# ذرف (ذ-ر-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%B1%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ذ - ر - ف
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الذّال والرّاء والفاء معهما
ذ ر ف، ذ ف ر يستعملان فقط
ذرف:
ذَرَفَت عينُه دَمْعَها ذَرْفاً وذَرَفاناً، وذَرَفَ الدمْعُ نفسُه يَذْرُف ذُرُوفاً، وذَرَّفْتُها تَذريفاً وتَذرافاً وتَذْرِفةً، قال:
ما بالُ عَيْني دَمعُها ذّروفُ
ومَذارِفُ العين: مدامعُها.
ذفر:
الذَّفَرُ مصدر الأَذْفَر، وهو سُوءُ رِيح الإِبْطِ، والاسمُ الذَّفَرة.
ومَسْكٌ أذْفَر أي ذَكيٌ جيِّد.
والذِّفرَى من القَفَا: الموضع الذي يعْرَق من البعير وكُلِّ شيءٍ، وهما ذِفْرَيانِ عن يمين النُّفْزةِ من الإنسان وشَمالها، قال:
والقُرْطُ في حُرَّةِ الذِّفْرَى مُعَلَّقَةٌ.
ومنهم من يصرِف ذِفْرَى البعير فيُنَوِّنَ، كأنَّهم يجعلونَ الألف أصليّة، وكذلك يجمعُون على الذَّفارَى.
والذَّفْرةُ: النَجيبةُ الغليظةُ الرَّقَبة.
والذَّفرْ: القويُّ الشديدُ.

##### Türkçe

باب **الذّال** ve**الرّاء** ve**الفاء** onlarla birlikte
**ذ ر ف**، **ذ ف ر** yalnızca kullanılırlar

**ذرف**:
**ذَرَفَت** onun gözü gözyaşını **ذَرْفاً** ve**ذَرَفاناً** (olarak) akıttı; ve gözyaşının kendisi **ذَرَفَ** eder, **يَذْرُف** **ذُرُوفاً**; ve ben onu **ذَرَّفْتُها** **تَذريفاً** ve**تَذرافاً** ve**تَذْرِفةً** (ile) yaptım; dedi ki:
Gözümün hâli ne ki, gözyaşı **ذّروفُ**
Ve**مَذارِفُ العين**: onun gözyaşı yerleridir.

**ذفر**:
**الذَّفَرُ** **الأَذْفَر**’in mastarıdır; o, koltuk altının kötü kokusudur; isim **الذَّفَرة**’dir.
Ve**مَسْكٌ أذْفَر** yani güzel kokulu, iyi.
Ve enseden **الذِّفرَى**: devenin ve her şeyin terlediği yer; ve onlar, insanda **النُّفْزةِ**’nin sağından ve solundan iki **ذِفْرَيانِ**’dır; dedi ki:
Ve küpe, **حُرَّةِ الذِّفْرَى**’da asılıdır.
Ve onlardan kimi devenin **ذِفْرَى**’sını i‘rablandırır da tenvinler; sanki onlar elifi aslî kılıyorlar; ve كذلك **الذَّفارَى** üzerine cem‘ ederler.
Ve**الذَّفْرةُ**: kalın boyunlu seçkin dişi deve.
Ve**الذَّفرْ**: kuvvetli, şiddetli.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ذَرَفَ الدمعُ يَذْرُفُ ذَرْفاً وذَرَفاناً، أي سال. يقال ذَرَفَتْ عينُه، إذا سال منها الدمع. والمَذارِفُ: المدامعُ. والذَرَفانُ: المشيُ الضعيفُ. وذَرَّفَ على المائة تَذْريفاً، أي زاد.

##### Türkçe

**ذَرَفَ** gözyaşı **يَذْرُفُ** **ذَرْفاً** ve **ذَرَفاناً**; yani aktı. “**ذَرَفَتْ** onun gözü” denir; ondan gözyaşı aktığı zaman. **المَذارِفُ**: gözyaşı pınarlarıdır. **الذَرَفانُ**: zayıf yürüyüştür. “Yüzün üzerine **ذَرَّفَ** **تَذْريفاً**” (denir); yani artırdı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ذ ر ف
ذرف ، ذفر .
ذرف : قال الليث : الذَّرْفُ صَبُّ الدَّمْع ، يقال : ذَرَفَتْ عَيْنُهُ دمعَها ذَرْفاً وذَرَفَاناً ، وقد يُوصَفُ به الدمعُ نفسه ، يقال : ذَرَفَ الدمعُ يَذْرِفُ ذُروفاً وذَرَفَاناً وأنشد :
عَيْنَيَّ جُودِي بالدُّموع الذَّوَارِفِ
قال : وذرَّفَتْ دُموعي تَذْرِيفاً وتَذْرَافاً وتَذْرِفَةً ، ومَذَارِفُ العَيْن مَدَامِعُها .
وقال أمير المؤمنين علي بن أبي طالب كرم الله وجهه : ذرَّفْتُ على الستين .
أبو عبيد عن أبي زيد : ذرَّفْتُ على
الخمسين وذَمَّمْتُ عليها أي زِدتُ عليها ، ونحو ذلك قال ابن الأعرابي ويقال : وذرَّفْتُه الموتَ أي أَشْرفْتُه به عليه وأنشد :
أَعْطيكَ ذِمَّةَ وَالِديَّ كِلَيْهما
لأذرَّفَنْك الموتَ إنْ لم تَهْرُبَ
ذفر : قال ابن السكيت : الذَّفَرُ كلُّ ريح ذَكِيةً من طِيب أو نَتْنٍ ، يقال : مِسْكٌ أَذْفَرُ أي ذَكيُّ الريح ، ويقال للصُّنانِ : ذَفَرٌ وهذا رجل ذَفِرٌ أَي له صُنانٌ ، وخُبْثُ ريح ، وقال لبيد :
فَخْمَة ذَفْرَاء تُرتَى بالعُرَى
قُرْدُمانِياً ونَرْكا كالبَصَلْ
يصف كتيبةً ذاتَ دُروع ذَفِرْت روائح صَدَئِها وقال آخر :
ومُؤَوْلَقٍ أَنْضَجْتُ كَيَّةَ رأسه
فَتَركْتُه ذَفِراً كرِيح الجوْرَبِ
وقال الراعي وذكر إبلاً رَعَتْ العُشْبَ وأزاهيرَه فلما صَدَرَتْ عن الماء نَدِيَتْ جلودُها ففاحَتْ منها رائحة طيبةٌ ، فتِلك الرائحةُ فأرةَ الإبل فقال الراعي :
لها فأرَة ذفْرَاءُ كلَّ عَشِيَّة
كما فَتقَ الكافورَ بالمسك فَاتِقُهْ
وقال ابن أَحْمر :
بِهَجْلٍ من قسا ذَفرِ الخُذَامَى
تَداعَى الْجِربيَاءُ به حَنيناً
أي ذكيُّ ريح الْخُذامى طيِّبُها ، وقال : وقال الأصمعي : قلت لأبي عمرو بن العلاء : الذِّفْرَى من الذَّفَر ؟
قال : نعم ، والذَّفْراء عُشْبةٌ خبيثةٌ الريح لا يكاد المالُ يأكلُها .
وقال الليث : الذِّفْرَى من القفا الموضعُ الذي يَعْرَقُ من البَعير ، وهما ذفْرَيانِ من كل شيء ، قال : ومن العرب من يقول : ذِفرًى فيصرفها ، يجْعلون الألفَ فيها أصليةً وكذلك يجمعونها على الذفَارَى .
وقال القتيبي : هما الذفريان والمِقذَّان ، وهما أصول الأُذنَيْن ، وأولُ ما يَعْرقُ من البَعير .
قال شمر : الذِّفرَى : عظم في أعلى العنق من الإنسان عن يمين النّقرة وشِمالها .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : الذَّفراءُ نبتةٌ طيبةُ الرائحة ، والذفراءَ نبتة مُنتِنَةٌ .
وقال أبو عبيد : سمعت أبا زيد يقول : بعير ذفرٌّ وناقة ذِفرَّةٌ وهو العظيم الذِّفرى .
وقال الليث : الذفرة الناقةُ النَّجيبةُ الغليظة الرقبة .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الذِّفرُّ العظيم من الإبل .

