىّ : ذُرَارَةُ الطِّيب : ما تَنَاثَر منه إِذَا ذَرَرْته ومنه قيل لِصِغار النَّمْل وللمُنْبَثَّ في الهواء من الهَبَاءِ : الذَّرَ كأنها طاقَاتُ الشيْءِ المَذْرُور وكَذَا ذَرَّات الذَّهَبِ . والذَّرِّىُّ بالفتح وياءِ النِّسْبَة في آخره : السَّيفُ الكَثِيرُ المَاءِ : كأنَّه منْسوب إلى الذَّرِّ وهو النَّمْل . من المَجَاز : ما أبَيْنَ ذَرِّىَّ سَيْفِه أَي فِرْندَه ومَاءَهُ يُشَّبَهان في الصَّفاءِ بمَدَبِّ النَّمْلِ والذَّرِّ وأنشد أبو سعيد :
وتُخْرِجُ منه ضَرَّةُ اليَوْمِ مَصْدَقاً ... وطُولُ السُّرَى ذَرِّىَّ عَضْبٍ مُهَنَّدِ يقول : إِذَا أَضَرَّت به شِدَّة الَيْوم أَخْرَجَتْ منه مَصَدْقاً وصَبْراً وتَهَلَّلَ وَجْهُه كأنَّه ذَرِّىًُّ سَيْفٍ
وقال عبد الله بن سبرة :
كُلُّ يَنُوءُ بماضِي الحَدِّ ذِي شُطَبٍ ... جَلَّى الصَّياقِلُ عن ذَرِّيِّهِ الطَّبَعَا
يعنى عن فِرِنْدِه ويُروْىَ بالدَّالِ المَهْمَلَة وقد تقدَّم . والذِّرَارُ بالكَسْر : الغَضَبُ والإعْرَاضُ والإنكَار عن ثعلب وأنشد لكُثَيِّر :
وفِيهَا على أَنَّ الفُؤَادَ يُحبُّهَا ... صُدُودٌ إِذَا لاَقَيتُها وذِرَارُ وقال أَبو زَيْد : في فُلانٍ ذِرَارٌ أَي إعراضٌ غَضَباً كذِرَار النَّاقَةِ . قال الفَرّاءُ : ذَارَّتِ النَّاَقةُ تَذَارُّ مُذَارَّةً وذِرَاراً أَي ساءَ خُلُقُهَا وهي مُذَارٌّ . قال : ومنه قَوْلُ الحُطَيئة :
وكُنْتُ كذَاتِ البَعْلِ ذَارَتْ بأنْفِهَا ... فَمِن ذَاكَ تَبْغِي غيرَه وتُهَاجِرُه إلا أنَّه خَفَّفه للضّرُورَة . قال ابن بَرِّيّ : بَيْتُ الحُطَيْئَة شاهِدٌ على ذَارَتْ النَّاقَةُ بأنْفها إِذَا عَطَفت على وَلِدِ غَيْرِهَا وأصلُه ذَارَّت فخفَّفَه وهو ذَارَت بأنْفها والبيت :
وكنتُ كَذَاتِ البَوِّ ذَارتْ بأنْفِهَا ... فَمِنْ ذَاك تَبْغِي بُعْدَه وتُهَاجِرُه قال ذلك يَهْجُو به الزِّبْرِقَانَ ويَمْدح آل شَمَّاسِ بن لأْى ألاَ تراه يَقُول بعد هذا :
فدَعْ عنك شَمَّاسَ بن لأْىٍ فإنَّهمْ ... مَوَالِيك أو كَاثِرْ بهمْ مَنْ تُكَاثِرُه وقد قيل في ذَارَتْ غيرُ ما ذَكَرَه الجَوْهَرِيّ وهو أَن يكون أصْلُه ذَاءَرَتْ ومنه قيل لهذه المَرْأَةِ : مُذَائِر وهي الَّتِي تَرْأَمُ بأنْفِهَا ولا يَصْدُق حُبُّها فهي تَنْفِرُ عَنْه والبَوُّ : جِلْد الحُوَارِ يُحْشَى ثُمَاماً ويُقَام حَوْلَ النَّاقَةِ لتَدِرَّ عليه وقد سبق الكلام في ذلك
والمِذَرَّةُ بالكَسْر : آلةٌ يُذَرُّ بها الحَبُّ أَي يُبَدَّد ويُفَرَّق كالمِبْذَرِة آلةِ البَذْرِ . ومما يستدرك عليه : يُوسُف بن أبي ذَرَّة : مُحَدِّث رَوَى عن عَمْرِو بن أُمَيَّة في بلوغ التَّسْعِين ذَكَرَه ابن نُقْطَة . وأمُّ ذَرَّة التي رَوَى عنها مُحَمَّد بن المُنْكَدِر : صَحَابِيّةٌ . ؟ وذَرَّةُ : مَوْلاة ابن عباس وذَرَّة بنت مَُاذ : مُحدِّثات

_Türkçe çeviri henüz yok_
