# ذرع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%B1%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ذرع

الذِّراعُ: ما بين طرَف المِرْفق إِلى طرَفِ الإِصْبَع الوُسْطى، أُنثى وقد تذكَّر. وقال سيبويه: سأَلت الخليل عن ذراع فقال: ذِراع كثير في تسميتهم به المذكر ويُمَكَّن في المذكَّر فصار من أَسمائه خاصّة عندهم، ومع هذا فإِنهم يَصِفون به المذكر فتقول: هذا ثوب ذراع، فقد يُمَكَّنُ هذا الاسم في المذكر، ولهذا إِذا سمي الرجل بذراع صُرف في المعرفة والنكرة لأَنه مذكر سمي به مذكر، ولم يعرف الأَصمعي التذكير في الذراع، والجمع أَذْرُعٌ؛ وقال يصف قوساً عَربية:
أَرْمِي عليها، وهْيَ فَرْعٌ أَجْمَعُ،
وهْيَ ثَلاثُ أَذْرُعٍ وإِصْبَعُ
قال سيبويه: كسّروه على هذا البناء حين كان مؤنثاً يعني أَن فَعالاً وفِعالاً وفَعِيلاً من المؤنث حُكْمُه أَن يُكسَّر على أَفْعُل ولم يُكسِّروا ذِراعاً على غير أَفْعُل كما فَعَلوا ذلك في الأَكُفِّ؛ قال ابن بري: الذراع عند سيبويه مؤنثة لا غير؛ وأَنشد لمِرْداس ابن حُصَين: قَصَرْتُ له القبيلةَ إِذ تَجَِهْنا،
وما دانَتْ بِشِدَّتِها ذِراعي
وفي حديث عائشةَ وزَينبَ: قالت زينبُ لرسول الله، صلى الله عليه وسلم: حَسْبُك إِذ قَلبَتْ لك ابنة أَبي قُحافةَ ذُرَيِّعَتَيْها؛ الذُّرَيِّعةُ تصغير الذراع ولُحوق الهاء فيها لكونها مؤنثة، ثم ثَنَّتْها مصغرة وأَرادت به ساعدَيْها. وقولهم: الثوب سبع في ثمانية، إِنما قالوا سبع لأَن الذراع مؤنثة، وجمعها أَذرع لا غير، وتقول: هذه ذراع، وإِنما قالوا ثمانية لأَن الأَشبار مذكرة. والذِّراع من يَدَيِ البعير: فوق الوظيفِ، وكذلك من الخيل والبغال والحمير. والذِّراعُ من أَيدي البقر والغنم فوق الكُراع. قال الليث: الذراع اسم جامع في كل ما يسمى يداً من الرُّوحانِيين ذوي الأَبدان، والذِّراعُ والساعد واحد. وذَرَّع الرجلُ: رَفَعَ ذِراعَيْه مُنذراً أَو مبشراً؛ قال:
تُؤَمِّل أَنفالَ الخمِيس وقد رَأتْ
سَوابِقَ خَيْلٍ، لم يُذَرِّعْ بَشيرُها
يقال للبشير إِذا أَوْمَأَ بيده: قد ذَرَّع البَشيرُ.
وأَذْرَع في الكلام وتذَرَّع: أَكثر وأَفْرَط. والإِذْراعُ: كثرةُ الكلامِ والإِفْراطُ فيه، وكذلك التَّذَرُّع. قال ابن سيده: وأَرى أَصله من مدّ الذِّراع لأَن المُكْثِر قد يفعل ذلك. وثور مُذَرَّع: في أَكارِعه لُمَع سُود. وحمار مُذَرَّع: لمكان الرَّقْمةِ في ذِراعه. والمُذَرَّعُ: الذي أُمه عربية وأَبوه غير عربي؛ قال:
إِذا باهليٌّ عنده حَنْظَلِيَّةٌ،
لها وَلَدٌ منه، فذاك المُذَرَّعُ
وقيل: المُذَرَّع من الناس، بفتح الراء، الذي أُمه أَشرف من أَبيه، والهجين الذي أَبوه عربيّ وأُمه أَمة؛ قال ابن قيس العدوي: إِنَّ المُذَرَّعَ لا تُعْنَى خُؤُولَتُه،
كالبَغْلِ يَعْجِزُ عن شَوْطِ المَحاضِير
وقال آخر يهجو قوماً:
قَوْمٌ تَوارَثَ بيتَ اللُّؤْمِ أَوَّلُهم،
كما تَوارَثَ رَقْمَ الأَذْرُعِ الحُمُرُ
وإِنما سمي مُذَرَّعاً تشبيهاً بالبغل لأَنَّ في ذراعيه رَقْمتين كرَقْمتي ذراع الحِمار نَزَع بهما إِلى الحِمار في الشبه، وأُمّ البغل أَكرم من أَبيه.
والمُذَرَّعة: الضبع لتخطيط ذِراعَيْها، صفة غالبة؛ قال ساعدة بن جؤية: وغُودِرَ ثاوِياً، وتَأَوَّبَتْه
مُذَرَّعةٌ أُمَيْم، لها فَلِيلُ
والضبع مّذَرَّعة بسواد في أَذْرعها، وأَسد مُذَرَّع: على ذِراعَيْه دَمُ فَرائِسه؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
قد يَهْلِكُ الأَرْقَمُ والفاعُوسُ،
والأَسَدُ المُذَرَّعُ المَنْهُوسُ
والتذْرِيع: فضل حبل القَيد يُوثَق بالذراع، اسم كالتَّنْبيت لا مصدر كالتَّصْويت. وذُرِّعَ البعيرُ وذُرِّعَ له: قُيِّدَ في ذراعَيْه جميعاً. يقال: ذَرَّعَ فلان لبعيره إِذا قَيَّدَه بفضل خِطامه في ذراعه، والعرب تسميه تَذْريعاً.