##### Türkçe

ذ ر ف
**ذرف**, **ذفر**.

**ذرف**: Leys dedi: **الذَّرْفُ** gözyaşını dökmektir; şöyle denir: **ذَرَفَتْ عَيْنُهُ دمعَها ذَرْفاً وذَرَفَاناً**; bazen gözyaşının kendisi de onunla vasfedilir; şöyle denir: **ذَرَفَ الدمعُ يَذْرِفُ ذُروفاً وذَرَفَاناً**; ve şu beyit okunmuştur:
عَيْنَيَّ جُودِي بالدُّموع الذَّوَارِفِ
Dedi: **وذرَّفَتْ دُموعي تَذْرِيفاً وتَذْرَافاً وتَذْرِفَةً**; ve **مَذَارِفُ العَيْن** onun gözyaşlarıdır.

Müminlerin emîri Ali b. Ebî Tâlib (Allah yüzünü keremli kılsın) dedi: **ذرَّفْتُ على الستين**.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **ذرَّفْتُ على الخمسين وذَمَّمْتُ عليها** yani onun üzerine artırdım; buna benzerini İbnü’l-A‘râbî söyledi; ve şöyle denir: **وذرَّفْتُه الموتَ** yani onu onunla (ölümle) ona yaklaştırdım; ve şu beyit okunmuştur:
أَعْطيكَ ذِمَّةَ وَالِديَّ كِلَيْهما
لأذرَّفَنْك الموتَ إنْ لم تَهْرُبَ

**ذفر**: İbnü’s-Sikkît dedi: **الذَّفَرُ** güzel koku veya pis koku olsun, her keskin kokudur; şöyle denir: **مِسْكٌ أَذْفَرُ** yani kokusu keskin; ve **الصُّنانِ** için şöyle denir: **ذَفَرٌ**; ve bu adam **ذَفِرٌ**dür, yani onda **صُنانٌ** ve kötü koku vardır. Lebîd dedi:
فَخْمَة ذَفْرَاء تُرتَى بالعُرَى
قُرْدُمانِياً ونَرْكا كالبَصَلْ
Pasının kokuları keskinleşmiş zırhlara sahip bir bölüğü vasfeder. Bir başkası dedi:
ومُؤَوْلَقٍ أَنْضَجْتُ كَيَّةَ رأسه
فَتَركْتُه ذَفِراً كرِيح الجوْرَبِ
Râ‘î, otunu ve çiçeklerini otlamış develeri zikretti; su başından dönünce derileri ıslandı da onlardan hoş bir koku yayıldı; işte o koku develerin **فأرة**’sidir. Râ‘î dedi:
لها فأرَة ذفْرَاءُ كلَّ عَشِيَّة
كما فَتقَ الكافورَ بالمسك فَاتِقُهْ
İbn Ahmer dedi:
بِهَجْلٍ من قسا ذَفرِ الخُذَامَى
تَداعَى الْجِربيَاءُ به حَنيناً
Yani **الخُذامى**’nın keskin kokusu, onun hoş kokusu. Dedi: Asma‘î dedi: Ebû Amr b. el-Alâ’ya dedim: **الذِّفْرَى** **الذَّفَر**’den midir?
Dedi: Evet; ve **الذَّفْراء** kötü kokulu bir ottur; mal (hayvan sürüsü) onu neredeyse yemez.

Leys dedi: **الذِّفْرَى** enseden, devenin terlediği yerdir; ve onlar her şeyden iki **ذفْرَيانِ**dır. Dedi: Araplardan kimi **ذِفرًى** der de onu i‘rablandırır; içindeki elif’i aslî kılarlar; aynı şekilde onu **الذفَارَى** üzerine cemederler.

Kuteybî dedi: İkisi **الذفريان** ve **المِقذَّان**dır; ikisi kulağın iki köküdür; ve devenin ilk terleyen yeridir.

Şemmer dedi: **الذِّفرَى**: insanda boynun üst tarafında, çukurun sağından ve solundan bir kemiktir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الذَّفراءُ** hoş kokulu bir bitkidir; ve **الذفراءَ** pis kokulu bir bitkidir.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd’i şöyle derken işittim: **بعير ذفرٌّ وناقة ذِفرَّةٌ**; o, **الذِّفرى**sı büyük olandır.

