# ذرر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%B1%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ذرر

الذر: صغار النمل. وقال ثعلب: إن مائة منها زنة حبة من شعير، فكأنها جزء من مائة. قال شيخنا: ورأيت في فتاوى ابن حجر المكي نقلا عن النيسابوري: سبعون ذرة تزن جناح بعوضة، وسبعون جناح بعوضة تزن حبة. انتهى. وقيل: الذرة ليس لها وزن ويراد بها ما يرى في شعاع الشمس الداخل في النافذة. ومنه سمي الرجل وكنى. وفي حديث جبير بن مطعم:  رأيت يوم حنين شيبا أسود ينزل من السماء، فوقع على الأرض، فدب مثل الذر، وهزم الله المشركين  قالوا: الذر: النمل الأحمر الصغير، الواحدة ذرة قلت: فيه مخالفة لاصطلاحه، وسبحان من لا يسهو، وقد تقدمت الإشارة إليه مرارا.
 والذر: تفريق الحب والملح وتبديدها، ذر الشيء يذره ذرا: أخذه بأطراف أصابعه ثم نثره على الشيء وذره يذره، إذا بدده وذر: بدد. وفي الأساس: ذر الملح على اللحم والفلفل على الثريد: فرقة فيه، وذر الحب في الأرض: بذره، انتهى. وفي حديث عمر رضي الله عنه:  ذرى أحر لك  ، أي ذرى الدقيق في القدر لأعمل لك حريرة، وقد تقدم في ح ر ر. كالذرذرة. الذر: طرح الذرور في العين، يقال: ذررت عينه إذا داويتها به. وذر عينه بالذرور يذرها ذرا: كحلها. ومن المجاز: الذر: النشر.? يقال: ذر الله الخلق في الأرض ذرا أي نشرهم، ومنه الذرية، كما سيأتي. وأبو ذر جندب بن جنادة الغفاري، وهو الأصح، وقيل: يزيد بن عبد الله، أو يزيد بن جنادة، وقيل: جندب بن سكن، وقيل: خلف بن عبد الله، من السابقين، وامرأته أم ذر جاء ذكرها في حديث إسلام أبي ذر، وكذا أم أبي ذر وأخته.
 وأبو ذرة الحارث بن معاذ الحرمازي، ذكره الدولابي وغيره في الأسماء والكنى، شهد أحدا: صحابيون، وأبو ذرة الهذلي: شاعر من بني صاهلة بن كاهل، أخو بني مازن بن معاوية بن تميم ين سعد بن هذيل، قال السكري: هكذا بالمعجمة في شرح الديوان، أو هو أبو درة، بضم الدال المهملة، حكاه الأصمعي. والذرور، كصبور  : ما يذر في العين وعلى القرح من دواء يابس. وفي الحديث  تكتحل المحد بالذرور. والذرور: عطر يجاء به من الهند، كالذريرة، وهو ما انتحت من قصب الطيب، وقيل: هو نوع من الطيب مجموع من أخلاط. وبه فسر حديث عائشة رضي الله عنها:  طيبت رسول الله صلى الله عليه وسلم لإحرامه بذريرة  . ج أي جمع الذرور أذرة.