وثوب مُوَشَّى الذِّراع أَي الكُمِّ، وموشَّى المَذارِع كذلك، جمع على غير واحده كمَلامحَ ومَحاسِنَ.
والذِّراعُ: ما يُذْرَعُ به. ذَرَع الثوب وغيره يَذْرَعُه ذَرْعاً: قدَّره بالذِّراع، فهو ذارِعٌ، وهو مَذْرُوع، وذَرْعُ كلّ شيء: قَدْرُه من ذلك.
والتذَرُّع أَيضاً: تَقْدِير الشيء بذِراع اليد؛ قال قَيْس بن الخَطِيم: ترى قَِصَدَ المُرّانِ تُلْقَى، كأَنَّها
تَذَرُّعُ خِرْصانٍ بأَيْدي الشَّواطِبِ
وقال الأَصمعي: تَذَرَّعَ فلان الجَرِيدَ إِذا وضَعه في ذِراعِه فشَطَبه؛ ومنه قول قَيْس بن الخَطِيم هذا البيت، قال: والخِرْصانُ أَصلها القُضْبان من الجَرِيد، والشَّواطِبُ جمع الشاطِبة، وهي المرأَة التي تَقْشُر العَسِيب ثم تُلْقِيه إِلى المُنَقِّية فتأْخذ كل ما عليه بسِكِّينها حتى تتركه رقيقاً، ثم تُلْقِيه المنقِّيةُ إِلى الشاطِبة ثانية فتَشْطُبه على ذِراعها وتَتَذَرَّعُه، وكل قَضِيب من شجرة خِرْصٌ. وقال أَبو عبيدة: التَّذَرُّع قدر ذِراع يَنكسر فيسقط، والتذَرُّع والقِصَدُ واحد غيره، قال: والخِرْصان أَطراف الرماح التي تلي الأَسنَّة، الواحد خُرْص وخِرْص وخَرْص. قال الأَزهري: وقول الأَصمعي أَشبههما بالصواب. وتَذَرَّعتِ المرأَة: شقَّت الخُوص لتعمَل منه حَصِيراً. ابن الأَعرابي: انْذَرَع وانْذَرَأَ ورَعَفَ واسْتَرْعَفَ إِذا تقدَّم.
والذَّرِعُ: الطويلُ اللسان بالشَّرِّ، وهو السيّار الليلَ والنهارَ. وذَرَع البعيرَ يَذرَعُه ذَرْعاً: وَطِئه على ذِراعه ليرْكب صاحبُه. وذَرَّعَ الرجلُ في سباحتِه تَذْرِيعاً: اتَّسَع ومدَّ ذِراعَيْه. والتَّذْرِيعُ في المشي: تحريك الذِّراعين. وذَرَّع بيديه تَذْرِيعاً: حرَّكهما في السعْي واستعان بهما عليه. وقيل في صفته، صلى الله عليه وسلم: إِنه كان ذَرِيعَ المشْي أَي سريعَ المشْي واسعَ الخَطْوة؛ ومنه الحديث: فأَكَل أَكْلاً ذَريعاً أَي سريعاً كثيراً. وذَرَع البعيرُ يَده إِذا مَدَّها في السير. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَذْرَعَ ذِراعَيْه من أَسفلِ الجُبّةِ إِذْراعاً؛ أَذْرَع ذِراعَيْه أَي أَخرَجهما من تحت الجُبَّة ومدَّهما؛ ومنه الحديث الآخر: وعليه جَمَّازةٌّ فأَذْرَع منها يده أَي أَخرجها. وتَذَرَّعَت الإِبل الماءَ: خاضَتْه بأَذْرُعِها. ومَذارِيعُ الدابة ومَذارِعُها: قوائمها؛ قال الأَخطل:
وبالهدايا إِذا احْمَرَّت مَذارِعُها،
في يوم ذَبْح وتَشْرِيقٍ وتَنْحارِ
وقوائم ذَرِعاتٌ أَي سَريعاتٌ. وذَرِعاتُ الدابة: قوائمها؛ ومنه قول ابن حذاق العبدي:
فأَمْستْ كَنَيْسِ الرَّمْلِ، يَغْدُو إِذا غَدَتْ،
على ذَرِعاتٍ يَعْتَلِين خُنُوسَا
أَي على قوائم يَعْتَلين من جاراهُنَّ وهنَّ يَخْنِسْنَ بَعْضَ جَرْيِهن أَي يُبْقين منه؛ يقول لم يَبْذُلْن جميع ما عندهن من السير. ومِذْراعُ الدابة: قائمتها تَذْرَعُ بها الأَرض، ومِذْرَعُها: ما بين ركبتها إِلى إِبْطها، وثَور مُوَشَّى المَذارِع.
وفرس ذَروعٌ وذَرِيعٌ: سَريعٌ بَعِيدُ الخُطى بيِّن الذَّراعة. وفرس مُذَرَّع إِذا كان سابقاً وأَصله الفرس يلحق الوَحْشيّ وفارِسُه عليه يَطْعَنُه طَعْنة تَفُور بالدم فيُلَطِّخ ذِراعَي الفرس بذلك الدم فيكون علامة لسَبْقِه؛ ومنه قول تميم:
خِلالَ بُيوتِ الحَيِّ مِنها مُذَرَّع
ويقال: هذه ناقة تُذارِعُ بُعْد الطريق أَي تَمُدّ باعَها وذِراعها لتَقْطعَه، وهي تُذارِع الفلاة وتَذْرَعُها إِذا أَسْرعت فيها كأَنها تَقِيسُها؛ قال الشاعر يصف الإِبل:
وهُنَّ يَذْرَعْن الرِّقاقَ السَّمْلَقا،
ذَرْعَ النّواطِي السُّحُل المُرَقَّقا