Leys dedi: **الذفرة** boynu kalın, soylu dişi devedir.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الذِّفرُّ** develerden büyük olandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والراء وما يثلثهما)
   (ذرع) الذال والراء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على امتدادٍ وتحرُّك إلى قُدُم، ثم ترجع الفروعُ إلى هذا الأصل. فالذِّراع ذِراع الإنسان، معروفة. والذَّرع: مصدر ذَرَعْتُ الثَّوبَ والحائطَ وغيرَه. ثمّ يقال: ضاق بهذا الأمر ذَرْعاً، إذا تكلَّفَ أكثَرَ ممّا يطيق فَعَجَز. ويقال ذَرَعَهُ القَيء: سبقَه. ومَذَارِعُ الدَّابة: قوائمها، والواحد مِذْراع. وتَذَرّعَتِ الإِبلُ الماءَ: خاضت بأذْرُعها([1]). ومَذَارع الأرض: نواحيها، كأنَّ كلَّ ناحيةٍ منها كالذِّراع. ويقال ذَرَعْتُ البعير: وَطئْتُ على ذِراعه ليركَبَ صاحبي. وتذَرَّعَتِ المرأةُ الخُوصَ، إذا تنقَّتْه، وذلك أنّها تُمِرّه مع ذراعها. قال:
  * تذرُّعُ خِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ([2]) *
  والذَّريعة: ناقةٌ يتَسَتَّر بها الرّامِي يرمي الصَّيد. وذلك أنَّه يتذرّع معها ماشياً.
  ومن الباب: تذرَّعَ الرّجُل في كلامه. والإِذْراع: كثرةُ الكلام. وفرس ذَريعٌ: واسع الخَطْو بَيِّن الذَّرَاعَة. وقوائِمُ ذَرِعاتٌ: خفيفات. والذِّراعان: نجمان، يقال هما ذِراعا الأسد. ويقال للمرأة الخفيفة اليدِ بالغَزْل: ذَِرَاع. قاله الكِسائيّ. ويقال ثورٌ مذرَّع، إذا كان في أذرُعِهِ لُمَعٌ سُودٌ. ومطرٌ مذرِّع، وهو الذي إذا حُفِرَ عنه بلغ من الأرض قدر ذِراع. والمذرَّع من الرّجال: الذي يكون أمُّه عربيّة وأبوه خسيساً غيرَ عربيّ. وإنَّما سُمِّي مذرَّعاً بالرَّقْمَتينِ في ذِراع البغل، لأنّهما أتَتَا من قِبَل الحِمار. ويقال للرجل تَعِدُهُ أمراً حاضراً: هو لَكَ مِنِّي على حَبْل الذِّراع. ويقال لصَدْر القناة: ذِراع العامل. والذِّراعان: [هَضَبَتَانِ([3])]. قال:
  * إلى مَشْرَبٍ بينَ الذِّراعَين بارِدِ([4]) *
  والمَذَارع: ما قرُب من الأمصار، مثل القادسيّة من الكوفة والمَذارع من النَّخل: القريبة من البيوت. وزقٌّ مِذْرَاعٌ([5])، أي طويل ضَخْم. ويقال ذَرَّعَ لي فلانٌ شيئاً من خَبَرٍ، أي خَبَّرَني. ويقال ذرّع الرجل في سَعْيِهِ، إذا عدا فاستعانَ بيديه وحرَّكهما. ويقال للبَشير إذا أومَأَ بيده: قد ذَرّع البَشيرُ. وهو علامةُ البُِشارة.
  (ذرف)  الذال والراء والفاء ثلاثُ كلماتٍ، لا ينقاس. فالأولى ذَرَفَت العينُ دمْعَها. وذَرَفَ الدّمعُ يَذْرِف ذَرْفاً. وَمَذَارف العَينِ: مدامعها. والثانية ذَرَفَ يَذْرِفُ ذَرَفانا، وذلك إذا مشَى مَشْياً ضعيفاً. والثالثة ذرّف على المائة، أي زادَ عليها.
  (ذرق)  الذال والراء والقاف ليس بشيء. أما الذي لِلطائر فأصله الزاء، وقد ذكر في بابه. والذَّرَق: نبْت؛ يقال أذرقَت الأرضُ، إذا أنبَتَتْهُ.
(ذرو)  الذال والراء والحرف المعتل أصلان: أحدهما الشَّيءُ يُشرِف على الشَّيء ويُظِلّه، والآخر الشَّيء يتساقط متفرّقاً.
  فالذُِّروة: أعْلَى السَّنامِ وغيره، والجمع ذُرىً. والذَّرَا: كلُّ شيءٍ استترْتَ به. تقول: أنا في ظِلِّ فُلانٍ، أي ذَرَاه. والمِذْرَوَانِ: أطراف الأَلْيَتَينِ؛ لأنّهما يُشرفان على [ما] بينَهما.
  وأما الآخر فيقول: ذَرَا نابُ الجَمَل، إذا انكسَرَ حدُّه. قال أوسٌ:
إذا مْقَرَمٌ منَّا ذَرا حَدُّ نابِهِ *** تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ([6])  ومن الباب ذَرَت الرِّيحُ الشَّيءَ تَذْرُوه. والذَّرَا: اسمٌ لما ذَرَتْهُ الرِّيح.ويقال* أذْرَت العينُ دمْعَها تُذْريه. وأَذْرَيْتُ الرّجُلَ عن فرَسه: رميتُه. ويقال إنَّ الذَّرَى اسمٌ لما صُبّ من الدّمع.
  ومن الباب قولُهم: بلَغنِي عنه ذَرْوٌ مِن قولٍ، وذلك ما يُساقِطُه من أطراف كلامه غيرَ متكامِل.
  (ذرأ)  الذال والراء والهمزة أصلان: أحدهما لونٌ إلى البياض، والآخر كالشَّي يُبذَرُ ويُزْرَع.
  فالأوّل الذُّرْأة، وهو البياضُ من شَيبٍ وغيرِه. ومنه ملح ذَرَآنِيٌّ وذَرْآنيّ. والذُّرْأة: البياض. ورجل أذرَأُ: أشيب، والمرأة ذَرْآء. وقال الشيبانيّ: شَعْرَةٌ ذَرْآءُ، على وزن ذرعاء، أي بيضاء. والفِعل منه ذَرِئَ يَذْرَأُ. ويقال إِنَّ الذَّرْآءَ من الغنم: البَيضاء الأذُن.
  والأصل الآخر: قولهم ذَرَأْنا الأرضَ، أي بذَرْناها. وزرعٌ ذرِيءٌ، [على] فعيل. وأنشد:
شقَقْتِ القلبَ ثم ذرَأْتِ فِيهِ *** هَواكِ فليمَ فالتَامَ الفُطُورُ([7]) ومن هذا الباب: ذرَأَ اللهُ الخَلْق يذرؤُهُم. قال الله تعالى: ﴿يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ﴾ [الشورى 11].
  وممّا شذّ عن الباب قولهم أذْرَأْتُ فلاناً بكذا: أوْلَعْتُه به. وحُكِيَ عن ابن الأعرابيّ: ما بيني وبينه ذَرْءٌ، أي حائلٌ.
  (ذرب)  الذال والراء والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خلاف الصَّلاح في تصرُّفه، مِن إقدامٍ وجرأةٍ على ما لا ينبغي. فالذَّرَبُ: فَسادُ المَعدة. قال أبو زيد: في لِسانِ فلان ذَرَبٌ([8])، وهو الفُحْش. وأنشد:
أرِحْني واستَرِحْ مِنِّي فإنِّي *** ثَقِيلٌ مَحْمَلِي ذَرِبٌ لِسانِي([9])  وحكى ابنُ الأعرابيّ: الذّرَبُ: الصدأ الذي يكون في السَّيف. ويقال ذَرِبَ الجُرح، إذا كان يزدادُ اتِّساعاً ولا يَقبل دواء. قال:
أنت الطبيبُ لأدْواء القلوب إذا *** خِيِفَ المُطَاوِلُ من أدوائِها الذّرِبُ  وبقيت في الباب كلمةٌ ليس ببعيد قياسُها عن سائر ما ذكرناه؛ لأنَّها لا تدلُّ على صلاحٍ، وهي الذَّرَبَيَّا، وهي الدَّاهية. يقال: رماه بالذَّرَبَيَّا. قال الكميت:
رمانِيَ بالآفات من كلِّ جانبٍ *** وبالذَّرَبَيَّا مُرْدُ فِهْرٍ وشِيبُها([10])  (ذرح)  الذال والراء والحاء معظَمُ بابِهِ أصلٌ واحدٌ، وهو تفريق الشَّيء على الشيء يكسُوه صِبْغاً([11]). يقال ذَرَّحْتُ الزّعفرانَ في الماء، إذا جعلت فيه شيئاً منه يسيراً. ثم يقال أحْمَرُ ذَرِيحِيٌّ، كأنَّ الحُمْرَة ذُرِّحتْ عليه. والذَّرِيح: فحل ينسب إليه الإبل. وممكنٌ أن يكون ذلك للونه، كما يقال أحمر([12]). قال:
  * من الذَّرِيحيّاتِ ضَخْماً آرِكا([13]) *
  والذرائح: الهِضاب، واحدتها ذَريحة. وقد يمكن أن تُسمّى بذلك للَوْنها. قال الله عز وجلَّ ﴿وَمِنَ الجِبالِ جُدَدٌ بيضٌ وحُمْرٌ﴾[فاطر 27].
  ومن الباب أيضاً: الذَّرَارِيح، واحدتها ذُرُّوحَةٌ وذُرَّاحَةٌ وذُرَحْرَحة([14]). يقال ذَرّحَ طعامَه، إذا جعل فيه ذلك. وحكى ناسٌ عَسَلٌ مُذَرَّحٌ، أُكْثِر عليه الماء.
      والله أعلم بالصّواب.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) في المجمل: "خاضته بأذرعها".
([2]) صدر بيت لقيس بن الخطيم في ديوانه 12 واللسان (ذرع، خرص، شطب). وصدره:
* ترى قصد المران تهوى كأنها *
([3]) التكملة من المجمل ومعجم البلدان (4: 192) واللسان (ذرع 453).
([4]) أنشد هذا الشطر في اللسان (ذرع).
([5]) بدله في اللسان "مذرع" على مفعل. ويقال أيضاً "ذراع" وهو ما جاء في المجمل.
([6]) ديوان أوس 27 واللسان (قرم، ذرا، خمط). وصدره في المجمل.
([7]) البيت لعبيد الله بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، كما في اللسان (ذرأ) وأمالي ثعلب 284.
([8]) في الأصل: "في إيمان فلان ذرب" تحريف. وفي المجمل: "في لسانه ذرب".
([9]) أنشده في اللسان (ذرب).
([10]) البيت في المجمل واللسان (ذرب)، وقصيدته في الهاشميات 85.
([11]) في الأصل " صنيعا".
([12]) في الأصل: " حمر". وفي اللسان: " وبعير أحمر لونه مثل لون الزعفران إذا أجسد به الثوب".
([13]) لمبشر بن هذيل بن زافر الفزاري أحد بني شمخ، كما في أمالي ثعلب 452. وأنشده في اللسان (ذرح، لكك) بدون نسبة.
([14]) فيه اثنتا عشرة لغة ذكرها صاحب القاموس. وهي دويبة حمراء منقطة بسواد، تطير، أو هي من السموم.
ـ

