# ذرع — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B9/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%B1%D8%B9/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B9.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: ذرع

ذِراعُ اليدِ يذكَّر ويؤنث. والذِراعُ: ذِراعُ الأسدِ، وهما كوكبان نيِّران ينزلهما القمر. والذِراعُ: سَمَةٌ في ذِراعِ البعير. وقولهم: هو منِّي على حَبل الذِراعِ، أي مُعَدٌّ حاضرٌ. والذِراعُ: ما يُذْرَعُ به. ويقال لصدر القناةِ: ذِراعُ العاملِ. والذَراعُ بالفتح: المرأةُ الخفيفة اليدين بالغزْل. وقد ذَرَعَت الثوبَ وغيره ذَرْعاً. وذَرَعَهُ القيءُ، أي سبَقَه وغلبه. وتقول: أبطرتُ فلاناً ذَرْعَهُ، أي كلفته أكثر من طَوقه. ويقال ضِقْتُ بالأمر ذَرْعاً، إذا لم تُطِقْهُ ولم تَقْوَ عليه. وأصلُ الذَرْعِ إنَّما هو بسطُ اليدِ، فكأنَّك تريد: مددت يدي إليه فلم تَنلْه. وربَّما قالوا: ضقتُ به ذِراعاً. قال حُميد بن ثور يصف ذئباً:
وإنْ بات وَحْشاً ليلةً لم يضق بهاذِراعاً ولم يصبح لها وهو خاشِعُ
وقولهم: اقْصِدْ بذَرْعِكَ، أي اربَعْ على نفسك. وقولهم: الثوبُ سَبْعٌ في ثمانيةٍ، إنما قالوا سَبْعٌ لأن الأذْرُعَ مؤنَّثة. قال سيبويه: الذِراعُ مؤنثة، وجمعها أَذْرُعٌ لا غير. وإنَّما قالوا ثمانية لأنَّ الأشبار مذكِّرَة. والذِراعُ: الزَقُّ الصَغير يُسْلَخُ من قِبَلِ الذِراعِ، والجمع ذَوارِعُ، وهي للشراب. وذَرَّعَهُ تَذْريعاً، أي خَنَقه. والتَذْريعُ في المشي: تحريك الذِراعَيْنِ. ويقال أيضاً للبَشيرِ إذا أومى بيده: قد ذَرَّعَ البشيرُ. وثورٌ مُذَرَّعٌ، إذا كان في أكارِعِهِ لُمَعٌ سودٌ. والذَرَعُ بالتحريك: الطَمَعُ. ومنه قول الراجز:
وقد يقود الذَرَعُ الوَحْشِيَّا
والذَرَعُ أيضاً: ولد البقَرة الوحشية. تقول منه: أَذْرَعَتِ البقرةُ فهي مُذْرِعٌ. والإذْراعُ أيضاً: كثرةُ الكلام والإفراطُ فيه، وكذلك التَذَرُّعُ. وأرى أصلَه من مَدَّ الذِراعِ، لأنَّ المكثِر قد يفعل ذلك. والتَذَرُّعُ أيضاً: تقدير الشيء بِذِراع اليد. وقال:
ترى قِصَدَ المُرَّانِ تُلْقى كأنهـا		تَذَرُّعُ خِرْضانٍ بأيدي الشَواطِبِ
والمُذَرِّعُ بكسر الراء مشددة: المطُر الذي يرسَخ في الأرض قدرَ ذِراعٍ. والمُذَرَّعُ: الذي أُمُّه أشرف من أبيه، هذا بفتح الراء. ويقال إنَّما سُمِّيَ مُذَرَّعاً بالرَقْمَتَيْنِ في ذِراعِ البغلِ، لأنَّهما أتياه من ناحية الحمار. والمَذارِعُ: المَزالِفُ، وهي البلاد بين الريف والبَرِّ، الواحدُ مِذْراعٌ. ويقال للنخيل التي تقرب من البيوت: مَذارِعُ. ومَذارِعُ الدابةِ: قوائمُها. قال الأخطل:
وبالهَدايا إذا احْمَرَّتْ مَذارِعُهافي يوم ذَبْحٍ وتَشْرِيْقٍ وَتَنْحارِ
والذَريعَةُ: الوسيلةُ. وقد تَذَرَّعَ فلانٌ بذَريعَةٍ، أي توسَّلَ؛ والجمع الذَرائِعُ، مثل الدريئةِ وهي الناقة التي يستتر بها الرامي للصيد. وفرسٌ ذَريعٌ: واسعُ الخطوِ بيِّن الذَراعَة. وقوائمُ ذَرِعاتُ، أي سريعاتٌ. وقتلٌ ذَريعٌ، أي سريعٌ، يقال: قتلوهم أَذْرَعَ قتلٍ.