والنواطِي: النَّواسِجُ، الواحدة ناطيةٌ، وبعير ذَرُوعٌ. وذَارَع صاحِبَه فذَرَعه: غَلَبه في الخَطْو. وذَرعه القَيْءُ إِذا غَلبه وسَبق إِلى فيه. وقد أَذْرَعه الرجلُ إِذا أَخرجه. وفي الحديث: مَن ذَرَعه القَيْء فلا قضاء عليه أَي سبَقه وغَلبه في الخُروج. والذَّرْعُ: البَدَنُ، وأَبْطَرَني ذَرْعِي: أَبْلى بَدنِي وقطَع مَعاشي. وأَبطَرْت فلاناً ذَرْعَه أَي كَلَّفْته أَكثر من طَوْقه. ورجل واسعُ الذَّرْع والذِّراع أَي الخُلُق، على المثل، والذَّرْعُ: الطاقةُ. وضاقَ بالأَمر ذَرْعُه وذِراعُه أَي ضعُقت طاقتُه ولم يجد من المكروه فيه مَخْلَصاً ولم يُطِقه ولم يَقْو عليه، وأَصل الذرْع إِنما هو بَسْط اليد فكأَنك تريد مَدَدْت يدي إِليه فلم تَنَلْه؛ قال حميد بن ثور يصف ذئباً:
وإِن باتَ وَحْشاً لَيْلةً لم يَضِقْ بها
ذِراعاً، ولم يُصْبحْ لها وهو خاشِعُ
وضاق به ذَرْعاً: مثل ضاق به ذِراعاً، ونَصْبَ ذرْعاً لأَنه خرج مفسِّراً مُحَوِّلاً لأَنه كان في الأَصل ضاق ذَرْعي به، فلما حُوّل الفعل خرج قوله ذرعاً مفسراً، ومثله طِبْت به نفساً وقَرَرْت به عَيناً، والذَّرْعُ يوضع موضع الطاقة، والأَصل فيه أَن يَذْرَع البعير بيديه في سيره ذَرْعاً على قدر سَعة خَطْوه، فإِذا حملته على أَكثر من طَوْقه قلت: قد أَبْطَرْت بعيرك ذَرْعه أَي حَمَلْته من السير على أَكثر من طاقته حتى يَبْطَر ويَمُدّ عنقه ضَعْفاً عما حُمِل عليه. ويقال: ما لي به ذَرْع ولا ذِراع أَي ما لي به طاقة. وفي حديث ابن عوف: قَلّدوا أَمْركم رَحْب الذِّراع أَي واسِعَ القوة والقدرة والبطش. والذرْعُ: الوُسْع والطاقة؛ ومنه الحديث: فكَبُر في ذَرْعي أَي عظُم وقْعُه وجلَّ عندي، والحديث الآخر: فكسَر ذلك من ذَرْعي أَي ثَبَّطَني عما أَردته؛ ومنه حديث إِبراهيم، عليه الصلاة والسلام: أَوحى الله إِليه أَنِ ابنِ لي بَيْتاً فضاق بذلك ذَرْعاً، وجهُ التمثيل أَن القصير الذِّراع لا ينالُ ما ينالهُ الطويل الذراع ولا يُطيق طاقتَه، فضرب مثلاً للذي سقطت قوَّته دون بلوغ الأَمر والاقتدار عليه. وذراعُ القَناة: صدرُها لتقدُّمه كتقدُّم الذراع. ويقال لصدر الفتاة: ذراع العامل. ومن أَمثال العرب السائرة: هو لك على حَبْلِ الذِّراع أَي أُعَجِّله لك نقداً، وقيل: هو مُعَدٌّ حاضر، والحبْلُ عِرْق في الذراع. ورجل ذَرِعٌ: حَسَن العِشْرةِ والمخالَطةِ؛ ومنه قول الخَنْساء: جَلْد جَمِيل مَخِيل بارِع ذَرِع،
وفي الحُروبِ، إِذا لاقَيْتَ، مِسْعارُ
ويقال: ذارعْتُه مذارعةً إِذا خالطته.
والذِّراع: نَجم من نُجوم الجَوْزاء على شكل الذراع؛ قال غَيْلانُ الربعي:
غَيَّرها بَعْدِيَ مَرُّ الأَنْواءْ:
نَوءِ الذِّراعِ أَو ذِراعِ الجَوْزاءْ
وقيل: الذراعُ ذِراع الأََسد، وهما كوكبانِ نَيِّران ينزلُهما القمر. والذِّراع: سِمةٌ في موضع الذِّراع، وهي لبني ثعلبة من أَهل اليمن وناسٍ من بني مالك بن سعد من أَهل الرِّمال.
وذَرَّع الرجلَ تذْريعاً وذَرَّعَ له: جعل عُنقه بين ذراعه وعُنُقه وعضُده فخنَقَه ثم استعمل في غير ذلك ما يُخْنَق به. وذَرَّعَه: قتله. وأَمْر ذَريع: واسع. وذَرَّع بالشيء: أَقَرَّ به؛ وبه سمي المُذَرِّعُ أَحدُ بني خَفاجةَ بن عُقَيْل، وكان قتل رجلاً من بني عَجْلان ثم أَقرَّ به فأُقيدَ به فسمي المُذَرِّعَ.
والذَّرَعُ: ولد البقرة الوحْشِيَّة، وقيل: إِنما يكون ذَرَعاً إِذا قَوِيَ على المشي؛ عن ابن الأَعرابي، وجمعه ذِرْعانٌ، تقول: أَذْرَعتِ البقرةُ، فهي مُذْرِعٌ ذات ذَرَعٍ. وقال الليث: هنَّ المُذْرِعات أَي ذوات ذِرْعانٍ.
والمَذارِعُ: النخل القريبة من البيوت. والمَذارِعُ: ما دانى المِصْر من القرى الصِّغار. والمَذارِعُ: المَزالِفُ، وهي البلاد التي بين الريف والبرّ كالقادِسية والأَنْبار، الواحد مِذْراعٌ. وفي حديث الحسن: كانوا بمذراع اليمن، قال: هي القريبة من الأَمصار. ومَذارِعُ الأَرض: نَواحيها. ومَذارِعُ الوادي: أَضْواجُه ونواحيه.
والذَّرِيعة: الوسيلة. وقد تَذَرَّع فلان بذَريعةٍ أَي توسَّل، والجمع الذرائعُ. والذريعةُ، مثل الدَّريئة: جمل يُخْتَل به الصيْد يَمْشي الصيَّاد إِلى جنبه فيستتر به ويرمي الصيدَ إِذا أَمكنه، وذلك الجمل يُسَيَّب أَوَّلاً مع الوحش حتى تأْلَفَه. والذريعةُ: السبَبُ إِلى الشيء وأَصله من ذلك الجمل. يقال: فلان ذَرِيعتي إِليك أَي سَبَبي ووُصْلَتي الذي أَتسبب به إِليك؛ وقال أَبو وجْزةَ يصف امرأَة:
طافَت بها ذاتُ أَلْوانٍ مُشَبَّهة،
ذَرِيعةُ الجِنِّ لا تُعْطِي ولا تَدَعُ
أَراد كأَنها جنية لا يَطْمَع فيها ولا يَعْلمها في نفسها. قال ابن الأَعرابي: سمي هذا البعير الدَّرِيئة والذَّريعة ثم جعلت الذريعةُ مثلاً لكل شيء أَدْنى من شيء وقَرَّب منه؛ وأَنشد:
وللمَنِيَّةِ أَسْبابٌ تُقَرِّبها،
كما تُقَرِّب للوَحْشِيَّة الذُّرُع
وفي نوادر الأَعراب: أَنت ذَرَّعْت بيننا هذا وأَنت سَجَلْته؛ يريد سَبَّبْتَه. والذَّريعةُ: حَلْقة يُتَعلَّم عليها الرَّمْي. والذريعُ:السريعُ. وموت ذريعٌ: سريع فاشٍ لا يكاد الناس يَتدافَنُون، وقيل: ذَريع أَي سريع. ويقال: قتلوهم أَذْرَع قتل. ورجل ذَرِيعٌ بالكتابة أَي سريع.
والذِّراعُ والذَّراعُ، بالفتح: المرأَة الخفيفةُ اليدين بالغَزل، وقيل: الكثيرة الغزل القويَّةُ عليه. وما أَذْرَعَها وهو من باب أَحْنَكِ الشاتَيْن، في أَن التعجب من غير فِعل. وفي الحديث: خَيْرُكنَّ أَذْرَعُكن للمِغْزَل أَي أَخَفُّكُنَّ به، وقيل: أَقْدَركنَّ عليه.
وزِقٌّ ذارِعٌ: كثير الأَخذ من الماء ونحوه؛ قال ثعلبة بن صُعَيْر المازنيّ:
باكَرتُهُم بسِباء جَوْنٍ ذارِعٍ،
قَبْل الصَّباحِ، وقَبْلَ لَغْو الطائرِ
وقال عبد بن الحسحاس:
سُلافة دارٍ، لاسُلافة ذارِعٍ،
إِذا صُبَّ منه في الزُّجاجةِ أَزْبدا
والذارِعُ والمِذْرَعُ: الزِّقُّ الصغير يُسْلَخ من قِبَلِ الذِّراع، والجمع ذَوارِعُ وهي للشراب؛ قال الأَعشى:
والشارِبُونَ، إِذا الذَّوارعُ أُغْلِيَتْ،
صَفْوَ الفِصالِ بطارِفٍ وتِلادِ
وابنُ ذارِعٍ: الكلْب. وأَذْرُعٌ وأَذْرِعات، بكسر الراء: بلد ينسب إِليه الخمر؛ قال الشاعر:
تَنوَّرْتُها من أَذْرِعاتِ، وأَهلُها
بيَثْرِبَ أَدْنى دارِها نَظَرٌ عالي
ينشد بالكسر بغير تنوين من أَذرعاتِ، وأَما الفتح فخطأ لأَن نصب تاء الجمع وفتحه كسر، قال: والذي أَجاز الكسر بلا صرف فلأَنه اسم لفظُه لفظُ جماعة لواحد، والقول الجيِّد عند جميع النحويين الصرف، وهو مثل عَرفات، والقرّاء كلهم في قوله تعالى من عَرَفاتٍ على الكسر والتنوين، وهو اسم لمكان واحد ولفظه لفظ جمع، وقيل أَذرعات مَوضِعانِ ينسب إِليهما الخمر؛ قال أَبو ذؤيب:
فما إِنْ رَحِيقٌ سَبَتْها التِّجا
رُ من أَذْرِعاتٍ، فَوادِي جَدَرْ
وفي الصحاح: أَذْرِعات، بكسر الراء، موضع بالشام تنسب إِليه الخمر، وهي معروفة مصروفة مثل عرفات؛ قال سيبويه: ومن العرب من لا ينون أَذرعات، يقول: هذه أَذرعاتُ ورأَيت أَذرعاتِ، برفع التاء وكسرها بغير تنوين. قال ابن سيده: والنسبة إِلى أَذْرِعات أَذْرَعِيٌّ، وقال سيبويه: أَذرعات بالصرف وغير الصرف، شبهوا التاء بهاء التأْنيث، ولم يَحْفَلوا بالحاجز لأَنه ساكن، والساكن ليس بحاجز حَصين، إِن سأَل سائل فقال: ما تقول فيمن قال هذه أَذرعاتُ ومسلماتُ وشبه تاء الجماعة بهاء الواحدة فلم يُنَوِّن للتعريف والتأْنيث، فكيف يقول إِذا نكَّر أَيُنوّن أَم لا؟ فالجواب أَن التنوين مع التنكير واجب هنا لا محالة لزوال التعريف، فأَقْصى أَحوال أَذْرِعات إِذا نكرتها فيمن لم يصرف أَن تكون كحمزةَ إِذا نكرتها، فكما تقول هذا حمزةُ وحمزةٌ آخر فتصرف النكرة لا غير، فكذلك تقول عندي مسلماتُ ونظرت إِلى مسلماتٍ أُخرى فتنوّن مسلماتٍ لا محالة. وقال يعقوب: أَذْرِعات ويَذْرِعات موضع بالشام حكاه في المبدل؛ وأَما قول الشاعر:
إِلى مَشْرَبٍ بين الذِّراعَيْن بارِد
فهما هَضْبتان. وقولهم: اقْصِدْ بذَرْعِك أَي ارْبَعْ على نَفْسك ولا يَعْدُ بك قَدْرُك.
والذَّرَعُ، بالتحريك: الطمَعُ؛ ومنه قول الراجز:
وقد يَقُودُ الذرَعُ الوَحْشِيَّا
والمُذَرِّعُ، بكسر الراء مشددة: المطر الذي يَرْسَخ في الأَرض قدرَ ذِراع.