##### Türkçe

(ذال, راء ve bunların üçüncüsü olan harflerin babı)
   (ذرع) **الذال** ve **الراء** ve **العين** tek bir asıldır; bir uzamaya ve öne doğru bir hareket etmeye delâlet eder; sonra dallar bu asla döner. Şu hâlde **الذِّراع** insanın zira‘ıdır; bilinir. Ve **الذَّرع**: **ذَرَعْتُ** elbiseyi ve duvarı ve başkasını (ölçtüm) sözünün masdarıdır. Sonra denir: bu iş ile **ذَرْعاً** daraldı; eğer gücünün yettiğinden daha çoğunu yüklenip de âciz kaldıysa. Ve denir: **ذَرَعَهُ القَيء**: onu geçti (ondan önce geldi). Ve **مَذَارِعُ الدَّابة**: onun ayaklarıdır; teki **مِذْراع**. Ve **تَذَرّعَتِ الإِبلُ الماءَ**: kollarıyla suya daldılar. Ve **مَذَارع الأرض**: onun taraflarıdır; sanki onun her bir tarafı **كالذِّراع** gibidir. Ve denir: **ذَرَعْتُ البعير**: arkadaşım binsin diye onun zira‘ı üzerine bastım. Ve **تذَرَّعَتِ المرأةُ الخُوصَ**: onu ayıkladıysa; bu, onu zira‘ı ile birlikte geçirir (sürter) olmasıdır. Dedi ki:
  * **تذرُّعُ خِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ** *
  Ve **الذَّريعة**: okçunun avı atarken onunla örtündüğü bir dişi devedir. Bu, onunla birlikte yürüyerek **يتذرّع** olmasıdır.
  Ve babdandır: adam sözünde **تذرَّعَ** etti. Ve **الإِذْراع**: sözün çokluğu. Ve **فرس ذَريعٌ**: adımı geniş, **الذَّرَاعَة**si açık (belli) olan. Ve **قوائِمُ ذَرِعاتٌ**: hafiflerdir. Ve **الذِّراعان**: iki yıldızdır; denir ki onlar **ذِراعا الأسد**’dir. Ve iplik eğirmede eli hafif olan kadına **ذَِرَاع** denir. Bunu **الكِسائيّ** söyledi. Ve denir: **ثورٌ مذرَّع**; eğer onun zira‘larında siyah parıltılar (lekeler) varsa. Ve **مطرٌ مذرِّع**; o, eğer ondan (toprak) kazınırsa yerden bir zira‘ miktarı (derinliğe) ulaşandır. Ve erkeklerden **المذرَّع**: annesi Arap, babası aşağı (soysuz) Arap olmayan olan kimsedir. Ancak ona, katırın zira‘ındaki iki benek sebebiyle **مذرَّع** adı verilmiştir; çünkü o ikisi eşek tarafından gelmiştir. Ve erkeğe, ona hazır bir işi vaad eden (kimse hakkında) denir: o, senin için benden **على حَبْل الذِّراع** üzerinedir. Ve mızrağın göğsüne (ön kısmına) **ذِراع العامل** denir. Ve **الذِّراعان**: iki tepedir. Dedi ki:
  * **إلى مَشْرَبٍ بينَ الذِّراعَين بارِدِ** *
  Ve **المَذَارع**: şehirlerden yakın olan şeydir; Kûfe’den Kâdisiyye gibi. Ve hurmadan **المَذارع**: evlere yakın olan. Ve **زقٌّ مِذْرَاعٌ**: yani uzun, iri. Ve denir: falan bana bir haberden bir şey **ذَرَّعَ** etti; yani bana haber verdi. Ve denir: adam koşusunda **ذرّع** etti; eğer koştu da elleriyle yardım alıp onları hareket ettirdiyse. Ve müjdeci elini işaret ettiğinde denir: **قد ذَرّع البَشيرُ**. Ve o, müjdenin alâmetidir.
  (ذرف)  **الذال** ve **الراء** ve **الفاء** üç kelimedir; kıyas edilmez. Birincisi: **ذَرَفَت العينُ دمْعَها**. Ve **ذَرَفَ الدّمعُ يَذْرِف ذَرْفاً**. Ve **مَذَارف العَينِ**: onun gözyaşı yerleridir. İkincisi: **ذَرَفَ يَذْرِفُ ذَرَفانا**; bu, zayıf bir yürüyüşle yürüdüğü zamandır. Üçüncüsü: **ذرّف** yüzün üzerine; yani onun üzerine arttırdı.
  (ذرق)  **الذال** ve **الراء** ve **القاف** bir şey değildir. Kuşa ait olan ise aslı **الزاء**dır; onun babında zikredilmiştir. Ve **الذَّرَق**: bir bitkidir; denir: **أذرقَت الأرضُ**; eğer onu bitirdiyse.
(ذرو)  **الذال** ve **الراء** ve illetli harf iki asıldır: birincisi, şeyin şey üzerine yükselip ona gölge etmesidir; diğeri, şeyin dağınık olarak dökülmesidir.
  Şu hâlde **الذُِّروة**: hörgücün ve başkasının en üstüdür; cem‘i **ذُرىً**. Ve **الذَّرَا**: kendisiyle örtündüğün her şeydir. Dersin: ben falanın gölgesindeyim; yani onun **ذَرَاه**’ındayım. Ve **المِذْرَوَانِ**: iki kalçanın uçlarıdır; çünkü ikisi, aralarındaki şey üzerine yükselir.
  Diğerine gelince, der ki: **ذَرَا نابُ الجَمَل**; eğer onun sivriliği kırıldıysa. **أوسٌ** dedi:
إذا مْقَرَمٌ منَّا ذَرا حَدُّ نابِهِ *** تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ  Ve babdandır: **ذَرَت الرِّيحُ الشَّيءَ تَذْرُوه**. Ve **الذَّرَا**: rüzgârın savurduğu şeyin adıdır. Ve denir: **أذْرَت العينُ دمْعَها تُذْريه**. Ve **أَذْرَيْتُ الرّجُلَ عن فرَسه**: onu attım. Ve denir: **الذَّرَى** gözyaşından dökülen şeyin adıdır.
  Ve babdandır onların sözü: **بلَغنِي عنه ذَرْوٌ مِن قولٍ**; bu, sözünün uçlarından, tamamlanmamış olarak döktüğü (saçtığı) şeydir.
  (ذرأ)  **الذال** ve **الراء** ve **الهمزة** iki asıldır: birincisi beyazlığa doğru bir renktir; diğeri, ekilip saçılan şey gibidir.
  Birincisi **الذُّرْأة**’dir; o, ak saçtan ve başkasından olan beyazlıktır. Ondan: **ملح ذَرَآنِيٌّ** ve **ذَرْآنيّ**. Ve **الذُّرْأة**: beyazlıktır. Ve **رجل أذرَأُ**: kır saçlı; kadın **ذَرْآء**. Ve **الشيبانيّ** dedi: **شَعْرَةٌ ذَرْآءُ**, **ذرعاء** vezninde; yani beyaz. Ve fiili ondan: **ذَرِئَ يَذْرَأُ**. Ve denir: koyundan **الذَّرْآءَ**: kulağı beyaz olandır.
  Diğer asıl: onların sözü **ذَرَأْنا الأرضَ**; yani onu ektik. Ve **زرعٌ ذرِيءٌ**: **فعيل** üzere. Ve inşad etti:
شقَقْتِ القلبَ ثم ذرَأْتِ فِيهِ *** هَواكِ فليمَ فالتَامَ الفُطُورُ  Ve bu babdandır: **ذرَأَ اللهُ الخَلْق يذرؤُهُم**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ**﴾ [eş-Şûrâ 11].
  Ve babdan şâz olan şeylerdendir onların sözü: **أذْرَأْتُ فلاناً بكذا**: onu onunla düşkün kıldım. Ve **ابن الأعرابيّ**’den hikâye edildi: benimle onun arasında **ذَرْءٌ** yoktur; yani bir engel.
  (ذرب)  **الذال** ve **الراء** ve **الباء** tek bir asıldır; tasarrufunda salahın zıddına delâlet eder: uygun olmayan şeye atılma ve cüret etme cinsinden. Şu hâlde **الذَّرَبُ**: midenin bozulmasıdır. **أبو زيد** dedi: falanın dilinde **ذَرَبٌ** vardır; o, çirkin sözdür. Ve inşad etti:
أرِحْني واستَرِحْ مِنِّي فإنِّي *** ثَقِيلٌ مَحْمَلِي ذَرِبٌ لِسانِي  Ve **ابنُ الأعرابيّ** hikâye etti: **الذّرَبُ**: kılıçta bulunan pastır. Ve denir: **ذَرِبَ الجُرح**; eğer genişlemeyi artırır da ilacı kabul etmezse. Dedi ki:
أنت الطبيبُ لأدْواء القلوب إذا *** خِيِفَ المُطَاوِلُ من أدوائِها الذّرِبُ  Ve babda bir kelime kaldı; onun kıyası, zikrettiklerimizin geri kalanından uzak değildir; çünkü o da bir salah’a delâlet etmez; o da **الذَّرَبَيَّا**’dır; o, musibettir. Denir: onu **بالذَّرَبَيَّا** ile vurdu. **الكميت** dedi:
رمانِيَ بالآفات من كلِّ جانبٍ *** وبالذَّرَبَيَّا مُرْدُ فِهْرٍ وشِيبُها  (ذرح)  **الذال** ve **الراء** ve **الحاء**: onun babının çoğu tek bir asıldır; o da, şeyi şey üzerine dağıtmak; ona bir boya giydirmesidir. Denir: **ذَرَّحْتُ الزّعفرانَ في الماء**; eğer ondan az bir şeyi onun içine koyduysan. Sonra denir: **أحْمَرُ ذَرِيحِيٌّ**; sanki kızıllık onun üzerine serpiştirilmiştir. Ve **الذَّرِيح**: develerin kendisine nisbet edildiği bir erkek devedir. Ve bu, onun rengi sebebiyle olabilir; nitekim **أحمر** denir. Dedi ki:
  * من الذَّرِيحيّاتِ ضَخْماً آرِكا *
  Ve **الذرائح**: tepeler; teki **ذَريحة**. Ve onun, rengi sebebiyle böyle adlandırılması mümkündür. Allah عز وجل dedi: ﴿**وَمِنَ الجِبالِ جُدَدٌ بيضٌ وحُمْرٌ**﴾[Fâtır 27].
  Ve babdandır ayrıca: **الذَّرَارِيح**; teki **ذُرُّوحَةٌ** ve **ذُرَّاحَةٌ** ve **ذُرَحْرَحة**. Denir: **ذَرّحَ طعامَه**; eğer onun içine bunu koyduysa. Ve bazı kimseler hikâye etti: **عَسَلٌ مُذَرَّحٌ**; onun üzerine su çoğaltıldı.
      Ve Allah doğruyu en iyi bilendir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ ر ف
دمـع ذارف ومـذروف وذريـف‏.‏
ودمـوع وعيـون ذوارف‏.‏
وقـد ذرف دمعـه ذروفاً وذرفت عينـه الدمـع ذرفـاً‏.‏
وسالـت مـذارف عينـه أي مدامعهـا‏.‏
وسمعـت مـن يقول‏:‏ رأيت دمعه ومن المجاز‏:‏ مطر وسحاب ذارف‏.‏
ورأيت في يده قدحاً يتذارف‏.‏