  والذرية، فعلية من الذر، وهو النشر أو النمل الصغار، وهو بالضم، وكان قياسه الفتح، لكنه نسب شاذ لم يجيئ إلا مضموم الأول، ونظره شيخنا بدهري وسهلي، ويكسر، وأجمع القراء على ترك الهمز فيها. وقال بعض النحويين: أصلها ذرورة على فعلولة ولكن التضعيف لما كثر أبدل من الراء الأخيرة ياء، فصارت ذروية، ثم أدغمت الواو في الياء فصارت ذرية، قال الأزهري: وقول من قال إنه فعلية أقيس وأجود عند النحويين، وقال الليث: ذرية فعلية، كما قالوا سرية، والأصل من السر، وهو النكاح. والذرية: ولد الرجل. قال شيخنا: وقد يطلق على الأصول والوالدين أيضا، فهو من الأضداد، قالوا ومنه قوله تعالى:  وآية لهم أنا حملنا ذريتهم في الفلك المشحون  فتأمل. ج الذريات والذراري. وقال ابن الأثير: الذرية: اسم يجمع نسل الانسان من ذكر وأنثى، وأصلها الهمز، لكنهم حذفوه فلم يستعملوها إلا غير مهموزة. وفي الحديث:  أنه رأى امرأة مقتولة، فقال: ما كانت هذه تقاتل، الحق خالدا فقل له:  لا تقتل ذرية ولا عسيفا  وقال ابن الأثير: المراد بها في هذا الحديث النساء - لأجل المرأة المقتولة. ومنه حديث عمر:  حجوا بالذرية لا تأكلوا أرزاقها وتذروا أرباقها في أعناقها  ، أي حجوا بالنساء، وضرب الأرباق وهي القلائد مثلا لما قلدت أعناقها من وجوب الحج، وقيل: كنى بها عن الأوزار - للواحد والجميع. وذر يذر، إذا تخدد. وذر البقل والشمس: طلعا. وفي الأساس ذر البقل والقرن: طلع أدنى شيء منه، وعن أبي زيد: ذر البق إذا طلع من الأرض، وذرت الشمس تذر ذرورا: طلعت وظهرت، وفي الأساس: ذر قرن الشمس، وهو مجاز. وقيل: هو أول طلوعها. وشروقها: أول ما يسقط ضؤوها على الأرض والشجر، وكذلك البقل والنبت. وذرت الأرض النبت: أطلعته، وقال الساجع في مطر: وثرد يذر بقله ولا يقرح أصله. يعني بالثرد المطر الضعيف. قال ابن الأعرابي: يقال: أصابنا مطر ذر بقله يذر، إذا طلع وظهر، وذلك أنه يذر من أدنى مطر، وإنما يذر البقل من مطر قدر وضح الكف ولا يقرح البقل إلا من قدر الذارع. ويقال: ذر الرجل، إذا شاب مقدم رأسه، يذر فيه بالفتح كما نقله الصغاني، وهو شاذ، ووجه الشذوذ عدم حرف الحلق فيه. قال شيخنا: وإن صح الفتح فلا بد من الكسر في الماضي، وقد تقدم مثله في د ر ر. والذرذار، بالفتح: المكثار، كالثرثار. وذرزار: لقب رجل من العرب. والذرارة: بالضم: ما تناثر من الذرور. قال الزمخشرى: ذرارة الطيب: ما تناثر منه إذا ذررته، ومنه قيل لصغار النمل وللمنبث في الهواء من الهباء: الذر، كأنها طاقات الشيء المذرور، وكذا ذرات الذهب. والذرى، بالفتح وياء النسبة في آخره: السيف الكثير الماء: كأنه منسوب إلى الذر وهو النمل. من المجاز: ما أبين ذرى سيفه، أي فرنده وماءه يشبهان في الصفاء بمدب النمل والذر، وأنشد أبو سعيد:
  وتخرج منه ضرة اليوم مصدقـا                      وطول السرى ذرى عضب مهند يقول: إذا أضرت به شدة اليوم أخرجت منه مصدقا وصبرا، وتهلل وجهه كأنه ذرى سيف.
 وقال عبد الله بن سبرة:
  كل ينوء بماضي الحد ذي شطب                      جلى الصياقل عن ذريه الطبعا

  يعنى عن فرنده، ويروى بالدال المهملة، وقد تقدم. والذرار، بالكسر: الغضب والإعراض والإنكار، عن ثعلب، وأنشد لكثير:
  وفيها على أن الفؤاد يحبها                      صدود إذا لاقيتها وذرار وقال أبو زيد: في فلان ذرار، أي إعراض غضبا كذرار الناقة. قال الفراء: ذارت الناقة تذار مذارة وذرارا، أي ساء خلقها وهي مذار. قال: ومنه قول الحطيئة:
  وكنت كذات البعل ذارت بأنفها                      فمن ذاك تبغي غيره وتهاجره إلا أنه خففه للضرورة. قال ابن بري: بيت الحطيئة شاهد على ذارت الناقة بأنفها إذا عطفت على ولد غيرها، وأصله ذارت فخففه، وهو ذارت بأنفها، والبيت:
  وكنت كذات البو ذارت بأنفها                      فمن ذاك تبغي بعده وتهاجره قال ذلك يهجو به الزبرقان، ويمدح آل شماس بن لأى، ألا تراه يقول بعد هذا:
  فدع عنك شماس بن لأى فإنهم                      مواليك أو كاثر بهم من تكاثره وقد قيل في ذارت غير ما ذكره الجوهري، وهو أن يكون أصله ذاءرت، ومنه قيل لهذه المرأة: مذائر، وهي التي ترأم بأنفها ولا يصدق حبها، فهي تنفر عنه، والبو: جلد الحوار يحشى ثماما ويقام حول الناقة لتدر عليه، وقد سبق الكلام في ذلك.
 والمذرة، بالكسر: آلة يذر بها الحب، أي يبدد ويفرق، كالمبذرة آلة البذر. ومما يستدرك عليه: يوسف بن أبي ذرة: محدث روى عن عمرو بن أمية في بلوغ التسعين، ذكره ابن نقطة. وأم ذرة التي روى عنها محمد بن المنكدر: صحابية.? وذرة: مولاة ابن عباس، وذرة بنت ماذ: محدثات.

