# ذرع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%B1%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ذرع

الذراع، بالكسر: من طرف المرفق إلى طرف الإصبع الوسطى، كذا في المحكم. قال الليث: الذراع والساعد واحد. قلت: وفي حديث عائشة وزينب، قالت زينب لرسول الله صلى الله عليه وسلم: حسبك إذ قلبت لك ابنة أبي قحافة ذريعتيها  أرادت ساعديها، والذريعة تصغير الذراع، ولحوق الهاء فيها لكونها مؤنثة، ثم ثنتها مصغرة، وقد تذكر فيهما. قال الجوهري: ذراع اليد يذكر ويؤنث. قال: وقولهم: الثوب سبع في ثمانية، إنما قالوا: سبع على تأنيث الذراع، وج: أذرع وذرعان، بالضم، وإنما قالوا: ثمانية لأن الشبر مذكر. وقال سيبويه: الذراع مؤنثة، وجمعها أذرع لا غير، ولم يعرف الأصمعي التذكير في الذراع. قال الشاعر بصف قوسا عربية:
  أرمي عليها وهي فرع أجمع                      وهي ثلاث أذرع وإصبـع وقال سيبويه: كسروه على هذا البناء حين كان مؤنثا، يعني أن فعالا وفعالا وفعيلا من المؤنث، حكمه أن يكسر على أفعل، ولم يكسروا ذراعا على غير أفعل، كما فعلوا ذلك في الأكف. وقال ابن بري: الذراع عند سيبويه مؤنثة لا غير، وأنشد لمرداس بن حصين:
  قصرت له القبيلة إذ تجهنا                      وما دانت بشدتها ذراعي قلت: والتذكير الذي أشار إليه المصنف هو قول الخليل. قال سيبويه: سألت الخليل عن ذراع، فقال: ذراع كثير في تسميتهم به المذكر، ويمكن في المذكر، فصار في أسمائه خاصة عندهم، ومع هذا فإنهم يصفون به المذكر فيقولون: هذا ثوب ذراع، فقد يمكن هذا الاسم في المذكر، ولهذا إذا سمي الرجل بذراع صرف في المعرفة والنكرة، لأنه مذكر سمي به مذكر. الذراع من يدي البقر والغنم: فوق الكراع. ومن يدي البعير: فوق الوظيف، وكذلك من الخيل والبغال والحمير. وقال الليث: الذراع: اسم جامع في كل ما يسمى يدا من الروحانيين ذوي الأبدان. قولهم: لا تطعم العبد الكراع، فيطمع في الذراع سيأتي ذكره في ط-و-ق. يقال: ذرع الثوب وغيره، كما في الصحاح، بذراعه كمنع: قاسه بها. قال الزمخشري: هذا هو الأصل، ثم سمي به ما يقاس به، كما سيأتي. ذرع القيء فلانا ذرعا: غلبه وسبقه، أي في الخروج إلى فيه، ومنه الحديث:  من ذرعه القيء فلا قضاء عليه  . قال ابن عباد: ذرع عنده ذرعا: شفع فهو ذريع، شفيع. ويقال: ذرعت لفلان عند الأمير، أي شفعت له، وهو مجاز، نقله الزمخشري. ذرع البعير يذرعه ذرعا: وطئ على ذراعه ليركبه أحد. قال ابن عباد: ذرع فلانا: إذا خنقه من ورائه بالذراع، يقال: أسرطته ذراعي، إذا وضعت ذراعك على حلقه لتخنقه، كذرعه تذريعا، نقله الجوهري. وفي اللسان: ذرعه تذريعا، وذرع له: جعل عنقه بين ذراعه وعنقه وعضده، فخنقه، ثم استعمل في غير ذلك مما يخنق به. يقال: رجل واسع الذراع، بالكسر، واسع الذرع، بالفتح، أي واسع الخلق، بضمتين، على المثل. الذرع والذراع: الطاقة، ومنه قولهم: ضاق بالأمر ذرعه وذراعه، وضاق به ذرعا، وإنما نصب لأنه خرج مفسرا محولا، لأنه كان في الأصل ضاق ذرعي به، فلما حول الفعل خرج قوله: ذرعا مفسرا، ومثله: طبت به نفسا، وقررت به عينا، وربما قالوا: ضاق به ذراعا، وأنشد الجوهري لحميد بن ثور يصف ذئبا:
  وإن بات وحش ليلة لم يضق بها                      ذراعا ولم يصبح لها وهو خاشع

  أي ضعفت طاقته، ولم يجد من المكروه فيه مخلصا. قال الجوهري: وأصل الذرع إنما هو بسط اليد، فكأنك تريد: مددت يدي إليه فلم تنله. وقال غيره: وجه التمثيل أن القصير الذراع لا ينال ما يناله الطويل الذراع، ولا يطيق طاقته، فضرب مثلا للذي سقطت قوته دون بلوغ الأمر، والاقتدار عليه. الذراع، ككتاب: سمة في موضع ذراع البعير، وهي سمة بني ثعلبة، لقوم باليمن، وأيضا سمة ناس من بني مالك ابن سعد، من أهل الرمال. الذراعان: هضبتان في بلاد عمرو بن كلاب. ومنه قول امرأة من بني عامر بن صعصعة:
  يا حبذا طارق وهنـا ألـم بـنـا                      وهن الذراعين والأخراب من كانا وأنشد الجوهري قول الشاعر:
  إلى مشرب بين الذراعين بارد الذراع: صدر القناة، وإنما سمي به لتقدمه كتقدم الذراع. ويقال له أيضا: ذراع العامل، يقال: استوى كذراع العامل، وإنما يعنون صدر القناة. وهو مجاز. الذراع: ما يذرع به، كما في الصحاح، أي يقاس، زاد في العباب: حديدا أو قضيبا. والذراع: نجم من نجوم الجوزاء على شكل الذراع. قال غيلان الربعي:
  غيرها بعـدي مـر الأنـواء                      نوء الذراع أو ذراع الجوزاء الذراع أيضا: منزل للقمر، وهو ذراع الأسد المبسوطة، كذا في النسخ، والذي في العباب: ذراع الأسد المقبوضة. قال: وللأسد ذراعان: مبسوطة ومقبوضة، وهي التي تلي الشام، والقمر ينزل بها، والمبسوطة: التي تلي اليمن.، وهما كوكبان بينهما قيد سوط، وهي أرفع في السماء. سميت مبسوطة لأنها أمد من الأخرى، وربما عدل القمر فنزل بها. ويقول ساجع العرب: إذا طلعت الذراع، حسرت الشمس القناع، وأشعلت في الأفق الشعاع، وترقرق السراب في كل قاع، تطلع لأربع ليال يخلون من تموز الرومي، وتسقط لأربع ليال يخلون من كانون الأول. وفي العباب: من كانون الآخر: هذا قول ابن قتيبة. وقال إبراهيم الحربي رحمه الله تعالى: تطلع في سبع من تموز، وتسقط في ست من كانون الآخر، وتزعم العرب أنه إذا لم يكن في السنة مطر لم تخلف الذراع، ولم يكن إلا بغشة، قال ذو الرمة:
  فأردفت الذراع لها بـغـيث                      سجوم الماء فانسحل انسحالا وذو الذراعين: المنبهر، واسمه مالك بن الحارث بن هلال بن تيم الله بن ثعلبة الحصن بن عكابة شاعر غزاء. الذراع، كسحاب، المرأة الخفيفة اليدين بالغزل، وقيل: الكثيرة الغزل، القوية عليه. ومن الحديث:  خيركن أذرعكن للمغزل  أي أخفكن يدا به. ويقال: أقدركن عليه ويكسر، نقله ابن سيده، واقتصر الجوهري على الفتح. ويسار وبشار ابنا ذراع القياس، كانا زمن وكيع، روى بشار عن جابر الجعفي. وأبو ذراع: سهيل بن ذراع، تابعي، حدث عنه عاصم بن كليب. قال ابن عباد: الذراع، كشداد: الجمل الذي يسان الناقة بذراعه فيتنوخها. والذارع: لقب إسماعيل بن صديق المحدث، شيخ لإبراهيم بن عرعرة. أيضا: لقب أحمد بن نصر بن عبد الله، وهو ضعيف، قال الدار قطني: دجال. وفاته: إسماعيل بن أبي عباد أمية الذراع البصري، تكلم فيه أيضا. الذارع: الزق الصغير يسلخ من قبل الذراع، والجمع ذوارع، وهي للشراب. قال الأعشى:
  والشاربون إذا الذوارع أغليت                      صفو الفضال بطارف وتلاد