##### Türkçe

ذ ر ف
**دمع ذارف** ve **مذروف** ve **ذريف**.
Ve **دموع** ve **عيون ذوارف**.
Ve muhakkak **ذرف دمعه ذروفاً**; ve **ذرفت عينه الدمع ذرفاً**.
Ve **مذارف عينه** aktı; yani onun **مدامعها**’sı.
Ve “Gördüm onun gözyaşını” diyen kimselerden işittim. Ve mecazdan: **مطر** ve **سحاب ذارف**.
Ve onun elinde **قدحاً** gördüm; **يتذارف**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الذَّرْفُ: صَبُّ الدَّمْع. وذَرَفَ الدَّمْعُ يَذْرِفُ ذَرْفاً وذَرَفاناً: سالَ. وذَرَفَتِ العينُ الدمعَ تَذْرِفُه ذَرْفاً وذَرفاناً وذُرُوفاً وذَرِيفاً وتَذْرافاً وذَرَّفَتْه تَذْريفاً وتَذْرِفةً: أَسالَتْه، وقيل: رَمَتْ به. قال ابن سيده: وأَرى اللحياني حكى ذَرَفَتِ العينُ ذُرافاً، قال: ولست منه على ثقة.
وفي حديث العِرْباض: فوَعَظَنا رسولُ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، مَوْعِظةً بليغة ذَرَفَتْ منها العيون أَي جرى دَمْعُها. ودمْع ذريف أَي مَذْرُوف؛ قال:
ما بالُ عَيْني دَمْعُها ذَريفُ
وقد يوصف به الدمعُ نَفْسُه فيقال: ذرَفَ الدمْعُ يَذْرِفُ ذُرُوفاً وذَرْفاً؛ قال الشاعر:
عَيْنَيَّ جُودا بالدُّموعِ الذَّوارفِ
قال: وذَرَّفَتْ دُمُوعي تَذْريفاً وتَذْرافاً وتَذْرِفةً. ومَذارِفُ العينِ: مَدامِعُها. والمَذارِفُ: المَدامِعُ. واسْتَذْرَفَ الشيءَ: اسْتَقْطَرَه، واسْتَذْرَفَ الضَّرْعُ: دعا إلى أَن يُحْلَبَ ويُسْتَقْطَرَ؛ قال يصف ضرعاً:
سَمْحٌ إذا هَيَّجْتَه مُسْتَذْرِف
أَي مُسْتَقْطِر كأَنه يدعو إلى أَن يُستقطَر؛ وسمح أَي أَن هذا الضَّرْعَ سَمْحٌ باللبن غَزيرُ الدَّرِّ.
والذَّرْفُ من حُضْرِ الخيل: اجتماع القوائم وانبساط اليدين غير أَن سَنابِكَه قريبة من الأَرض.
وذَرَّفَ على الخمسين وغيرها من العدد: زاد عليها. وفي حديث علي، عليه السلام: قد ذَرَّفْتُ على السِّتين، وفي رواية: على الخَمْسين، أَي زِدْتُ عليها. يقال: ذَرّفَ وزَرَّفَ. وذَرَّفْتُه الموتَ أَي أَشْرَفْتُ به عليه. وذَرَّفه الشيءَ: أَطلعه عليه؛ حكاه ابن الأعرابي؛ وأَنشد لنافع بن لَقيط:
أُعْطِيكَ ذِمّةَ والِدَيَّ كِليهما،
لأُذَرِّفَنْكَ المَوْتَ، إن لم تَهْرُبِ
أَي لأُطْلِعَنَّكَ عليه. والذَّرَّافُ: السريعُ كالزَّرَّاف. والذُّرْفَةُ: نِبْتَةٌ. والذَّرَفانُ: المَشْيُ الضعيف. وذَرَّفَ على المائةِ تَذْريفاً أَي زاد.