### Türkçe

**الذر**: küçük karıncalar. Sa‘leb dedi ki: “Onlardan yüz tanesi bir arpa tanesinin ağırlığıdır; sanki o, yüzden bir parçadır.” Şeyhimiz dedi ki: “İbn Hacer el-Mekkî’nin fetvalarında en-Nîsâbûrî’den bir nakil gördüm: Yetmiş **ذرة** bir sivrisinek kanadı tartar; yetmiş sivrisinek kanadı bir tane tartar.” Bitti. Ve denildi ki: **الذرة**’nin ağırlığı yoktur; onunla, pencereden içeri giren güneş ışınında görülen şey kastedilir. Ondan dolayı erkeğe ad verildi ve künye verildi. Cübeyr b. Mut‘im hadîsinde: “Huneyn günü gökten inen siyah bir şey gördüm; yere düştü; sonra **الذر** gibi yürüdü; Allah müşrikleri bozguna uğrattı.” Dediler ki: **الذر**: küçük kırmızı karıncadır; bir tanesi **ذرة**. Dedim ki: onda onun ıstılahına aykırılık vardır; ve sehvetmeyen (yanılmayan)ı tenzih ederim; ona işaret daha önce defalarca geçti.

Ve **الذر**: taneyi ve tuzu ayırıp dağıtmak ve saçmaktır; **ذر**’a (fiil) **يذره** **ذرا**: onu parmaklarının uçlarıyla aldı, sonra onu şeyin üzerine serpti; ve **ذره** **يذره**: onu dağıttıysa; ve **ذر**: dağıttı. **الأساس**’ta: “Eti üzerine tuzu, tirid üzerine biberi **ذر**: onu onda ayırıp serpti; ve taneyi toprağa **ذر**: onu ekti.” Bitti. Ömer رضي الله عنه hadîsinde: “**ذرى** أحر لك”, yani: “Senin için harîre yapayım diye tencerede unu **ذرى** (serp).” Ve bu, **ح ر ر**’de geçti. **كالذرذرة**. **الذر**: göze **الذرور** koymaktır; “**ذررت** عينه” denir, eğer onu onunla tedavi ettiysen. Ve “**ذر** عينه بالذرور **يذرها** **ذرا**”: onu sürmeledi. Mecazdan: **الذر**: yaymadır. “Allah خلق’ı yeryüzünde **ذرا** **ذر** etti” denir; yani onları yaydı; ondan **الذرية** (türeme)dir; geleceği üzere. Ve Ebû **ذر** Cündüb b. Cünâde el-Gıfârî’dir; bu daha sahih olandır. Ve denildi: Yezîd b. Abdillah; yahut Yezîd b. Cünâde; ve denildi: Cündüb b. Seken; ve denildi: Halef b. Abdillah; öncülerdendir. Ve karısı Ümm **ذر**’in zikri Ebû **ذر**’in İslâmı hadîsinde geldi; aynı şekilde Ebû **ذر**’in annesi ve kız kardeşi.

Ve Ebû **ذرة** el-Hâris b. Muâz el-Hurmâzî; onu ed-Dûlâbî ve başkaları isimler ve künyelerde zikretti; Uhud’a şahit oldu: sahâbîlerdendir. Ve Ebû **ذرة** el-Hüzelî: Sâhile b. Kâhil oğullarından bir şairdir; Mâzin b. Muâviye b. Temîm’in, Sa‘d b. Hüzeyl’den olan kardeşidir. es-Sukkerî dedi ki: “Dîvân şerhinde mu‘ceme ile böyledir”; yahut o, **أبو درة**’dir; **الدال** المهملة’nin zammıyla; el-Asma‘î bunu nakletti. Ve **الذرور** ( **كصبور** ): göze ve yaraların üzerine serpilen kuru bir ilaçtır. Hadîste: “**المحد** **بالذرور** sürmelenir.” Ve **الذرور**: Hind’den getirilen bir kokudur; **كالذريرة**; ve o, güzel kokulu kamıştan yontulup alınandır. Ve denildi: o, karışımlardan toplanmış bir tür güzel kokudur. Bununla Âişe رضي الله عنها hadîsi tefsir edildi: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم’i ihramı için **بذريرة** ile kokuladım.” **ج** yani **الذرور**’un çoğulu: **أذرة**.