  ويقال: زق ذارع: كثير الأخذ للماء. قال ثعلبة بن صعير المازني:
  باكرتهم بسبـاء جـون ذارع                      قبل الصباح وقبل لغو الطائر وقال عبد بني الحسحاس:
  سلافة دار لا ســـلافة ذارع                      إذا صب منه في الزجاجة أزبدا ذرع، كفرح: شرب به، أي بالذراع. قال ابن عباد: ذرع إليه: تشفع، ونص العباب: ذرع به: شفع. قال: ذرعت رجلاه: أعيتا. والأذرع: المقرف، أو ابن العربي للمولاة، والأول أصح. الأذرع: الأفصح، يقال: هو أذرع، أي أفصح. وأذرعات، بكسر الراء، وعليه اقتصر الجوهري، وتفتح، وقد خطأه بعضهم: د، بالشام قرب البلقاء من أرض عمان، تنسب إليه الخمر، وأنشد الجوهري لأبي ذؤيب:
  فما إن رحيق سبتها التجـا                      ر من أذرعات فوادي جدر قال: وهي معرفة مصروفة مثل عرفات. قال سيبويه: فمن العرب من لا ينون أذرعات، يقول: هذه أذرعات. ورأيت أذرعات بكسر التاء بغير تنوين. وحكى يعقوب في المبدل: يذرعات، بالياء لغة. قال امرؤ القيس:
  تنورتها من أذرعات وأهلهـا                      بيثرب أدنى دارها نظر عالي والنسبة أذرعي، بالفتح، أي بفتح الراء فرارا من توالي الكسرات، كتغلبي، ويثربي، وشقري، ونمري. وأولاد ذارع، أو ذراع، بالكسر: الكلاب والحمير، أخذه من قول ابن دريد. وفيه مخالفة لنص الجمهرة في موضعين، وأنا أسوق لك نصها، ليظهر لك ذلك، قال: يقال للكلاب: أولاد ذارع، وأولاد زارع، وأولاد وازع، بالذال والزاي والواو، وسيأتي ذلك في موضعه، وهكذا نقله عنه الصاغاني في كتابيه، وصاحب اللسان. والذرع، محركة: الطمع، نقله الجوهري، وأنشد قول الراجز:
  وقد يقود الذرع الوحشيا قال: الذرع أيضا: ولد البقرة الوحشية، زاد الصاغاني: ج، ذرعان، بالكسر، مثال شبث وشبثان. قال الأعشى يصف ناقته:
  كأنها بعد ما جد النجاء بها                      بالشيطين مهاة تبتغي ذرعا وقيل: إنما يكون ذرعا إذا قوي على المشي، عن ابن الأعرابي. الذرع: الناقة التي يستتر بها رامي الصيد، وذلك أن يمشي بجنبها فيرميه إذا أمكنه، وتلك الناقة تسيب أولا مع الوحش حتى تألفها، كالذريعة، والجمع ذرع، بضمتين. قال ابن الأعرابي: سمي هذا البعير الدريئة والذريعة، ثم جعلت الذريعة مثلا لكل شيء أدنى من شيء، وقرب منه، وأنشد:
  وللمنية أسباب تقـربـهـا                      كما تقرب للوحشية الذرع الذروع، كصبور وأمير: الخفيف السير، الواسع الخطو، البعيده، من الخيل، يقال: فرس ذروع وذريع، بين الذراعة. وعبارة الجوهري: فرس ذريع: واسع الخطو، بين الذراعة. وقال ابن عباد: الذروع: الخفيف السير، وجمع بينهما ابن سيده. الذروع: البعير، هكذا هو في النسخ، وهو السريع السير: فلذا لو قال، بعد قوله من الخيل: ومن الإبل، لكان أشمل. من المجاز: الذريعة، كسفينة: الوسيلة والسبب إلى شيء. يقال: فلان ذريعتي إليك، أي سببي ووصلتي الذي أتسبب به إليك، قال أبو وجزة يصف امرأة:
  طافت بها ذات ألوان مشبـهة                      ذريعة الجن لا تعطي ولا تدع

  أراد كأنها جنية لا يطمع فيها ولا يعلمها في نفسها. كالذرعة، بالضم، وهذه عن ابن عباد. والمذارع من الأرض: النواحي، ومن الوادي: أضواجه، قاله الخليل. قال ابن دريد: ولم يجئ بها البصريون. المذارع: المزالف والبراغيل، وهي القرى التي بين الريف والبر كالقادسية والأنبار، نقله الجوهري. وقال الحسن البصري في قوله تعالى:  إن الذين فتنوا المؤمنين والمؤمنات  قال: قوما كانوا بمذارع اليمن. كالمذاريع على القياس، كمخلاف ومخاليف، نقله الصاغاني. وقال: كان القياس هكذا. المذارع: قوائم الدابة، نقله الجوهري، وأنشد للأخطل:
  وبالهدايا إذا احمرت مذارعها                      في يوم ذبح وتشريق وتنحار كالمذاريع، وإنما سميت قائمة الدابة مذراعا لأنها تذرع بها الأرض، وقيل: مذرعها: ما بين ركبتها إلى إبطها. المذارع: النخيل القريبة من البيوت، نقله الجوهري. واحد الكل مذراع، كمحراب. قال ابن عباد: الذريع، كأمير: الشفيع. الذريع: السريع. يقال: رجل ذريع بالكتابة، أي سريع، وقتل ذريع، أي سريع، وأكل أكلا ذريعا، أي سريعا كثيرا. الذريع من الأمور: الواسع. وفي الحديث: كان النبي صلى الله عليه وسلم ذريع المشي، أي سريعه، واسع الخطو. من المجاز: الموت الذريع هو السريع الفاشي الذي لا يكاد الناس يتدافنون. الذرع، ككتف: الطويل اللسان بالشر. هو أيضا: السيار ليلا ونهارا. الذرع ايضا: الحسن العشرة والمخالطة، ومنه قول الخنساء:
  جلد جميل مخيل بارع ذرعوفي الحروب إذا لاقيت مسعار والذرعات، كفرحات: السريعات من القوائم، نقله الجوهري. ويقال: ذرعات الدابة: قوائمها، قال يزيد بن خذاق العبدي:
  فآضت كتيس الرمل تنزو إذا نزت                      على ذرعات يعتلين خـنـوسـا ويروى ربذات أي على قوائم يعتلين من جاراهن وهن يخنسن بعض جريهن، أي يبقين منه، يقول: لم يبذلن جميع ما عندهن من السير. وفي العباب: الذرعات: الواسعات الخطو، البعيدات الأخذ من الأرض. وأذرعت البقرة فهي مذرع، كما في الصحاح: صارت ذات ذرع، أي ولد. قال الليث: هن المذرعات، أي ذوات ذرعان. أذرع في الكلام: أفرط وأكثر فيه، كتذرع وهو مجاز. قال الجوهري: وأرى أصله من مد الذراع، لأن المكثر قد يفعل ذلك، ومثله قول ابن سيده. أذرع: قبض بالذراع. يقال: أذرع ذراعيه من تحت الجبة، أي أخرجهما ومدهما، كادرعهما، على افتعل، كادكر من الذكر. قال ابن شميل: وروي في الحديث بالوجهين. ونص الحديث  أن النبي صلى الله عليه وسلم أذرع ذراعيه من أسفل الجبة إذراعا  وفي حديث آخر:  وعليه جمازة فأذرع منها يده  أي أخرجها. المذرع، كمعظم: الذي وجئ في نحره، فسال الدم على ذراعه. قال عبد الله بن سلمة الغامدي:
  ولم أر مثلها بأنيف فـرع                      علي إذن مذرعة خضيب المذرع: الفرس السابق. أو أصله هو الذي يلحق الوحشي، وفارسه عليه، فيطعنه طعنة تفوز بالدم فتلطخ ذراعي الفرس فتكون علامة سبقه. قال ابن مقبل:
  خلال بيوت الحي منها مذرع                      بطعن ومنها عاتب متسيف المذرع من الثيران: ما في أكارعه لمع سود. المذرع من الناس: من أمه أشرف من أبيه، والهجين: من أبوه عربي وأمه أمة، وأنشد الأزهري: في التهذيب:

  إذا باهلي عنده حنظلـية                      لها ولد منه فذاك المذرع قال الجوهري: كأنه سمي مذرعا بالرقمتين في ذراع البغل، لأنهما أتتاه من ناحية الحمار. وفي اللسان: إنما سمي مذرعا تشبيها بالبغل، لأن في ذراعيه رقمتين كرقمتي ذراع الحمار، نزع بهما إلى الحمار في الشبه، وأم البغل أكرم من أبيه، هكذا ذكره الأزهري شرحا للبيت المتقدم. المذرع، كمحدث: لقب رجل من بني خفاجة بن عقيل، وكان قتل رجلا من بني عجلان، ثم أقر بقتله، فأقيد به، فقيل له: المذرع. يقال: ذرع فلان بكذا، إذا أقر به. المذرع: المطر الذي يرسخ في الأرض قدر ذراع. نقله الجوهري. المذرعة، كمعظمة: الضبع في ذراعها خطوط، صفة غالبة. قال ساعدة بن جؤية:
  وغودر ثاويا وتأوبته                      مذرعة أميم لها فليل وقيل: إنما سميت مذرعة بسواد في أذرعها. ذرع فلان بكذا تذريعا: أقر به، وبه لقب المذرع الخفاجي، وقد تقدم قريبا. من المجاز: سألته عن أمره فذرع إلي شيئا من خبره، أي خبرني به. ذرع فلان لبعيره: إذا قيده بفضل خطامه في ذراعيه جميعا. وقد ذرع البعير، وذرع له: قيد في ذراعيه. في اللسان، والمحيط: ذرع الرجل في السباحة تذريعا، إذا اتسع ومد ذراعيه. ذرع بيديه في السقي ، هكذا بالقاف في سائر النسخ، ومثله في العباب والمحيط، والصواب بالعين المهملة كما في اللسان، وذلك إذا استعان بيديه على السقي وحركهما فيه. البشير، إذا أومأ بيده، يقال: قد ذرع البشير، ومنهم من عم فقال: ذرع الرجل، إذا رفع ذراعيه، قال:
  تؤمل أنفال الخميس وقد رأت                      سوابق خيل لم يذرع بشيرها ومنهم من عم فقال: ذرع الرجل: إذا رفع ذراعيه مبشرا أو منذرا. ذرع في المشي: حرك ذراعيه، نقله الجوهري هكذا. وفرق الصاغاني بين هذا القول والذي تقدم، وهما واحد، والمصنف تبع الصاغاني من غير تنبيه، فليحذر من ذلك. والانذراع: الاندفاع كالاندراع والاندراء. الانذراع في السير: الانبساط فيه. والمذارعة: المخالطة، يقال: ذارعته مذارعة، إذا خالطته. المذارعة: البيع بالذرع، يقال: بعته الثوب مذارعة، أي بالذرع لا بالعدد والجزاف. التذرع: كثرة الكلام والإفراط فيه، نقله الجوهري. وهذا قد تقدم له عند قوله: أذرع في الكلام: أفرط، فإعادته ثانيا تكرار. قال ابن عباد: التذرع: تشقق الشيء شقة شقة على قدر الذراع طولا. قال غيره: التذرع: تقدير الشيء بذراع اليد. قال قيس بن الخطيم الأنصاري:
  ترى قصد المران تلقى كأنهـا                      تذرع خرصان بأيدي الشواطب

  قال الأصمعي: تذرع، فلان الجريد: إذا وضعه في ذراعه فشطبه. والخرصان: أصلها القضبان من الجريد. والشواطب: جمع شاطبة، وهي المرأة التي تقشر العسيب ثم تلقيه إلى المنقية، فتأخذ كل ما عليه بسكينها، حتى تتركه رقيقا، ثم تلقيه المنقية إلى الشاطبة ثانية، فتشطبه على ذراعها، وتتذرعه. من المجاز: تذرع فلان بذريعة، أي توسل بوسيلة، وكذلك تذرع إليه: إذا توسل. تذرعت الإبل الكرع، أي الماء القليل: وردته فخاضته بأذرعها. قال ابن دريد: تذرعت المرأة: إذا شقت الخوص لتجعل منه حصيرا، وبه فسر قول ابن الخطيم الأنصاري المتقدم. قال ابن عباد: استذرع به، أي بالشيء: استتر به وجعله ذريعة له. ومما يستدرك عليه: حمار مذرع لمكان الرقمة في ذراعه. وأسد مذرع: على ذراعيه دم فرائسه، أنشد ابن الأعرابي:
  قد يهلك الأرقم والفاعوس                      والأسد المذرع النهـوس والتذريع: فضل حبل القيد يوثق بالذراع، اسم كالتنبيت، لا مصدر. وثوب موشى الذراع، أي الكم وموشى المذارع كذلك، جمع على غير واحده، كملامح ومحاسن. وذرع كل شيء: قدره مما يذرع. ونخلة ذرع رجل، أي قامته. وقال ابن الأعرابي: انذرع: إذا تقدم. وذرع البعير يده، إذا مدها في السير. وناقة ذارعة: بارعة. ويقال: هذه ناقة تذارع بعد الطريق، أي تمد باعها وذراعها لتقطعه، وهي تذارع الفلاة، وتذرعها، إذا أسرعت فيها كأنها تقيسها. قال الشاعر يصف الإبل:
  وهن يذرعن الرقاق السملقـا                      ذرع النواطي السحل المرققا والنواطي: النواسج. وأذرع الرجل قيئه: أخرجه. والذرع: البدن. وأبطرني ذرعي: أبلى بدني، وقطع معاشي. وأبطرت فلانا ذرعه: كلفته أكثر من طوقه. وما لي به ذرع، ولا ذراع، أي ما لي به طاقة. ورجل رحب الذراع، أي واسع القوة والقدرة والبطش. وكبر في ذرعي، أي عظم وقعه، وجل عندي. وكسر ذلك من ذرعي، أي ثبطني عما أردته. ومن أمثالهم: هو لك على حبل الذراع. أي أعجله لك نقدا، وقيل: هو معد حاضر والحبل غرءق في الذراع. وتذرع البعير: مد ذراعه في سيره. قال رؤبة:
  كأن ضبعيه إذا تذرعا                      أبواع متاح إذا تبوعا وذرعه تذريعا: قتله. ويقال: قتلوهم أذرع قتل، أي أسرعه. وفي نوادر الأعراب: أنت ذرعت بيننا هذا، وأنت سجلته، يريد سببته. والذريعة: حلقة يتعلم عليها الرمي. وما أذرعها من باب أحنك الشاتين. والمذرع، كمنبر: الزق الصغير. وقولهم: اقصد بذرعك، أي اربع على نفسك، ولا يعد بك قدرك. وذرعينة: من قرى بخارى. وأذرع أكباد: موضع في قول ابن مقبل:
  أمست بأذرع أكباد فحم لها                      ركب بلينة أو ركب بساوينا وأذرع، غير مضاف: موضع نجدي في قوله:
  وأوقدت نارا للرعاء بأذرع  ذ-ع-ذ-ع
 ذعذع المال وغيره: بدده. قيل: حركه وفرقه. قال علقمة بن عبدة:
  لحى الله دهرا ذعذع المال كله                      وسود أشباه الإماء العـوارك