##### Türkçe

**الذَّرْفُ**: gözyaşını dökme. Ve **ذَرَفَ الدَّمْعُ يَذْرِفُ ذَرْفاً** ve **ذَرَفاناً**: aktı. Ve **ذَرَفَتِ العينُ الدمعَ تَذْرِفُه ذَرْفاً** ve **ذَرفاناً** ve **ذُرُوفاً** ve **ذَرِيفاً** ve **تَذْرافاً** ve **ذَرَّفَتْه تَذْريفاً** ve **تَذْرِفةً**: onu akıttı; ve denildi ki: onunla attı. İbn Sîde dedi: ve ben **اللحياني**’nin **ذَرَفَتِ العينُ ذُرافاً**’ı naklettiğini görüyorum; dedi ki: ve ben bundan emin değilim.

Ve **العِرْباض** hadîsinde: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, bize beliğ bir öğütle öğüt verdi; ondan **ذَرَفَتْ منها العيون** yani gözyaşı aktı. Ve **دمْع ذريف** yani **مَذْرُوف**; dedi ki:
ما بالُ عَيْني دَمْعُها ذَريفُ

Ve onunla bizzat gözyaşının kendisi de vasfedilebilir; böylece denir: **ذرَفَ الدمْعُ يَذْرِفُ ذُرُوفاً** ve **ذَرْفاً**; şair dedi:
عَيْنَيَّ جُودا بالدُّموعِ الذَّوارفِ

Dedi ki: ve **ذَرَّفَتْ دُمُوعي تَذْريفاً** ve **تَذْرافاً** ve **تَذْرِفةً**. Ve **مَذارِفُ العينِ**: onun gözyaşlarıdır. Ve **المَذارِفُ**: gözyaşlarıdır. Ve **اسْتَذْرَفَ الشيءَ**: onu damlattı; ve **اسْتَذْرَفَ الضَّرْعُ**: sağılmaya ve damlatılmaya çağırdı; bir memeyi vasfederek dedi:
سَمْحٌ إذا هَيَّجْتَه مُسْتَذْرِف

Yani damlatan; sanki damlatılmaya çağırıyor. Ve **سمح** yani şu: bu meme sütle cömerttir, sağımı bol.

Ve atların **حُضْرِ**’inden **الذَّرْفُ**: ayakların toplanması ve ön ayakların yayılmasıdır; ancak onun toynakları yere yakındır.

Ve **ذَرَّفَ على الخمسين** ve sayıdan başkası üzerine: onun üzerine arttı. Ve Ali’nin, aleyhisselâm, hadîsinde: “Ben **ذَرَّفْتُ على السِّتين**”; ve bir rivayette: “**على الخَمْسين**”; yani onun üzerine arttım. Denir: **ذَرّفَ** ve **زَرَّفَ**. Ve **ذَرَّفْتُه الموتَ** yani onu ona yaklaştırdım. Ve **ذَرَّفه الشيءَ**: onu ona gösterdi; bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti; ve Nâfi‘ b. Laqît’ten bize okudu:
أُعْطِيكَ ذِمّةَ والِدَيَّ كِليهما،
لأُذَرِّفَنْكَ المَوْتَ، إن لم تَهْرُبِ

Yani: mutlaka onu sana göstereceğim. Ve **الذَّرَّافُ**: hızlı olan; **كالزَّرَّاف** gibi.

Ve **الذُّرْفَةُ**: bir bitkidir. Ve **الذَّرَفانُ**: zayıf yürüyüştür. Ve **ذَرَّفَ على المائةِ تَذْريفاً** yani arttı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ذ ر ف * * ذرَفَ * الدمع سأل وبابه ضرب و * ذَرَفَاناً * أيضا بفتح الراء ويقال * ذَرَفَتْ * عينه أي سأل دمعها

##### Türkçe

* ذ ر ف * **ذرَفَ** gözyaşı aktı; babı **ضرب**’dır; ve **ذَرَفَاناً** da (vardır), yine **الراء**’nın fethiyle. Ve denilir: **ذَرَفَتْ** onun gözü; yani onun gözyaşı aktı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ذرف الدمع، يذرف، ذرفا بالفتح، وذرفانا، محركة، كما في الصحاح، وزاد غيره: ذروفا كقعود، وذريفا كأمير، وتذرافا بالفتح: أي سال. ذرفت عينه: سال دمعها، ومنه حديث العرباض، رضي الله عنه: فوعظنا موعظة بليغة ذرفت منها العيون أي جرى دمعها، ويوصف به الدمع نفسه أيضا. ذرفت العين دمعها: أسالتها، كذا في سائر النسخ، والصواب: أسالته، وقيل: رمت به، والدمع مذروف، وذريف، قال رؤبة:
  مابال عيني دمعها ذريف
  من منزلات خيمها وقوف والمذارف: المدامع، نقله الجوهري، يقال: سالت مذارف عينيه. والذرفان، محركة: المشي الضعيف، نقله الجوهري، ومنه قول رؤبة:
  وردت والليل له سجوف
  بيعملات سيرها ذريف وذرف دمعه،تذريفا، وتذرافا، وتذرفة: صبه. وكذا: ذرفت عينه الدمع، تذرفه: أي أسالته. ذرف على المائة، تذريفا: زاد، كذرف، ومنه قول علي رضي الله عنه: قد ذرفت على الستين وفي رواية: على الخمسين ذرف فلانا الموت: أي: أشرف به عليه، وأطلعه عليه، حكاه ابن الأعرابي، وأنشد لنافع بن لقيط الفقعسي:
  أعطيك ذمة والدي كلاهمـا                      لأذرفنك الموت إن لم تهرب

  ومما يستدرك عليه: ذرفت العين، ذرافا، بالضم: سال دمعها، قال ابن سيدة: أرى اللحياني حكاه، ولست منه على ثقة. ودمع ذارف: سائل، والجمع: ذوارف، قال: أعيني جودا بالدموع الذوارف. ورأيت دمعه يتذارف. واستذرف الشيء: استقطره. واستذرف الضرع: دعا إلى أن يحلب، ويستقطر، قال يصف ضرعا: سمح إذا هيجته مستذرف أي: مستقطر، كأنه يدعو إلى أن يستقطر. والذرف من حضر الخيل: اجتماع القوائم، وانبساط اليدين، غير أن سنابكه قريبة من الأرض. والذراف، كشداد: السريع. والذرفة، بالضم: نبتة، كما في اللسان.