### Türkçe

**ذِراعُ** elin **ذِراعُ**’ı müzekker de söylenir, müennes de. Ve **الذِراعُ**: aslanın **ذِراعُ**’ı; ve onlar, ayın konakladığı iki parlak yıldızdır. Ve **الذِراعُ**: devenin **ذِراعِ**’ında bir nişandır. Ve onların sözü: “O, benden **حَبل الذِراعِ** üzerinedir”, yani hazırlanmış, hazırdır. Ve **الذِراعُ**: onunla ölçülen şeydir. Ve mızrağın göğsüne: **ذِراعُ العاملِ** denir. Ve **الذَراعُ** (fetha ile): eğirmede elleri hafif olan kadındır. Ve elbiseyi ve başkasını **ذَرْعاً** ölçtü. Ve onu kusma **ذَرَعَهُ**; yani onu geçti ve ona galip geldi. Ve dersin: falanı onun **ذَرْعَهُ** ile azdırdım; yani ona gücünden fazlasını yükledim. Ve denir: işten **ذَرْعاً** daraldım; onu taşıyamadığın ve ona güç yetiremediğin zaman. Ve **الذَرْعِ**’ın aslı ancak elin açılmasıdır; sanki sen istiyorsun: elimi ona uzattım da ona erişmedim. Ve belki dediler: onunla **ذِراعاً** daraldım. Humeyd b. Sevr bir kurdu vasfederek dedi:
وإنْ بات وَحْشاً ليلةً لم يضق بهاذِراعاً ولم يصبح لها وهو خاشِعُ
Ve onların sözü: **اقْصِدْ بذَرْعِكَ**; yani kendine karşı ağır ol. Ve onların sözü: elbise “yedi sekizde”dir; ancak “yedi” dediler, çünkü **الأذْرُعَ** müennestir. Sîbeveyh dedi: **الذِراعُ** müennestir; ve onun cemi **أَذْرُعٌ**’dur, başka değil. Ancak “sekiz” dediler, çünkü **الأشبار** müzekkerdir. Ve **الذِراعُ**: **ذِراعِ** tarafından yüzülen küçük tulumdur; cemi **ذَوارِعُ**’dur; ve o içecek içindir. Ve onu **تَذْريعاً** **ذَرَّعَهُ**; yani onu boğdu. Ve yürüyüşte **التَذْريعُ**: iki **ذِراع**’ı hareket ettirmektir. Ve ayrıca müjdeci elini işaret ettiğinde ona da denir: müjdeci **ذَرَّعَ** etti. Ve **ثَوْرٌ مُذَرَّعٌ**: eğer onun ayak bileklerinde siyah benekler varsa. Ve **الذَرَعُ** (hareke ile): tamah. Ondan recez söyleyenin sözü:
وقد يقود الذَرَعُ الوَحْشِيَّا
Ve **الذَرَعُ** ayrıca: yaban ineğinin yavrusu. Ondan dersin: inek **أَذْرَعَتِ**; o hâlde o **مُذْرِعٌ**’dir. Ve **الإذْراعُ** da: sözün çokluğu ve onda aşırılıktır; aynı şekilde **التَذَرُّعُ**. Ve ben onun aslını **ذِراع**’ı uzatmaktan görüyorum; çünkü çok söyleyen bunu yapabilir. Ve **التَذَرُّعُ** da: şeyi elin **ذِراع**’ı ile takdir etmektir. Ve dedi:
ترى قِصَدَ المُرَّانِ تُلْقى كأنهـا		تَذَرُّعُ خِرْضانٍ بأيدي الشَواطِبِ
Ve **المُذَرِّعُ** (râ’nın kesresiyle, şeddeli): yerde **ذِراع** miktarı yerleşen yağmurdur. Ve **المُذَرَّعُ**: anası babasından daha şerefli olan; bu, râ’nın fethasıyladır. Ve denir ki ancak katırın **ذِراعِ**’ındaki iki benekten dolayı **مُذَرَّعاً** adlandırıldı; çünkü ikisi ona eşek tarafından geldi. Ve **المَذارِعُ**: **المَزالِفُ**’tir; ve o, kır ile çöl arasındaki beldelerdir; teki **مِذْراعٌ**’dır. Ve evlere yakın olan hurmalıklara: **مَذارِعُ** denir. Ve binitin **مَذارِعُ**’ı: ayaklarıdır. Ahtal dedi:
وبالهَدايا إذا احْمَرَّتْ مَذارِعُهافي يوم ذَبْحٍ وتَشْرِيْقٍ وَتَنْحارِ
Ve **الذَريعَةُ**: vesiledir. Ve falan bir **ذَريعَةٍ** ile **تَذَرَّعَ** etti; yani vesile edindi; cemi **الذَرائِعُ**’dır; **الدريئةِ** gibi; ve o, av için atan kimsenin onunla gizlendiği devedir. Ve **فَرَسٌ ذَريعٌ**: adımı geniş, **الذَراعَة**’ı açık olan. Ve **قوائمُ ذَرِعاتُ**: yani hızlılar. Ve **قَتْلٌ ذَريعٌ**: yani hızlı; denir: onları **أَذْرَعَ قَتْلٍ** ile öldürdüler.