  سود من السؤدد. وذعذعهم الدهر: فرقهم. وفي حديث علي رضي الله عنه قال لرجل: ما فعلت بإبلك? وكانت له إبل كثيرة، فقال: ذعذعتها النوائب، وفرقتها الحقوق، فقال: ذلك خير سبلها، أي خير ما خرجت فيه. فتذعذع، أي تبدد وتفرق. قال الأزهري: وأصل الذعذعة بمعنى التفريق، من ذعذع السر ذعذعة، أو الخبر، أي أذاعه، فلما كرر استعمل، كما قالوا من إناخة البعير: نخنخ بعيره فتنخنخ. وذعذعت الريح الشجر: حركته تحريكا شديدا، عن ابن دريد، وكذلك ذعذعت الريح التراب، إذا ذرته وسفته، كل ذلك معناه واحد، قال النابغة:
  غشيت لها منازل مقويات                      تذعذعها مذعذعة حنون ويروى: تعفيها مذعذعة. والذعاع، كسحاب: الفرق الواحد ذعاعة كسحابة، كما في الصحاح. الذعاعة من النخل: رديئه، وهو ما تفرق منه، كذعاذعه. قال طرفة بن العبد:
  وعذاريكم مـقـلـصة                      في ذعاع النخل تجترمه قال الأزهري: قرأت هذا البيت بخط أبي الهيثم: في ذعاع النخل بالذال المعجمة، قال: والدال المهملة تصحيف. قال: يقال: الذعاع: ما بين النخلة إلى النخلة ويضم، ومنهم من جعل إهمال الدال لغة، وقد تقدم ذلك. ورجل ذعذاع: مذياع للسر نمام، لا يكتم السر من ذعذعة السر: إذاعته. ومذعذع، كمعظم: دعي. ومنه حديث جعفر الصادق رضي الله عنه: لا يحبنا - أهل البيت - المذعذع. قالوا: وما المذعذع? قال: ولد الزنا. كذا في النهاية، وقد أنكر الأزهري المذعذع بمعنى الدعي، وقال: لم يصح عندي من جهة من يوثق به، أو الصواب مزعزه بزاءين، هكذا هو في العباب رسما لا ضبطا. والذي في اللسان نقلا عن الأزهري: والصواب مدغدغ، بالغين المعجمة. وأزال الإشكال الصاغاني في التكملة، حيث ضبطه فقال: والصواب بدالين مهملتين، وغينين معجمتين، وقد وهم المصنف في ضبطه بزاءين، فتأمل. قال الجوهري: وربما قالوا: تفرقوا ذعاذع، أي ها هنا، وها هنا. ومما يستدرك عليه: تذعذع البناء: تفرقت أجزاؤه، قاله ابن بري. قال رؤبة:
  بادت وأمسى خيمها تذعذعا و تذعذع شعره: إذا تشعث وتمرط.

### Türkçe

**الذراع**، kesre ile: dirseğin ucundan orta parmağın ucuna kadar; **المحكم**’de böyle. **الليث** dedi: **الذراع** ile **الساعد** birdir. Dedim: **عائشة** ve **زينب** hadîsinde: **زينب** Resûlullah’a صلى الله عليه وسلم dedi ki: “Yeter sana, **ابنة أبي قحافة** sana iki **ذريعتيها**’sını çevirdiğinde”; iki **ساعديها**’sını kastetti. **الذريعة** **الذراع**’ın küçültmesidir; onda **الهاء**’nın bitişmesi, onun müennes oluşundandır; sonra onu küçültülmüş olarak tesniye yaptı; ve ikisinde de müzekker kılınabilir. **الجوهري** dedi: elin **ذراع**’ı müzekker de olur müennes de. Dedi: “**الثوب** yediye sekiz” sözleri; ancak **الذراع**’ın te’nîsi üzere “yedi” dediler; çoğulu: **أذرع** ve **ذرعان**, damme ile; “sekiz” demeleri ise, çünkü **الشبر** müzekkerdir. **سيبويه** dedi: **الذراع** müennestir; onun cem‘i yalnız **أذرع**’dır; **الأصمعي** **الذراع**’da tezkîri bilmedi. Şair, Arap bir yayı vasfederek dedi:
  Üzerine atarım, o toplu bir daldır,                      o üç **أذرع** ve bir parmak.
**سيبويه** dedi: onu bu bina üzere kırdılar, o müennes iken; yani müenneslerden **فعالا** ve **فعالا** ve **فعيلا**’nın hükmü, **أفعل** üzere kırılmasıdır; ve **ذراعا**’yı **أفعل**’den başka üzere kırmadılar; **الأكف**’de yaptıkları gibi. **ابن بري** dedi: **سيبويه**’ye göre **الذراع** yalnız müennestir; ve **مرداس بن حصين**’den okudu:
  Kabile ona kısalttı, biz hazırlandığımızda,                      ve şiddetiyle iki **ذراعي**’m boyun eğmedi.
Dedim: musannifin işaret ettiği tezkîr, **الخليل**’in sözüdür. **سيبويه** dedi: **الخليل**’e **ذراع** hakkında sordum; dedi ki: onu müzekker diye adlandırmalarında **ذراع** çoktur; ve müzekkerde mümkün olur; böylece onların yanında özellikle isimlerinde oldu; bununla beraber müzekkeri onunla vasfederler de derler ki: “Bu, **ثوب** **ذراع**”; artık bu isim müzekkerde mümkün olur; bunun için, erkek **ذراع** diye adlandırıldığında, marifede ve nekirede sarf olunur; çünkü müzekker, onunla adlandırılmış müzekkerdir. Sığır ve koyunun iki elinden **الذراع**: **الكراع**’ın üstündedir. Devenin iki elinden: **الوظيف**’in üstündedir; atlardan, katırlardan ve eşeklerden de böyledir. **الليث** dedi: **الذراع**: beden sahipli ruhânîlerden “el” diye adlandırılan her şeyde câmi‘ bir isimdir. “Köleye **الكراع** yedirme, **الذراع**’da tama‘ eder” sözleri; onun zikri **ط-و-ق**’ta gelecektir. Denir: **ذرع** elbiseyi ve başkasını, **الصحاح**’ta olduğu gibi, onun **ذراع**’ıyla, **منع** gibi: onunla ölçtü. **الزمخشري** dedi: asıl budur; sonra onunla ölçülen şeye ad oldu; geleceği gibi. **ذرع** kusma falanı **ذرعا**: ona galip geldi ve onu geçti; yani çıkışta ağzına doğru; ve ondan hadîs: “Kime kusma **ذرعه** ederse, ona kaza yoktur.” **ابن عباد** dedi: onun yanında **ذرع** **ذرعا**: şefaat etti; o da **ذريع**’dir, şefaatçi. Ve denir: emir yanında falan için **ذرعت**; yani ona şefaat ettim; bu mecazdır; **الزمخشري** nakletti. **ذرع** deve, onu **ذرعا**: birinin binmesi için **ذراع**’ı üzerine bastı. **ابن عباد** dedi: **ذرع** falanı: eğer onu arkasından **ذراع** ile boğarsa; denir: “**أسرطته ذراعي**”, yani boğmak için **ذراع**’ını onun boğazına koyduğunda; **ذرعه** gibi **تذريعا**; **الجوهري** nakletti. **اللسان**’da: **ذرعه تذريعا**; ve **ذرع له**: boynunu kendi **ذراع**’ı ile boynu ve pazusu arasına koydu; onu boğdu; sonra bununla boğan başka şeylerde de kullanıldı. Denir: **رجل** geniş **الذراع** (kesre ile), geniş **الذرع** (fetha ile); yani geniş yaratılışlı (iki damme ile), mesel üzere. **الذرع** ve **الذراع**: tâkat; ve ondan sözleri: “İşle **ذرعه** ve **ذراعه** daraldı”; ve “onunla **ذرعا** daraldı”; ancak nasb edildi, çünkü açıklayıcı olarak çıkmış, dönüştürülmüş olarak; çünkü aslında “onunla **ذرعي** daraldı” idi; fiil dönüştürülünce, “**ذرعا**” sözü açıklayıcı olarak çıktı; benzeri: “onunla **نفسا** hoş oldum” ve “onunla **عينا** gözüm karar buldu”; bazen derler: “onunla **ذراعا** daraldı”; **الجوهري** **حميد بن ثور**’dan, bir kurdu vasfederek, okudu:
  Ve eğer bir gece vahşi kalırsa, onunla                      **ذراعا** daralmaz ve ona karşı boyun eğmiş olarak sabahlamaz.