##### Türkçe

**ذرف** gözyaşını akıttı, akıtır, fetha ile **ذرفا** ve harekeli olarak **ذرفانا**, **الصحاح**’ta olduğu gibi; başkası da ekledi: **ذروفا** (قعود gibi), ve **ذريفا** (أمير gibi), ve fetha ile **تذرافا**: yani aktı. **ذرفت** gözü: gözyaşı aktı; bundan **حديث العرباض** (Allah ondan razı olsun): “Bize beliğ bir öğütle öğüt verdi; ondan gözler **ذرفت**” yani gözyaşı aktı; bununla gözyaşının kendisi de vasfedilir. **ذرفت** göz, gözyaşını: onu akıttı; diğer nüshalarda böyle; doğrusu: onu akıttı; ve denildi: onunla attı. Gözyaşı **مذروف** ve **ذريف**tir. **رؤبة** dedi:
  “Gözümün hâli ne ki, gözyaşı **ذريف**
  Çadırının konaklarından (dolayı) duraklayandır.”

Ve **المذارف**: gözyaşları (gözyaşı yerleri), bunu **الجوهري** nakletti; denilir: “Onun gözünün **مذارف**’i aktı.” Ve harekeli olarak **الذرفان**: zayıf yürüyüş; bunu **الجوهري** nakletti; bundan **رؤبة**’nin sözü:
  “Geldim; geceye ait perdeler var
  Çalışkan dişi develerle; yürüyüşü **ذريف**.”

Ve **ذرف** gözyaşını, **تذريفا** ve **تذرافا** ve **تذرفة**: onu döktü. Ve aynı şekilde: **ذرفت** gözü gözyaşını, **تذرفه**: yani onu akıttı. **ذرف** yüzün üzerine, **تذريفا**: arttı; **ذرف** gibi. Bundan **علي**’nin (Allah ondan razı olsun) sözü: “Altmışın üzerine **ذرفت**”; bir rivayette: ellinin üzerine. **ذرف** falanı ölüm: yani onu ona yaklaştırdı ve onu ona gösterdi; bunu **ابن الأعرابي** hikâye etti. Ve **نافع بن لقيط الفقعسي**’ye ait olarak bize okudu:
  “Sana babamın ikisinin de zimmetini veririm
  Seni ölüme **لأذرفنك**; eğer kaçmazsan.”

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **ذرفت** göz, **ذرافا** (damme ile): gözyaşı aktı. **ابن سيدة** dedi: **اللحياني**’nin bunu rivayet ettiğini görüyorum; fakat ben bundan emin değilim. Ve **دمع ذارف**: akan; çoğulu: **ذوارف**. Dedi: “Ey gözlerim, akan gözyaşları **الذوارف** ile cömertçe (akıtın).” Ve onun gözyaşını **يتذارف** gör(d)üm. **استذرف** şeyi: onu damla damla akıttı. Ve **استذرف** memeyi: sağılmaya ve damla damla akıtılmaya çağırdı. Bir memeyi vasfederek dedi: “Yumuşak huylu; onu tahrik ettiğinde **مستذرف**” yani: damla damla akıtılan; sanki damla damla akıtılmaya çağırır. Ve **الذرف** (atların hazır bulunmasından): ayakların toplanması ve iki elin (ön ayakların) yayılmasıdır; ancak toynakları yere yakındır. Ve **الذراف** (شداد gibi): hızlıdır. Ve damme ile **الذرفة**: bir bitkidir; **اللسان**’da olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَرَفَ الدَّمْعُ
1 ذَرَفَ الدَّمْعُ ذ , (Lth, T, S, M, Msb, K,) aor. ذَرِفَ , inf. n. ذَرْفٌ (Lth, T, S, K) and ذُرُوفٌ (Lth, T, K) and ذَرَفَانٌ (S, K) and ذَرِيفٌ and تَذْرَافٌ, (K,) The tears flowed. (Lth, T, S, M, Msb, K.) And ذَرَفَتْ عَيْنُهُ, (S, Msb, K,) aor. ذَرِفَ , inf. n. ذَرْفٌ, (Msb,) His eye shed tears; (Msb;) tears flowed from his eye. (S, K.) And ذَرَفَتْ عَيْنُهُ دَمْعَهَا, (Lth, T,) or ذَرَفَتِ العَيْنُ دَمْعَهَا (K) or الدَّمْعَ, (M, Msb,) aor. ذَرِفَ , (M,) inf. n. ذَرْفٌ and ذَرَفٌ and ذَرَفَانٌ (Lth, T, M) and ذُرُوفٌ and ذَرِيفٌ and تَذْرَافٌ, and [ISd says,] I think that Lh has mentioned as an inf. n. ذُرَافٌ, but I am not certain of it, (M,) His eye poured forth its tears: (Lth, T:) or the eye made its tears, or the tears, to flow: (M, K:) or let fall tears, or the tears: and ↓ ذَرَّفَتْهُ, inf. n. تَذْرِيفٌ signifies the same: (M:) [or the latter has an intensive signification: or] you say, ↓ ذرّف دَمْعَهُ, (K,) or دُمُوعَهُ, (T,) inf. n. تَذْرِيفٌ and تَذْرَافٌ and تَذْرِفَةٌ, (T, K,) He poured forth his tears. (K.) ― -b2- [See also ذَرْفٌ, and ذَرَفَانٌ, below.]

2 ذَرَّفَ see above, in two places. -A2- ذرّف عَلَيْهِ, (T, S, M, K,) inf. n. تَذْرِيفٌ, (S,) He exceeded it; (T, S, M, K;) namely, a hundred [years], (S, K,) or sixty, (T,) or fifty, or some other number. (M.) ― -b2- ذرّف فِى حَدِيثِهِ He added, or exaggerated, in his discourse, or narration; as also زلّف. (IDrd and O in art. زلف.) -A3- ذرّفهُ الشَّىْءَ He made him to know the thing: a poet says,
لَأُذَرِّفَنْكَ المَوْتَ اـِنْ لَمْ تَهْرُبِ
i. e. I will assuredly make thee to know death [if thou flee not]: (IAar, M:) or ذرّفهُ المَوْتَ signifies he made him to be at the point of death. (T, K.)

استذرفهُ
10 استذرفهُ ذ He desired its (a thing's) dripping, or flowing. (M.) ― -b2- And استذرف الضَّرْعُ The udder invited one to milk it; and to desire its dripping, or flowing [with milk]. (M.)

ذَرْفٌ
ذَرْفٌ ذ [app. in the following sense, as well as in others mentioned above, (see 1,) an inf. n., of which the verb is ذَرَفَ,] A certain running of horses, in which the legs are put together and [then] the fore legs stretched out with the toes near to the ground. (M.)

ذَرَفَانٌ
ذَرَفَانٌ ذ [app. in the following sense, as well as in others mentioned above, (see 1,) an inf. n., of which the verb is ذَرَفَ,] A weak gait or manner of going. (S, K.)

دَمْعٌ ذَرِيفٌ
دَمْعٌ ذَرِيفٌ ذ and ↓ مَذْرُوفٌ Tears shed, or made to flow. (T, M, K.)