### Türkçe

**الذِّراعُ**: dirseğin ucundan orta parmağın ucuna kadar olan şey; dişildir ve müzekker de kılınır. Sîbeveyh dedi: Halîl’e **ذراع** hakkında sordum, dedi ki: Onların onu müzekker diye adlandırmalarında **ذِراع** çoktur ve müzekkerde temkîn edilir; böylece onların yanında onun özel adlarından oldu; bununla beraber onlar onunla müzekkeri sıfatlandırırlar; sen: bu, **ذراع** (ölçüsünde) bir elbisedir, dersin; işte bu ad müzekkerde temkîn edilebilir. Bu yüzden, eğer bir adam **ذراع** diye adlandırılırsa, marifede ve nekirede sarf olunur; çünkü müzekkerdir, onunla müzekker adlandırılmıştır. Asma‘î **الذراع**da tezkîri tanımadı. Çoğulu **أَذْرُعٌ**dur; Arap bir yayı vasfederek dedi ki:

أَرْمِي عليها، وهْيَ فَرْعٌ أَجْمَعُ،
وهْيَ ثَلاثُ **أَذْرُعٍ** وإِصْبَعُ

Sîbeveyh dedi: Onu bu bina üzere kırdılar; o, dişil iken; yani dişilden **فَعالاً** ve **فِعالاً** ve **فَعِيلاً**in hükmü, **أَفْعُل** üzere kırılmasıdır; ve **ذِراعاً**ı **أَفْعُل**den başka üzere kırmadılar; **الأَكُفِّ**te bunu yaptıkları gibi. İbn Berrî dedi: Sîbeveyh’e göre **الذراع** yalnızca dişildir. Mirdâs b. Husayn’dan inşad etti:

قَصَرْتُ له القبيلةَ إِذ تَجَِهْنا،
وما دانَتْ بِشِدَّتِها **ذِراعي**

Âişe ve Zeyneb hadîsinde: Zeyneb, Resûlullah’a—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—dedi ki: Ebû Kuhâfe’nin kızı senin için iki **ذُرَيِّعَتَيْها**yı çevirdiği vakit sana yeter; **الذُّرَيِّعةُ**: **الذراع**ın küçültmesidir; onda **الهاء**’nın bitişmesi, onun dişil oluşundandır; sonra onu küçültülmüş olarak tesniye etti; bununla iki pazusunu kastetti. Onların “elbise yedide sekizdir” sözleri: ancak “yedi” dediler; çünkü **الذراع** dişildir ve onun çoğulu yalnızca **أَذرع**dır; ve sen: bu bir **ذراع**dır, dersin. Ancak “sekiz” dediler; çünkü **الأَشبار** müzekkerdir. **الذِّراع** devedeki iki elden: **الوظيفِ**in üstündedir; atlarda, katırlarda ve eşeklerde de böyledir. **الذِّراع** sığır ve koyunun ellerinden: **الكُراع**ın üstündedir. Leys dedi: **الذراع** adı, beden sahiplerinden olan rûhânîlerin “el” diye adlandırılan her şeyinde toplayıcı bir addır; **الذِّراعُ** ile **الساعد** birdir. Ve **ذَرَّع** adam: iki **ذِراع**ını kaldırdı; uyarıcı yahut müjdeleyici olarak; dedi ki:

تُؤَمِّل أَنفالَ الخمِيس وقد رَأتْ
سَوابِقَ خَيْلٍ، لم يُذَرِّعْ بَشيرُها

Müjdeciye, eliyle işaret ettiğinde denir: müjdeci **ذَرَّع** etti.

**أَذْرَع** sözde ve **تذَرَّع**: çoğalttı ve aşırıya gitti. **الإِذْراعُ**: sözün çokluğu ve onda aşırılık; **التَّذَرُّع** da böyledir. İbn Sîde dedi: Ben onun aslını, **الذِّراع**ı uzatmaktan görüyorum; çünkü çok söyleyen bunu yapabilir. **ثَور مُذَرَّع**: ayak bileklerinde siyah benekler vardır. **حمار مُذَرَّع**: **ذِراع**ındaki benekli yer sebebiyle. **المُذَرَّعُ**: anası Arap, babası Arap olmayan kimse; dedi ki:

إِذا باهليٌّ عنده حَنْظَلِيَّةٌ،
لها وَلَدٌ منه، فذاك **المُذَرَّعُ**

Ve denildi: insanlardan **المُذَرَّع**—**الراء**’nın fethiyle—anası babasından daha şerefli olan kimsedir; **الهجين** ise babası Arap, anası cariye olan kimsedir; İbn Kays el-‘Adevî dedi:

إِنَّ **المُذَرَّعَ** لا تُعْنَى خُؤُولَتُه،
كالبَغْلِ يَعْجِزُ عن شَوْطِ المَحاضِير

Bir başkası bir kavmi hicvederek dedi:

قَوْمٌ تَوارَثَ بيتَ اللُّؤْمِ أَوَّلُهم،
كما تَوارَثَ رَقْمَ **الأَذْرُعِ** الحُمُرُ

Ancak ona **مُذَرَّع** adı, katıra benzetme olarak verildi; çünkü onun iki **ذراع**ında, eşeğin **ذراع**ının iki benekliği gibi iki beneklik vardır; bu ikisiyle benzerlikte eşeğe meyletti; katırın anası babasından daha keremlidir.

**المُذَرَّعة**: sırtlan; iki **ذِراع**ının çizgili oluşu sebebiyle; galip bir sıfattır; Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:

وغُودِرَ ثاوِياً، وتَأَوَّبَتْه
**مُذَرَّعةٌ** أُمَيْم، لها فَلِيلُ

Sırtlan, **أَذْرع**ında siyahlıkla **مّذَرَّعة**dır. Ve **أَسد مُذَرَّع**: iki **ذِراع**ında avlarının kanı vardır; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

قد يَهْلِكُ الأَرْقَمُ والفاعُوسُ،
والأَسَدُ **المُذَرَّعُ** المَنْهُوسُ

**التذْرِيع**: bağ ipinin fazlası; **الذراع** ile bağlanır; **التَّنْبيت** gibi bir isimdir, **التَّصْويت** gibi masdar değildir. Ve deve **ذُرِّعَ** ve ona **ذُرِّعَ**: iki **ذراع**ının ikisinde birden bağlandı. Denir: falan, devesi için **ذَرَّع** etti; yani yularının fazlasıyla onu **ذراع**ında bağladı; Araplar ona **تَذْريعاً** adını verir.

**ثوب مُوَشَّى الذِّراع**: yani kolun; ve **موشَّى المَذارِع** da böyledir; tekiline göre olmayan üzere cem‘ edildi; **مَلامحَ** ve **مَحاسِنَ** gibi.

**الذِّراعُ**: onunla ölçülen şey. Elbiseyi ve başkasını **ذَرَع** eder, onu **يَذْرَعُه ذَرْعاً**: onu **الذِّراع** ile takdir etti; o, **ذارِعٌ**dır; o, **مَذْرُوع**dur. Her şeyin **ذَرْعُ**: ondan olan ölçüsüdür.