  Yani tâkati zayıfladı; ve onda, hoşlanılmayan şeyden bir kurtuluş bulmadı. **الجوهري** dedi: **الذرع**’ın aslı ancak elin açılmasıdır; sanki demek istiyorsun: “Elimi ona uzattım da ona erişmedim.” Başkası dedi: temsilin yönü, kısa **الذراع**’lı olanın uzun **الذراع**’lının eriştiğine erişememesi ve onun tâkatini taşıyamamasıdır; böylece, gücü işin erişilmesine ve ona kudret etmeye düşmüş olan kimse için mesel vuruldu. **الذراع**, **كتاب** gibi: devenin **ذراع** yerinde bir damga; o, Yemen’de bir kavim için **بني ثعلبة**’nin damgasıdır; ayrıca **بني مالك ابن سعد**’dan, kumluk ehli olan bir topluluğun damgasıdır. **الذراعان**: **عمرو بن كلاب** diyarında iki tepe. Ondan, **بني عامر بن صعصعة**’dan bir kadının sözü:
  Ne hoş, bize burada gelen gece yolcusu;                      o, **الذراعين** ve **الأخراب**’dır, ikisi de mekân idi.
Ve **الجوهري** şairin sözünü okudu:
  **الذراعين** arasında soğuk bir içim yerine doğru.
**الذراع**: mızrak gövdesinin göğsü; ancak onunla adlandırıldı, çünkü öne geçmesi, **الذراع**’ın öne geçmesi gibidir. Ona ayrıca **ذراع العامل** de denir; denir: “**ذراع العامل** gibi düz oldu”; ancak mızrak gövdesinin göğsünü kastederler. Bu mecazdır. **الذراع**: kendisiyle **يذرع** edilen şey; **الصحاح**’ta olduğu gibi; yani ölçülen; **العباب**’da artırdı: demir veya çubuk. Ve **الذراع**: **الجوزاء** yıldızlarından, **الذراع** şekli üzere bir yıldız. **غيلان الربعي** dedi:
  Benden sonra **الأنواء**’un geçişi onu değiştirdi;                      **نوء الذراع** yahut **ذراع الجوزاء**.
**الذراع** ayrıca: ay için bir menzildir; o, aslanın açılmış **ذراع**’ıdır; nüshalarda böyle; **العباب**’da olan ise: aslanın tutulmuş **ذراع**’ı. Dedi: aslanın iki **ذراع**’ı vardır: açılmış ve tutulmuş; tutulmuş olan Şam’a bitişik olandır; ay onunla iner; açılmış olan Yemen’e bitişik olandır. Ve ikisi, aralarında bir kamçı bağı bulunan iki yıldızdır; ve gökte daha yüksektir. Açılmış diye adlandırıldı, çünkü ötekinden daha uzundur; bazen ay sapar da onunla iner. Arapların secili söyleyeni der ki: “**الذراع** doğduğunda, güneş örtüyü sıyırdı; ufukta ışını tutuşturdu; her çukurda serap dalgalandı.” Rumî Temmuz’dan dört gece geçince doğar; ve Aralık’tan dört gece geçince batar. **العباب**’da: Ocak’tan; bu, **ابن قتيبة**’nin sözüdür. **إبراهيم الحربي** رحمه الله تعالى dedi: Temmuz’un yedisinde doğar; Ocak’ın altısında batar; Araplar, eğer yılda yağmur olmazsa **الذراع**’ın geri kalmayacağını, ancak bir **بغشة** olacağını sanırlar. **ذو الرمة** dedi:
  Sonra **الذراع** ona bir yağmur ekledi;                      su döküntüleri; böylece akıp gitti, akışla.
**ذو الذراعين**: **المنبهر**; adı **مالك بن الحارث بن هلال بن تيم الله بن ثعلبة الحصن بن عكابة**; gazâ şairidir. **الذراع**, **سحاب** gibi: ip eğirmede elleri hafif kadın; ve denildi: çok eğiren, ona güçlü olan. Hadîsten: “Sizin hayırlınız, iğ için en **أذرع** olanınızdır”; yani onunla eli en hafif olanınızdır. Ve denir: ona en kudretli olanınızdır; ve kesrelenir; **ابن سيده** nakletti; **الجوهري** fetha ile yetindi. **يسار** ve **بشار** iki **ذراع القياس** oğludur; **وكيع** zamanında idiler; **بشار** **جابر الجعفي**’den rivayet etti. Ve **أبو ذراع**: **سهيل بن ذراع**; tâbiî; ondan **عاصم بن كليب** hadis rivayet etti. **ابن عباد** dedi: **الذراع**, **شداد** gibi: **ذراع**’ıyla dişi deveye yaslanan, onu çöktüren erkek deve. **الذارع**: muhaddis **إسماعيل بن صديق**’in lakabıdır; **إبراهيم بن عرعرة**’ye şeyhtir. Ayrıca: **أحمد بن نصر بن عبد الله**’ın lakabıdır; o zayıftır; **الدار قطني** dedi: yalancı. Vefatı: **إسماعيل بن أبي عباد أمية الذراع البصري**; onda da konuşuldu. **الذارع**: **ذراع** tarafından yüzülen küçük tulum; çoğulu **ذوارع**; ve onlar içecek içindir. **الأعشى** dedi:
  İçenler, **الذوارع** kaynatıldığında,                      taze ve eski ile, tortunun safını (içerler).