ذَرَّافٌ
ذَرَّافٌ ذ [accord. to Freytag, Largely flowing: but he does not name any authority.] ― -b2- Quick, or swift; and so زَرَّافٌ. (M.)

ذَوَارِفُ
ذَوَارِفُ ذ , applied to tears (ذُمُوعٌ), Flowing. (T.) [And] Running waters. (KL.)

مَذَارِفٌ
مَذَارِفٌ ذ i. q. مَدَامِعٌ [The channels of the tears; &c.: see مَدْمَعٌ]. (T, S, K.)

مَذْرُوفٌ
مَذْرُوفٌ ذ : see ذَرِيفٌ.

##### Türkçe

ذَرَفَ الدَّمْعُ
1 **ذَرَفَ الدَّمْعُ** ذ , (Lth, T, S, M, Msb, K,) muzâri‘ı **ذَرِفَ** , mastarı **ذَرْفٌ** (Lth, T, S, K) ve **ذُرُوفٌ** (Lth, T, K) ve **ذَرَفَانٌ** (S, K) ve **ذَرِيفٌ** ve **تَذْرَافٌ**, (K,) Gözyaşları aktı. (Lth, T, S, M, Msb, K.) Ve **ذَرَفَتْ عَيْنُهُ**, (S, Msb, K,) muzâri‘ı **ذَرِفَ** , mastarı **ذَرْفٌ**, (Msb,) Gözü yaş döktü; (Msb;) gözünden yaşlar aktı. (S, K.) Ve **ذَرَفَتْ عَيْنُهُ دَمْعَهَا**, (Lth, T,) yahut **ذَرَفَتِ العَيْنُ دَمْعَهَا** (K) yahut **الدَّمْعَ**, (M, Msb,) muzâri‘ı **ذَرِفَ** , (M,) mastarı **ذَرْفٌ** ve **ذَرَفٌ** ve **ذَرَفَانٌ** (Lth, T, M) ve **ذُرُوفٌ** ve **ذَرِيفٌ** ve **تَذْرَافٌ**, ve [ISd der ki,] Lh’nin bir mastar olarak **ذُرَافٌ**’ı zikrettiğini sanıyorum, fakat bundan emin değilim, (M,) Gözü, gözyaşlarını boşalttı: (Lth, T:) yahut göz, gözyaşlarını, yahut gözyaşlarını, akıttı: (M, K:) yahut gözyaşları, yahut gözyaşlarını, düşürdü: ve ↓ **ذَرَّفَتْهُ**, mastarı **تَذْرِيفٌ** aynı manaya delâlet eder: (M:) [yahut ikincisi şiddet (mübalağa) manası taşır: yahut] dersin ki, ↓ **ذرّف دَمْعَهُ**, (K,) yahut **دُمُوعَهُ**, (T,) mastarı **تَذْرِيفٌ** ve **تَذْرَافٌ** ve **تَذْرِفَةٌ**, (T, K,) Gözyaşlarını boşalttı. (K.) ― -b2- [Aşağıda **ذَرْفٌ** ve **ذَرَفَانٌ**’a da bak.]

2 **ذَرَّفَ** yukarıya bak, iki yerde. -A2- **ذرّف عَلَيْهِ**, (T, S, M, K,) mastarı **تَذْرِيفٌ**, (S,) Onu aştı; (T, S, M, K;) yani yüz [yıl]ı, (S, K,) yahut altmışı, (T,) yahut elliyi, yahut başka bir sayıyı. (M.) ― -b2- **ذرّف فِى حَدِيثِهِ** Söyleminde yahut rivayetinde ekledi, yahut mübalağa etti; **زلّف** da böyledir. (IDrd ve O, **زلف** maddesinde.) -A3- **ذرّفهُ الشَّىْءَ** Ona şeyi bildirdi: bir şair der ki,
لَأُذَرِّفَنْكَ المَوْتَ اـِنْ لَمْ تَهْرُبِ
yani: “Eğer kaçmazsan, sana ölümü mutlaka bildireceğim”: (IAar, M:) yahut **ذرّفهُ المَوْتَ** “onu ölümün eşiğine getirdi” manasınadır. (T, K.)

**استذرفهُ**
10 **استذرفهُ** ذ Bir şeyin damlamasını yahut akmasını istedi. (M.) ― -b2- Ve **استذرف الضَّرْعُ** Meme, sağılmayı davet etti; ve [sütle] damlamasını yahut akmasını istemeyi [davet etti]. (M.)

**ذَرْفٌ**
**ذَرْفٌ** ذ [görünüşe göre aşağıdaki manada, yukarıda zikredilen diğer manalarda da olduğu gibi, (1’e bak,) fiili **ذَرَفَ** olan bir mastar,] Atların koşuşunun bir türü: bunda bacaklar birleştirilir ve [sonra] ön bacaklar, parmak uçları yere yakın olacak şekilde uzatılır. (M.)

**ذَرَفَانٌ**
**ذَرَفَانٌ** ذ [görünüşe göre aşağıdaki manada, yukarıda zikredilen diğer manalarda da olduğu gibi, (1’e bak,) fiili **ذَرَفَ** olan bir mastar,] Zayıf bir yürüyüş yahut yürüme tarzı. (S, K.)

**دَمْعٌ ذَرِيفٌ**
**دَمْعٌ ذَرِيفٌ** ذ ve ↓ **مَذْرُوفٌ** Akıtılmış, yahut akıtılmış kılınmış, gözyaşları. (T, M, K.)

**ذَرَّافٌ**
**ذَرَّافٌ** ذ [Freytag’a göre: bolca akan; fakat hiçbir kaynak zikretmez.] ― -b2- Çabuk, yahut hızlı; **زَرَّافٌ** da böyledir. (M.)

**ذَوَارِفُ**
**ذَوَارِفُ** ذ , gözyaşlarına (**ذُمُوعٌ**) nispetle, Akan. (T.) [Ve] Akan sular. (KL.)

**مَذَارِفٌ**
**مَذَارِفٌ** ذ **مَدَامِعٌ** ile aynı (i. q.). [Gözyaşlarının kanalları; vb.: **مَدْمَعٌ**’a bak]. (T, S, K.)

**مَذْرُوفٌ**
**مَذْرُوفٌ** ذ : **ذَرِيفٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَرَف
ذَرَف I , ( n. ac. ذَرْف 1 ,  ذَرَف 4 ,  ذَرِيْف 25 ,  ذُرُوْف 27 ,  ذَرَفَاْن 36 ,  تَذْرَاْف 62 ),
a.  Fell, flowed ( tears ).

ذَرَّفَ
ذَرَّفَ II ,
a.  Let fall, shed tears.

مَذْرَف
مَذْرَف 17 , ( pl. مَذَاْرِفُ 44 ),
a.  Tear-channel.

ذَرِيْف
ذَرِيْف 25 ,
a.  Flowing ( tears ).

##### Türkçe

ذَرَف
**ذَرَف** I, (mastar: **ذَرْف** 1, **ذَرَف** 4, **ذَرِيْف** 25, **ذُرُوْف** 27, **ذَرَفَاْن** 36, **تَذْرَاْف** 62),
a. Düştü, aktı (gözyaşları).

ذَرَّفَ
**ذَرَّفَ** II,
a. Düşürdü, gözyaşı döktü.

مَذْرَف
**مَذْرَف** 17, (çoğul: **مَذَاْرِفُ** 44),
a. Gözyaşı kanalı.

ذَرِيْف
**ذَرِيْف** 25,
a. Akan (gözyaşları).