**التذَرُّع** da: elin **ذِراع**ı ile bir şeyi takdir etmektir; Kays b. el-Hatîm dedi:

ترى قَِصَدَ المُرّانِ تُلْقَى، كأَنَّها
تَذَرُّعُ خِرْصانٍ بأَيْدي الشَّواطِبِ

Asma‘î dedi: falan **الجَرِيد**i **تَذَرَّعَ** etti; yani onu **ذِراع**ına koydu da onu soydu; Kays b. el-Hatîm’in bu beytinden. Dedi: **الخِرْصانُ**ın aslı, **الجَرِيد**den olan **القُضْبان**dır; **الشَّواطِبُ**, **الشاطِبة**nin çoğuludur; o, **العَسِيب**i soyan kadındır; sonra onu **المُنَقِّية**ye atar; o da bıçağıyla üzerindeki her şeyi alır, onu ince bırakıncaya kadar; sonra **المنقِّيةُ** onu ikinci defa **الشاطِبة**ye atar; o da onu **ذِراع**ı üzerinde **تَشْطُبه** eder ve onu **تَتَذَرَّعُه** eder. Her ağaç dalı **خِرْصٌ**tur. Ebû Ubeyde dedi: **التَّذَرُّع** bir **ذِراع** ölçüsüdür; kırılır da düşer; **التذَرُّع** ile **القِصَدُ** birdir, başkası değildir. Dedi: **الخِرْصان** mızrakların uçlara bitişik olan taraflarıdır; tekili **خُرْص** ve **خِرْص** ve **خَرْص**tur. Ezherî dedi: Asma‘î’nin sözü ikisinin de daha çok doğruya benzeridir. Kadın **تَذَرَّعت**: hasır yapmak için **الخُوص**u yardı. İbnü’l-A‘râbî: **انْذَرَع** ve **انْذَرَأَ** ve **ورَعَفَ** ve **اسْتَرْعَفَ**: öne geçtiğinde.

**الذَّرِعُ**: şerle dili uzun olan; o, gece ve gündüz dolaşandır. Deveyi **ذَرَع** eder, onu **يَذرَعُه ذَرْعاً**: sahibinin binmesi için onu **ذِراع**ı üzerine bastırdı. Adam yüzmesinde **ذَرَّع** etti, **تَذْرِيعاً**: genişledi ve iki **ذِراع**ını uzattı. Yürüyüşte **التَّذْرِيعُ**: iki **الذِّراع**ı hareket ettirmektir. İki eliyle **ذَرَّع** etti, **تَذْرِيعاً**: koşmada ikisini hareket ettirdi ve onunla ona yardım etti. Onun—salât ve selâm onun üzerine olsun—sıfatında denildi: o, **ذَرِيعَ المشْي** idi; yani yürüyüşü hızlı, adımı geniş. Bundan hadîs: “**ذَريعاً** bir yiyişle yedi”; yani hızlı, çok. Deve, yürüyüşte elini uzattığında: elini **ذَرَع** etti. Hadîste: Peygamber—salât ve selâm onun üzerine olsun—**أَذْرَعَ ذِراعَيْه**i cübbenin altından **إِذْراعاً**; yani iki **ذِراع**ını cübbenin altından çıkardı ve uzattı. Diğer hadîsten: üzerinde bir **جَمَّازةٌّ** vardı da ondan elini **أَذْرَع** etti; yani onu çıkardı. Develer suyu **تَذَرَّعَت**: onu **أَذْرُع**larıyla aştı.

Binek hayvanının **مَذارِيعُ**u ve **مَذارِعُها**: ayaklarıdır; Ahtal dedi:

وبالهدايا إِذا احْمَرَّت **مَذارِعُها**،
في يوم ذَبْح وتَشْرِيقٍ وتَنْحارِ

**قوائم ذَرِعاتٌ**: yani hızlılar. Bineğin **ذَرِعاتُ**ı: ayaklarıdır; İbn Hazzâk el-‘Abdî’nin sözü bundandır:

فأَمْستْ كَنَيْسِ الرَّمْلِ، يَغْدُو إِذا غَدَتْ،
على **ذَرِعاتٍ** يَعْتَلِين خُنُوسَا

Yani, koşularının bir kısmını geri tutarken, kendileri koşarken, kendileriyle yarışanı yenen ayaklar üzerinde; der ki: yürüyüşten olanın hepsini vermediler. Bineğin **مِذْراعُ**ı: onunla yeri ölçtüğü ayağıdır. Ve onun **مِذْرَعُها**: dizinden koltuk altına kadar olan yerdir. Ve **ثَور مُوَشَّى المَذارِع**.

**فرس ذَروعٌ** ve **ذَرِيعٌ**: hızlı, adımı uzak, **الذَّراعة**sı açık olan. Ve **فرس مُذَرَّع**: önde giden olduğunda; aslı: at, vahşîye yetişir; binicisi onun üzerinde onu bir mızrak darbesiyle vurur; kan fışkırır da atın iki **ذِراع**ını o kanla boyar; bu, onun önde gidişinin alâmeti olur; Temîm’in sözü bundandır:

خِلالَ بُيوتِ الحَيِّ مِنها **مُذَرَّع**

Ve denir: bu bir deve, yolun uzaklığında **تُذارِعُ** eder; yani onu kesmek için kol açıklığını ve **ذِراع**ını uzatır; o, çölü **تُذارِع** eder ve onu **تَذْرَعُها** eder; onda hızlandığında, sanki onu ölçüyor gibidir. Şair develeri vasfederek dedi:

وهُنَّ يَذْرَعْن الرِّقاقَ السَّمْلَقا،
ذَرْعَ النّواطِي السُّحُل المُرَقَّقا

**النواطِي**: dokuyucular; tekili **ناطيةٌ**. Ve **بعير ذَرُوعٌ**. Ve arkadaşını **ذَارَع** etti de onu **ذَرَعه**: adımda ona galip geldi. Ve kusma onu **ذَرعه** etti: ona galip geldi ve ağzına önce ulaştı. Adam onu **أَذْرَعه** etti: onu çıkardı. Hadîste: “Kusma kimi **ذَرَعه** ederse ona kaza yoktur”; yani onu çıkışta geçti ve ona galip geldi. **الذَّرْعُ**: beden. “Beni **ذَرْعِي** azdırdı”: bedenimi yıprattı ve geçimimi kesti. “Falanın **ذَرْعَه**ini azdırdım”: onu gücünden fazlasına yükledim. “Geniş **الذَّرْع** ve **الذِّراع** sahibi adam”: yani huyca; darb-ı mesel üzere. **الذَّرْعُ**: tâkat. “İşten **ذَرْعُه** ve **ذِراعُه** daraldı”: yani tâkati zayıfladı; onda hoşlanılmayan şeyden bir çıkış yolu bulmadı; ona güç yetiremedi. **الذرْع**ın aslı ancak eli yaymaktır; sanki sen: elimi ona uzattım da ona erişmedim, demek istersin. Humeyd b. Sevr bir kurdu vasfederek dedi:

وإِن باتَ وَحْشاً لَيْلةً لم يَضِقْ بها
**ذِراعاً**، ولم يُصْبحْ لها وهو خاشِعُ

“Onunla **ذَرْعاً** daraldı”: “onunla **ذِراعاً** daraldı” gibidir. **ذرْعاً**ın nasbı: çünkü o, açıklayıcı olarak çıktı; dönüştürücü olarak; çünkü asılda “onunla **ذَرْعي** daraldı” idi; fiil dönüştürülünce, “**ذرعاً**” sözü açıklayıcı olarak çıktı. Bunun benzeri: “onunla **نفساً** hoş oldum” ve “onunla **عَيناً** serinledim”. **الذَّرْعُ** tâkat yerine konur. Aslı: devenin yürüyüşünde iki eliyle **ذَرْعاً** ölçmesi; adımının genişliği kadar. Onu gücünden fazlasına yüklediğinde: “deveni **ذَرْعَه** ile azdırdın”; yani onu yürüyüşte tâkatinden fazlasına yükledin; ta ki o, azsın ve boynunu, kendisine yüklenenden zayıflıkla uzatsın. Denir: “bende onunla ne **ذَرْع** var ne **ذِراع**”; yani bende onunla tâkat yok. İbn Avf hadîsinde: “İşinizi **رَحْب الذِّراع** olana verin”; yani kuvveti, kudreti ve yakalaması geniş olana. **الذرْعُ**: genişlik ve tâkat; hadîsten: “o, benim **ذَرْعي**mde büyüdü”; yani etkisi büyüdü ve yanımda yüceldi. Diğer hadîs: “bu, benim **ذَرْعي**mden onu kırdı”; yani beni, istediğim şeyden alıkoydu. İbrâhîm—üzerine salât—hadîsinden: Allah ona vahyetti: “bana bir ev bina et”; bununla **ذَرْعاً** daraldı. Temsilin yönü: kısa **الذِّراع** sahibi, uzun **الذراع** sahibinin eriştiğine erişemez ve onun tâkatine güç yetiremez; böylece, kuvveti işin erişilmesine ve ona kudret yetirmeye düşen kimse için bir misal vurdu.

**ذراعُ القَناة**: onun göğsü; **الذراع**ın öne geçmesi gibi öne geçtiği için. Kızın göğsüne: **ذراع العامل** denir. Arapların yürürlükte olan mesellerinden: “o, senin için **حَبْلِ الذِّراع** üzerinedir”; yani onu sana peşin olarak acele ederim. Ve denildi: o, hazırlanmış, hazırdır. **الحبْلُ**: **الذراع**da bir damardır. **رجل ذَرِعٌ**: iyi geçimli ve iyi karışan; Hansâ’nın sözü bundandır:

جَلْد جَمِيل مَخِيل بارِع **ذَرِع**،
وفي الحُروبِ، إِذا لاقَيْتَ، مِسْعارُ

Denir: onu **مذارعةً** olarak **ذارَعْتُه**; yani onunla karıştım.

**الذِّراع**: **الجَوْزاء** yıldızlarından, **الذراع** şekli üzere bir yıldız; Ghaylân er-Rab‘î dedi:

غَيَّرها بَعْدِيَ مَرُّ الأَنْواءْ:
نَوءِ **الذِّراعِ** أَو **ذِراعِ الجَوْزاءْ**

Ve denildi: **الذراع** **ذِراع الأََسد**dir; ikisi parlak iki yıldızdır; ay onlara iner. **الذِّراع**: **الذِّراع** yerinde bir damgadır; o, Yemen ehlinden Benî Sa‘lebe’nindir ve kumluk ehlinden Benî Mâlik b. Sa‘d’dan bir topluluğundur.

Adamı **ذَرَّع** etti, **تذْريعاً**; ve ona **ذَرَّع** etti: boynunu, onun **ذراع**ı ile boynu ve pazusu arasına koydu da onu boğdu; sonra boğulan şeyde bunun dışına da kullanıldı. Ve onu **ذَرَّعَه**: onu öldürdü. **أَمْر ذَريع**: geniş. “Şey ile **ذَرَّع** etti”: onu ikrar etti. Bununla, ‘Ukayl’den Hufâce b. Hufâce oğullarından biri olan **المُذَرِّعُ** adlandırıldı; Benî ‘Aclân’dan bir adamı öldürmüştü, sonra onu ikrar etti; onunla kısas yapıldı; bu yüzden **المُذَرِّعَ** diye adlandırıldı.

**الذَّرَعُ**: yabanî ineğin yavrusu. Ve denildi: ancak yürümeye güç yetirdiğinde **ذَرَعاً** olur; İbnü’l-A‘râbî’den. Çoğulu **ذِرْعانٌ**dur. Sen dersin: inek **أَذْرَعتِ**; o, **مُذْرِعٌ**dur; **ذَرَعٍ** sahibi. Leys dedi: onlar **المُذْرِعات**tır; yani **ذِرْعانٍ** sahipleri.

**المَذارِعُ**: evlere yakın hurmalıklar. **المَذارِعُ**: küçük köylerden şehre yakın olan şey. **المَذارِعُ**: **المَزالِفُ**tur; o, kırsal ile çöl arasındaki beldelerdir; Kâdisiyye ve Enbâr gibi. Tekili **مِذْراعٌ**dır. Hasan hadîsinde: “Yemen’in **مذراع**ında idiler”; dedi: o, şehirlere yakın olandır. Yerin **مَذارِعُ**ı: onun taraflarıdır. Vâdinin **مَذارِعُ**ı: onun kolları ve taraflarıdır.

**الذَّرِيعة**: vesile. Falan, bir **ذَريعةٍ** ile **تَذَرَّع** etti; yani tevessül etti. Çoğulu **الذرائعُ**dır. **الذريعةُ**, **الدَّريئة** gibi: av ile hile yapılan bir devedir; avcı onun yanında yürür; onunla gizlenir ve imkân bulduğunda avı vurur. O deve, önce vahşî ile salıverilir; ta ki onu alıştırsın. **الذريعةُ**: bir şeye götüren sebep; aslı o devedendir. Denir: falan, sana benim **ذَرِيعتي**mdir; yani sebebim ve sana ulaştığım bağım; onunla sana sebep edinirim. Ebû Vecze bir kadını vasfederek dedi:

طافَت بها ذاتُ أَلْوانٍ مُشَبَّهة،
**ذَرِيعةُ الجِنِّ** لا تُعْطِي ولا تَدَعُ

Kastetti: sanki o, ne kendisinde umulan ne de bilinen bir cinniye gibidir. İbnü’l-A‘râbî dedi: bu deveye **الدَّرِيئة** ve **الذَّريعة** adı verildi; sonra **الذريعةُ**, her şeyden bir şeye daha yakın olan ve ona yaklaştıran her şey için mesel kılındı. Ve inşad etti:

وللمَنِيَّةِ أَسْبابٌ تُقَرِّبها،
كما تُقَرِّب للوَحْشِيَّة **الذُّرُع**

A‘râbın nevâdirinde: “Sen aramızda bunu **ذَرَّعْت** ettin ve sen onu **سَجَلْت** ettin”; yani onu sebep kıldın. **الذَّريعةُ**: üzerine atış öğrenilen bir halkadır.