Ve denilir: **زق ذارع**: suyu çok alan. Sa‘lebe b. Sa‘îr el-Mâzenî dedi:
  Onlara erkenden vardım; koyu renkli, çok su alan bir **سباء** ile                      sabahdan önce ve kuşun boş sözünden önce
Ve ‘Abd Benî el-Hasḥâs dedi:
  Ev şarabı: yok; çok su alanın şarabı da yok                      ondan şişeye dökülünce köpürse bile
**ذرع**، **كفرح**: onunla içti; yani **بالذراع** ile. İbn ‘Abbâd dedi: **ذرع إليه**: şefaat etti; ve **العباب**’ın nassı: **ذرع به**: şefaat etti. Dedi: **ذرعت رجلاه**: yoruldu(lar). Ve **الأذرع**: **المقرف**; yahut mevlâlığa nisbetle İbnü’l-‘Arabî (olan); birincisi daha sahih. **الأذرع**: daha fasih; denilir: o **أذرع**dır, yani daha fasih. Ve **أذرعات**، **بكسر الراء**; Cevherî bununla yetindi; ve فتح ile de gelir; bazıları onu hatalı saydı: **د**; Şam’da, Belkā’ya yakın, ‘Umân toprağından; şarap ona nisbet edilir. Cevherî Ebû Ẕuʾeyb’den inşad etti:
  Ne var ki, tüccarların satın aldığı nektar                      **أذرعات**’tan ve Cidr vadisinden (olan) değildir
Dedi: o, **عرفات** gibi, sarf olunan bir ma‘rifedir. Sîbeveyh dedi: Araplardan kimi **أذرعات**’ı tenvinlemez; “bu **أذرعات**” der. Ve **أذرعات**’ı **بكسر التاء** ile, tenvinsiz gördüm. Ya‘kūb **المبدل**’de hikâye etti: **يذرعات**، **بالياء**; bir lehçedir. İmruʾu’l-Ḳays dedi:
  Onu **أذرعات**’tan ve halkından gözetledim                      Yesrib’de; evinin en yakını yüksek bir bakıştır
Nisbe: **أذرعي**، **بالفتح**; yani **بفتح الراء** ile, kesrelerin ard arda gelmesinden kaçınmak için; **تغلبي** ve **يثربي** ve **شقري** ve **نمري** gibi. Ve **أولاد ذارع** yahut **ذراع**، **بالكسر**: köpekler ve eşekler; bunu İbn Düreyd’in sözünden aldı. Onda, **الجمهرة**’nin nassına iki yerde muhalefet vardır; ben sana onun nassını sevk ediyorum ki bu sana görünsün; dedi: köpeklere denilir: **أولاد ذارع** ve **أولاد زارع** ve **أولاد وازع**; **بالذال والزاي والواو**; bu, yerinde gelecektir. Böylece onu ondan Ṣâġānî iki kitabında ve **اللسان**’ın sahibi nakletti. Ve **الذرع**، **محركة**: tamah; Cevherî nakletti; ve râcizin sözünü inşad etti:
  Ve **الذرع** vahşiyi sevk edebilir
Dedi: **الذرع** ayrıca: yaban ineğinin yavrusu. Ṣâġānî ekledi: **ج**، **ذرعان**، **بالكسر**; **شبث** ve **شبثان** misali. A‘şâ devesini vasfederek dedi:
  Sanki o, onunla kurtuluş ciddileştikten sonra                      **الشيطين**’de bir yaban sığırı; **ذرعا** arar
Ve denildi: ancak yürümeye güç yetirdiğinde **ذرعا** olur; İbnü’l-A‘râbî’den. **الذرع**: av atıcısının arkasına gizlendiği dişi deve; şu ki onun yanında yürür de imkân bulduğunda onu vurur; o dişi deve önce vahşilerle salıverilir ki ona alışsınlar; **كالذريعة**; cem‘i **ذرع**، **بضمتين**. İbnü’l-A‘râbî dedi: bu deveye **الدريئة** ve **الذريعة** adı verildi; sonra **الذريعة** her şey için, bir şeye daha yakın olan ve ona yaklaşan için mesel kılındı; ve inşad etti:
  Ölümün, onu yaklaştıran sebepleri vardır                      yabanîye **الذرع**’ın yaklaştırdığı gibi
**الذروع**، **كصبور وأمير**: yürüyüşü hafif, adımı geniş, uzak alan; atlardan; denilir: **فرس ذروع وذريع**; **بين الذراعة**. Cevherî’nin ibaresi: **فرس ذريع**: adımı geniş; **بين الذراعة**. İbn ‘Abbâd dedi: **الذروع**: yürüyüşü hafif. İbn Sîde ikisini birleştirdi. **الذروع**: deve; nüshalarda böyledir; o hızlı yürüyendir: bu yüzden “at(lar)dan” sözünden sonra “ve develerden” deseydi daha şâmil olurdu. Mecazdan: **الذريعة**، **كسفينة**: bir şeye götüren vasıta ve sebep. Denilir: falan, sana karşı benim **ذريعتي**mdir; yani sana onunla sebep edindiğim sebebim ve ulaşma yolumdur. Ebû Vecze bir kadını vasfederek dedi:
  Ona, benzer renklerden bir sahibi dolandı                      cinlerin **ذريعة**si; ne verir ne bırakır

  Muradı: sanki o, kendisinde tamah edilmeyen ve kendisi hakkında bilinmeyen bir cinniyedir. **كالذرعة**، **بالضم**; bu, İbn ‘Abbâd’dandır. Ve yerden **المذارع**: taraflar; vadiden: kıvrımları; Halîl söyledi. İbn Düreyd dedi: Basralılar onu getirmedi. **المذارع**: **المزالف** ve **البراغيل**; bunlar, kırsal ile çöl arasında olan köylerdir; Kādisiyye ve Enbâr gibi; Cevherî nakletti. Hasan el-Basrî, Allah’ın sözü hakkında: **إن الذين فتنوا المؤمنين والمؤمنات** dedi ki: Yemen’in **مذارع**’ında olan bir kavim. **كالمذاريع** kıyasa göre; **مخلاف** ve **مخاليف** gibi; Ṣâġānî nakletti. Ve dedi: kıyas böyleydi. **المذارع**: binek hayvanının ayakları; Cevherî nakletti; ve Aḫṭal’dan inşad etti:
  Hediyelerle; **مذارعها** kızardığında                      boğazlama, et kurutma ve kesim gününde
**كالمذاريع**; binek hayvanının ayağına **مذراع** denilmesi ancak onunla yeri **تذرع** etmesindendir; ve denildi: **مذرعها**: diz kapağı ile koltuk altı arasıdır. **المذارع**: evlere yakın hurmalıklar; Cevherî nakletti. Hepsinin teki **مذراع**; **كمحراب**. İbn ‘Abbâd dedi: **الذريع**، **كأمير**: şefaatçi. **الذريع**: hızlı. Denilir: yazıda **رجل ذريع**; yani hızlı. Ve **قتل ذريع**; yani hızlı. Ve **أكل أكلا ذريعا**; yani hızlı, çok. İşlerden **الذريع**: geniş. Hadiste: Peygamber صلى الله عليه وسلم **ذريع المشي** idi; yani hızlısı, adımı geniş olanı. Mecazdan: **الموت الذريع** hızlı yayılan ölümdür; insanlar neredeyse birbirlerini defnedemezler. **الذرع**، **ككتف**: şer ile dili uzun olan. O ayrıca: gece ve gündüz yürüyen. **الذرع** ayrıca: iyi geçim ve kaynaşma; bununla Ḫansâ’nın sözü:
  Sert, güzel, kibirli, üstün, **ذرع**                      savaşlarda, alev saçanla karşılaştığımda
Ve **الذرعات**، **كفرحات**: ayaklardan hızlı olanlar; Cevherî nakletti. Ve denilir: **ذرعات الدابة**: onun ayakları. Yezîd b. Ḫaẕâḳ el-‘Abdî dedi:
  Böylece kum tekesi gibi oldu; sıçradığında sıçrar                      **ذرعات** üzerinde; **خنوسا**yı yükseltirler
Ve **ربذات** diye rivayet edilir; yani: komşularından yükselenler üzerinde, onlar koşularının bir kısmını geri çekerken; yani ondan bir kısmını bırakırlar; der ki: yürüyüşte yanlarındaki her şeyi bütünüyle vermediler. **العباب**’da: **الذرعات**: adımı geniş olanlar, yerden alışı uzak olanlar. Ve inek **أذرعت**; o halde o **مذرع**dır; **الصحاح**’ta olduğu gibi: **ذات ذرع** oldu; yani yavru (sahibi). Leys dedi: onlar **المذرعات**tır; yani **ذوات ذرعان**. Konuşmada **أذرع**: onda aşırı gitti ve çoğalttı; **كتذرع**; bu mecazdır. Cevherî dedi: aslını, **مد الذراع**’dan görüyorum; çünkü çok konuşan bunu yapabilir; İbn Sîde’nin sözü de böyledir. **أذرع**: **بالذراع** ile kavradı. Denilir: **أذرع ذراعيه من تحت الجبة**; yani ikisini çıkardı ve uzattı; **كادرعهما**; **على افتعل**; **كادكر**’in **الذكر**’den (gelmesi) gibi. İbn Şümeyl dedi: hadiste iki vecihle rivayet edildi. Hadisin nassı: **أن النبي صلى الله عليه وسلم أذرع ذراعيه من أسفل الجبة إذراعا**. Başka bir hadiste: **وعليه جمازة فأذرع منها يده**; yani onu çıkardı. **المذرع**، **كمعظم**: boğazında yaralanan; kan onun **ذراعه** üzerine akar. ‘Abdullâh b. Seleme el-Ġâmidî dedi:
  Enîf Fer‘de onun gibisini görmedim                      bana; o halde, kulağımda, boyalı bir **مذرعة**
**المذرع**: önde giden at. Yahut aslı: vahşiye yetişen; binicisi üstünde iken onu bir mızrak darbesiyle kanı fışkırtır; kan atın **ذراعي**ni kirletir de bu, onun önde gidişinin alâmeti olur. İbn Muḳbil dedi:
  Mahallenin evleri arasında; ondan bir **مذرع**                      mızrakla; ve ondan bir **عاتب** kılıç kuşanmış
Boğalardan **المذرع**: ayak bileklerinde siyah parıltılar olan. İnsanlardan **المذرع**: annesi babasından daha şerefli olan; ve **الهجين**: babası Arap, annesi cariye olan. Ezherî **التهذيب**’de inşad etti:

  Eğer bir Bâhilî’nin yanında bir **حنظلية** varsa                      ondan bir çocuğu olur; işte o **المذرع**dır
Cevherî dedi: sanki ona, katırın **ذراع**ındaki iki benek sebebiyle **مذرع** denildi; çünkü ikisi ona eşek tarafından geldi. **اللسان**’da: ona ancak katıra benzetilerek **مذرع** denildi; çünkü onun **ذراعي**nde, eşeğin **ذراع**ının iki beneği gibi iki benek vardır; benzerlikte onunla eşeğe meyletti; katırın annesi babasından daha kerimdir; Ezherî bunu, önceki beytin şerhi olarak böyle zikretti. **المذرع**، **كمحدث**: Benî Ḫufâce b. ‘Aḳîl’den bir adamın lakabı; Benî ‘Aclân’dan bir adamı öldürmüştü; sonra öldürdüğünü ikrar etti; bunun üzerine onunla kısas yapıldı; ona **المذرع** denildi. Denilir: **ذرع فلان بكذا**; onu ikrar ettiğinde. **المذرع**: yere bir **ذراع** miktarı yerleşen yağmur; Cevherî nakletti. **المذرعة**، **كمعظمة**: **الضبع**; onun **ذراع**ında çizgiler vardır; galip bir sıfattır. Sâ‘ide b. Cüʾye dedi:
  Yatıp kalmış olarak bırakıldı; ve ona uğradı                      bir **مذرعة**; annesi; onun için bir geceleyin (vardı)
Ve denildi: ona ancak **أذرع**ındaki siyahlık sebebiyle **مذرعة** denildi. **ذرع فلان بكذا تذريعا**: onu ikrar etti; ve bununla Ḫufâcî **المذرع** lakaplandı; az önce geçti. Mecazdan: ona işini sordum da o bana haberinden bir şey **ذرع** etti; yani onunla beni haberdar etti. **ذرع فلان لبعيره**: fazlalık yularını iki **ذراعي**nde birden bağlayarak onu bağladığında. Deve **ذرع** etti; ve ona **ذرع** etti: iki **ذراعي**nde bağladı. **اللسان** ve **المحيط**’ta: adam yüzmede **ذرع** eder **تذريعا**; iki **ذراعي**ni genişletip uzattığında. Sulamada iki eliyle **ذرع** etti; bütün nüshalarda böyle **بالقاف** ile; **العباب** ve **المحيط**’ta da böyledir; doğrusu **بالعين المهملة** ile, **اللسان**’da olduğu gibi; bu, sulamada iki eliyle yardım edip onları içinde hareket ettirdiğinde olur. Müjdeci, eliyle işaret ettiğinde; denilir: müjdeci **ذرع** etti. Onlardan kimi genelledi de dedi: adam **ذرع** eder; iki **ذراعي**ni kaldırdığında. Dedi:
  Perşembe ordusunun ganimetlerini umarsın; ve görmüştür                      müjdecisi **لم يذرع** etmemiş atların öncüleri
Onlardan kimi genelledi de dedi: **ذرع الرجل**: müjdeleyici yahut uyarıcı olarak iki **ذراعي**ni kaldırdığında. Yürüyüşte **ذرع**: iki **ذراعي**ni hareket ettirdi; Cevherî bunu böyle nakletti. Ṣâġānî bu söz ile önceki arasında fark koydu; ikisi birdir; musannif, uyarı yapmaksızın Ṣâġānî’ye tâbi oldu; bundan sakınılsın. **الانذراع**: **كالاندراع والاندراء**; atılma. Yürüyüşte **الانذراع**: onda yayılma. **المذارعة**: karışma; denilir: onu **ذارعته مذارعة**; onunla karıştığında. **المذارعة**: **بالذرع** ile satış; denilir: kumaşı ona **مذارعة** sattım; yani sayı ve tahminle değil, **بالذرع** ile. **التذرع**: sözün çokluğu ve onda aşırılık; Cevherî nakletti. Bu, onun “konuşmada **أذرع**: aşırı gitti” sözünde geçmişti; onu ikinci kez iade etmesi tekrardır. İbn ‘Abbâd dedi: **التذرع**: şeyin, uzunlamasına **الذراع** miktarınca yarık yarık çatlaması. Başkası dedi: **التذرع**: şeyi el **ذراع**ı ile takdir etmektir. Ḳays b. el-Ḫaṭîm el-Enṣârî dedi:
  Mızrakların doğruluğunu görürsün; sanki onlar                      budanmış dalları, budayıcıların elleriyle **تذرع** eder