Ve **الذرية**: **الذر**’den **فعلية**’dir; o da yayma yahut küçük karıncalardır; ve o, zamme iledir; kıyası fetha idi; lâkin o, şâz bir nisbet olup, ilk harfi zamme ile gelmişten başka gelmedi. Şeyhimiz onu **بدهري** ve **سهلي** ile kıyasladı. Ve kesre de yapılır. Kurrâ, onda hemzeyi terk üzerinde icmâ ettiler. Bazı nahivciler dedi ki: “Aslı **ذرورة**’dır, **فعلولة** vezninde; fakat teşdîd çoğalınca son **الراء**’dan bedel olarak bir **ياء** getirildi; böylece **ذروية** oldu; sonra **الواو** **الياء**’a idğam edildi; böylece **ذرية** oldu.” el-Ezherî dedi ki: “Onun **فعلية** olduğunu söyleyenin sözü, nahivciler yanında daha kıyasî ve daha iyidir.” el-Leys dedi ki: “**ذرية** **فعلية**’dir; tıpkı **سرية** dedikleri gibi; asıl **السر**’dendir; o da nikâhtır.” Ve **الذرية**: erkeğin çocuğudur. Şeyhimiz dedi ki: “Bazen asıllara ve anne-babalara da ıtlak olunur; o, zıtlardandır.” Dediler ki: Ondan, Allah تعالى’nın sözü: “Ve onlar için bir âyet: Biz onların **ذريتهم**’i dolu gemide taşıdık.” Öyleyse düşün. **ج**: **الذريات** ve **الذراري**. İbnü’l-Esîr dedi ki: **الذرية**: insan neslini erkek ve dişiden toplayan bir isimdir; aslı hemzedir; fakat onu hazfettiler; onu ancak hemzesiz olarak kullandılar. Hadîste: “Öldürülmüş bir kadın gördü; dedi ki: ‘Bu savaşır değildi; Hâlid’e yetiş, ona de ki: **لا تقتل ذرية ولا عسيفا**.’” İbnü’l-Esîr dedi ki: Bu hadîste onunla kastedilen kadınlardır—öldürülmüş kadın sebebiyle. Ondan Ömer hadîsi: “**حجوا بالذرية لا تأكلوا أرزاقها وتذروا أرباقها في أعناقها**”, yani: kadınlarla haccedin; rızıklarını yemeyin; ve boyunlarında **الأرباق**’larını bırakın. **الأرباق** ki gerdanlıklardır; boyunlarına hac vücûbunun takıldığı şeye misal yaptı. Ve denildi: onunla, günah yüklerine kinaye yaptı—tekil ve çoğul için. Ve **ذر** **يذر**: eğer yarıldıysa (çatladıysa). Ve **ذر** sebze ve güneş: doğdular. **الأساس**’ta: “**ذر** sebze ve boynuz: ondan en aşağı şey çıktı.” Ebû Zeyd’den: “**ذر** sebze: yerden çıktı.” Ve “Güneş **ذرت** **تذر** **ذرورا**”: doğdu ve göründü. **الأساس**’ta: “Güneşin boynuzu **ذر** etti”; ve o, mecazdır. Ve denildi: o, onun ilk doğuşudur. Ve onun şurûku: ışığının yere ve ağaca ilk düştüğü zamandır; sebze ve bitki de böyledir. Ve “Yer bitkiyi **ذرت**”: onu çıkardı. Bir seci‘li (söz) sahibi yağmur hakkında dedi ki: “Ve tirid, sebzesini **يذر** eder; ve kökünü yarmaz.” **الثرد** ile zayıf yağmuru kastediyor. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Bize bir yağmur isabet etti; sebzesi **ذر** eder, **يذر**; eğer çıktı ve göründüyse.” Bu, onun en az yağmurla **يذر** etmesindendir. Sebze ancak avuç içinin açıklığı kadar bir yağmurdan **يذر** eder; ve sebze ancak **الذارع** miktarından **يقرح** eder. Ve “Adam **ذر** etti” denir; eğer başının önü ağardıysa; es-Sagânî’nin naklettiği üzere onda fetha ile **يذر**; ve o şâzdır; şüzûzun yönü, onda boğaz harfinin bulunmamasıdır. Şeyhimiz dedi ki: “Eğer fetha sahihse, mâzîde kesre mutlaka gerekir; benzeri **د ر ر**’de geçti.” Ve **الذرذار**, fetha ile: çok konuşan; **كالثرثار**. Ve **ذرزار**: Araplardan bir adamın lakabıdır. Ve **الذرارة**, zamme ile: **الذرور**’dan saçılan şeydir. ez-Zemahşerî dedi ki: “**ذرارة** الطيب: onu **ذررت** ettiğinde ondan saçılan şeydir.” Ondan dolayı küçük karıncalara ve havada yayılmış toza: **الذر** denildi; sanki o, serpilmiş şeyin demetleridir; ve aynı şekilde altın zerreleri. Ve **الذرى**, fetha ile ve sonunda nisbet **ياء**’ı ile: suyu çok olan kılıçtır; sanki o, **الذر**’e—ki o karıncadır—nisbet edilmiştir. Mecazdan: “Ne kadar da açık **ذرى** kılıcı!” yani onun deseni ve suyu, karınca yolunun ve **الذر**’ün berraklığında benzer. Ebû Sa‘îd inşâd etti:

وتخرج منه ضرة اليوم مصدقـا                      وطول السرى ذرى عضب مهند

Diyor ki: Günün şiddeti ona zarar verdiğinde ondan doğruluk ve sabır çıkarır; ve yüzü parlar; sanki o, kılıcın **ذرى**’sidir.

Ve Abdullâh b. Sebre dedi ki:

كل ينوء بماضي الحد ذي شطب                      جلى الصياقل عن ذريه الطبعا

**يعنى**: onun ferdi hakkında demektir; **الدال** المهملة ile de rivayet olunur; ve daha önce geçti.

**والذرار**، kesre ile: öfke, yüz çevirme ve inkâr; **ثعلب**’den. Ve **كثير**’e ait olarak şu beyit okunmuştur:
  Ve onda, kalbin onu sevdiğine dair (bir delil vardır):                      onu karşılayınca yüz çevirme ve **ذرار**.

**وقال أبو زيد**: Falanda **ذرار** vardır; yani, devenin **ذرار**’ı gibi öfkeyle yüz çevirme. **قال الفراء**: **ذارت الناقة تذار مذارة وذرارا**; yani, huyu kötüleşti; ve o, **مذار**dır. Dedi ki: ve ondan **الحطيئة**’nin sözü:
  Ve ben, kocalı kadın gibi idim; burnuyla **ذارت**;                      bundan dolayı ondan başkasını ister ve onu terk eder.

Ancak onu zaruret için hafifletti. **قال ابن بري**: **الحطيئة**’nin beyti, devenin burnuyla **ذارت** oluşuna şahittir; (bu,) başka birinin yavrusuna meylettiği zaman (olur). Aslı **ذارت** idi; onu hafifletti; ve o, **ذارت بأنفها**’dır. Ve beyit:
  Ve ben, **البو** sahibi kadın gibi idim; burnuyla **ذارت**;                      bundan dolayı ondan sonra başkasını ister ve onu terk eder.

Bunu, **الزبرقان**’ı hicvetmek ve **آل شماس بن لأى**’yi övmek için söyledi; görmüyor musun, bundan sonra şöyle diyor:
  Şu halde **شماس بن لأى**’yi bırak; çünkü onlar                      senin mevlâlarındır; yahut onlarla, onunla çokluk yarıştırdığın kimseye karşı çokluk yarıştır.

**ذارت** hakkında, **الجوهري**’nin zikrettiğinden başka bir şey de söylenmiştir: o da, aslının **ذاءرت** olmasıdır. Ve ondan, bu kadına **مذائر** denilmiştir; o, burnuyla şefkat gösteren, fakat sevgisi doğru olmayan kimsedir; böylece ondan ürker. Ve **البو**: deve yavrusunun derisidir; **ثمام** ile doldurulur, sonra deveye süt versin diye devenin etrafına dikilir. Ve bunun hakkında söz daha önce geçti.

**والمذرة**، kesre ile: onunla tane **يذر** edilen âlet; yani, dağıtır ve ayırır; tıpkı **المبذرة**’nin ekme âleti olması gibi. Ve ona ek olarak kaydedilenlerdendir: **يوسف بن أبي ذرة**: bir muhaddis; doksana ulaşma (yaşına varma) hususunda **عمرو بن أمية**’den rivayet etti; onu **ابن نقطة** zikretti. Ve **أم ذرة** ki ondan **محمد بن المنكدر** rivayet etti: sahâbî bir kadın.? Ve **ذرة**: **ابن عباس**’ın mevlâsı. Ve **ذرة بنت ماذ**: muhaddis kadınlar.