**الذريعُ**: hızlıdır. **موت ذريعٌ**: hızlı yayılan; insanlar neredeyse birbirini gömemezler. Ve denildi: **ذَريع** yani hızlı. Denir: onları **أَذْرَع قتل** ile öldürdüler. **رجل ذَرِيعٌ بالكتابة**: yani yazıda hızlı.

**الذِّراعُ** ve **الذَّراعُ**—feth ile—: iplik eğirmede elleri hafif olan kadın; ve denildi: çok eğiren, ona güçlü olan. “Ne **أَذْرَعَها**!”; bu, **أَحْنَكِ الشاتَيْن** babındandır; yani fiilsizden taaccüb. Hadîste: “Sizin en hayırlınız, iğ için en **أَذْرَعُ** olanınızdır”; yani onunla en hafif olanınız; ve denildi: ona en muktedir olanınız.

**زِقٌّ ذارِعٌ**: sudan ve benzerinden çok alan; Sa‘îr el-Mâzenî’nin oğlu Sa‘lebe dedi:

باكَرتُهُم بسِباء جَوْنٍ **ذارِعٍ**،
قَبْل الصَّباحِ، وقَبْلَ لَغْو الطائرِ

‘Abd b. el-Hasḥas dedi:

سُلافة دارٍ، لاسُلافة **ذارِعٍ**،
إِذا صُبَّ منه في الزُّجاجةِ أَزْبدا

**الذارِعُ** ve **المِذْرَعُ**: **الذِّراع** tarafından yüzülen küçük tulum; çoğulu **ذَوارِعُ**dur; o, içki içindir. A‘şâ dedi:

والشارِبُونَ، إِذا **الذَّوارعُ** أُغْلِيَتْ،
صَفْوَ الفِصالِ بطارِفٍ وتِلادِ

**ابنُ ذارِعٍ**: köpektir. **أَذْرُعٌ** ve **أَذْرِعات**—**الراء**’nın kesriyle—: şarabın nisbet edildiği bir beldedir. Şair dedi:

تَنوَّرْتُها من **أَذْرِعاتِ**، وأَهلُها
بيَثْرِبَ أَدْنى دارِها نَظَرٌ عالي

Kesre ile, tenvinsiz **أَذرعاتِ** diye rivayet edilir. Amma fetha hatadır; çünkü cem‘ **تاء**sının nasbı ve fethi kesirdir. Dedi: Kesri sarfsız olarak caiz gören, onun bir tek için cemaat lafzı olan bir isim oluşundandır. Bütün nahivciler yanında iyi söz, sarftır; o, **عَرفات** gibidir. Kurrânın hepsi, Allah’ın sözü olan “**من عَرَفاتٍ**”ta kesre ve tenvin üzeredir; o, tek bir yerin adıdır, lafzı cem‘ lafzıdır. Ve denildi: **أَذرعات** şarabın nisbet edildiği iki mevzidir. Ebû Züeyb dedi:

فما إِنْ رَحِيقٌ سَبَتْها التِّجا
رُ من **أَذْرِعاتٍ**، فَوادِي جَدَرْ

**الصحاح**’ta: **أَذْرِعات**—**الراء**’nın kesriyle—Şam’da bir mevzidir; şarap ona nisbet edilir; o, bilinir; **عرفات** gibi sarf olunur. Sîbeveyh dedi: Araplardan kimi **أَذرعات**ı tenvinlemez; der: bu **أَذرعاتُ**tur ve **أَذرعاتِ**i gördüm; **التاء**yı ref‘ edip kesreler, tenvinsiz. İbn Sîde dedi: **أَذْرِعات**a nisbet **أَذْرَعِيٌّ**dur. Sîbeveyh dedi: **أَذرعات** sarf ile ve sarfsızdır; cem‘ **التاء**sını te’nîs **الهاء**sına benzettiler; ve engeli önemsemediler; çünkü o sâkindir; sâkin sağlam bir engel değildir. Eğer bir soran sorarsa: “bu **أَذرعاتُ** ve **مسلماتُ**” diyen ve cem‘ **التاء**sını tekilin **الهاء**sına benzeten, marifelik ve te’nîs için tenvin etmeyen kimse hakkında ne dersin; nekire yaptığında nasıl der; tenvin eder mi etmez mi? Cevap: burada nekire ile birlikte tenvin, marifeliğin zail olması sebebiyle mutlaka vaciptir. Öyleyse, sarf etmeyen kimse yanında **أَذْرِعات**ın nekire yapıldığında en uç hâli, **حمزةَ**nın nekire yapıldığındaki gibidir; nasıl “bu **حمزةُ**” ve “başka bir **حمزةٌ**” dersin de yalnız nekireyi sarf edersin; aynı şekilde “bende **مسلماتُ** var” ve “başka **مسلماتٍ**e baktım” dersin; mutlaka **مسلماتٍ**i tenvin edersin. Ya‘kūb dedi: **أَذْرِعات** ve **يَذْرِعات** Şam’da bir mevzidir; onu **المبدل**de hikâye etti. Şairin sözüne gelince:

إِلى مَشْرَبٍ بين **الذِّراعَيْن** بارِد

İkisi iki tepedir. Onların “**بذَرْعِك** kasdet” sözleri: yani kendine karşı yavaş ol; senin ölçün seni aşmasın.

**الذَّرَعُ**—hareke ile—: tamah. Râcizin sözü bundandır:

وقد يَقُودُ **الذرَعُ** الوَحْشِيَّا

**المُذَرِّعُ**—**الراء**’nın kesriyle, şeddeli—: yere bir **ذِراع** miktarı yerleşen yağmurdur.