  Aṣma‘î dedi: falan, hurma dalını **تذرع** eder; onu **ذراع**ına koyup budadığında. **الخرصان**: aslı, hurma dallarından çubuklardır. **الشواطب**: **شاطبة**’nin cem‘i; o, **العسيب**i soyan kadındır; sonra onu temizleyene atar; o da üzerindeki her şeyi bıçağıyla alır, onu ince bırakıncaya kadar; sonra onu temizleyen tekrar **الشاطبة**ye atar; o da onu **ذراع**ı üzerinde budar ve onu **تتذرعه**. Mecazdan: falan bir **ذريعة** ile **تذرع** etti; yani bir vasıta ile tevessül etti; yine **تذرع إليه**: tevessül ettiğinde. Develer az suyu, yani **الكرع**ı **تذرعت**; ona vardılar da **أذرع**larıyla içine girdiler. İbn Düreyd dedi: kadın **تذرعت**; hasır yapmak için hurma yaprağını yardığında; ve bununla, yukarıdaki İbnü’l-Ḫaṭîm el-Enṣârî’nin sözü tefsir edildi. İbn ‘Abbâd dedi: **استذرع به**; yani şey ile: onunla örtündü ve onu kendine **ذريعة** kıldı. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **حمار مذرع**; **ذراع**ındaki benek sebebiyle. Ve **أسد مذرع**: iki **ذراعي** üzerinde avlarının kanı (olan); İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
  **الأرقم** ve **الفاعوس** helâk olabilir                      ve **الأسد المذرع النهوس**
Ve **التذريع**: bağ ipinin fazlası; **بالذراع** ile bağlanır; **كالتنبيت** gibi bir isimdir, masdar değildir. Ve **ثوب موشى الذراع**; yani kolu; ve **موشى المذارع** da böyledir; tekiline göre olmayan bir cem‘ üzere cem‘ edildi; **ملامح** ve **محاسن** gibi. Ve her şeyin **ذرع**ı: **يذرع** olunanından onun miktarıdır. Ve “**نخلة ذرع رجل**”: yani onun boyu. İbnü’l-A‘râbî dedi: **انذرع**: öne geçtiğinde. Ve deve yürüyüşte elini **ذرع** etti; onu uzattığında. Ve **ناقة ذارعة**: üstün. Ve denilir: bu, yolun ardından **تذارع** eden bir devedir; yani onu kesmek için kol açıklığını ve **ذراع**ını uzatır; o, çölü **تذارع** eder ve onu **تذرع** eder; onda hızlandığında, sanki onu ölçüyormuş gibi. Şair develeri vasfederek dedi:
  Ve onlar, dümdüz ince yerleri **يذرعن** ederler                      dokumacıların, ince nakışlı düz deriyi ölçmesi gibi
**النواطي**: dokuyucular. Ve adam kusmuğunu **أذرع** etti: onu çıkardı. Ve **الذرع**: beden. Ve “beni **ذرعي** azdırdı”: bedenimi eskitti ve geçimimi kesti. Ve falana **ذرعه**’ni azdırdım: onu gücünün üstünde yükledim. Ve “bende onunla **ذرع** yok, ne de **ذراع**”: yani bende onunla güç yok. Ve “**رجل رحب الذراع**”: yani kuvveti, kudreti ve vurması geniş. Ve “benim **ذرعي**mde büyüdü”: yani etkisi büyüdü ve yanımda yüceldi. Ve “bu, benim **ذرعي**mden kırdı”: yani beni istediğimden alıkoydu. Onların mesellerindendir: “o, senin için **على حبل الذراع** üzeredir”; yani onu sana peşin olarak çabuklaştırırım. Ve denildi: o hazır mevcuttur; ve ip, **الذراع**da boğulmuştur. Ve deve **تذرع** etti: yürüyüşünde **ذراع**ını uzattı. Ruʾbe dedi:
  Sanki iki pazusu, **تذرعا** ettiğinde                      iki su tulumu; dolu; dolduklarında
Ve onu **ذرعه تذريعا**: onu öldürdü. Ve denilir: onları **أذرع قتل** ile öldürdüler; yani en hızlısıyla. **نوادر الأعراب**’da: “sen aramızda bunu **ذرعت** ettin ve sen onu kaydettin”; yani ona sövdün. Ve **الذريعة**: atış öğrenilen halka. Ve “**ما أذرعها**” **باب أحنك الشاتين**’dendir. Ve **المذرع**، **كمنبر**: küçük tulum. Ve onların sözü: “**اقصد بذرعك**”: yani kendine karşı ölçülü ol; ve kadrin seni aşmasın. Ve **ذرعينة**: Buhârâ köylerindendir. Ve **أذرع أكباد**: İbn Muḳbil’in sözünde bir yer:
  **أذرع أكباد**’da akşamladı; onun için kömür gibi oldu                      **بلينة**’de bir kervan yahut **بساوينا**’da bir kervan
Ve **أذرع** (muzaf olmayan): Necdî bir yer; şu sözünde:
  Ve çobanlar için **بأذرع**’da bir ateş yaktım

**ذ-ع-ذ-ع**
**ذعذع المال** ve başkası: onu dağıttı. Denildi: onu hareket ettirdi ve ayırdı. ‘Alḳame b. ‘Abede dedi:
  Allah kahretsin bir zamanı ki malın hepsini **ذعذع** etti                      ve cariye benzerlerinin benzerlerini efendi yaptı

  Efendilikten (olan) efendiler. Ve zaman onları **ذعذع** etti: onları ayırdı. ‘Alî رضي الله عنه’nun hadîsinde: bir adama dedi: “develerine ne yaptın?” Onun çok devesi vardı; dedi ki: “musibetler onları **ذعذعتها** etti; ve haklar onları ayırdı.” Dedi: “bu, onların gittiği en hayırlı yoldur”; yani çıktıkları şeyin en hayırlısı. Böylece **فتذعذع**; yani dağıldı ve ayrıldı. Ezherî dedi: **الذعذعة**’nın aslı, ayırma manasındadır; **ذعذع السر ذعذعة**’dan, yahut haberden; yani onu yaydı; tekrar edilince kullanıldı; tıpkı devenin çöktürülmesinden “**نخنخ** devesini, o da **فتنخنخ** etti” demeleri gibi. Ve rüzgâr ağacı **ذعذعت** etti: onu şiddetli bir hareketle hareket ettirdi; İbn Düreyd’den. Yine rüzgâr toprağı **ذعذعت** etti: onu savurup süpürdüğünde; bütün bunların manası birdir. Nâbiġa dedi:
  Ona, ıssızlaşmış menziller uğradım                      onları, şefkatli bir **مذعذعة** **تذعذع** eder
Ve “**تعفيها مذعذعة**” diye rivayet edilir. **الذعاع**، **كسحاب**: tek bir grup; onun teki **ذعاعة**، **كسحابة**; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Hurmadan **الذعاعة**: kötüsü; o, ondan ayrılan şeydir; **كذعاذعه**. Ṭarafe b. el-‘Abd dedi:
  Sizin bakireleriniz, kısaltılmıştır                      hurmanın **ذعاع**ında; onu toplar
Ezherî dedi: bu beyti Ebû’l-Heysem’in hattıyla okudum: “hurmanın **ذعاع**ında” **بالذال المعجمة** ile. Dedi: **الدال المهملة** tashîftir. Dedi: **الذعاع** denilir: hurma ile hurma arasındaki şey; ve zamme ile de gelir. Onlardan kimi **الدال**’ın ihmâlini bir lehçe kıldı; bu geçmişti. Ve **رجل ذعذاع**: sır için çok yayan, koğucu; sırrı gizlemez; **ذعذعة السر**’dan: onu yaydığında. Ve **مذعذع**، **كمعظم**: nesebi karışık (dâ‘î). Bundan, Ca‘fer es-Sâdık رضي الله عنه hadîsi: “bizi - Ehl-i beyti - **المذعذع** sevmez.” Dediler: **المذعذع** nedir? Dedi: zina çocuğu. Böylece **النهاية**’de. Ezherî, **المذعذع**’ı dâ‘î manasında inkâr etti ve dedi: güvenilir birinden bana sahih olmadı. Yahut doğrusu, iki **زاي** ile **مزعزه**’dir; **العباب**’da resmen böyledir, ضبط değil. **اللسان**’da Ezherî’den naklen olan: doğrusu **مدغدغ**’dır, **بالغين المعجمة** ile. Ṣâġānî **التكملة**’de onu ضبط ederek işkâli giderdi; dedi ki: doğrusu iki **دال مهملتين** ve iki **غينين معجمتين** iledir; musannif onu iki **زاي** ile ضبط etmekte vehmetti; düşün. Cevherî dedi: bazen derler: “**تفرقوا ذعاذع**”; yani burada ve burada. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: bina **تذعذع** etti: parçaları ayrıldı; İbn Berrî söyledi. Ruʾbe dedi:
  Yok oldu; ve çadırı **تذعذعا** etti
Ve “saçı **تذعذع** etti”: dağınık olup döküldüğünde.
